Wyrok NSA, sygn. akt III OSK 2332/21
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2023-05-26 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6342 Przyznanie uprawnień kombatanckich oraz przyznanie uprawnień dla wdów /wdowców/ po kombatantach
Hasła tematyczne: Kombatanci
Skarżony organ: Inne
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny
Powołane przepisy: article: art. 1 ust. 2 pkt. 5
journal: Dz.U. 2016 poz 1255
law: Ustawa z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego - tekst  jedn.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Małgorzata Masternak - Kubiak (spr.) Sędziowie: Sędzia NSA Teresa Zyglewska Sędzia del. WSA Sławomir Pauter Protokolant: starszy asystent sędziego Rafał Kopania po rozpoznaniu w dniu 26 maja 2023 roku na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej S. M. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 8 lutego 2019 r. sygn. akt II SA/Kr 1208/18 w sprawie ze skargi S. M. na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie z dnia 20 lipca 2018 r., znak [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień kombatanckich uchyla zaskarżony wyrok w całości i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Krakowie.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie wyrokiem z dnia 8 lutego 2019 r., sygn. akt II SA/Kr 1208/18, oddalił skargę S. M. na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 20 lipca 2018 r. znak: [...], w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień kombatanckich.

Jak wskazał Sąd pierwszej instancji Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Reprezentowanych w Warszawie decyzją z dnia 7 lutego 2017 r., na podstawie art. 1 ust. 2 pkt 5 oraz art. 22 § 1 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (tekst jedn. Dz. U. z 2016 r. poz. 1255) – dalej: "ustawa o kombatantach", odmówił S. M. (dalej: "skarżący") przyznania uprawnień kombatanckich.

W uzasadnieniu organ podał, że już decyzją z dnia 7 listopada 2014 r., utrzymaną w mocy decyzją z dnia 8 stycznia 2015 r. odmówił skarżącemu przyznania uprawnień kombatanckich. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie wyrokiem z dnia 22 maja 2015 r. sygn. akt II SA/Kr 243/15 uchylił wydane w sprawie decyzje i nakazał przeprowadzenie dodatkowego postępowania dowodowego.

Ponownie rozpatrując sprawę organ stwierdził, że wniosek nie może zostać uwzględniony. Wnioskodawca podnosił, że jesienią 1955 r. wstąpił do organizacji o nazwie "[...]". Działał z L. R. P. oraz A. G. po dowództwem majora W. S. Organ ustalił, że wyrokiem Sądu Wojewódzkiego w K. z dnia 9 kwietnia 1959 r., sygn. akt [...], wnioskodawca został skazany za udział w napadach rabunkowych na sklep w B. i listonoszkę w S. Następnie Sąd Okręgowy w K. uznał, biorąc pod uwagę zeznania wnioskodawcy i L. P, że czyny, za które skarżący został skazany były związane z działalnością w organizacji niepodległościowej (postanowienie z dnia 28 października 2013 r. sygn. akt [...]). Kwerenda archiwalna przeprowadzona na wniosek organu orzekającego, w Instytucie Pamięci Narodowej (IPN), zakończyła się wynikiem negatywnym. IPN nie odnalazł materiałów archiwalnych dotyczących działalności w latach 1955-1959 w K. i okolicach organizacji niepodległościowej "[...]". Nie odnalazł również materiałów dotyczących działalności osoby o nazwisku (pseudonimie) major W. S. Odnalezione w IPN dokumenty dotyczące A. G. oraz R. (L.) P.-K. nie potwierdzają działalności tych osób w organizacji niepodległościowej. Sąd Okręgowy w K. udostępnił również zeznania L. P. występującego jako świadek w sprawie o unieważnienie wyroku skazującego S. M. za napady rabunkowe. Świadek zeznał, że napady, których dokonał z wnioskodawcą były inspirowane przez osobę znaną jako major W. S. Major S. odbierał i dzielił zdobyte w napadach pieniądze. Świadek, po przekazaniu mu w latach 50-tych pieniędzy pochodzących z napadu, nie miał kontaktu majorem S. Przeświadczenie o szlachetnych intencjach mjr. S. opierał wyłącznie na swoim przekonaniu. Organ stwierdził, że brak jest dowodów potwierdzających służbę skarżącego w organizacji stawiającej sobie za cel niepodległość i suwerenność Rzeczypospolitej Polskiej (art. 1 ust. 2 pkt 5 ustawy o kombatantach).

Z powyższą decyzją nie zgodził się S. M., wnosząc o ponowne rozpoznanie sprawy.

Decyzją z dnia 20 lipca 2018 r. Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie utrzymał w mocy decyzję własną z dnia 7 lutego 2017 r. Organ ocenił, że zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie pozwala na uznanie, że skarżący pełnił służbę w organizacji niepodległościowej w rozumieniu art. 1 ust. 2 pkt 5 ustawy o kombatantach.

