Wyrok WSA w Rzeszowie, sygn. akt I SA/Rz 375/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Data orzeczenia: 2023-10-05 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 151
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: § 3 ust. 1
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne
article: art. 28 ust. 1-3a
journal: Dz.U. 2022 poz 1009
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący S. WSA Grzegorz Panek /spr./, Sędzia WSA Małgorzata Niedobylska, Sędzia WSA Piotr Popek, Protokolant sekr. sąd. Sabina Długosz po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 października 2023 r. sprawy ze skargi P.Ł. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 30 maja 2023 r., nr UP-380/2023 w przedmiocie odmowy umorzenia zaległości z tytułu składek oddala skargę.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia 30 maja 2023 r. nr UP-380/2023, Zakład Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy własną decyzję z dnia 5 kwietnia 2023 r. nr 664/2023 o odmowie umorzenia P.Ł. (dalej: strona, skarżący) należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za okresy w kwotach w ww. decyzji szczegółowo wykazanych.

Jak wynika z uzasadnienia zaskarżonej decyzji Zakład doszedł do przekonania, że w przypadku skarżącego nie zachodzi przesłanka całkowitej nieściągalności określona w przepisie art. 28 ust. 2 u.s.u.s.

Ponadto zgromadzone dowody w trakcie postępowania nie wskazują na to, aby zadłużenie powstało z powodu nadzwyczajnych zdarzeń losowych. Było ono wynikiem nieopłacania składek na ubezpieczenia społeczne w czasie prowadzonej działalności gospodarczej. W ocenie organu jeżeli skarżący nie posiadał wystarczających środków finansowych na opłacenie składek w terminie, to obecnie jest zobowiązany do ich uregulowania wraz z odsetkami za zwłokę.

Skarżący nie wykazał by został uznany za osobę całkowicie niezdolną do pracy. Przy czym nawet orzeczenie niezdolności do pracy w takim stopniu nie uniemożliwia wykonywania zatrudnienia w warunkach określonych w przepisach o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych. W ocenie Zakładu ponoszone stałe wydatki (w kwocie 650 zł) nie są nadzwyczajnymi kosztami jakie musi skarżący ponosić. W ocenie Zakładu podnoszone przez wnioskodawcę okoliczności nie odróżniają się w sposób istotny od realiów finansowych innych osób które również borykają się z trudnościami finansowymi, zaś organ nie może umarzać należności każdej osobie która ponosi koszty związane z utrzymaniem. Skarżący wykazał również inne zobowiązania, które jednak są spłacane po 882 zł/m-c, również posiadanie innych zobowiązań wobec innych wierzycieli nie może stanowić argumentu uzasadniającego umorzenie należności z tytułu składek. Budżet gospodarstwa domowego skarżącego jest wyższy niż poziom minimum egzystencji w roku 2022, który wynosi 775,42 zł netto dla jednoosobowego gospodarstwa pracowniczego tj. 4.652,52zł w przeliczeniu na sześć osób, pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym. Budżet gospodarstwa domowego skarżącego wynosi [...] zł i stanowi wykazany dochód żony skarżącego oraz świadczenia 500+ na dzieci.

Skarżący nie wykazał zarazem by korzystał ze wsparcia dla osób znajdujących się w niedostatku, to zaś wskazuje że rodzina wnioskodawcy posiada dochody na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Organ wskazał także, że uwzględnić, że w gospodarstwie domowym skarżącego znajdują się dwaj pełnoletni jego synowie, którzy winni wspierać wnioskodawcę w ponoszeniu wydatków związanych z utrzymaniem.

W skardze na decyzję Zakładu skarżący zarzucił;

- naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na treść rozstrzygnięcia, tj.: art. 28 ust. 1, 2, 3 pkt 5 i 6 oraz 3a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2022 r. poz. 1090 ze zm. - dalej u.s.u.s.) w związku z § 33 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003 r., poz. 1365) poprzez błędną wykładnię oraz uznanie przez organ, że w sprawie niniejszej nie zachodzą przesłanki całkowitej nieściągalności należności wynikających z wydanej względem skarżącego decyzji;

- art. 7, art. 77, art. 107 oraz art. 80 k.p.a. poprzez ich niezastosowanie wyrażające się w:

a) braku wszechstronnego rozpatrzenia zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, w szczególności dokumentów wskazujących na sytuację rodzinną i finansową skarżącego, potwierdzających:

- brak osiągania jakiegokolwiek dochodu;

- brak dysponowania wartościowym majątkiem umożliwiającym skuteczne prowadzenie egzekucji;

- konieczność dalszego leczenia choroby alkoholowej, co bezpośrednio wiąże się z brakiem możliwości podjęcia pracy zarobkowej;

- brak możliwości wyegzekwowania jakichkolwiek należności w ramach postępowania prowadzonego przez ZUS; które to okoliczności w sposób jednoznaczny wskazują, że w niniejszej sprawie zaktualizowały się przesłanki uzasadniające umorzenie należności orzeczonych względem skarżącego z uwagi na nieściągalność, bowiem oczywistym jest, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne,

- braku przeprowadzenia w niniejszej sprawie samodzielnej oceny przesłanki całkowitej nieściągalności, w szczególności poprzez porównanie spodziewanych kosztów egzekucji (obliczane w części w proporcji do egzekwowanych kwot) z posiadanymi informacjami o nadającym się do egzekucji majątku, podczas gdy już pobieżna analiza ww. okoliczności potwierdza brak możliwości prowadzenia względem skarżącego skutecznej egzekucji należności dochodzonych przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych

Podnosząc powyższe zarzuty skarżący wniósł o uchylnie decyzji wydanych w sprawie i zasądzenie kosztów postępowania.

W uzasadnieniu skargi podkreślił, że nie jest w stanie podjąć pracy, ponieważ jest w trakcie leczenia choroby alkoholowej. Zaistniałe u niego schorzenie powoduje, że nałogowe spożywanie alkoholu znacznie ograniczyło jego sprawność fizyczną i psychiczną. Skarżący pozostaje na utrzymaniu żony, z którą ma rozdzielność majątkową małżeńską. Żona skarżącego utrzymuje się z dochodu z prowadzonego gospodarstwa rolnego w wysokości [...]zł rocznie tj. miesięcznie [...]zł oraz ze świadczenia 500 + na dwoje niepełnoletnich dzieci. Skarżący jest współwłaścicielem nieruchomości o pow. 0,6062 ha położonej w miejscowości T., dla której Sąd Rejonowy w S. prowadzi księgę wieczysta nr [...]. Niemniej jednak jego udział w prawie własności jest niewielki i wynosi jedynie 3/16. Na ww. nieruchomości poza hipoteką ustanowioną na rzecz ZUS, na pierwszym i drugim miejscu hipotecznym ustanowiona jest hipoteka w łącznej wysokości [...] zł na rzecz banku Powszechnej Kasy Oszczędności Bank Polski S.A. Oddział w L. Skarżący nie posiada innego majątku, a pojazdy, które pozostają na niego zarejestrowane nie są w jego posiadaniu, gdyż zostały oddane na złom z uwagi na ich zły stan techniczny. Choroba alkoholowa skarżącego, spowodowała, że nie był w stanie w sposób należyty zadbać o własne sprawy i przekazane na złom pojazdy nie zostały przez niego wyrejestrowane. Skarżący podkreśla, że wszczęcie i dalsze prowadzenie w stosunku do niego postępowania egzekucyjnego jest bezcelowe. Prowadzenie egzekucji będzie skutkowało oczywistą jej bezskutecznością, ponieważ nie posiada majątku, który przedstawiałby wartość w postępowaniu egzekucyjnym, dochodów, ani wierzytelności z których jego zobowiązanie mogłoby zostać zaspokojone.

Swoje stanowisko skarżący podtrzymał w piśmie procesowym z dnia 3 października 2023 r. załączając do niego zaświadczenie lekarskie potwierdzające problemy zdrowotne wynikające z choroby alkoholowej.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoje stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje:

Zgodnie z zasadami wyrażonymi w art. 1 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 2492 ze zm.) i art. 134 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.), określanej dalej jako "p.p.s.a.", sąd bada zaskarżone orzeczenie pod kątem jego zgodności z obowiązującym prawem, zarówno materialnym, jak i procesowym, nie jest przy tym - co do zasady - związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Rozpatrując sprawę, w wyżej zakreślonych granicach, Sąd stwierdził, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ zaskarżona decyzja nie narusza prawa.

Podstawą prawną zaskarżonej decyzji były przepisy art. 28 ust. 1-3a u.s.u.s. oraz § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne.

