Postanowienie NSA, sygn. akt II FZ 68/24
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2024-11-12 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6112 Podatek dochodowy od osób fizycznych, w tym zryczałtowane formy opodatkowania
Hasła tematyczne: Wznowienie postępowania sądowoadministracyjnego
Skarżony organ: Dyrektor Izby Administracji Skarbowej
Treść wyniku: Uchylono zaskarżone postanowienie
Powołane przepisy: article: art. 1, art. 270, art. 272 § 1, art. 280, art. 254
journal: Dz.U. 2024 poz 935
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Antoni Hanusz po rozpoznaniu w dniu 12 listopada 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia adwokata R.S.(wcześniej: S.) na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 27 czerwca 2024 r., sygn. akt I SA/Bd 394/24 odrzucające skargę adwokata R. S. (wcześniej: S.) o wznowienie postępowania w zakresie zakończonym prawomocnym postanowieniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 15 listopada 2021 r., sygn. akt I SA/Bd 758/19 w przedmiocie zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w sprawie ze skargi M. A.P. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Bydgoszczy z dnia 23 października 2019 r. nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2012 r. postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 27 czerwca 2024 r., sygn. akt I SA/Bd 394/24, odrzucające skargę adwokata R. S.o wznowienie postępowania.


UZASADNIENIE

1. Relacja z czynności poprzedzających skargę o wznowienie postepowania objętą niniejszą sprawą.

Wyrokiem z 14 lipca 2020 r., I SA/Bd 758/19, WSA w Bydgoszczy oddalił skargę M.P. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Bydgoszczy z 23 października 2019 r. w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2012 r. W toku postępowania przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Bydgoszczy skarżąca wystąpiła z wnioskiem o przyznanie jej prawa pomocy. Postanowieniem z 6 października 2020 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy zwolnił skarżącą od wpisu od skargi kasacyjnej i ustanowił adwokata R. S. (późniejsze nazwisko "S.", dalej: adwokat). Pismem z 8 stycznia 2021 r. adwokat sporządził i wniósł w imieniu skarżącej skargę kasacyjną od wyroku WSA w Bydgoszczy. W skardze tej zawarł także wniosek o przyznanie mu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu skarżącej w tym zakresie, oświadczając, że koszty te nie zostały pokryte w całości lub w części.

Wyrokiem z 15 lipca 2021 r., II FSK 492/21, Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną i zasądził od skarżącej na rzecz organu zwrot kosztów postępowania kasacyjnego. Po zwrocie akt sprawy z NSA do Sądu pierwszej instancji, WSA w Bydgoszczy postanowieniem z 15 listopada 2021 r., I SA/Bd 758/19, przyznał adwokatowi od Skarbu Państwa (WSA w Bydgoszczy) kwotę 1.476 zł tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu za sporządzenie i wniesienie skargi kasacyjnej od wyroku WSA w Bydgoszczy (w tym przypadku było to wynagrodzenie [w kwocie 1200 zł powiększonej o 23% podatek VAT: 276 zł] za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy w drugiej instancji w związku ze wspomnianą skargą kasacyjną, które sąd przyznał i ustalił na podstawie art. 250 § 1 P.p.s.a. w związku z § 21 ust. 1 pkt 2 lit. b rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu /Dz. U. z 2019 r. poz. 18; dalej: rozporządzenie w sprawie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej adwokata/).