S. M. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie na ostateczną decyzję z dnia 20 lipca 2018 r.

W odpowiedzi na skargę Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Reprezentowanych wniósł o oddalenie skargi i podtrzymał swoje stanowisko w sprawie.

Wskazanym na wstępie wyrokiem Sąd pierwszej instancji uznał skargę za pozbawioną usprawiedliwionych podstaw.

W wyniku analizy przedstawionych akt administracyjnych Sąd meriti uznał, że organ w prawidłowy sposób zgromadził materiał dowodowy, a jego ocena dokonała została zgodnie z zasadami kodeksu postępowania administracyjnego. Skoro bowiem żadnym dokumentem nie wykazano przesłanek uzasadniających przyznanie skarżącemu uprawnień kombatanckich, a okoliczności związane z działalnością w organizacji niepodległościowej pochodziły wyłącznie od samego zainteresowanego, konieczna była weryfikacja twierdzeń wnioskodawcy wynikających z jego pism i złożonych zeznań dla oceny ich wiarygodności. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w niezwykle drobiazgowy sposób zestawił różne fakty podawane przez skarżącego i jako sprzeczne ze sobą, ocenił je negatywnie.

Nie mógł więc odnieść skutku zarzut skarżącego, że skazanie go za przestępstwo z art. 133 § 1 Kodeksu karnego: "Kto publicznie nawołuje do czynów skierowanych przeciwko jedności sojuszniczej Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej z państwem sprzymierzonym albo takie czyny publicznie pochwala, podlega karze pozbawienia wolności od roku do lat 10", miało świadczyć o jego działalności antykomunistycznej. Sąd Okręgowy w K. wydając w dniu 28 października 2013 r., sygn. akt [...] postanowienie o stwierdzeniu nieważności wyroku Sądu Wojewódzkiego w K. z dnia 9 kwietnia 1959 r. nie dysponował bowiem dokumentami odnalezionymi obecnie w zasobach Instytutu Pamięci Narodowej.

Sąd meriti podkreślił, że Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Reprezentowanych w Warszawie nie stwierdził jednoznacznie, że zeznania i twierdzenia skarżącego o jego działalności w organizacji niepodległościowej są niewiarygodne. Jednakże, wypunktowanie istotnych sprzeczności w wersjach podawanych przez skarżącego miało służyć właśnie temu celowi. W ocenie Sądu Wojewódzkiego skarżący razem z R. P. i A. G. tworzyli grupę przestępczą dokonującą napadów rabunkowych na własne potrzeby. Przesądzające w tym zakresie znaczenie mają materiały operacyjne uzyskane przez organ, w tym np. szczegółowe rozliczenie kwoty 145 500 zł zrabowanej podczas napadu na urzędniczkę poczty – zestawienie znalezionej w czasie rewizji gotówki i wartości zakupionych towarów, co wyklucza fakt przekazywania jakichkolwiek pieniędzy (w szczególności 70 000 zł) na potrzeby organizacji.

W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jen. Dz.U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm.) – dalej: " P.p.s.a.", Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie oddalił skargę.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł S. M.. Zaskarżając rozstrzygnięcie Sądu pierwszej instancji w całości, zarzuci naruszenie:

1) przepisów postępowania, którym uchybienie miało istotny wpływ na wynik sprawy, a to:

- art. 183 § 2 pkt 5 P.p.s.a. w ten sposób, że wniosek o ustanowienie adwokata w ramach prawa pomocy, złożony w toku postępowania sądowego, został rozpoznany i uwzględniony dopiero po wydaniu zaskarżonego wyroku;

- art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. poprzez nieuwzględnienie skargi, mimo rażącego naruszenia przez organ przepisów art. 7 i art. 77 K.p.a. poprzez niepodjęcie wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego;

- naruszeniu przepisu postępowania mającym istotny wpływ na wynik sprawy, tj. błędnym zastosowaniu art. 151 P.p.s.a. poprzez oddalenie skargi, pomimo istnienia przesłanek do jej uwzględnienia.

2) prawa materialnego, tj. art. 1 ust. 2 pkt. 5 ustawy o kombatantach.

