Wyrok NSA, sygn. akt I GSK 1113/21
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2022-01-18 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6559
Hasła tematyczne: Środki unijne
Skarżony organ: Prezes Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję organu II instancji
Powołane przepisy: article: § 22 ust. 1 pkt 2 i ust. 2
journal: Dz.U. 2017 poz 1159
law: Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 17 października 2007 r. w sprawie szczegółowych warunków i trybu przyznawania  pomocy finansowej w ramach działania "Ułatwianie startu młodym rolnikom" objętego Programem Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007- 2013.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Małgorzata Grzelak Sędzia NSA Piotr Piszczek (spr.) Sędzia del. WSA Piotr Kraczowski po rozpoznaniu w dniu 18 stycznia 2022 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej M. W. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 4 lutego 2021 r. sygn. akt V SA/Wa 1065/20 w sprawie ze skargi M. W. na decyzję Prezesa Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia [...] maja 2020 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności z tytułu ułatwiania startu młodym rolnikom 1. uchyla zaskarżony wyrok; 2. uchyla zaskarżoną decyzję; 3. zasądza od Prezesa Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa na rzecz M. W. 8500 (osiem tysięcy pięćset) złotych tytułem kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 4 lutego 2021 r., sygn. akt V SA/Wa 1065/20 oddalił skargę M.W. (dalej: skarżąca) na decyzję Prezesa Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z [...] maja 2020 r. w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności z tytułu "Ułatwiania startu młodym rolnikom".

Z akt sprawy wynika, że Dyrektor Pomorskiego Oddziału Regionalnego ARiMR decyzją z [...] sierpnia 2014 r. przyznał M. T. (nazwisko rodowe skarżącej) pomoc finansową z tytułu "Ułatwiania startu młodym rolnikom" w wysokości 100 000,00 zł, ze zobowiązaniem do uzupełnienia wykształcenia w okresie 3 lat od dnia doręczenia decyzji oraz złożenia dokumentu potwierdzającego uzupełnienie wykształcenia w terminie 60 dni od dnia upływu 3 lat od dnia doręczenia decyzji o przyznaniu pomocy, a w przypadku zaistnienia okoliczności, o których mowa w § 22 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 17 października 2007 r. w sprawie szczegółowych warunków i trybu przyznawania pomocy finansowej w ramach działania "Ułatwianie startu młodym rolnikom" objętego PROW na lata 2007–2013 (Dz.U.2017.1159 ze zm.; dalej: rozporządzenie), w terminie 60 dni od dnia upływu 3 lat i 9 miesięcy od dnia doręczenia decyzji. Decyzja została doręczona skarżącej 27 sierpnia 2014 r.

W dniu 14 lipca 2017 r. do Pomorskiego Oddziału Regionalnego ARiMR wpłynęło pismo strony informujące o niemożliwości przedłożenia do ARiMR dokumentu potwierdzającego uzupełnienie wykształcenia w terminie 60 dni od dnia upływu 3 lat od dnia doręczenia decyzji o przyznaniu pomocy z powodu nadzwyczajnych okoliczności. Do pisma skarżąca dołączyła odpis skrócony aktu urodzenia dziecka z 19 stycznia 2017 r. oraz zaświadczenie lekarskie dotyczące urlopu macierzyńskiego.

Z kolei 30 sierpnia 2017 r. strona złożyła w Pomorskim Oddziale Regionalnym ARiMR zaświadczenie o ukończeniu kwalifikacyjnego kursu zawodowego nr 174/2016 z 11 grudnia 2016 r., uprawniające do przystąpienia do egzaminu potwierdzającego kwalifikacje w zawodzie w zakresie kwalifikacji wymienionej w zaświadczeniu.

Pismem z 30 sierpnia 2017 r. Dyrektor Oddziału przypomniał stronie o obowiązku przedłożenia dokumentów potwierdzających uzupełnienia wykształcenia.

8 września 2017 r. strona przedłożyła pismo z wyjaśnieniem, do którego dołączyła dwa zaświadczenia nr 257/16/17 z Powiatowego Centrum Kształcenia Zawodowego i Ustawicznego w Pucku z 5 września 2017 r. i z 4 września 2017 r. stwierdzające, że była słuchaczem na Kwalifikacyjnym Kursie Zawodowym – Prowadzenie produkcji rolniczej w okresie od 20 grudnia 2015 r. do 11 grudnia 2016 r. oraz że poprzednia edycja tego kursu odbyła się w terminie od 8 listopada 2014 r. do 31 marca 2016 r., a także zaświadczenie, z którego wynika, że strona była studentem studiów niestacjonarnych na kierunku fizjoterapia w okresie od 6 października 2009 r. do 29 maja 2015 r. oraz dyplom ukończenia Wyższej Szkoły Zarządzania nr 4491 z 3 czerwca 2015 r.