Pismem z 27 marca 2023 r. adwokat wniósł o zmianę postanowienia WSA w Bydgoszczy z 15 listopada 2021 r. W piśmie tym powołano się na art. 359 § 2 ustawy - Kodeks postępowania cywilnego (dalej: K.p.c.) oraz wyrok Trybunału Konstytucyjnego (dalej: TK) z 28 grudnia 2022 r., SK 78/21. Adwokat poinformował także o zmianie nazwiska. Postanowieniem z 18 kwietnia 2023 r., I SA/Bd 758/19, WSA w Bydgoszczy odrzucił wniosek adwokata zawarty w piśmie z 27 marca 2023 r. jako niedopuszczalny. W uzasadnieniu postanowienia Sąd zwrócił uwagę, że w ustawie - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi nie ma regulacji odpowiadającej treścią art. 359 § 2 K.p.c. Pismem z 26 lipca 2023 r. adwokat, działając w imieniu własnym, złożył skargę o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z 15 lipca 2021 r., II FSK 492/21 w odniesieniu do postanowienia WSA w Bydgoszczy z 15 listopada 2021 r., I SA/Bd 758/19 o przyznaniu wynagrodzenia tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. W przywołanej skardze o wznowienie postępowania powołano się na wyrok TK z 20 kwietnia 2023 r., SK 53/22. Postanowieniem z 29 września 2023 r., I SA/Bd 357/23, WSA w Bydgoszczy odrzucił powyższą skargę o wznowienie postępowania. Z kolei NSA postanowieniem z 7 lutego 2024 r., II FZ 121/23, oddalił zażalenie adwokata, które ten wniósł w imieniu własnym na powyższe postanowienie Sądu pierwszej instancji z 29 września 2023 r. W uzasadnieniu postanowienia NSA uznał, że zaskarżone postanowienie WSA w Bydgoszczy odpowiadało prawu niezależnie od tego, czy Sąd pierwszej instancji trafnie odwołał się do kwestii niedopuszczalności wznowienia postępowania incydentalnego. Zdaniem NSA, w sprawie ze skargi o wznowienie postępowania decydujące znaczenie miało bowiem to, że skarga ta nie została oparta na ustawowej podstawie wznowienia, gdyż przywołany w niej wyrok TK o sygn. akt SK 53/22 dotyczył regulacji odnoszących się do radców prawnych, a nie do adwokatów.

2. Skarga o wznowienie postępowania objęta niniejszą sprawą i dalsze czynności.

Pismem z 4 czerwca 2024 r. adwokat, działając w imieniu własnym, wniósł o zmianę, w trybie wznowienia postępowania, prawomocnego rozstrzygnięcia o kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej w ramach sprawy prowadzonej pod sygn. akt I SA/Bd 758/19. W uzasadnieniu powyższego wniosku powołano się wprost na art. 272 § 1 P.p.s.a. oraz wyrok TK z 27 lutego 2024 r., SK 90/22, podnosząc, że orzeczeniem tym Trybunał stwierdził zakresowo niezgodność z Konstytucją RP określonych przepisów rozporządzenia w sprawie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej adwokata.

Postanowieniem z 27 czerwca 2024 r., I SA/Bd 394/24, WSA w Bydgoszczy w wyniku rozpoznania, wyrażonej pismem z 4 czerwca 2024 r., sprawy ze skargi adwokata o wznowienie postępowania, działając na podstawie art. 58 § 1 pkt 6 i § 3 w związku z art. 276 zdanie pierwsze P.p.s.a., odrzucił tę skargę. Sąd pierwszej instancji stwierdził, że wniosek adwokata z 4 czerwca 2024 r. stanowił wniesioną w terminie, ale niedopuszczalną skargę o wznowienie postępowania, która odnosiła się do postanowień w tym wniosku wymienionych. Wznowienie postępowania jest możliwe wyłącznie w przypadku orzeczenia kończącego postępowanie sądowoadministracyjne, a takim nie jest postanowienie WSA w Bydgoszczy z 15 listopada 2021 r. w przedmiocie zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej, gdyż ma on charakter procesowy i niemerytoryczny.

