Wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt II SA/Gl 1298/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Data orzeczenia: 2023-12-08 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1 pkt 4
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
article: art. 135,  art. 145 par. 1 pkt 1 lit. c,  art. 153
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Artur Żurawik, Sędziowie Sędzia WSA Wojciech Gapiński (spr.), Sędzia WSA Renata Siudyka, , po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 8 grudnia 2023 r. sprawy ze skargi H. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 5 czerwca 2023 r. nr SKO.PSŚ/41.5/1548/2023/12090 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta J. z dnia 20 kwietnia 2023 r. nr [...], 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach na rzecz skarżącej 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej – organ odwoławczy, Kolegium) decyzją z dnia 5 czerwca 2023 r. nr SKO.PSŚ/41.5/1548/2023/12090, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 775 z późn. zm. - dalej k.p.a.), po rozpoznaniu odwołania H.R. (dalej – Skarżąca, Wnioskodawczyni), utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta J. (dalej – organ I instancji) z dnia 20 kwietnia 2023 r. nr [...] odmawiającą przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Przedmiotowa decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym.

Prezydent Miasta decyzją z dnia 1 marca 2022 r., po rozpoznaniu wniosku Skarżącej, odmówił przyznania jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad mężem G.R. Kolegium nie uwzględniając odwołania, decyzją z dnia 25 kwietnia 2022 r. nr SKO.PSŚ/41.5/942/2022/4613/AKD utrzymało w mocy rozstrzygnięcie pierwszoinstancyjne. Wskutek skargi wniesionej przez pełnomocnika Wnioskodawczyni, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach wyrokiem z dnia 22 listopada 2022 r. sygn. akt II SA/Gl 1263/22 uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję ją poprzedzającą. W wytycznych Sąd wskazał, aby w ramach ponownie prowadzonego postępowania organ I instancji w szczególności wyjaśnił, czy osoba wymagająca opieki może samodzielnie zaspokajać własne potrzeby w czasie, kiedy Skarżąca będzie w pracy, co wiąże się z potrzebą zbadania w sposób pogłębiony zakresu opieki, jaki ma być wykonywany względem osoby legitymującej się stosownym orzeczeniem o niepełnosprawności (orzeczeniem ZUS).

Po uzupełnieniu materiału dowodowego, organ I instancji decyzją z dnia 20 kwietnia 2023 r. ponownie odmówił Wnioskodawczyni przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Swoje stanowisko Prezydent Miasta w pierwszej kolejności uzasadnił tym, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje małżonkowi z racji na to, że nie spoczywa na nim obowiązek alimentacyjny. W dalszej kolejności organ I instancji zaznaczył, że nie zachodzi związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy rezygnacją z pracy przez Skarżącą a opieką nad mężem. W tym względzie zwrócono uwagę, że Wnioskodawczyni pozostawała w zatrudnieniu do 1997 r., a zakończenie stosunku pracy nie było związane z objęciem opieki nad mężem. Ponadto Prezydent Miasta wskazał, że część czynności życia codziennego mąż Skarżącej wykonuje samodzielnie (spożywa posiłki, przyjmuje leki). Natomiast pozostałe czynności, jak pomoc w kąpieli, ubieraniu się, czy przygotowywanie posiłków mogą być wykonywane w taki sposób, który nie będzie kolidować z pracą. Oprócz tego – jak stwierdził organ I instancji - czynności takie jak: zakupy, sprzątanie, pranie i prasowanie nie są czynnościami wymagającymi całodobowej dyspozycyjności Skarżącej, gdyż są to typowe czynności dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby na co dzień pracujące zawodowo. Końcowo Prezydent Miasta zwrócił uwagę, że niepełnosprawność męża Skarżącej wystąpiła po czasie określonym w art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 390 z późn. zm. – dalej u.ś.r.), co również stanowi przesłankę negatywną dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