W oparciu o powyższe zarzuty skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez WSA w Krakowie; rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie oraz zasądzenie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez pełnomocnika z urzędu według norm przepisanych, gdyż koszty pomocy prawnej nie zostały zapłacone w całości lub w części.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono m.in., że w aktach sprawy znajduje się wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy złożony w dniu 8 lutego 2019 r. Jak oświadczył pełnomocnikowi z urzędu skarżący, wniosek ten złożony został przed rozprawą. Jak wynika z wyroku NSA z dnia 24 stycznia 2007 r., sygn. akt I OSK 821/06 (LEX nr 507057), wniosek o ustanowienie pełnomocnika w ramach prawa pomocy, złożony w toku postępowania sądowego, który został rozpoznany i uwzględniony dopiero po wydaniu zaskarżonego wyroku narusza prawo do obrony. W tym konkretnym przypadku należy z całą pewnością stwierdzić, że udział profesjonalnego pełnomocnika pozwoliłby na doprecyzowanie skargi oraz co istotniejsze, na polemikę z odpowiedzią organu. Dalej autor skargi kasacyjnej podniósł zarzut niedostatecznej analizy wyjaśnień skarżącego oraz sposobu ich uzyskania przez organ. skarżący jest osobą w podeszłym wieku. Ciężkie życie (walczył o wolność, był więziony z przyczyn politycznych) z pewnością odcisnęło piętno na jego psychice i pamięci. Organ powinien z większą starannością zwrócić się do skarżącego o stosowne informacje, a w przypadku (co miało miejsce) nieścisłości w wyjaśnieniach skarżącego poświęcić więcej czasu i energii na ich wyjaśnienie, a nie traktować ich, co miało miejsce w niniejszym postępowaniu, jako dowód na nieprawdziwość tychże wyjaśnień. Ponadto, organ nieprawidłowo przyjął, a Sąd zgodził się z tym poglądem, że skarżący nie pełnił służby. Sam skarżący jak i jego organizacja były silnie zakonspirowane. Skarżący złożył przysięgę oraz miał stopień wojskowy. Brak informacji na temat jego organizacji w IPN, nie świadczy o nieistnieniu organizacji lecz o jej profesjonalizmie i wysokim stopniu zakonspirowania.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Stosownie do art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu jedynie pod rozwagę nieważność postępowania. W rozpatrywanej skardze kasacyjnej postawiono zarzut nieważności postępowania oparty o przepis art. 185 § 2 pkt 5 P.p.s.a.

Z akt sprawy jasno wynika, że wniosek skarżącego o przyznanie w niniejszej sprawie prawa pomocy poprzez ustanowienie pełnomocnika z urzędu został złożony w Sądzie pierwszej instancji w dniu 8 lutego 2019 r. Tego samego dnia odbyła się rozprawa zakończona wydaniem zaskarżonego w niniejszym postępowaniu wyroku. Natomiast rozpoznanie złożonego przez skarżącego wniosku o przyznanie prawa pomocy nastąpiło w dniu 28 marca 2019 r. Niewątpliwa jest zatem konstatacja, że ww. wniosek został rozpoznany już po wydaniu zaskarżonego wyroku, a tym samym skarżący nie był reprezentowany przed sądem przez pełnomocnika. Oczywiste jest, że pozbawienie strony możliwości obrony należy oceniać przez pryzmat konkretnych okoliczności sprawy (por. wyrok NSA z dnia 1 marca 2017 r., sygn. akt I OSK 744/15, LEX nr 2274849; wyrok NSA z dnia 15 listopada 2005 r. sygn. akt II OSK 187/05, LEX nr 196641; wyrok NSA z dnia 15 lipca 2009 r. sygn. akt II OSK 619/09, LEX nr 196641). Przy czym uznaje się, że zachodzi ono w sytuacji nierozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez ustanowienie pełnomocnika z urzędu, w konsekwencji czego strona nie jest przez niego reprezentowana na rozprawie. Sytuacja ta jest szczególnie jaskrawa, gdy w powyższych warunkach dochodzi do zamknięcia przez sąd rozprawy i wydania wyroku (zob. wyrok NSA z dnia 12 marca 2010 r. sygn. akt II OSK 394/10, LEX nr 597570). Zasadnie w takiej sytuacji skarżący kasacyjnie stawia Sądowi pierwszej instancji zarzut nieważności postępowania wynikający z pozbawienia możności obrony swych praw (art. 183 § 2 pkt 5 P.p.s.a.), co samodzielnie uzasadnia uchylenie zaskarżonego wyroku (art. 186 P.p.s.a.).

Stwierdzona nieważność postępowania powoduje brak możliwości odniesienia się do pozostałych zarzutów skargi kasacyjnej, ponieważ ocena wydanego wyroku w nieważnym postępowaniu staje się bezprzedmiotowa, jeżeli niezależnie od jej wyniku orzeczenie podlega uchyleniu (por. B. Dauter, A. Kabat, M Miezgódka–Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, WP 2016 r. uwaga 6 do art. 186, LEX/el).

Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 183 § 2 pkt 5 w zw. z art. 185 § 1 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.

Wniosek o przyznanie wynagrodzenia pełnomocnikowi skarżącego z tytułu pomocy prawnej udzielanej z urzędu podlega rozpoznaniu przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie (art. 258 – 261 P.p.s.a.).