Pismem z 8 lipca 2024 r. adwokat, działając w imieniu własnym, złożył zażalenie na postanowienie WSA w Bydgoszczy z 27 czerwca 2024 r., I SA/Bd 394/24. W zażaleniu zarzucił on Sądowi naruszenie art. 190 ust. 4 w związku z art. 8 ust. 2 Konstytucji RP przez niezastosowanie tych przepisów oraz art. 272 § 1 P.p.s.a. przez błędną wykładnię. Wobec tak postawionych zarzutów adwokat wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia lub zmianę postanowienia o przyznaniu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez niego z urzędu oraz przyznanie kosztów postępowania zażaleniowego i ze skargi o wznowienie postępowania. Niezależnie od powyższego adwokat domagał się również: a) przedstawienia pytania prawnego do TK w przedmiocie oceny zgodności z art. 190 ust. 4 Konstytucji RP przepisów art. 270-285 P.p.s.a. w zakresie, w jakim te ostatnie uniemożliwiają wystąpienie ze skargą o wznowienie postępowania w przypadku orzeczeń niekończących postępowania; b) przeprowadzenia dowodu z dokumentu w postaci kopii odpisu sentencji postanowienia Sądu Najwyższego z 22 maja 2024 r., I CSK 1272/23, którym według twierdzeń adwokata z uwagi na wyrok TK o sygn. akt SK 90/22 przyznano temu adwokatowi uzupełniająco określoną kwotę kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.

3. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Zażalenie adwokata na postanowienie WSA w Bydgoszczy z 27 czerwca 2024 r. o odrzuceniu jego skargi o wznowienie postępowania w zakresie przyznania kosztów nieopłaconej pomocy prawnej, udzielonej przez niego na rzecz skarżącej, okazało się usprawiedliwione. W pierwszej kolejności należy zwrócić uwagę, że wniesiony przez adwokata środek zaskarżenia zawierał prawidłowe oznaczenie rodzaju pisma (jako "zażalenie") oraz nie był obarczony brakiem fiskalnym (ani żadnym innym), uniemożliwiającym jego rozpoznanie. Odnosząc się w dalszej kolejności do treści zażalenia podkreślić należy, iż w ustawie - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w przepisach działu VII "Wznowienie postępowania" uregulowana została problematyka badania dopuszczalności wznowienia postępowania. Przewidziano również wprost wydanie przez sąd rozstrzygnięcia o odrzuceniu skargi o wznowienie postępowania w przypadku, gdy przesłanka dopuszczalności nie została zachowana. Badanie takie dokonywane jest najpierw na posiedzeniu niejawnym, a jeśli skarga o wznowienie nie zostanie odrzucona na tym etapie - rozstrzyganie o jej dopuszczalności odbywa się w ramach wyznaczonej rozprawy. W zakresie tak uregulowanym w przepisach powołanego działu nie zachodzi więc w odniesieniu do skargi o wznowienie postępowania potrzeba i zarazem możliwość sięgania do odpowiedniego stosowana przepisów o postępowaniu przed sądem pierwszej instancji (zob. art. 276 zdanie pierwsze P.p.s.a.).

W sytuacji zatem stwierdzenia przez sąd na posiedzeniu niejawnym negatywnego wyniku weryfikacji dopuszczalności wznowienia postępowania, podstawę prawną odrzucenia skargi o wznowienie postępowania stanowi zasadniczo art. 280 § 1 w związku z § 2 P.p.s.a. (odczytywane łącznie). Na tej podstawie możliwe jest więc odrzucenie skargi o wznowienie postępowania jako niedopuszczalnej, bez sięgania do art. 58 § 1 pkt 6 w związku z art. 276 zdanie pierwsze P.p.s.a., jak wadliwie przyjął w zaskarżonym postanowieniu Sąd pierwszej instancji. W powołanych przepisach art. 280 § 1 w związku z § 2 P.p.s.a. zawarta jest bowiem formuła rozstrzygnięcia (odrzucenie skargi o wznowienie postępowania), którą powiązano z koniecznością oceny dopuszczalności takiej skargi.

Zauważyć przy tym trzeba, że badanie dopuszczalności wznowienia na posiedzeniu niejawnym w ramach art. 280 § 1 w związku z § 2 P.p.s.a. dotyczy nie tylko kwestii zachowania terminu do wniesienia skargi o wznowienie postępowania i oparcia jej na ustawowej podstawie wznowienia, ale również ustalenia w szczególności takich elementów jak legitymacja skargowa w tym zakresie, ziszczenie się okoliczności w postaci zakończenia postępowania objętego skargą o wznowienie prawomocnym orzeczeniem, czy brak możliwości dalszego wznowienia postępowania zakończonego prawomocnym orzeczeniem wydanym na skutek skargi o wznowienie postępowania (z wyjątkami przewidzianymi w art. 285 § 2 P.p.s.a).