Przepisy te określają przypadki, w razie zaistnienia których możliwe jest umorzenie należności składkowych w całości bądź w części. I tak, należności te mogą zostać umorzone w razie stwierdzenia ich całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 2 u.s.u.s.) lub w uzasadnionych przypadkach pomimo braku całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 3a u.s.u.s.).

Sytuacje, w których zachodzi całkowita nieściągalność przewidziane zostały w ust. 3 cytowanego artykułu. Z kolei co do możliwości umorzenia należności z tytułu składek na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s., to szczegółowe zasady umorzenia określone zostały w powołanym już rozporządzeniu, w § 3 ust. 1 pkt 1 - 3 tego aktu prawnego.

Zgodnie z treścią art. 28 ust. 1. u.s.u.s., należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład, z uwzględnieniem ust. 2-4. W myśl art. 28 ust. 2 u.s.u.s., należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a.

W art. 28 ust. 3 u.s.u.s. ustawodawca sprecyzował przypadki całkowitej nieściągalności, o której mowa w ust. 2. I tak, całkowita nieściągalność zachodzi, gdy:

1. dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;

2. sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze;

3. nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;

4. nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;

4a. wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

5. naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;

6. jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Wyliczenie zawarte w powołanym przepisie ma charakter wyczerpujący, a tym samym stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, że ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. Dopiero zaistnienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tej normie, daje potencjalną możliwość umorzenia powstałego wobec ZUS zadłużenia. Jednak nawet wówczas oznacza to dla organu podejmującego rozstrzygnięcie tylko możliwość umorzenia należności z tytułu składek, a nie prawny obowiązek ich umorzenia. Przepis art. 28 ust. 2 u.s.u.s. jest bowiem oparty na konstrukcji tzw. uznania administracyjnego, co oznacza, że decyzja w zakresie spraw dotyczących umorzenia należności przysługuje każdorazowo organowi, który w razie stwierdzenia całkowitej nieściągalności składek, zachodzącej w przypadkach wymienionych w art. 28 ust. 3 tej ustawy, może, ale nie musi umorzyć zaległości. Jednocześnie w przypadku stwierdzenia braku całkowitej nieściągalności, ustalanej według kryteriów wskazanych w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. organ podejmujący decyzję na podstawie art. 28 ust. 2 tej ustawy, pozbawiony jest w ogóle prawnej możliwości umorzenia należności z tytułu składek.

W okolicznościach niniejszej sprawy Zakład Ubezpieczeń Społecznych uznał, że nie można stwierdzić stanu całkowitej nieściągalności. Jak wynika z akt sprawy, skarżący jest bowiem właścicielem części nieruchomości.

Jak już podkreślono, alternatywnie wobec wskazanych przesłanek organ może dokonać umorzenia należności z tytułu składek, gdy zachodzi sytuacja określona w art. 28 ust. 3a u.s.u.s., który daje możliwość uwzględnienia innych przesłanek umorzenia, ale wyłącznie w odniesieniu do ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na ubezpieczenie społeczne. Przepis ten odsyła do rozporządzenia Ministra Gospodarki Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne.

W myśl § 3 ust. 1 pkt 1-3 ww. rozporządzenia Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1. gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych,

2. poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodującego, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3. przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego płacenie należności.

W tym miejscu należy podkreślić, że przywołany wyżej przepis rozporządzenia daje organowi administracyjnemu - podobnie jak w przypadku stwierdzenia stanu całkowitej nieściągalności, o jakiej mowa w art. 28 u.s.u.s., możliwość, a nie obowiązek umorzenia zaległości. To w gestii uznania Zakładu Ubezpieczeń Społecznych pozostaje więc, czy przy zaistniałym stanie faktycznym za zasadne uzna umorzenie należnych świadczeń. Co ważne, przepis § 3 ust. 1 rozporządzenia nakłada na wnioskodawcę (zainteresowanego) ciężar udowodnienia okoliczności wskazujących na stan majątkowy i sytuację rodzinną.

Ponadto przychylić się należy do poglądu wyrażonego w wyroku NSA z dnia 23 kwietnia 2009 r., sygn. akt II GSK 884/08, że podstawa umorzenia należności ZUS została stworzona dla "uzasadnionych przypadków" (art. 28 ust. 3a u.s.u.s) -a zatem wyjątkowych, a nawet drastycznych, powstałych z przyczyn całkowicie obiektywnych (niezależnych od dłużnika).