W odwołaniu z dnia 9 maja 2023 r. pełnomocnik Wnioskodawczyni zanegował decyzję organu I instancji zarzucając jej:

1) naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wynik sprawy poprzez:

a) błędne zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1b pkt 1 i 2 u.ś.r. bez uwzględnienia okoliczności, iż na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 7 i art. 190 ust. 1 Konstytucji RP;

b) dokonanie błędnej wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie, że brak jest związku pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez Skarżącą a sprawowaną przez Nią opieką nad mężem podczas, gdy w przedmiotowej sprawie taki związek przyczynowo-skutkowy istnieje;

2) naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 § 1, art. 7 w związku z art. 80 k.p.a. poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, przyjęcie, iż sam fakt zwrócenia się z przedmiotowym wnioskiem przez opiekuna dorosłej osoby wymagającej opieki, skutkuje brakiem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i zwalnia organy rozstrzygające w sprawie z podejmowania działań zmierzających do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, pozwalającego na wydanie rozstrzygnięcia z uwzględnieniem słusznego interesu Strony.

Kolegium decyzją z dnia 15 lutego 2023 r. utrzymało w mocy rozstrzygnięcie pierwszoinstancyjne. W motywach rozstrzygnięcia organ odwoławczy przedstawił stan faktyczny sprawy oraz obowiązujący stan prawny w zakresie świadczenia pielęgnacyjnego. Następnie organ odwoławczy wyraził pogląd – opierając się na wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. o sygn. akt K 38/13 – że w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później niż w okresie określonym w art. 17 ust. 1b u.ś.r., kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego utraciło przymiot konstytucyjności, a tym samym nie może być podstawą odmowy przyznania świadczenia. Nie zgodził się także z organem I instancji, że Skarżąca, jako małżonka osoby niepełnosprawnej nie jest uprawniona do świadczenia. Zdaniem Kolegium, systemowe odczytanie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. wskazuje, że świadczenie pielęgnacyjne w pierwszej kolejności, co do zasady, przysługuje małżonkowi - jeżeli jest zdolny do sprawowania tej opieki.

W dalszej kolejności Kolegium wyraziło pogląd, że podstawą dla przyznania świadczenia jest wykazanie, że wnioskodawca sprawuje stałą opiekę nad osobą niepełnosprawną i jest jej niezbędny w tak znacznym wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między obiema tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni związek przyczynowo-skutkowy. Tymczasem, w ocenie organu odwoławczego, brak jest owego związku, gdyż Wnioskodawczyni pozostawała bierna zawodowo na długo przed chorobą męża. Poza tym wskazano, że osoba niepełnosprawna wykonuje samodzielnie czynności życia codziennego. Mianowicie jest w stanie częściowo się ubrać, zażyć podane mu leki, podać sobie insulinę oraz spożyć samodzielnie posiłki. Porusza się po domu samodzielnie przy pomocy balkonika lub laski, wymaga asysty w przypadku wyjścia na zewnątrz. Podkreślono, że nie wskazano, aby mąż Skarżącej znajdował się w takiej kondycji umysłowej, która nie pozwala na samodzielne przebywanie w miejscu zamieszkania. W tej sytuacji, w opinii Kolegium, nic nie stoi na przeszkodzie, aby Wnioskodawczyni podjęła zatrudnienie.

W skardze z dnia 6 lipca 2023 r., wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, pełnomocnik Wnioskodawczyni zanegował decyzję Kolegium podnosząc zarzuty:

1) naruszenia prawa materialnego mającego istotny wpływ na wynik sprawy poprzez dokonanie błędnej wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w postaci zaniechania wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie, że brak jest związku pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez Skarżącą a sprawowaną przez nią opieką nad mężem podczas, gdy w przedmiotowej sprawie taki związek przyczynowo-skutkowy istnieje;

2) naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 § 1, art. 7 w związku z art. 80 k.p.a. poprzez nie wyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, skutkowało brakiem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i zwalnia organy rozstrzygające w sprawie z podejmowania działań zmierzających do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, pozwalającego na wydanie rozstrzygnięcia z uwzględnieniem słusznego interesu Strony.