We wszystkich tych sytuacjach o odrzuceniu skargi o wznowienie postępowania sąd może orzec na posiedzeniu niejawnym (art. 280 § 1 ab initio zdanie pierwsze P.p.s.a.), w składzie jednosoosobowym (art. 16 § 2 w związku z art. 276 zdanie pierwsze P.p.s.a.), podejmując tego rodzaju rozstrzygnięcie w formie postanowienia (art. 160 w związku z art. 276 zdanie pierwsze P.p.s.a.). Te dwie ostatnie kwestie - odmiennie niż samo badanie dopuszczalności skargi o wznowienie postępowania i jej odrzucenie w sytuacji wystąpienia owej niedopuszczalności - nie są bowiem uregulowane w powołanym wcześniej dziale VII.

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego w niniejszej sprawie na postanowienie o odrzuceniu skargi o wznowienie postępowania z uwagi na jej niedopuszczalność przysługiwało adwokatowi zażalenie, a to na mocy odpowiednio stosowanego art. 194 § 1 pkt 1a ab initio w związku z art. 276 zdanie pierwsze P.p.s.a., a nie skarga kasacyjna przewidziana w art. 173 § 1 P.p.s.a. dla wskazanej tam kategorii postanowień kończących postępowanie w sprawie (z pewnymi wyjątkami).

Materia sprawy, w której rozstrzyga się o odrzuceniu skargi o wznowienie postępowania jako niedopuszczalnej, nie wymaga stwarzania warunku zaskarżalności postanowienia w tym przedmiocie w drodze skargi kasacyjnej, na wzór rozwiązania, w którym skarga kasacyjna przysługuje od postanowienia o odrzuceniu skargi z uwagi na jej niedopuszczalność z niektórych przyczyn ujętych w art. 58 § 1 P.p.s.a. Wywodzi się ją z treści art. 194 § 1 pkt 1a P.p.s.a. następującej po przecinku - gdzie wyspecyfikowano przypadki zaskarżalności w drodze zażalenia postanowień o odrzuceniu skargi i co może sugerować treść art. 173 P.p.s.a., w którym wyłączono z kolei zaskarżalność skargą kasacyjną tych objętych zażaleniem postanowień o odrzuceniu skargi. Ten zakres treściowy obu przywołanych przepisów należy odnosić przede wszystkim do postępowań kończących sprawę sądowoadministracyjną sensu stricto.

Nadto - o czym już była mowa - podstawą prawną odrzucenia skargi adwokata o wznowienie postępowania z powodu jej niedopuszczalności w istocie wadliwie uczyniono przepisy art. 58 § 1 pkt 6 w związku z art. 276 P.p.s.a, zamiast przepisy art. 280 § 1 w związku z § 2 P.p.s.a.

Wypadało wspomnieć i o tym, że ustawodawca wprost przyjął, że nawet wobec postanowienia o odrzuceniu skargi kasacyjnej zaskarżalność następuje w drodze zażalenia, niezależnie od podstawy/powodu takiego rozstrzygnięcia (co obejmuje także przypadek niedopuszczalności skargi kasacyjnej - zob. art. 194 § 1 pkt 7 P.p.s.a.).

Rozważając z kolei dochowanie wymogów fiskalnych zażalenia adwokata na postanowienie Sądu o odrzuceniu skargi o wznowienie postępowania w zakresie zakończonym prawomocnym postanowieniem o przyznaniu zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (tu: wynagrodzenia za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy) Naczelny Sąd Administracyjny miał na uwadze, że orzekanie o tego rodzaju kosztach mieści się w szeroko rozumianej sprawie prawa pomocy.

Sprawy zaś dotyczące prawa pomocy wolne są od opłat sądowych, zarówno w zakresie ubiegania się o przyznania tego prawa (art. 243 § 1 zdanie drugie P.p.s.a.), jak i zaskarżania rozstrzygnięć wydawanych na tym polu (art. 261 P.p.s.a.).