W dniu 24 czerwca 2019 r. strona przedłożyła m.in. Świadectwo z 22 marca 2019 r., potwierdzające kwalifikacje zawodowe w zakresie kwalifikacji R.03 – Prowadzenie produkcji rolniczej wyodrębnionej w zawodach 314207 – Technik rolnik, 331402 – Technik agrobiznesu, 613003 – Rolnik, dyplom potwierdzający kwalifikacje zawodowe z 5 czerwca 2019 r. wraz z suplementem do dyplomu potwierdzającego kwalifikacje zawodowe oraz zaświadczenie o ukończeniu kwalifikacyjnego kursu zawodowego 6 z 11 grudnia 2016 r., uprawniające do przystąpienia do egzaminu potwierdzającego kwalifikacje w zawodzie w zakresie kwalifikacji wymienionej w zaświadczeniu.

Dyrektor Pomorskiego Oddziału Regionalnego ARiMR zawiadomieniem z 2 stycznia 2020 r. poinformował stronę o wszczęciu z urzędu postępowania administracyjnego w sprawie ustalania kwoty nienależnie pobranych płatności.

Decyzją z [...] lutego 2020 r. organ ustalił stronie kwotę nienależnie pobranych płatności finansowych z tytułu "Ułatwiania startu młodym rolnikom" w wysokości 100 000,00 zł.

Skarżąca złożyła odwołanie od ww. decyzji, do którego załączyła zaświadczenie lekarskie z Gabinetu Położnej VITA z 6 marca 2020 r., stwierdzające, że w 4 tygodniu po połogu u skarżącej pojawiły się objawy depresji poporodowej oraz zaświadczenie lekarskie z Niepublicznego ZOZ PROVITA z 3 marca 2020 r., stwierdzające, że w okresie od stycznia do maja 2017 r. skarżąca prezentowała objawy depresyjne poporodowe, a dziecko w tym czasie było obserwowane z powodu małego przyrostu wagi, przewlekającej się żółtaczki, okresowych infekcji.

Prezes ARiMR decyzją z [...] maja 2020 r. utrzymał w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji. W uzasadnieniu decyzji organ wyjaśnił, że zastosowanie w sprawie mają m.in. przepisy rozporządzenia, a w szczególności § 6, § 18 ust. 1 pkt 6, § 19 pkt 6, § 20 ust. 3 pkt 1. Prezes ARiMR wskazał, że zgodnie z treścią oświadczenia o sposobie uzupełnienia wykształcenia z 21 czerwca 2014 r., złożonego przy wniosku o przyznanie pomocy w ramach działania "Ułatwianie startu młodym rolnikom", skarżąca zobowiązała się w okresie od 20 czerwca 2014 r. do 20 czerwca 2017 r. podjąć naukę w Zespole Szkół Rolniczych w Bolesławowie, w zawodzie rolnik i po zakończeniu nauki uzyskać tytuł zawodowy – rolnik kwalifikowany. Decyzja o przyznaniu pomocy została doręczona stronie 27 sierpnia 2014 r., zatem termin do uzupełnienia wykształcenia mijał 27 sierpnia 2017 r., natomiast termin do złożenia dokumentu potwierdzającego uzupełnienie wykształcenia upływał 26 października 2017 r. Organ odwoławczy wskazał, że strona dopiero po wymaganym rozporządzeniem terminie uzupełniła wykształcenie, o czym świadczą przedstawione 24 czerwca 2019 r. dokumenty, w tym m.in. świadectwo z 22 marca 2019 r. potwierdzające kwalifikacje zawodowe w zakresie kwalifikacji R.03 – Prowadzenie produkcji rolniczej wyodrębnionej w zawodach 314207 – Technik rolnik, 331402 – Technik agrobiznesu, 613003 – Rolnik oraz dyplom potwierdzający kwalifikacje zawodowe z 5 czerwca 2019 r. Datą uzupełnienia wykształcenia jest data zdania egzaminu zawodowego przed okręgową komisją egzaminacyjną i tożsama z nią data wydania świadectwa potwierdzającego kwalifikacje zawodowe. Data 22 marca 2019 r. (widniejąca na świadectwie przedłożonym przez stronę), wykracza poza termin uzupełnienia wykształcenia, który upłynął 27 sierpnia 2017 r. i stanowi niespełnienie zobowiązania uzupełnienia wykształcenia w terminie 3 lat od dnia doręczenia decyzji o przyznaniu pomocy. Ponadto skarżąca dopiero 24 czerwca 2019 r. złożyła w Pomorskim Oddziale Regionalnym ARiMR ww. świadectwo z 22 marca 2019 r. oraz dyplom potwierdzający kwalifikacje zawodowe nr z 5 czerwca 2019 r. Jest to termin daleko przekraczający zarówno termin podstawowy 3 lat od doręczenia decyzji o przyznaniu pomocy, jak i termin, o którym mowa w § 19 pkt 6 w zw. z § 22 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia.