Wskazać należy, że w rozpoznawanej sprawie Zakład Ubezpieczeń Społecznych dysponował określonym materiałem dowodowym zaoferowanym przez skarżącego. W ocenie Sądu, organ stwierdzając, że w wypadku skarżącego nie zaistniały podstawy do umorzenia należności z tytułu składek, nie naruszył cytowanych przepisów prawa materialnego.

Jak wskazano wyżej, umorzenie należności z tytułu składek jest wyjątkiem, który może znaleźć zastosowanie tylko wtedy, kiedy przesłanki umorzenia zostały wykazane w sposób niewątpliwy. Tymczasem w sprawie niniejszej nie zostało wykazane, że jakakolwiek forma spłat pociągnie za sobą niemożliwe do akceptacji skutki dla skarżącego. Skarżący uzasadniał żądanie w zakresie umorzenia należności na ubezpieczenia społeczne problemami natury finansowej oraz chorobą alkoholową. Organ orzekający wziął pod uwagę podnoszone przez wnioskodawcę okoliczności i dokonał ich oceny.

Obecnie wnioskodawca jest na utrzymaniu żony. Nie pobiera świadczeń z pomocy społecznej oraz nie korzysta z form innej pomocy. Cierpi na chorobę alkoholową, która uniemożliwia podjęcie mu zatrudnienia.

Mając powyższe na uwadze, Sąd zauważa, że pomimo akcentowanej przez skarżącego trudnej sytuacji finansowej sukcesywnie spłaca swoje zobowiązania wobec innych podmiotów choć nie ma źródeł przychodów. Oznacza to, że skarżący powinien także uregulować należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. W ocenie Sądu, brak jest racjonalnych powodów do przyjęcia, że inne zobowiązania skarżącego mają pierwszeństwo przed zobowiązaniami wobec ZUS. Nadto, spłata zadłużenia z tytułu składek może być również stopniowa, tj. w formie dogodnego układu ratalnego, który mógłby zostać zawarty po spełnieniu warunków progowych.

Skarżący nie wykazał także aby istniały po jego stronie przeszkody w podjęciu zatrudnienia bądź kontynuowania działalności gospodarczej. Jeżeli chodzi o trudności w podjęciu zatrudnienia, to nie przekonuje w tym zakresie powoływanie się na chorobę alkoholową. Niewątpliwie jest to okoliczność utrudniająca normalne funkcjonowanie, w tym podjęcie zatrudnienia, niemniej jednak nie można uznać, na podstawie danych wskazanych przez skarżącego, że jego stan uniemożliwia podjęcie jakiejkolwiek aktywności zawodowej.

Pozwala to na stwierdzenie, że skarżący nie wykorzystuje wszelkich możliwości do poprawy swojej sytuacji materialnej, a zatem nie zaktualizowała się przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia. Umorzenie należności w takiej sytuacji na tej podstawie byłoby niezasadne.

Wymaga zaakcentowania, że ustawowym obowiązkiem ZUS jest wykorzystanie wszelkich dostępnych środków przymusowego dochodzenia należności. Zobowiązania z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne są uprzywilejowane i podlegają - co do zasady - zaspokojeniu przed innymi należnościami (art. 24 ust. 3 u.s.u.s.). Umorzenie należności z tytułu składek stanowi wyraz definitywnej rezygnacji uprawnionego organu z możliwości ich wyegzekwowania. Biorąc pod uwagę publicznoprawny charakter należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne oraz uwzględniając cele, na które są one przeznaczane, organy odpowiedzialne za ich pobór zobligowane są do szczególnej staranności i ostrożności w dysponowaniu nimi. Jeżeli zatem, tak jak w badanej sprawie, istnieje możliwość wyegzekwowania zaległych należności a umorzenie zaległości przy braku przesłanki całkowitej nieściągalności jest zastrzeżone jedynie dla sytuacji szczególnie krytycznych, gdy ze względu na wiek, stan zdrowia oraz inne względy społeczne i znikome źródło przychodów na utrzymanie jest niemożliwe wywiązanie się strony ze zobowiązań wobec ZUS, których zaistnienia zainteresowany nie wykazał, to negatywne dla wnioskodawcy rozstrzygnięcie nie może być uważane za dowolne.

W tym stanie rzeczy Sąd, nie znajdując podstaw do uwzględnienia skargi, oddalił ją na mocy art. 151 p.p.s.a.