Wobec tych zarzutów pełnomocnik Skarżącej wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej, a także zasądzenie zwrotu kosztów postępowania sądowego, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.

Organ odwoławczy w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko oraz argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Spór koncentruje się wokół art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w kontekście oceny zakresu opieki sprawowanej przez Skarżącą nad niepełnosprawnym mężem. Organy obu instancji zwracają uwagę, że większość czynności wskazywanych przez Skarżącą to działania typowe dla życia codziennego, które nie mogą stanowić o zaangażowaniu uniemożliwiającym podjęcie zatrudnienia. Podkreślono przy tym, że mąż Wnioskodawczyni w wielu aspektach jest samodzielny. Dotyczyć to ma samodzielnego spożywania posiłków, ubrania górnej części garderoby, przyjęcia leków, a także poruszania się przy użyciu balkonika lub laski.

Nie jest natomiast kwestionowana ta część zaskarżonej decyzji, w której Kolegium uznało - za wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. o sygn. akt K 38/13 – że czas wystąpienia niepełnosprawności osoby wymagającej opieki nie może warunkować przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Ponadto w skardze nie zanegowano stanowiska organu odwoławczego, co do wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. przyjmującej, że żona lub mąż opiekujący się swoim współmałżonkiem jest uprawniony do świadczenia pielęgnacyjnego. Wobec tego, że kwestie te pozostają bezsporne, a także przyjmując ich prawidłowość, Sąd odstąpił od dalszych rozważań w tej materii.

Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi przepis art. 17 u.ś.r. Zgodnie z jego ust. 1 pkt 4, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

W niniejszej sprawie Kolegium odmówiło Skarżącej przyznania wnioskowanego świadczenia uznając, że zakres opieki jakiej wymaga jej mąż, nie uniemożliwia podjęcia przez Skarżącą jakiejkolwiek aktywności zawodowej. W konsekwencji stwierdzono, że w sprawie nie zachodzi związek przyczynowo-skutkowy między rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia, a koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną.

Wypada w tym miejscu wskazać, iż samo posiadanie orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności (czy orzeczenia o niezdolności do samodzielnej egzystencji) nie przesądza automatycznie, że każdy, zajmujący się osobą legitymującą się takim orzeczeniem, sprawuje opiekę, która uniemożliwia zatrudnienie. Na tej samej zasadzie należy przyjąć, że orzeczenie to automatycznie nie oznacza istnienia związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z pracy a sprawowaniem opieki nad bliską osobą niepełnosprawną. W tym kontekście w ramach oceny zasadności wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego istotnego znaczenia nabiera zbadanie zakresu opieki sprawowanej nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, przy jednoczesnym zastrzeżeniu, że w ramach tego badania organ nie powinien dokonywać oceny zasadności wydania orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, ani formułować dodatkowych wymagań jakie spełniać ma niepełnosprawny (np. wymogu aby był osobą leżącą).