Prezes ARiMR uznał, że przedłożone wraz z odwołaniem dwa zaświadczenia, tj. zaświadczenie lekarskie z Niepublicznego Zakładu Opieki Zdrowotnej PROVITA z 3 marca 2020 r., oraz zaświadczenie lekarskie z Gabinetu Położnej VITA z 6 marca 2020 r., nie dają podstaw do stwierdzenia, że wystąpiły niezależne od skarżącej okoliczności wynikające z cyklu nauczania w danym typie szkoły lub egzaminu zawodowego, skutkujące nieuzupełnieniem wykształcenia w terminie. Organ odwoławczy nie zanegował faktu, że u strony wystąpiła depresja poporodowa, jednakże w pełni uznając wagę dolegliwości zdrowotnych strony, stwierdził, że nie wykazała w sposób wymagany prawem wystąpienia długotrwałej niezdolności w wyniku depresji poporodowej, a tym bardziej że podjęła naukę w możliwie najbliższym terminie od dnia doręczenia decyzji o przyznaniu pomocy oraz że kontynuowała ją bez nieusprawiedliwionych przerw i opóźnień w rozumieniu w art. 47 ust. 2 rozporządzenia nr 1974/2004.

Skarżąca zaskarżyła decyzję Prezesa ARiMR do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie zarzucając naruszenie:

1) art. 47 ust. 1 i 2 Rozporządzenia Komisji (WE) nr 1974/2006 z 15 grudnia 2006 r. ustanawiającego szczegółowe zasady (...) poprzez jego błędną wykładnię, polegającą na uznaniu, że okoliczności podnoszone przez skarżącą nie mogą być rozpatrywane jako siła wyższa, uniemożliwiająca uzupełnienie wykształcenia w terminie określonym w decyzji z 19 sierpnia 2014 r.;

2) § 22 ust. 1 pkt 2 i ust. 2 rozporządzenia poprzez jego błędną wykładnię, polegającą na uznaniu, że okoliczności podnoszone przez skarżącą nie mogą być rozpatrywane jako siła wyższa, uniemożliwiająca uzupełnienie wykształcenia w terminie określonym w decyzji z 19 sierpnia 2014 r.

Oddalając skargę WSA w Warszawie wskazał, że stronie przyznano pomoc finansowana na podstawie przepisów rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 17 października 2007 r., z zastrzeżeniem dopełniania określonych warunków w wyznaczonym terminie, w tym uzupełnienia kwalifikacji zawodowych. Zgodnie z § 6 ust. 3 rozporządzenia pomoc może być przyznana osobie nieposiadającej kwalifikacji zawodowych, o których mowa w ust. 1, jeżeli osoba ta zobowiąże się do uzupełnienia wykształcenia w okresie 3 lat od dnia doręczenia decyzji o przyznaniu pomocy. W myśl § 18 ust. 1 pkt 6 rozporządzenia beneficjent powinien uzupełnić wykształcenie w okresie 3 lat od dnia doręczenia decyzji o przyznaniu pomocy – w przypadku, o którym mowa w § 6 ust. 3. Stosownie do § 20 ust. 1 i ust. 3 pkt 1 rozporządzenia, w przypadku niespełnienia warunku, o którym mowa w § 18 ust. 1 pkt 6 zwrotowi podlega 100% kwoty pomocy.

W rozpoznawanej sprawie nie budzi wątpliwości, że skarżąca wypełniła obowiązek uzupełnienia wykształcenia z uchybieniem terminu określonego w § 18 ust. 1 pkt 6 rozporządzenia. Spór w niniejszej sprawie dotyczy tego, czy podnoszone przez skarżącą przyczyny uchybienia terminu powinny stanowić przesłankę do odstąpienia przez organy od nałożenia sankcji zwrotu dofinansowania.

Zgodnie z art. 47 ust. 1 rozporządzenia Komisji (WE) nr 1974/2006 z dnia 15 grudnia 2006 r., ustanawiającego szczegółowe zasady stosowania rozporządzenia Rady (WE) nr 1698/2005 w sprawie wsparcia rozwoju obszarów wiejskich przez Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (Dz.Urz..UE.L.2006.368.15; dalej: Rozporządzenie nr 1974/2006), państwa członkowskie mogą uznać w szczególności następujące kategorie siły wyższej lub wyjątkowych okoliczności, w których nie będą wymagać częściowego lub pełnego zwrotu pomocy otrzymanej przez beneficjenta: a) śmierć beneficjenta; b) długotrwała niezdolność beneficjenta do wykonywania zawodu; c) wywłaszczenie dużej części gospodarstwa, jeśli takiego wywłaszczenia nie można było przewidzieć w dniu podjęcia zobowiązania; d) katastrofa naturalna poważnie dotykająca grunty gospodarstwa; e) wypadek powodujący zniszczenie budynków dla zwierząt gospodarskich; f) choroba epizootyczna, dotykająca część lub całość należącego do rolnika żywego inwentarza.

Zgodnie z art. 47 ust. 2 Rozporządzenia nr 1974/2006, przypadki siły wyższej lub wyjątkowych okoliczności są zgłaszane przez beneficjenta lub przez upoważnioną przez niego osobę na piśmie właściwemu organowi, wraz z odpowiednimi dowodami, wystarczającymi dla właściwych organów, w ciągu 10 dni roboczych od dnia, w którym beneficjent lub upoważniona osoba są w stanie dokonać tej czynności.