Wniosek o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej (składany w imieniu własnym przez osobę, która świadczyła z urzędu tego rodzaju pomoc) należy traktować - i tak jest to prawidłowo praktykowane - w sposób tożsamy, tzn. przyjmując, że jest on wolny od opłat sądowych, w tym wpisu.

Ustawodawca w ramach art. 261 w związku z art. 258 § 2 pkt 8 P.p.s.a. wprost przewidział, że w sprawie prawa pomocy mieści się wydawanie postanowień o przyznaniu wynagrodzenia zawodowemu pełnomocnikowi za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy (oraz o zwrocie niezbędnych udokumentowanych wydatków). Jest to czynność z zakresu przyznania prawa pomocy. W drodze wydania takiego postanowienia następuje więc załatwienie wniosku o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej, o którym mowa w art. 254 § 1 P.p.s.a.

Z kolei z art. 276 zdanie pierwsze P.p.s.a. wynika, że do skargi o wznowienie postępowania stosuje się odpowiednio przepisy o postępowaniu przed sądem pierwszej instancji, jeżeli przepisy działu VII ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi nie stanowią inaczej. Oznacza to, że do skargi o wznowienie postępowania w zakresie zakończonym prawomocnym postanowieniem o przyznaniu zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu oraz do zaskarżenia postanowienia odrzucającego taką skargę mają odpowiednie zastosowanie także przywołane wyżej regulacje dotyczące prawa pomocy i spraw mieszczących się w tym pojęciu. Innymi słowy, skoro sprawa z wniosku o przyznanie wynagrodzenia za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy nie podlega opłacie sądowej, także w odniesieniu do zwykłych środków zaskarżenia (sprzeciwu lub zażalenia) od postanowień wydanych w tej kategorii spraw, to również w ramach postępowania nadzwyczajnego z wniosku o wznowienie postępowania w sprawie tego rodzaju oraz zażalenia na postanowienie odrzucające skargę o wznowienie postępowania w podanym wyżej zakresie, nie pobiera się wpisu.

W rezultacie należało zatem przyjąć, że w świetle wykładni systemowej przepisów art. 243 § 1 zdanie drugie, art. 254 § 1, art. 258 § 2 pkt 8 i art. 261 w związku z art. 276 zdanie pierwsze P.p.s.a. skarga o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym orzeczeniem dotyczącym zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej (w tym przyznania wynagrodzenia za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy) wolna jest od wpisu sądowego. Z tych samych względów wolne od wpisu jest także zażalenie od postanowienia odrzucającego taką skargę jako niedopuszczalną.

Wprawdzie Sąd pierwszej instancji do omówionej w tym punkcie problematyki nie musiał nawiązywać w zaskarżonym postanowieniu (kierując się np. założeniem, że od skargi o wznowienie postępowania, jeśli już z niej wynika, że podlega odrzuceniu z powodu przyjęcia jej niedopuszczalności - nie pobiera się wpisu sądowego, a to z uwagi na art. 222 w związku z art. 276 zdanie pierwsze P.p.s.a), niemniej wymagało ono szerszej analizy z uwagi na konieczność sprawdzenia dochowania wymogów fiskalnych wniesionego zażalenia.

Ubocznie odnotować tylko można było, że biorąc pod uwagę, że Sąd pierwszej instancji przekazał zażalenie do rozpoznania przez Naczelny Sąd Administracyjny, to musiał przyjąć, że nie podlegało ono opłacie sądowej w zakresie wpisu, gdyż do jego uiszczenia adwokata nie wzywał, a ten sam z siebie wpisu od zażalenia nie opłacił.

Przechodząc do dalszych rozważań przypomnienia wymagało, że zgodnie z art. 190 ust. 4 Konstytucji RP orzeczenie TK o niezgodności z Konstytucją, umową międzynarodową lub z ustawą aktu normatywnego, na podstawie którego zostało wydane prawomocne orzeczenie sądowe, ostateczna decyzja administracyjna lub rozstrzygnięcie w innych sprawach, stanowi podstawę do wznowienia postępowania, uchylenia decyzji lub innego rozstrzygnięcia na zasadach i w trybie określonych w przepisach właściwych dla danego postępowania.

