Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 310/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2024-07-15 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: uchylono zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą decyzję I instancji
Powołane przepisy: article: Art. 17
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.
article: Art. 145  par. 1  pkt 1  lit. c
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maria Zawadzka (spr.) Sędziowie WSA Renata Czeluśniak WSA Ewa Michna po rozpoznaniu w dniu 15 lipca 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi B. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie z dnia 2 stycznia 2024 r. nr SKO.NP/4115/389/2023 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji, II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie na rzecz skarżącej B. K. kwotę 480,00 zł (słownie: czterysta osiemdziesiąt złotych 00/100) tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 2 stycznia 2024 r. nr SKO.NP/4115/389/2023 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy D. z dnia 24 października 2023 r. nr GOPS.ŚP.5231.9.2022 o odmowie przyznania B. K. (zwanej dalej skarżącą) świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką J. P.

Powyższe rozstrzygnięcie zostało wydane w następującym stanie faktycznym i prawnym.

Decyzją z dnia 14 kwietnia 2023 r. nr GOPS.ŚP.5231.9.2022 organ I instancji odmówił przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką. Powodem odmowy był brak związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy zaprzestaniem przez skarżącą w dniu 1 stycznia 2022 r. aktywności zawodowej, a koniecznością sprawowania przez nią opieki nad matką, gdyż pierwszy wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego złożyła dopiero w dniu 9 marca 2022 r.

Po rozpatrzeniu odwołania skarżącej, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie decyzją z dnia 5 lipca 2023 r. nr SKO.NP/4115/212/2023 uchyliło powyższą decyzję organu I instancji i przekazało sprawę temu organowi do ponownego rozpatrzenia. Zdaniem Kolegium, przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organ I instancji powinien wezwać wnioskodawczynię do jednoznacznego oświadczenia, czy zrezygnowała z prowadzenia gospodarstwa rolnego lub z pracy w gospodarstwie rolnym. W przypadku odpowiedzi twierdzącej organ winien zobowiązać stronę do złożenia wyjaśnień oraz ewentualnego przedłożenia posiadanych dokumentów, kto zajmuje się gospodarstwem rolnym, czy zostało ono wydzierżawione innej osobie, sprzedane, jest przez nią zarządzane lub zajmuje się nim mąż. Ponadto organ I instancji winien dokonać ustalenia danych dotyczących gospodarstwa rolnego (powierzchni oraz własności) oraz zwrócić się z zapytaniem do Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa czy skarżąca bądź jej mąż występowali o przyznanie dopłat bezpośrednich a jeśli tak, to za jakie lata, a także do właściwej placówki terenowej KRUS o udzielenie informacji, czy podlegają oni aktualnie ubezpieczeniom społecznym rolników, a jeżeli tak to od kiedy i z jakiego tytułu. Ponadto Kolegium nakazało uzupełnienie materiału dowodowego o dokumentację dotyczącą historii zatrudnienia skarżącej oraz obrazującą stan zdrowia niepełnosprawnej matki i przebieg jej leczenia (tj. karty informacyjne, zaświadczenia lekarskie, wyniki badań).

Decyzją z dnia 24 października 2023 r. nr GOPS.ŚP.5231.9.2022 organ I instancji ponownie odmówił przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką. Organ wskazał, że jak wynika z akt sprawy skarżąca pracowała zawodowo od 4 września 1986 r. z małymi przerwami do 1 stycznia 2022 r. i stosunek pracy ustał w wyniku rozwiązania umowy o pracę za wypowiedzeniem dokonanym przez pracodawcę. W aktach sprawy zalega świadectwo pracy. Organ wskazał, że w oświadczeniu z dnia 9 listopada 2022 r. skarżąca oświadczyła, że nie jest rolnikiem natomiast jest małżonkiem rolnika lub domownikiem rolnika, jak również w oświadczeniu z dnia 31 lipca 2023 r. zaznaczyła, że nie posiada własnego gospodarstwa rolnego i że zrezygnowała z prowadzenia oraz pracy w gospodarstwie rolnym swojej matki jak również w dniu 24 sierpnia 2023r. złożyła oświadczenie, że nie posiada własnego gospodarstwa rolnego i że zrezygnowała z prowadzenia oraz pracy w gospodarstwie rolnym męża. Z akt sprawy wynika również, że skarżąca nie podlegała również ubezpieczeniu społecznemu rolników w KRUS jako rolnik lub domownik pracujący w gospodarstwie rolnym innej osoby.