W kontekście przywołanego powyżej wymogu zbadania zakresu sprawowanej opieki wskazać należy, że w przepisach u.ś.r. nie zdefiniowano wprost na czym jej sprawowanie miałoby polegać. Niemniej z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. wywieść można, że opieka taka, aby uzasadniała przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, musi być stała lub długoterminowa. Sprawowana opieka ma być stała w sensie trwałości, zaś długotrwała w sensie rozciągłości w czasie, której zakres jest wyznaczony niepełnosprawnością danej osoby niepełnosprawnej. Jednocześnie nie musi to być opieka całodobowa. Nie może też budzić wątpliwości, że zakres opieki wyznaczony jest niepełnosprawnością osoby, która tej opieki wymaga, a także jej potrzebami, wynikającymi z posiadanych przez nią konkretnych schorzeń, co jednak, jak już wcześniej wskazano, nie może prowadzić do podważania przez organ, rozpatrujący wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, treści orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Nie można zatem oprzeć odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego na stwierdzeniu, że niepełnosprawny nie wymaga opieki, na której konieczność sprawowania wskazał organ wydający orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Przed dalszymi wywodami zwrócić należy uwagę, że WSA w Gliwicach wyrokiem z dnia 22 listopada 2022 r. sygn. akt II SA/Gl 1263/22 – działając na podstawie art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 1634 z późn. zm. - dalej p.p.s.a.) - zobligował organ I instancji do wyjaśnienia, czy osoba wymagająca opieki może samodzielnie zaspokajać własne potrzeby w czasie, kiedy Skarżąca będzie w pracy. Dokonując oceny tej kwestii stwierdzić należy, że Prezydent Miasta nie sprostał w pełni temu obowiązkowi. Otóż ustalenia w tym zakresie ograniczyły się do przeprowadzonego po raz drugi wywiadu środowiskowego, który w dużej części powtarza informacje zawarte we wcześniejszym wywiadzie. Niemniej jednak uważna lektura wspomnianego dokumentu pozwala na uznanie, że stanowisko organów dotyczące art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. jest nieprawidłowe.

Zgodzić się co prawda należy z tym, że niektóre z wymienionych czynności, jak związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego, nie wymagają rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Jednak już wspomaganie w czynnościach życia codziennego (przygotowywanie posiłków, pomoc w kąpieli i ubieraniu) może skutkować koniecznością rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. W niniejszej sprawie mąż Skarżącej wprawdzie nie jest osobą leżącą, jednak ma trudności z poruszeniem się, co jest oczywiste, gdyż jego niepełnosprawność związana jest ze stanem narządów ruchu. Przemieszcza się dzięki wykorzystaniu tzw. balkonika lub laski. Umknęło natomiast uwadze organów to, że występują u niego zaburzenia równowagi. Oznacza to, że musi być on nadzorowany w czasie poruszania się. Uwaga ta jest istotna chociażby z racji na konieczność załatwienia potrzeb fizjologicznych. Wprawdzie organ I instancji tego nie wyjaśnił, ale na częstotliwość zaspokajania tych potrzeb może mieć wpływ m.in. dolegliwość nefrologiczna osoby niepełnosprawnej. Już tylko to przemawia za wystąpieniem związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy rezygnacją Wnioskodawczyni z zatrudnienia a opieką nad mężem. Organy nie dostrzegły jeszcze jednej okoliczności, a mianowicie tego, że mąż Skarżącej cierpi na cukrzycę. Oprócz przyjmowania insuliny w określonych porach dnia koniecznym jest również monitorowanie poziomu cukru. Jak zaznaczyła Skarżąca, w nagłych sytuacjach wymagane jest podanie jej mężowi wody z miodem. Opisany stan męża Skarżącej wyklucza nie tylko możliwość jego bezpiecznego przemieszczenia się, ale i przygotowania wspomnianego napoju.

Z tego też względu w ramach ponownie prowadzonego postępowania – w myśl art. 153 p.p.s.a. - organ I instancji uwzględni stanowisko Sądu wyrażone w niniejszym uzasadnieniu. Zatem winien przyznać Skarżącej świadczenie pielęgnacyjne z tytułu opieki na niepełnosprawnym mężem, chyba że wykaże wystąpienie okoliczności, które wyłączałyby uprawnienie Wnioskodawczyni do tego świadczenia.

Wobec powyższego Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w związku z art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji.

Zgodnie z art. 239 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych strona skarżąca działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach z zakresu pomocy i opieki społecznej. Dlatego też o kosztach postępowania w kwocie 480 zł orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a., zaliczając do nich wynagrodzenie radcy prawnego w kwocie 480 zł, ustalone na podstawie § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 1935).

Na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a. sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, a to w związku z wnioskiem Skarżącej.