Treść powołanego przepisu, zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, nie pozostawia wątpliwości, że celem ustawowej procedury realizującej normę w nim wyrażoną musi być realne zagwarantowanie adresatowi owego orzeczenia, decyzji lub innego rozstrzygnięcia skutku w postaci uprawnienia do uruchomienia działań ukierunkowanych na możliwość ponownego rozpoznania i rozpatrzenia uprzednio zakończonej lub załatwionej w danym postępowaniu sprawy adresata objętej takim orzeczeniem, decyzją lub rozstrzygnięciem, a to przez pryzmat nowego stanu prawnego, który został ustalony orzeczeniem TK. Swoboda ustawodawcy zwykłego w zakresie ukształtowania przepisów danego postępowania, czyli tego w którym miedzy innymi zapadło prawomocne orzeczenie sądowe w zakresie wdrażającym przewidziany w art. 190 ust. 4 Konstytucji RP standard wznowienia postępowania z powodu wydania orzeczenia o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją RP jest w tym przypadku zawężona wyłącznie do "zasad" i "trybu", a nie reglamentowania stosowania tego standardu konstytucyjnego.

Inaczej rzecz ujmując, to nie przepisy danej ustawy procesowej, lecz art. 190 ust. 4 Konstytucji RP wyznacza obszar (sferę) dopuszczalnej "wzruszalności" sądowych lub administracyjnych aktów lub czynności stosowania prawa względem ich adresatów. Podobnie w tej materii wypowiedział się NSA w składzie siedmiu sędziów w uchwale z 28 czerwca 2010 r., II GPS 1/10 (ONSAiWSA z 2010 r. nr 5, poz.81), stwierdzając, że wzruszalność aktów stosowania prawa została przesądzona już na gruncie samej Konstytucji RP. Ustawa zwykła ma zatem określać jedynie zasady i tryb wznawiania postępowania. Konstytucja RP przesądza bowiem sanacji indywidualnych stosunków prawnych, wyznaczając celw trybie procedur ukształtowanych w ustawach.

Ustrojodawca w art. 190 ust. 4 Konstytucji RP expressis verbis przewidział wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym orzeczeniem sądowym. Nie powinno więc ulegać wątpliwości, że użyty w art. 190 ust. 4 Konstytucji RP zwrot "prawomocne orzeczenie sądowe" obejmuje zarówno wyrok, jak i postanowienie sądu, mające wspólną dla nich cechę prawomocności, a także orzeczenia z nimi w skutkach zrównane, jak np. niezaskarżone sprzeciwem postanowienie referendarza sądowego wojewódzkiego sądu administracyjnego o przyznaniu wynagrodzenia adwokatowi za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy, które ma skutek prawomocnego orzeczenia sądu - zob. art. 259 § 3 w związku z § 1 i art. 258 § 2 pkt 8 P.p.s.a.

W przepisach ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w art. 270 przewidziano, że można żądać wznowienia postępowania, które zostało zakończone prawomocnym orzeczeniem, a także można żądać wznowienia postępowania, zgodnie z art. 272 § 1 w przypadku, gdy TK orzekł o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją, umową międzynarodową lub z ustawą, na podstawie którego zostało wydane orzeczenie.

Powołane przepisy art. 270 i art. 272 § 1 P.p.s.a., odczytywane w kontekście art. 190 ust. 4 Konstytucji RP, uzasadniają przyjęcie, że instytucja wznowienia postępowania z powodu orzeczenia TK może znaleźć zastosowanie w odniesieniu do prawomocnego orzeczenia sądowego, wydanego na podstawie aktu uznanego za niekonstytucyjny w ramach postępowania umożliwiającego zmianę lub uchylenie takiego orzeczenia i jednocześnie kończącego postępowanie w przedmiocie objętym orzeczeniem sądowym, niekończącym postępowania w sprawie sądowoadministarcyjnej. Z perspektywy konstytucyjnej chodzi bowiem o możliwość wzruszenia prawomocnego orzeczenia sądowego wydanego na podstawie, jak się okazało, niekonstytucyjnego przepisu, w ramach postępowania, w którym orzeczenie to zapadło, kończąc w ten sposób to postępowanie.