Zgodnie z art. 28 ust. 4 ustawy z dnia 7 marca 2007 r. o wspieraniu rozwoju obszarów wiejskich z udziałem środków Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich w ramach Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007–2013 (Dz.U.2018.1936 ze zm.; dalej: ustawa z 7 marca 2007 r.), pomoc i pomoc techniczna wypłacone beneficjentowi, który nie wykonał w całości lub w części operacji lub obowiązków związanych z jej wykonaniem, lub zobowiązań związanych z przyznaniem pomocy technicznej, nie podlegają zwrotowi, w przypadku wystąpienia, co najmniej jednej z kategorii siły wyższej lub wyjątkowych okoliczności, określonych w Rozporządzeniu nr 1974/2006 lub w przepisach wydanych na podstawie art. 29 ust. 1 pkt 1 lub pkt 3.

Zgodnie z § 22 ust. 1 rozporządzenia innymi, niż wymienione w przepisach Rozporządzenia nr 1974/2006, kategoriami siły wyższej lub wyjątkowymi okolicznościami, w przypadku wystąpienia których zwrot pomocy nie jest wymagany, są:

1) uniemożliwiające dalsze prowadzenie gospodarstwa zgodnie z założeniami biznesplanu: a) wywłaszczenie części nieruchomości, jeżeli takiego wywłaszczenia nie można było przewidzieć w dniu zawarcia umowy, b) katastrofa naturalna, powodująca trwałe uszkodzenie nieruchomości lub obiektów, c) wypadek lub awaria skutkująca zniszczeniem budynków, budowli lub innego mienia, d) wystąpienie organizmów kwarantannowych roślin, e) rozwiązanie umowy dzierżawy z przyczyn niezależnych od beneficjenta;

2) niezależne od beneficjenta okoliczności wynikające z cyklu nauczania w danym typie szkoły lub związane z terminem egzaminu zawodowego, skutkujące nieuzupełnieniem wykształcenia w terminie, o którym mowa w § 18 ust. 1 pkt 6, jeżeli beneficjent podjął naukę w wybranej szkole, uczelni, placówce kształcenia ustawicznego, placówce kształcenia praktycznego lub ośrodku dokształcania i doskonalenia zawodowego w możliwie najbliższym terminie od dnia doręczenia decyzji o przyznaniu pomocy i kontynuował naukę bez nieusprawiedliwionych przerw i opóźnień, a uzupełnienie wykształcenia nastąpi nie później niż w terminie 9 miesięcy od dnia upływu terminu, o którym mowa w § 18 ust. 1 pkt 6.

Zgodnie z § 22 ust. 2 rozporządzenia, dokumentami potwierdzającymi zaistnienie okoliczności, o których mowa w ust. 1 pkt 2, są w szczególności: 1) zaświadczenie wydane przez dyrektora szkoły lub zaświadczenie z uczelni o zakończeniu lub przewidywanym zakończeniu nauki i uzyskaniu świadectwa lub dyplomu; 2) kopia wniosku o dopuszczenie do egzaminu eksternistycznego zawodowego wraz z potwierdzeniem jego złożenia; 3) kopia deklaracji dotyczącej przystąpienia do egzaminu zawodowego wraz z potwierdzeniem jej złożenia.

W rozpoznawanej prawie skarżąca zaniechała zgłoszenia w terminie określonym w art. 47 ust. 2 rozporządzenia nr 640/2014 okoliczności, na które powołuje się, jako stanowiące kategorie siły wyższej i nadzwyczajnych okoliczności. Skarżąca podnosiła, że przyczyną nieuzupełnienia wykształcenia w terminie było urodzenie przez nią dziecka w okresie, w którym przypadał końcowy egzamin zawodowy, a następnie wystąpienie u skarżącej objawów depresji poporodowej i konieczność opieki nad chorowitym dzieckiem. Skarżąca poinformowała ARiMR o tych przyczynach dopiero pismem z 14 lipca 2017 r., podczas gdy z przestawionych przy odwołaniu zaświadczeń lekarskich wynika, że skarżąca urodziła dziecko 12 stycznia 2017 r. i w okresie od stycznia do maja 2017 r. występowały u niej objawy depresyjne poporodowe, a dziecko w tym czasie było obserwowane z powodu małego przyrostu wagi, przewlekającej się żółtaczki i okresowych infekcji. Jeżeli przyjąć depresję poporodową skarżącej i konieczność zwiększonej opieki nad nowonarodzonym dzieckiem, jako przeszkody w uzupełnieniu wykształcenia, to według przedstawionych przez skarżącą zaświadczeń lekarskich ustały one z końcem maja 2017 r., w konsekwencji czego skarżąca poinformowała o nich z uchybieniem terminu określonego w art. 47 ust. 2 Rozporządzenia nr 1974/2006.

Niemniej organy prawidłowo dokonały też oceny, że przedstawione przez skarżącą przyczyny nie mogą być uznane za kategorie siły wyższej lub wyjątkowe okoliczności.