Zestawiając powyższe ustalenia z załączonym do akt sprawy orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia 12 maja 2020 r. nr akt 3255928 uznającym matkę skarżącej za trwale niezdolną do samodzielnej egzystencji, która istniała w dniu 1 października 2019 r., organ podkreślił, że zaprzestanie aktywności zawodowej przez wnioskodawczynię w dacie 1 stycznia 2022 r., poprzez rozwiązanie umowy o pracę za wypowiedzeniem dokonanym przez pracodawcę z zachowaniem okresu wypowiedzenia, jak i niepodejmowanie zatrudnienia przez skarżącą nie ma faktycznego związku ze sprawowaniem opieki nad matką. Dodatkowo organ wskazał, iż z dokumentów znajdujących się w jego posiadaniu wynika, że pierwszy wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego skarżąca złożyła dopiero 9 marca 2022 r.

Organ I instancji wskazał również, że jak wynika z zapisów wywiadu środowiskowego z dnia 16 lutego 2023 r. matka skarżącej jest osobą chorą przewlekle, w podeszłym wieku, wymagającą całodobowej opieki oraz stałej pomocy w czynnościach dnia codziennego. W treści tego wywiadu wskazano czynności opiekuńcze jakie wykonuje wnioskodawczyni względem niepełnosprawnej matki, a to czynności higieniczne, przygotowywanie i podawanie posiłków, podawanie leków, zmiana pieluchomajtek. Nadto skarżąca robi zakupy, pierze, sprząta, zamawia wizyty lekarskie i zawozi do lekarza, prowadzi za matkę gospodarstwo domowe. Skarżąca codziennie przygotowuje posiłki nie tylko dla matki, ale również dla domowników. To samo dotyczy prania, sprzątania, robienia zakupów. Przy robieniu zakupów czy wykupywaniu leków pomagają zaprzyjaźnieni sąsiedzi.

Organ I instancji stwierdził, że sama pomoc osobie wymagającej opieki w większości czynności deklarowanych przez skarżącą np. sprzątanie, pranie, gotowanie, robienie zakupów, umawianie wizyt lekarskich należy do codziennych czynności wykonywanych w każdej rodzinie i nie musi być sprawowana w sposób ciągły. Organ podkreślił, że jeśli sprawowanie opieki nad sobą niepełnosprawną nie koliduje z wykonywaniem pracy lub potencjalnym podjęciem zatrudnienia, a także w sytuacji, gdy rezygnacja z zatrudnienia nie ma faktycznego związku ze sprawowaniem opieki, bądź osoba sprawująca opiekę nie podejmowała zatrudnienia z innych przyczyn jak np. brak pracy czy swój stan zdrowia to świadczenie takie nie będzie przysługiwało. Nie każda bowiem rezygnacja z zatrudnienia lub zaniechanie podjęcia pracy będzie podstawą do przyznania świadczenia, lecz wyłącznie takie, których celem jest sprawowanie opieki.

Zdaniem organu nie bez znaczenia pozostaje również fakt, iż oprócz wnioskodawczyni zobowiązane do alimentacji są jeszcze 2 osoby - rodzeństwo, które ma własne rodziny, w tym syn R. P., który pozostaje w stosunku pracy i zamieszkuje w W., czyli ok. 12 km od miejsca zamieszkania matki oraz córka D. M., która stara się o przyznanie renty ze względów zdrowotnych i zamieszkuje w N., czyli ok. 40 km od miejsca zamieszkania matki. D. M. nie ma możliwości pomocy matce ze względu na złą sytuację zdrowotną, brat R. pracuje zawodowo i nie ma możliwości opieki nad matką, świadczy sporadycznie pomoc w dowiezieniu matki na wizytę lekarską.