Ustawodawca, odmiennie niż przyjął to Sąd pierwszej instancji w zaskarżonym postanowieniu, nie wykluczył stosowania instytucji wznowienia postępowania do spraw o charakterze incydentalnym lub kończących postępowanie w sprawie sądowoadministracyjnej w sposób merytoryczny, prawomocnych orzeczeń sądowych.

W świetle brzmienia art. 190 ust. 4 Konstytucji RP oraz art. 270 i art. 272 § 1 P.p.s.a. jako pozbawione dostatecznych podstaw należy zatem postrzegać uzależnianie dopuszczalności wznowienia postępowania przed sądem administracyjnym od charakteru lub formy prawomocnego orzeczenia sądowego, które ma zostać wzruszone, wykluczając z nich postanowienia niekończące co do istoty postępowania w sprawie sądowoadministracyjnej w rozumieniu art. 1 P.p.s.a.

Natomiast bezpośrednim powodem odrzucenia przez Sąd pierwszej instancji skargi o wznowienie postępowania, tak bowiem zidentyfikował Sąd pismo adwokata z 4 czerwca 2024 r., było zakwalifikowanie go jako pismo nieodnoszącego się co do istoty sprawy i niekończącego postępowania sądowoadministracyjnego prawomocnym orzeczeniem sądowym wydanym w wyniku rozpoznania wniosku własnego adwokata o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, tj. za zastępstwo prawne świadczone w drugiej instancji w związku ze skargą kasacyjną skarżącej.

Powyższe zapatrywanie WSA w Bydgoszczy, które prowadziło do skutku w postaci odrzucenia skargi o wznowienie postępowania, ocenić należało jako wadliwe. Postępowanie przed wojewódzkim sądem administracyjnym w przedmiocie przyznania kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu jakkolwiek pozostaje w bezpośrednim związku z główną sprawą sądowoadministracyjną skarżącego i niekiedy, tak jak w analizowanej sytuacji, materializuje się w postaci rozstrzygnięcia tj. postanowienia wyodrębnionego jako orzeczenie sądowe, które nie zapada w głównej sprawie, a więc co do istoty. To w ujęciu procesowym ma odrębne tryb i przedmiot oraz odmiennego w stosunku do strony skarżącej, adresata. W takim ujęciu jest to odrębna sprawa, w której wydane orzeczenie kształtuje sytuację prawną innego podmiotu niż strona postępowania sądowoadministracyjnego w rozumieniu art. 32 P.p.s.a.

Postępowanie przed wojewódzkim sądem administracyjnym w przedmiocie przyznania kosztów nieopłaconej pomocy prawnej inicjowane jest na podstawie wniosku osoby ustanowionej pełnomocnikiem z urzędu, składanym w imieniu własnym, który musi zawierać stosowne oświadczenie tej osoby, np. adwokata (art. 254 § 1 P.p.s.a. w związku z § 3 rozporządzenia w sprawie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej adwokata). Wniosek ten, zważywszy na odmienny niż strona skarżąca, podmiot w sprawie sądowoadministracyjnej wszczyna postępowanie sądowe właściwe dla przedmiotu tego wniosku (por. art. 63 w związku z art. 64 w związku z art. 254 § 1 P.p.s.a.). Pozwala ono na jego merytoryczne rozpoznanie i wydanie postanowienia rozstrzygającego co do wspomnianych kosztów.