Zdaniem Sądu I instancji skarżąca nie wykazała, że podnoszona przez nią okoliczność wystąpienia u niej objawów depresji poporodowej oraz konieczność opieki nad nowonarodzonym dzieckiem spełniała przesłanki, o której mowa w art. 47 ust. 1 lit. b) Rozporządzenia nr 1974/2006, tj. długotrwałej niezdolności beneficjenta do wykonywania zawodu. Z przedstawionych zaświadczeń lekarskich nie wynika, by skarżąca w tym okresie była niezdolna do pracy, zaś z doświadczenia życiowego i wiedzy ogólnej wynika, że nie każde wystąpienie objawów depresji uniemożliwia osobie dorosłej normalne funkcjonowanie, a w szczególności pracę i naukę. W przedstawionym przez skarżącą zaświadczeniu lekarskim stwierdzono ponadto, że skarżąca w tym okresie korzystała z pomocy matki. Z niespornych okoliczności sprawy wynika, że skarżąca ukończyła kurs zawodowy i zdała część praktyczną egzaminu zawodowego jeszcze przed urodzeniem dziecka, natomiast do uzyskania wymaganych kwalifikacji pozostało jej zdanie końcowego egzaminu zawodowego. Nieuzyskanie przez skarżącą w wymaganym terminie pozytywnego wyniku egzaminu, potwierdzającego uzyskanie wykształcenia uzupełniającego, nie może być uznane za okoliczność od skarżącej niezależną. To wyłącznie od skarżącej zależało zarówno prawidłowe przygotowanie się do tego egzaminu, jak również odpowiednio wcześniejsze przystąpienie do uzupełniania kwalifikacji. Z tych powodów brak prawidłowego przygotowania się przez skarżącą do egzaminu zawodowego i zdania go w najbliższym możliwym terminie po urodzeniu dziecka, przypadającym na 20 czerwca 2017 r., a tym samym nieuzupełnienie wykształcenia w wymaganym terminie do 27 sierpnia 2017 r., nie może być uznane za wystąpienie przesłanki siły wyższej lub wyjątkowych okoliczności.

Skarżąca nie wykazała też zaistnienia przesłanek odstąpienia od żądania zwrotu pomocy określonych w § 22 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia. Decyzja została doręczona skarżącej 27 sierpnia 2014 r., a zatem określony w powołanym przepisie termin maksymalny na uzupełnienie wykształcenia – 3 lat i 9 miesięcy od dnia doręczenia decyzji, w przypadku łącznego spełnienia warunków dodatkowych, wskazanych w tym przepisie, upływał 27 maja 2018 r. Skarżąca uzupełniła kwalifikacje zawodowe dopiero 22 marca 2019 r., z chwilą zdania egzaminu zawodowego i wydania jej świadectwa potwierdzającego kwalifikacje zawodowe, a więc w jej przypadku kategorie wyjątkowych okoliczności podane w § 22 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia ogóle nie mogą mieć zastosowania.

Wobec ustalenia, że skarżąca nie wypełniła w terminie obowiązku określonego w § 18 ust. 1 pkt 6 rozporządzenia, organy obu instancji zasadnie zastosowały sankcję określoną w § 20 ust. 3 pkt 1 rozporządzenia i zobowiązały stronę do zwrotu pomocy finansowej.

Skargę kasacyjną – stosownie do treści art. 173 § 1 i 2, art. 175 § 1, art. 176 § 1 i 2, i art. 177 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U.2019.2325 ze zm.; dalej: p.p.s.a.) – wniosła skarżąca, zaskarżając wyrok w całości zarzuciła naruszenie:

I. prawa materialnego w rozumieniu art. 174 pkt 1 p.p.s.a., tj.:

1) art. 47 ust. 1 i 2 Rozporządzenia nr 1974/2006 poprzez jego błędną wykładnię, polegającą na uznaniu, że okoliczności podnoszone przez skarżącą nie mogą być rozpatrywane jako siła wyższa lub wyjątkowe okoliczności uniemożliwiające uzupełnienie wykształcenia w terminie określonym w decyzji nr [...] z dnia [...] sierpnia 2014 roku w rozumieniu tego przepisu, mimo iż skarżąca wskazywała na okoliczności niezależne od niej, które przyczyniły się do tego, że nie mogła wypełnić w terminie jednego z ciążących na niej obowiązków, a mianowicie nie zdołała uzupełnić wykształcenia z powodu urodzenia dziecka w wyznaczonym terminie egzaminu, a następnie zmagała się z problemami zdrowotnymi swoimi i dziecka;

2) § 22 ust. 1 pkt 2 i ust. 2 rozporządzenia poprzez jego błędną wykładnię, polegającą na uznaniu, że okoliczności podnoszone przez skarżącą nie mogą być rozpatrywane jako siła wyższa lub wyjątkowe okoliczności, uniemożliwiająca uzupełnienie wykształcenia w terminie określonym w decyzji nr [...] z dnia [...] sierpnia 2014 roku w rozumieniu tego przepisu, mimo iż skarżąca wskazywała na okoliczności niezależne od niej, które przyczyniły się do tego, że nie mogła wypełnić w terminie jednego z ciążących na niej obowiązków, a mianowicie nie zdołała uzupełnić wykształcenia z powodu urodzenia dziecka w wyznaczonym terminie egzaminu, a następnie zmagała się z problemami zdrowotnymi swoimi i dziecka;

3) art. 47 ust. 2 Rozporządzenia nr 1974/2006 poprzez jego błędną wykładnię, polegającą na uznaniu, iż sam upływ terminu korzystania z pomocy medycznej oznacza, iż beneficjent jest w stanie dokonać czynności zgłoszenia przypadku siły wyższej i nie zachodzi konieczność analizowania innych okoliczności związanych z sytuacją życiową skarżącej, w tym kwestii korzystania z pomocy terapeutycznej.

II. prawa procesowego w rozumieniu art. 174 pkt 2 p.p.s.a.:

1) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a., poprzez nieuchylenie zaskarżonej decyzji:

a) mimo iż została ona wydana na podstawie § 19 pkt 6 i § 22 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia, który jest niezgodny z art. 47 ust. 1 i 2 Rozporządzenia nr 1974/2006 w zakresie, w jakim wyznacza skarżącej obowiązek doręczenia dokumentacji potwierdzającej uzupełnienie wykształcenia w sytuacji wystąpienia siły wyższej w określonym terminie, co powoduje, że w tym zakresie winno mieć zastosowanie Rozporządzenie Komisji (WE) ze względu na zasadę pierwszeństwa prawa europejskiego;

b) mimo iż została ona wydana na podstawie § 22 ust. 1 pkt 1 i ust. 2 rozporządzenia, mimo iż jest on niezgodny z art. 32 ust. 1 w zw. z art. 31 ust. 1 w zw. z art. 2 Konstytucji RP w zakresie, w jakim różnicuje on sytuację prawną beneficjentów znajdujących się w podobnej sytuacji, a zróżnicowanie to nie ma żadnego uzasadnienia i nie spełnia wymogów wynikających z zasady proporcjonalności;

2) tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a., poprzez nieuchylenie zaskarżonej decyzji, mimo iż organ naruszył przepisy postępowania, tj. art. 21 ust. 1–3 ustawy z dnia 7 marca 2007 r., poprzez niepodjęcie wszystkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz niezebranie materiału dowodowego w sposób wyczerpujący i umożliwiający rozstrzygnięcie sprawy, a mianowicie poprzez niepodjęcie działań mających na celu wyjaśnienie, kiedy rozpoczął bieg termin do zgłoszenia wystąpienia siły wyższej i uznanie tej okoliczności za udowodnioną, mimo iż materiał dowodowy nie pozwolił na ustalenie tej daty w sposób niebudzący żadnych wątpliwości oraz poprzez nieprzeprowadzenie dowodu z opinii biegłych i nieprzesłuchanie świadków, mimo że w tym przypadku takie czynności były niezbędne, a co potwierdza również treść uzasadnienia wyroku, z której wynika, że Sąd nie wie, w jaki sposób przejawiała się u skarżącej depresja i jak wpływała na życie skarżącej i możliwość podejmowania przez nią życiowych zobowiązań, a działania te były obowiązkiem organu, gdyż jest on obowiązany prowadzić postępowanie zgodnie z zasadą praworządności i nie może wydać decyzji w sytuacji, gdy stan faktyczny nie jest wystarczająco wyjaśniony, a ponadto skarżąca stawiła się w siedzibie organu pierwszej instancji i zażądała pouczenia, jakie ma przedstawić dowody, aby wypełnić ciążący na niej obowiązek i stosowała się do otrzymywanych pouczeń.

Na podstawie art. 106 § 3 w zw. z art. 193 p.p.s.a. złożony został wniosek o przeprowadzenie dowodu uzupełniającego z zaświadczenia z dnia 19 maja 2021 roku, wydanego przez psychologa M. W2., na okoliczność wykazania faktu, w jaki sposób przejawiała się u skarżącej depresja i jak wpływała na życie skarżącej i możliwość podejmowania przez nią życiowych zobowiązań.

Mając na uwadze powyższe, zażądano uchylenia zaskarżonego wyroku w całości i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania, ewentualnie o uchylenie decyzji organu drugiej i pierwszej instancji w całości, gdyż w niniejszej sprawie zachodzi konieczność przeprowadzenia postępowania dowodowego w znacznej części a także zasądzenia od organu na rzecz strony kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego wg. norm przepisanych.

W motywach wskazano argumenty przemawiające za uwzględnieniem skargi.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ wniósł o jej oddalenie i zasądzenie od strony na jego rzecz zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania, która zachodzi w wypadkach określonych w § 2 tego przepisu; żadna z tam wskazanych przesłanek nie zaistniała w rozpoznawanej sprawie.

Zgodnie z art. 174.p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć wyłącznie na naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (pkt 1) lub na naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (pkt 2). Wskazanie i uzasadnienie podstaw kasacyjnych należy przy tym do koniecznych i istotnych wymogów skargi kasacyjnej (art. 176 p.p.s.a.). Przez przytoczenie podstaw kasacyjnych rozumieć należy przede wszystkim dokładne wskazanie podstawy kasacyjnej oraz określenie tych przepisów prawa, które – zdaniem wnoszącego skargę kasacyjną – uległy naruszeniu przez sąd wydający zaskarżone orzeczenie i w jaki sposób. Z kolei uzasadnienie skargi kasacyjnej powinno zawierać rozwinięcie zarzutów kasacyjnych przez przedstawienie argumentacji na poparcie odmiennej wykładni przepisu niż zastosowana w zaskarżonym orzeczeniu, lub uzasadnienie zarzutu niewłaściwego zastosowania przepisu, zaś w odniesieniu do uchybień przepisom procesowym – także wykazanie, że zarzucane uchybienie rzeczywiście mogło mieć wpływ na wynik sprawy.

Niezależnie od tego, zarzuty skargi kasacyjnej (poza przypadkami nieważności), wyznaczają zakres kontroli sprawowanej przez sąd kasacyjny. Rozpoznanie sprawy w granicach skargi kasacyjnej oznacza bowiem, że Naczelny Sąd Administracyjny związany jest jej podstawami, czyli że władny jest do badania tylko tych zarzutów, które zostały skonkretyzowane w skardze kasacyjnej. Powyższe obliguje zatem stronę wnoszącą skargę kasacyjną do prawidłowego konstruowania tak zarzutów, jak i ich uzasadnienia.

W rozpoznawanej skardze kasacyjnej sformułowano zarzuty oparte na obydwu podstawach kasacyjnych wymienionych w art. 174 p.p.s.a. W pierwszej kolejności należy odnieść się do kwestii naruszenia norm prawa procesowego albowiem stosownie norm materialnych może być oceniane wówczas, kiedy prawidłowo został ustalony stan faktyczny w następstwie niewadliwie przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego.

Nie ulega wątpliwości, że zasługuje na uwzględnienie zarzut II.2. petitum skargi kasacyjnej, którego istotą jest wskazanie, że w sprawie nie podjęto wszystkich niezbędnych czynności zmierzających do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, a w szczególności brak jest wyjaśnienia, kiedy rozpoczął się bieg terminu do zgłoszenia organowi wystąpienia siły wyższej (depresji poporodowej) i poinformowania o tym organu w trybie art. 47 ust. 2 Rozporządzenia 1974/2006 we wskazanym tam terminie.

Organ odwoławczy w motywach decyzji z [...] maja 2020 r. wskazał, że "nie neguje faktu, że wystąpiła u Strony depresja poporodowa, jednak w tym zakresie, w pełni uznając wagę dolegliwości zdrowotnych Strony, należy podkreślić, że ze składanych przez Stronę informacji, Pani M. W. nie wykazała w sposób wymagany prawem wystąpienia długotrwałej niezdolności w wyniku depresji poporodowej, a tym bardziej że podjęła naukę w możliwie najbliższym terminie od dnia doręczenia decyzji o przyznaniu pomocy oraz że kontynuowała ją bez nieusprawiedliwionych przerw i opóźnień w rozumieniu w art. 47 ust. 2 rozporządzenia nr 1974/2004". W dalszej części uzasadnienia wskazano, że "Wyjaśnienia Strony, nie stanowią okoliczności usprawiedliwiającej i pozostają bez wpływu na rozstrzygnięcie, tym bardziej iż ubiegając się o przyznanie pomocy finansowej w ramach działania "Ułatwianie startu młodym rolnikom" Strona podjęła szereg zobowiązań, których niewypełnienie zagrożone jest sankcją w postaci zwrotu części lub całości pomocy. Ponadto, ubiegając się o przyznanie pomocy finansowej w ramach działania "Ułatwianie startu młodym rolnikom", Strona potwierdziła znajomość przepisów obowiązujących w ramach działania "Ułatwianie startu młodym rolnikom", podpisując punkt XV we wniosku".

Wypada dostrzec, że kluczowym zagadnieniem – w zakresie ustaleń faktycznych jest przede wszystkim ustalenie, do kiedy ta depresja poporodowa trwała i w jaki sposób – w świetle powyższych cytatów – winna zostać wykazana "w sposób wymagany prawem".

Sanację powyższych braków podjął Sąd I instancji, który wskazał: "Skarżąca poinformowała ARiMR o tych przyczynach dopiero pismem z dnia 14 lipca 2017 r., podczas gdy z przedstawionych przy odwołaniu zaświadczeń lekarskich wynika, że skarżąca urodziła dziecko 12 stycznia 2017 r. i w okresie od stycznia do maja 2017 r. występowały u niej objawy depresyjne poporodowe (...). Ustały one z końcem maja 2017 r., w konsekwencji czego skarżąca z uchybieniem terminu określonego w art. 47 ust. 2 Rozporządzenia nr 1974/2006".

Tę konstatację Sąd I instancji poczynił na podstawie doświadczenia życiowego, a dodatkowo wskazał, że strona powinna przystąpić do egzaminu 20 czerwca 2017 r. – "tym samym nieuzupełnienie wykształcenia w terminie do 27 sierpnia 2017 r., nie może być uznane za wystąpienie przesłanki siły wyższej lub wyjątkowych okoliczności".

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego pierwszoplanowa kwestia, to ustalenie, czy pismo strony z 14 lipca 2017 r. wpłynęło w terminie określonym w art. 47 ust. 2 Rozporządzenia nr 1974/2006.

Nie sposób uznać, iż skarżąca w jakikolwiek sposób przyczyniła się do tego, że w dniu egzaminu urodziła syna, a następnie nie była w stanie do niego przystąpić, gdyż cierpiała na depresję poporodową, która jest od lat uważana za poważną jednostkę chorobową.

W powyższym kontekście wskazać należy, że wbrew ustaleniom Sądu I instancji (bazującym jedynie na niesprawdzalnej intuicji), że kryteria diagnostyczne (patrz: www.pl.wikipedia.org/wiki/depresja_poporodowa#Psychoterapia) w przypadku depresji poporodowej są identyczne, co kryteria dużej depresji. Klasyfikacja ICD-10 podaje, że jej objawy muszą wystąpić w ciągu 6 tygodni po porodzie. Z kolei klasyfikacja DSM-5 mówi, że symptomy rozwijają się w ciągu 4 tygodni po porodzie. Mimo tych wytycznych większość psychiatrów stosuje założenie, że depresja poporodowa może się rozwinąć w ciągu pierwszego roku po porodzie. Tak więc – zdaniem Sądu II instancji – ograniczenie okresu depresji poporodowej do czasu zwolnienia lekarskiego i twierdzenie, że "nie każde wystąpienie objawów depresji uniemożliwia osobie dorosłej normalne funkcjonowanie, a w szczególności pracę i naukę", co rzekomo – zdaniem Sądu I instancji – wynika "z doświadczenia życiowego i wiedzy ogólnej", jest zwykłym uproszczeniem w ocenie tej jednostki chorobowej. Już z logicznego punktu widzenia - rozumując a contrario – można wywieźć równie uprawnioną tezę, że w pozostałym zakresie "wystąpienie objawów depresji poporodowej może osobie uniemożliwiać normalne funkcjonowanie, a w szczególności pracę i naukę". Z taki zaś przypadkiem mamy do czynienia w niniejszej sprawie, zwłaszcza w świetle zaświadczenia z 19 marca 2021 r. wydanego przez psychologa M. W2. na okoliczność, w jaki sposób pojawiła się u skarżącej depresja i jak wpływała na życie skarżącej (zwłaszcza możliwość podejmowania życiowych decyzji).

Oznacza to, że pismo skarżącej z 14 lipca 2017 r. skierowane do organu wpłynęło w terminie określonym w art. 47 ust. 2 rozporządzenia nr 1974/2006, bowiem miało to miejsce jeszcze w trakcie okresu depresji poporodowej. Tak więc - w toku dalszego postępowania – organ będzie powyższą konstatacją związany, co jednocześnie oznacza, że okazały się zasadne zarzuty I.1) i I.3) petitum skargi kasacyjnej.

Gdy zaś organ – mając na uwadze okres po 14 lipca 2017 r. do chwili przedłożenia przez stronę dokumentu wskazującego spełnienie warunku uzyskania wymaganego wykształcenia – zamierzał poczynić niekorzystne dla strony ustalenia, to pierwszoplanowe znaczenie ma kwestia ustalenia, kiedy ustała depresja poporodowa.

W tym kontekście należy wskazać na potrzebę dopuszczenia dowodu z opinii biegłego (biegłych) właściwych specjalności, którzy w oparciu o materiał dowodowy zgromadzony w sprawie, w tym zaświadczenie z 19 maja 2021 r. autorstwa M. W2. ustali (lub ustalą) do kiedy występowała u strony depresja poporodowa i w jakim zakresie wykluczała możliwość przygotowania, a następnie przystąpienia przez stronę do egzaminu końcowego. Zakres tej opinii może zostać rozszerzony o inne zagadnienia mające istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, stosownie do aktywności strony i pełnomocnika wskazującego np. na potrzebę uprzedniego przesłuchania świadków.

Rzeczą oczywistą jest, że strona – wbrew stanowisku organu wyżej zarysowanemu – nie mogła przedstawić opinii biegłego z uwagi na treść art. 84 § 1 k.p.a.; tylko organ może dopuścić taki dowód z urzędu lub na wniosek.

Mając na uwadze potrzebę wyjaśnienia tej kluczowej dla niniejszej sprawy kwestii Naczelny Sąd Administracyjny uznaje, że nie ma potrzeby – na obecnym etapie postępowania – pozostałych zarzutów.

Mając na uwadze treść art. 188 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji wyroku.

O kosztach postępowania NSA orzekł w myśl art. 200, art. 205 § 2, art. 203 pkt 1 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b) w zw. z pkt 1 lit. a) oraz § 2 pkt 6) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz.U.2015.1800 ze zm.).