Nie kwestionując zatem złego stanu zdrowia matki skarżącej organ podkreślił, że sama konieczność sprawowania opieki czy też wykonywanie czynności stanowiących w istocie codzienną pomoc nie stanowi w świetle art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Zdaniem organu, wnioskodawca musi sprawować stałą opiekę nad osobą niepełnosprawną i być jej niezbędna w tak znacznym wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między obiema okolicznościami zachodzi bezpośredni związek przyczynowo - skutkowy.

W związku z powyższym organ I instancji uznał, że pomiędzy sprawowaną przez skarżącą opieką nad matką, a niepodejmowaniem zatrudnienia taki związek nie istnieje, ponieważ pomimo tego, że ze zgromadzonego w aktach sprawy materiału dowodowego wynika bezsprzecznie, że matka skarżącej posiada niezdolność do samodzielnej egzystencji nie sposób jednak przyjąć, aby wnioskodawczyni z uwagi na zakres i rozmiar czynności, jakie wykonuje opiekując się matką, rzeczywiście nie może podjąć żadnej pracy. Dopełnieniem powyższego jest ponadto ewentualny udział w opiece pozostałych osób w rodzinie, zobowiązanych do alimentacji, a także członków rodziny wspólnie zamieszkujących (mąż, córka). Przyjęty stan faktyczny sprawy uzasadnia zatem ocenę organu, że bezpośredni i ścisły związek między rezygnacją przez skarżącą z aktywności zawodowej, a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką nie zachodzi w realiach rozpatrywanej sprawy.

W odwołaniu od powyższej decyzji skarżąca wniosła o jej uchylenie oraz orzeczenie co do istoty sprawy przez ustalenie jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od dnia 1 listopada 2022 r. Zaskarżonej decyzji skarżąca zarzuciła naruszenie:

– art. 17 ust. 1 pkt 4 oraz 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych i niezasadne uznanie, że skarżąca nie jest uprawniona do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne w związku ze sprawowaniem osobistej opieki nad matką, ponieważ są osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, na których ciąży obowiązek alimentacyjny;

– art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych w zw. z art. 6, art. 7, art. 8, art. 77 i art. 80 K.p.a., polegające na pominięciu celów ustawy i przyjęciu, że w okolicznościach przedmiotowej sprawy zakres opieki sprawowanej przez skarżącą nie wymaga rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej pomimo, iż osoba, nad którą sprawuje opiekę została zaliczona do osób niepełnosprawnych w stopniu znacznym na stałe i jest niedolna do samodzielnej egzystencji.

Wymienioną na wstępie decyzją z dnia 2 stycznia 2024 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie utrzymało w mocy decyzję organu I instancji z dnia 24 października 2023 r. Uzasadniając swoją decyzję Kolegium przytoczyło treść art. 17 ust. 1, ust. 1b, ust. 5, art. 17b ustawy o świadczeniach rodzinnych i stwierdziło, że w toku obecnie prowadzonej sprawy skarżąca 9 listopada 2022 r. oświadczyła, że nie jest rolnikiem, jest małżonkiem rolnika lub domownikiem rolnika. Następnie w dniu 31 lipca 2023 r. oświadczyła, że nie posiada własnego gospodarstwa rolnego i że zrezygnowała z prowadzenia oraz pracy w gospodarstwie rolnym jej matki od listopada 2021 r. Gospodarstwo zostało wydzierżawione jej mężowi A. K. od dnia 1 stycznia 2002 r. i jest przez niego prowadzone. Z informacji uzyskanych z Urzędu Gminy w D. i ewidencji podatkowej za 2023 r. wynika, że mąż skarżącej figuruje w rejestrze podatku rolnego od gruntów stanowiących gospodarstwo rolne. Opodatkowaniu podlega 1,3545 hap. W wydziale podatkowym nie figuruje umowa dzierżawy zawarta pomiędzy mężem skarżącej, a jej matką. Z kolei z informacji pozyskanych z ARiMR wynika, że mąż skarżącej jest producentem rolnym i od 2015 r. nieprzerwanie składał wnioski o płatności bezpośrednie. Natomiast skarżąca nie figuruje w rejestrze podatku rolnego od gruntów stanowiących gospodarstwo rolne i nie podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników.

Ponadto Kolegium stwierdziło, że zebrane w sprawie materiały pozwoliły ustalić miejsce zatrudnienia skarżącej. W aktach sprawy zalega świadectwo pracy z dnia 1 stycznia 2022 r. przedłożone przez wnioskodawczynię za okres:

- od 4 września 1986 r. do 31 grudnia 2008 r. zatrudnienie w P. S.A.;

- od 1 września 2009 r. do 5 listopada 2011 r. zatrudnienie w I. Sp. z o.o., a stosunek pracy ustał w związku z rozwiązaniem umowy o pracę za wypowiedzeniem dokonanym przez zakład pracy;

- od 2 stycznia 2012 r. do 30 czerwca 2013 r. zatrudnienie w P.1 Sp. z o.o., a stosunek pracy ustał w związku z likwidacją stanowiska pracy;

- od 1 maja 2017 r. do 31 maja 2020 r. zatrudnienie w A. Sp. z o.o., a stosunek pracy ustał w związku z rozwiązaniem umowy o pracę na mocy porozumienia stron;

- od 1 czerwca 2020 r. do 1 stycznia 2022 r. obejmujące zatrudnienie w A. Sp. z o.o. z siedzibą we W., gdzie wykonywała pracę sprzątającej. Nadto w treści świadectwa widnieje zapis, że w okresie zatrudnienia wykonywała pracę tymczasową na rzecz O. Sp. z o.o. w okresie od 1 czerwca 2020 r. – 30 listopada 2021 r. oraz w P.2 Sp. z o. o. w okresie od 1 grudnia 2021 r. – 1 stycznia 2022 r. Stosunek pracy ustał w wyniku rozwiązania umowy o pracę za wypowiedzeniem dokonanym przez pracodawcę.

Zestawiając zatem powyższe informacje organ odwoławczy stwierdził, że to nie niepełnosprawność matki była powodem zaprzestania przez skarżącą aktywności, zatem w sprawie nie zachodzi bezpośredni związek przyczynowo skutkowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia, a koniecznością opieki nad osobą niepełnosprawną.

Za istotne dla rozstrzygnięcia sprawy Kolegium uznało również zakres wykonywanych przez skarżącą czynności pielęgnacyjno-opiekuńczych w odniesieniu do stanu zdrowia matki. Kolegium powołało się przy tym na zapisy wywiadu środowiskowego z dnia 28 sierpnia 2022 r., oświadczeniu skarżącej złożonym 7 marca 2022 r., treści wywiadu środowiskowego sporządzonego 16 lutego 2023 r., ocenie sprawności pacjenta w skali Barthel sporządzonej 1 marca 2023 r., przedłożonym przez skarżącą AMTS - Skrócony Test Sprawności Umysłowej, oświadczeniu skarżącej z dnia 9 listopada 2022 r. oraz zaświadczeniu lekarskim z 1 marca 2023 r. W ocenie Kolegium, wykonywane przez skarżącą czynności opiekuńcze wobec niepełnosprawnej matki mają w przeważającej mierze charakter typowych czynności codziennych i chociaż w znacznym stopniu ograniczają, to jednak nie uniemożliwiają w sposób zupełny podjęcia aktywności zawodowej, tak jak czyniła to wcześniej skarżąca łącząc opiekę nad matką z pracą. SKO zauważyło przy tym, iż skarżąca posiada wieloletnie doświadczenie w pracy na różnych stanowiskach. Obecnie na rynku pracy wiele firm poszukuje pracowników z takim doświadczeniem, często dostosowując formę zatrudnienia, czy też wymiar czasu pracy również do potrzeb pracownika w tym zakresie.

Ponadto za dodatkowy aspekt w sprawie Kolegium uznało udział w opiece nad niepełnosprawną matką obok samej skarżącej pozostałych dzieci, czy też wnuków. Jak podała bowiem skarżąca zobowiązani do alimentacji są:

- syn niepełnosprawnej R. P., który zamieszkuje w W. i pozostaje w stosunku pracy. Udziela on doraźnej pomocy niepełnosprawnej w sytuacjach, w których istnieje potrzeba zawiezienia matki do lekarza.

- córka niepełnosprawnej D. M., która zamieszkuje w N., z uwagi na stan zdrowia - przebyte operacje kręgosłupa, nie ma możliwości udzielać pomocy swojej matce. Dodatkowo córka skarżącej N. pracująca zawodowo, w miarę możliwości wspiera matkę w opiece nad babcią.

Kolegium stwierdziło, że nie dostrzegło potwierdzonych dowodami obiektywnych okoliczności wyłączających możliwość wykonania obowiązku alimentacyjnego wobec niepełnosprawnej matki skarżącej. Zdaniem Kolegium, część obowiązków w ramach czynności opiekuńczych mogą bowiem przejąć pozostali członkowie rodziny, na których również ciąży wobec chorej obowiązek alimentacyjny, wynikający wprost z treści art. 129 § 1 Kodeksu rodzinnego, jak i obowiązek moralny. W opinii organu II instancji, samo stwierdzenie, że mieszkają oddzielnie, pracują zawodowo, prowadzą odrębne gospodarstwa domowe nie może automatycznie oznaczać, że w żaden sposób nie mogą wesprzeć skarżącej (osobiście lub choćby finansowo, realizując tym samym swój obowiązek alimentacyjny) w opiece nad matką.

Kolegium wskazało także, że w aktualnym stanie faktycznym, strona może rozważyć również możliwość skorzystania z pomocy w postaci usług opiekuńczych. Taka pomoc mogłaby stanowić uzupełnienie opieki sprawowanej przez skarżącą i pozostałych członków rodziny, umożliwiając kontynuowanie zatrudnienia.

W skardze na powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie skarżąca wniosła o jej uchylenie. Zaskarżonej decyzji skarżąca zarzuciła naruszenie:

1) prawa materialnego, przez błędną wykładnie, które miało wpływ na wynik sprawy, tj.:

a) art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych i niezasadne uznanie, że skarżąca nie jest uprawniona do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż zakres opieki jakiej wymaga podopieczna nie wyklucza podjęcia przez nią zatrudnienia;

b) art. 17 ust. 1 pkt 4 w związku z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych i niezasadne uznanie, że skarżąca nie jest uprawniona do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż nie ma związku między rezygnacją przez nią z zatrudnienia, a sprawowaną opieką nad niepełnosprawną matką;

2) przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy przez błędną wykładnię art. 6, art. 7, art. 8., art. 9 art. 77, art. 80 w zw. z art. 107 § 3 K.p.a., przez błędną ocenę zebranego w sprawie materiału dowodowego i uznanie, wbrew treści orzeczenia o stopniu niepełnosprawności wydanego przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w B. z dnia 24 października 2022 r., że niepełnosprawna matka skarżącej, pomimo stwierdzonej niezdolności do samodzielnej egzystencji, nie wymaga stałej opieki swojej córki, która nie musi rezygnować z zatrudnienia.

W uzasadnieniu skargi skarżąca przytoczyła argumenty, które jej zdaniem przemawiają za zasadnością podniesionych zarzutów.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie podtrzymało swoje stanowisko w sprawie i wniosło o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji Sąd doszedł do przekonania, że zachodzą podstawy do jej uchylenia.

Materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2023 r., poz. 390). Zgodnie treścią art. 17 ust. 1 cyt. ustawy świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

W myśl art. 17 ust. 1a u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W przedmiotowej sprawie nie budził wątpliwości fakt posiadania orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności przez matkę skarżącej, konieczność opieki, czy fakt, że skarżąca tę opiekę sprawuje. Podstawową kwestią była jednak ocena, czy w celu sprawowania ww. opieki nad matką, skarżąca mając rodzeństwo, zmuszona była do całkowitej rezygnacji z zatrudnienia lub też nie mogła podjąć zatrudnienia.

Jak wielokrotnie podkreślono w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, świadczenie pielęgnacyjne nie jest wynagrodzeniem za samą sprawowaną opiekę ale substytutem utraconego wynagrodzenia za pracę z której wnioskodawca musi zrezygnować całkowicie aby sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną. Przepis art. 17 ust. 1 ustawy, należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (por. wyrok NSA z 17 października 2020 r., I OSK 1148/20). Rezygnacja z pracy nie może być podyktowana jakąkolwiek oceną nieopłacalnością zatrudnienia ze względu na wysokość świadczenia pielęgnacyjnego, a jedynie obiektywnymi przesłankami niemożności wykonywania pracy. Dla ustalenia bezpośredniego związku przyczynowo skutkowego pomiędzy koniecznością sprawowania opieki, a koniecznością całkowitej rezygnacji z zatrudnienia znaczenie ma również ocena sytuacji rodziny jako całości, w tym przede wszystkim sytuacji wszystkich osób zobowiązanych do alimentacji (np. wyroki NSA z dnia 14 lutego 2024 r. I OSK 229/23, z dnia 6 lutego 2024 r. I OSK 128/23, z 19 grudnia 2023 r., I OSK 2322/22, czy też wyroki WSA w Krakowie np. w sprawach: III SA/Kr 1572/23).

W przedmiotowej sprawie skarżąca ma rodzeństwo. Brat skarżącej mieszka w pobliżu (12 km), ale pracuje w pełnym wymiarze godzin. Natomiast siostra skarżącej mieszka w N. (40 km) ale stara się o rentę. Nie zostało jednak wyjaśnione jakim stopieniem niepełnosprawności legitymuje się siostra.

Przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego jest uwarunkowane wykazaniem, że pozostałe rodzeństwo nie może z przyczyn w pełni obiektywnych wypełniać ciążących na nich obowiązków alimentacyjnych względem matki – ani w postaci osobistych starań, ani w postaci partycypacji finansowej. Zgodnie bowiem z art. 135 § 2 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wykonanie obowiązku alimentacyjnego względem osoby niepełnosprawnej może polegać w całości lub w części na osobistych staraniach o utrzymanie lub o wychowanie uprawnionego; W takim wypadku świadczenie alimentacyjne pozostałych zobowiązanych polega na pokrywaniu w całości lub w części kosztów utrzymania lub wychowania uprawnionego. Zgodnie z art. 140 § 1 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego osoba, która dostarcza drugiemu środków utrzymania lub wychowania nie będąc do tego zobowiązana albo będąc zobowiązana z tego powodu, że uzyskanie na czas świadczeń alimentacyjnych od osoby zobowiązanej w bliższej lub tej samej kolejności byłoby dla uprawnionego niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami, może żądać zwrotu od osoby, która powinna była te świadczenia spełnić.

"Pomoc społeczna ma charakter subsydiarny, ponieważ to na rodzinie ciąży obowiązek opieki nad osobą niepełnosprawną. Pomoc Państwa jest zatem możliwa jedynie wówczas, gdy wnioskujący o nią wykaże w sposób niebudzący wątpliwości, że wyczerpał wszystkie inne możliwości zapewnienia opieki osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji (w tym m.in. współdziałanie wszystkich dzieci w opiece, ew. zatrudnienie opiekuna, czy skorzystanie z usług opiekuńczych), a mimo to – ze względu na rzeczywisty zakres opieki, wynikający z potrzeb osoby niepełnosprawnej (a dokładniej, jej stanu zdrowia) – istnieje konieczność rezygnacji z zatrudnienia bądź ww. sytuacja uniemożliwia jego podjęcie. Należy przy tym zaznaczyć, że zasadniczo to skarżąca jako wnioskodawca powinna wyczerpująco przedstawić i wykazać okoliczności wskazujące na obiektywny brak możliwości udziału rodzeństwa w opiece nad ojcem. Jeżeli te okoliczności wiążą się ze stanem zdrowia rodzeństwa, to powinny być wykazane orzeczeniem o niepełnosprawności lub innym miarodajnym dokumentem. Niemniej jednak w przypadku braku aktywności w tym zakresie skarżącej organ winien wezwać ją, zgodnie z art. 79a kpa, o wykazanie obiektywnych przeszkód ze strony rodzeństwa w zapewnieniu opieki nad matką, czego organ nie uczynił.

Jak wskazano wyżej rodzeństwo powinno wspólnie realizować obowiązek alimentacyjny, tym bardziej że nie musi być on polegać na fizycznym sprawowaniu opieki nad osobą jej wymagającą, lecz może polegać np. na finansowaniu usług opiekuńczych. Sąd w składzie orzekającym podziela dominujący w orzecznictwie pogląd, iż wykonywanie zatrudnienia czy nawet zamieszkiwanie w innej miejscowości nie stanowią obiektywnej okoliczności przesądzającej o niemożliwości sprawowania opieki (zob. np. wyrok WSA w Opolu z dnia 22 czerwca 2021 r., sygn. akt II SA/Op 79/21, wyrok WSA w Poznaniu z dnia 12 maja 2021 r., sygn. akt IV SA/Po 66/21, wyrok WSA w Gdańsku z dnia 11 marca 2021 r., sygn. akt III SA/Gd 1201/20). Przesłanki obiektywne bowiem to takie, które są niezależne od woli, a na ich wystąpienie nie ma się żadnego wpływu. Takimi okolicznościami może być np. przebywanie w zamkniętym zakładzie leczniczym, a także wiek połączony ze stopniem zniedołężnienia, który obiektywnie nie pozwala na podjęcie się opieki nad osobą niepełnosprawną. Natomiast posiadanie rodziny, praca zawodowa, zamieszkiwanie w innej miejscowości niewątpliwie mogą utrudniać sprawowanie opieki nad osobą wymagającą opieki, ale jej nie uniemożliwiają.

W przedmiotowej sprawie nie wskazano stosownymi dokumentami, aby istniały jakiekolwiek obiektywne przeszkody w odniesieniu do rodzeństwa skarżącej w wywiązywaniu się przez nich ze swoich obowiązków alimentacyjnych. Skarżąca wskazała jedynie, że brat pracuje zawodowo i pomaga jej gdy trzeba zawieźć matkę do lekarza, a siostra jest chora, po operacji kręgosłupa i stara się o rentę. Do akt jednak nie dołączono żadnego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności siostry skarżącej.

Podkreślić jednak należy, ze stosując art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. nawet w sytuacji istnienia kilku osób zobowiązanych w jednakowym stopniu do alimentacji nie jest wykluczona możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jednemu z dzieci w sytuacji gdy inne – z powodów obiektywnych - nie mogą wypełniać obowiązku alimentacyjnego względem rodzica lub też w sytuacji, gdy świadczona przez rodzeństwo pomoc nie pozwala na zapewnienie stałej i pełnej opieki i wymaga jednak rezygnacji z zatrudnienia.

W przedmiotowej sprawie materiał dowodowy zgromadzony w sprawie uzasadnia stwierdzenie, że fakty i okoliczności mające istotne znaczenie z punktu widzenia możliwości dokonania prawidłowego rozstrzygnięcia w przedmiocie przyznania lub odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego nie zostały wyjaśnione. Zgromadzony w aktach postępowania materiał dowodowy jest niekompletny i niewystarczający do oceny stanu faktycznego oraz wydania decyzji w sprawie.

Nie budzi wątpliwości, że samo posiadanie orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności i potrzeba pomocy takiej osobie przez osoby zobowiązane do alimentacji nie oznacza automatycznie konieczności całkowitej rezygnacji z zatrudnienia, a w konsekwencji nie skutkuje automatycznie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. O konieczności rezygnacji z całkowitego zatrudnienia decydują przede wszystkim potrzeby osoby niepełnosprawnej wynikające z jej aktualnego stanu zdrowia.

Również takie czynności takie jak np. sprzątanie, robienie zakupów, przygotowywanie i podawanie posiłków, pranie czy prasowanie nie mogą być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności. Są to typowe czynności dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo i wykonują je przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu, czy też w dni wolne od pracy. Natomiast czynności polegające na pomocy w utrzymaniu higieny, organizacja wizyt lekarskich i uczestnictwo w nich, wykupywanie i dawkowanie leków, nie są czynnościami uniemożliwiającymi podjęcie zatrudnienia. Czynności opiekuńcze nie wymagają stałej dyspozycyjności i całodziennej opieki, przez co dają realną możliwość podjęcia zatrudnienia.

Jednak zwrócić należy uwagę, że w przedmiotowej sprawie, co wynika zarówno z wywiadu środowiskowego z dnia 16 lutego 2023 r. oraz dołączonej do akt administracyjnych dokumentacji lekarskiej, matka skarżącej jest osobą przewlekle chorą, w podeszłym wieku, wymagającą całodobowej opieki oraz stałej pomocy w czynnościach dnia codziennego.

Ani organy, ani Sąd nie kwestionują, że skarżąca opiekuje się chorą matką i wykonuje przy niej wszystkie czynności opiekuńcze. Pracownik socjalny, który przeprowadzał wywiad wskazał również, że matka skarżącej jest bardzo emocjonalnie związana ze skarżącą, potrzebuje jej wsparcia oraz jej obecności. Tylko przy niej sygnalizuje swoje potrzeby.

Z dokumentacji lekarskiej z dnia 15 listopada 2021 r. wynika, również, że już wtedy matka skarżącej miała zaburzenia pamięci. Dwa lata później (1.03.20123 r.) ten sam lekarz stwierdził u matki skarżącej m.in. [...]. Wszystkie te choroby zostały potwierdzone w karcie informacyjnej ze leczenia szpitalnego w dniach od 21-31.102023 r., kiedy to matka skarżącej [...].

Nie ulega wątpliwości, że opieka nad starszymi osobami z [...] wymaga znacznie większej opieki ze strony ich opiekunów, niż nad innymi chorymi. Choroba taka może bowiem uniemożliwiać nie tylko samodzielne funkcjonowanie, ale również znacząco ograniczać życie wszystkich osób najbliższych. Organy winny mieć przy tym na względzie, że osoby z takimi chorobami wymagają ciągłego nadzoru i kontroli ze strony opiekuna, a w przypadku matki skarżącej również obecności skarżącej, gdyż tylko wtedy czuje się bezpiecznie. W takiej sytuacji nawet pomoc pozostałego rodzeństwa może okazać się niewystarczająca, aby zapewnić matce wystarczającą opiekę.

Dlatego organy powinny ustalić stan zdrowia niepełnosprawnej matki skarżącej, a następnie – zakres koniecznych czynności opiekuńczych skarżącej względem niej. Te okoliczności pozwolą na ocenę, czy zakres opieki w rzeczywistości wyklucza podjęcie przez skarżącą zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Przedmiotem jednoznacznych ustaleń winno być zatem wyjaśnienie, czy leżąca w większości matka skarżącej może samodzielnie pozostać w domu, nie stanowiąc zagrożenia dla siebie i innych, a jeśli tak, to na jak długo. Charakter jej chorób, w szczególności [...], powinny być przez organy rozważone w kontekście możliwości podjęcia przez skarżącą pracy zarobkowej (por. m. in. wyroki WSA w Łodzi: z 14 września 2023 r., II SA/Łd 549/23 oraz z 7 września 2023 r., II SA/Łd 529/23; opubl. w CBOSA).

Na koniec odnieść się należy jeszcze do zarzutu organów, co do braku związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy zaprzestaniem przez skarżącą aktywności zawodowej, a koniecznością sprawowania przez nią opieki nad matką.

Faktem jest, że umowa o pracę skarżącej została rozwiązana za wypowiedzeniem przez pracodawcę z dniem 1 stycznia 2022 r. Skarżąca pierwszy wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego złożyła dopiero w dniu 9 marca 2022 r. a niezdolność matki skarżącej do samodzielnej egzystencji datowana jest od 1 października 2019 r. Pamiętać jednak należy, że podstawą do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest nie tylko rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności ale również niepodejmowanie zatrudnienia. Z dokumentacji lekarskiej dołączonej do akt wynika jednoznacznie, że z roku na rok stan zdrowia matki skarżącej ulega znacznemu pogorszeniu, co z kolei powoduje koniczność zapewnienia jej opieki w co raz to większym zakresie.

Mając na uwadze powyższe, przy ponownym rozpoznaniu sprawy, organ ustali, jaki jest aktualny stan zdrowia matki skarżącego, wzywając skarżącą do przedstawienia stosownych dokumentów lekarskich (z zaznaczeniem w szczególności, w jaki sposób stan zdrowia uległ zmianie w stosunku do 2022) oraz oceni, czy zakres i rozmiar opieki wykonywanej przez skarżącą nad niepełnosprawną matką jest tego rodzaju, aby całkowicie uniemożliwiał mu podjęcie zatrudnienia.

Z powołanych powyżej przyczyn, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. orzeczono jak w pkt I sentencji wyroku.