W sprawie o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej, wywołanej tego rodzaju wnioskiem, orzeka co do zasady referendarz sądowy, którego postanowienia - jeżeli nie wniesiono sprzeciwu albo wniesiony sprzeciw został prawomocnie odrzucony - mają skutki prawomocnego orzeczenia sądu (art. 258 § 2 pkt 8 w związku z art. 259 § 3 P.p.s.a.) lub sąd, w szczególnie uzasadnionych przypadkach (art. 258 § 4 zdanie pierwsze P.p.s.a.). Jednocześnie ustawodawca expressis verbis przyznał osobie ustanowionej pełnomocnikiem z urzędu (m.in. adwokatowi) prawo do zaskarżenia orzeczenia, w tym postanowienia rozstrzygającego co do jej wniosku o zwrot kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej na zasadzie prawa pomocy (art. 259 § 1 i art. 258 § 4 P.p.s.a.).Wydawane w tej sprawie orzeczenie sądowe (postanowienie) przyznające wynagrodzenie w określonej kwocie pełnomocnikowi z urzędu za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy albo odmawiające przyznania takiego wynagrodzenia, odnosi się co do istoty, która stanowi obowiązek zwrotu kosztów zastępstwa procesowego adwokatowi ustanowionemu z urzędu. Kształtuje ona bowiem bezpośrednio sytuację prawną ustanowionego pełnomocnika i jest uzależniona wyłącznie od jego działań procesowych w zakresie ubiegania się o tego rodzaju koszty, a nie od działań procesowych strony postępowania w sprawie sądowoadministracyjnej, którą on reprezentuje na zasadach prawa pomocy. Znaczenia tak rozumianej istoty postanowienia w sprawie o wynagrodzenie pełnomocnika z urzędu wzmacnia okoliczność, że orzeczenie sądowe w przedmiocie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej pozostaje w bezpośrednim związku ze sprawą zainicjowaną środkiem prawnym wniesionym przez stronę skarżącą w rozumieniu art. 32 P.p.s.a. oraz jej ewentualnym kontynuowaniem w postępowaniu ze skargi kasacyjnej.

Należy mieć na uwadze, że postanowienie wydane w przedmiocie kosztów udzielonej, lecz nieopłaconej pomocy prawnej określa stosunek materialnoprawny w relacji pełnomocnik z urzędu oraz Skarb Państwa. Strona podmiotowa takiego orzeczenia sądowego jest zatem inna niż w przypadku orzeczeń sądowych zapadłych na skutek środków prawnych wniesionych przez strony postępowania w rozumieniu powołanego wyżej art. 32 P.p.s.a., o czym już była mowa. Wobec powyższego należało stwierdzić, że wadliwa była ocena prawna Sądu pierwszej instancji o niedopuszczalności złożonej przez adwokata skargi o wznowienie postępowania zawartej w piśmie z 4 czerwca 2024 r., w odniesieniu do jego własnego zakresu sprawy dotyczącej przyznania wynagrodzenia za pomoc prawną przez niego udzieloną w charakterze pełnomocnika z urzędu w sprawie skarżącej. Nie zachodzi więc potrzeba wystąpienia przez NSA z pytaniem prawnym do TK, którego to wystąpienia domagał się adwokat. Na uwzględnienie nie zasługiwał także wniosek pełnomocnika o przeprowadzenie dowodu z dokumentu w postaci kopii odpisu orzeczenia SN, bo nie ziściły się właściwe ku temu przesłanki przewidziane w art. 106 § 3 P.p.s.a. Odnosząc się z kolei do wniosku adwokata o zasądzenie zwrotu kosztów w postępowaniu zażaleniowym i ze skargi o wznowienie postępowania na tle okoliczności takich jak objęte niniejszym orzeczeniem, należało wyjaśnić, że nie mógł on zostać uwzględniony. Zgodnie bowiem z art. 199 w związku z art. 276 zdanie pierwsze P.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Wprawdzie art. 209 P.p.s.a. przewiduje, że wniosek strony o zwrot kosztów sąd rozstrzyga w każdym orzeczeniu uwzględniającym skargę oraz w orzeczeniu, o którym mowa w art. 201, art. 203 i art. 204 P.p.s.a., lecz tego rodzaju orzekanie dotyczy zasądzania kosztów między stronami, czyli skarżącym i organem. Tymczasem w sprawie adwokata objętej skargą o wznowienie postępowania oraz zażaleniem nie występuje organ. Nie sposób zatem zastosować, nawet w formule odpowiedniej, przepisów o zwrocie kosztów postępowania między stronami, gdyż występuje tylko jedna strona, a mianowicie ów adwokat.

NSA, działając na podstawie art. 185 § 1 w związku z art. 197 § 1 i § 2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji.