Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 766/21
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2024-06-20 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6180 Wywłaszczenie nieruchomości i odszkodowanie, w tym wywłaszczenie gruntów pod autostradę
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Wojewoda
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 98 ust. 1, 2, 3
journal: Dz.U. 1997 nr 115 poz 741
law: Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami.
article: art. 3
journal: Dz.U. 1982 nr 19 poz 147
law: Ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Marek Stojanowski (spr.) Sędziowie: sędzia NSA Marian Wolanin sędzia del. WSA Jakub Zieliński Protokolant: starszy asystent sędziego Jakub Rozenfeld po rozpoznaniu w dniu 20 czerwca 2024 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej W.S.S.E. S.A. w O. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 17 grudnia 2020 r., sygn. akt II SA/Ol 726/20 w sprawie ze skargi W.S.S.E. S.A. w O. na decyzję Wojewody Warmińsko-Mazurskiego z dnia 13 sierpnia 2020 r., nr WIN-III.7581.45.2020.DJ w przedmiocie odszkodowania za nieruchomość 1. oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza od W.S.S.E. S.A. w O. na rzecz Wojewody Warmińsko-Mazurskiego kwotę 360 (trzysta sześćdziesiąt) złotych, tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego; 3. oddala wniosek o zasądzenie na rzecz Gminy S. kosztów sądowych.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z 17 grudnia 2020 r., sygn. akt II SA/Ol 726/20, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie oddalił skargę W.S.S.E. S.A. w O. (dalej: skarżąca, skarżąca kasacyjnie) na decyzję Wojewody Warmińsko-Mazurskiego (dalej także: "organ II instancji", "wojewoda") z 13 sierpnia 2020 r., nr WIN-III.7581.45.2020.DJ, w przedmiocie odszkodowania za nieruchomość.

Powyższy wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.

Postanowieniem z 14 czerwca 2019 r., znak: GG.6821.12.2019 Starosta S. (dalej także: "organ I instancji"), działając na podstawie art. 61a ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 256 ze zm., dalej: "kpa") odmówił wszczęcia postępowania z wniosku skarżącej o ustalenie i wypłatę odszkodowania za działki gruntu przejęte pod drogi gminne, położone w obrębie K., gmina S.

Postanowieniem z 24 lipca 2019 r., znak: IGR-VIII.7581.71.2019.DJ Wojewoda Warmińsko-Mazurski uchylił powyższe postanowienie i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji.

Rozpoznając ponownie sprawę, decyzją z 6 marca 2020 r., znak Gg.6821.12.7.2019 Starosta S. odmówił ustalenia odszkodowania za nieruchomość położoną w obrębie K. gmina S., oznaczoną ewidencyjnie jako działka nr (...), wydzieloną na podstawie decyzji podziałowej Wójta Gminy S. nr RR.7228-57/99 z 23 września 1999 r.

Po rozpoznaniu odwołania od powyższej decyzji, Wojewoda Warmińsko-Mazurski decyzją z 13 sierpnia 2020 r., znak: WIN-III.7581.45.2020.DJ utrzymał ją w mocy.

Uzasadniając swoje stanowisko wojewoda wskazał, że kluczowym zagadnieniem w sprawie jest zbadanie, czy w wyniku wydania decyzji zatwierdzającej podział nieruchomości, działka gruntu została wydzielona pod drogę publiczną oraz czy w związku z tym za wydzieloną pod drogę publiczną działkę przysługuje odszkodowanie w trybie art. 98 ust. 3 ustawy z 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz.U. z 1997 r. Nr 115, poz. 741, t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 65; dalej: "ugn"). W sprawie bezspornym jest bowiem, że przedmiotowa działka wydzielona została na podstawie ostatecznej decyzji Wójta Gminy S., jak również że spełniona została obligatoryjna przesłanka dotycząca przeprowadzenia rokowań pomiędzy właścicielem nieruchomości, a właściwym organem. Zdaniem organu II instancji, sentencja decyzji podziałowej, jej uzasadnienie, jak i powołana podstawa prawna wykluczają uznanie, że w wyniku podziału wydzielono działkę gruntu pod drogę publiczną. W ocenie wojewody nie ma również możliwości kwestionowania w prowadzonym postępowaniu odszkodowawczym ostatecznej decyzji podziałowej.

Wyrokiem z 17 grudnia 2020 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie oddalił skargę od powyższej decyzji.

W uzasadnieniu wyroku Sąd I instancji wskazał, że w niniejszej sprawie decyzja podziałowa została wydana na podstawie art. 93 ust. 1 i ust 6, art. 96 ust. 1 i 4 i art. 97 ust. 1 ugn. Nie wymieniono w niej w ogóle art. 98 ugn ani nie informowano o przejściu z mocy prawa własności działki nr (...) na Gminę. Wójt Gminy S. odpowiadając na wniosek skarżącej o przyznanie odszkodowania, oświadczył, że objęta wnioskiem działka, zgodnie z decyzją podziałową przeznaczona jest na cele rzemieślniczo-przemysłowo-składowe. Z treści decyzji podziałowej nie wynika, by wydzielona działka nr (...) została wydzielona pod drogę publiczną i przeszła z mocy prawa na rzecz Gminy. Sąd Wojewódzki podkreślił, że zgodnie z księgą wieczystą KW Nr (...) skarżąca jest w dalszym ciągu właścicielem działki nr (...). W takiej sytuacji, zdaniem Sądu, organy orzekające nie miały podstaw do ustalenia odszkodowania, gdyż są związane treścią księgi wieczystej, z której wynika, że własność działki nr (...) nie przeszła na Gminę. Nie ma przy tym znaczenia, że wpis ma charakter deklaratoryjny, bowiem nie został on obalony.

Nadto Sąd I instancji podniósł, że zgodnie z art. 98 ust. 1 ugn – w brzmieniu obowiązującym w dacie wydania decyzji o podziale – działki gruntu wydzielone pod drogi z nieruchomości, której podział został dokonany na wniosek właściciela, przechodzą z mocy prawa na własność gminy, powiatu, województwa lub Skarbu Państwa z dniem, w którym decyzja zatwierdzająca projekt podziału stała się ostateczna, a orzeczenie o podziale prawomocne. Za te działki gruntu, zgodnie z art. 98 ust. 3 ugn przysługuje odszkodowanie. Przejście działek wydzielonych pod drogi na rzecz podmiotów publicznych jest zatem wywłaszczeniem, które następuje z mocy prawa i z tego względu przysługuje odszkodowanie, które zgodnie z nakazem zawartym w art. 21 ust. 2 Konstytucji RP musi być odszkodowaniem słusznym. Aby jednak można było mówić o prawie do słusznego odszkodowania zgodnie z art. 98 ust. 3 ugn musi zostać spełniona przesłanka z art. 98 ust. 1 tej ustawy, to jest nastąpić przejście prawa własności nieruchomości wydzielonych pod drogi publiczne na rzecz podmiotów w tym przepisie wymienionych. Zatem zasadniczym elementem ustaleń stanu faktycznego sprawy jest to, czy działka gruntu przeszła na własność samorządu terytorialnego lub Skarbu Państwa, z mocy prawa na skutek wydzielenia jej jako drogi publicznej z nieruchomości, która podlegała podziałowi.

Końcowo Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie wywiódł, że przy wpisaniu działki nr (...) do księgi wieczystej musiała być uwzględniona decyzja podziałowa, na podstawie której ustalono stan prawny tej działki. Jeżeli skarżąca nie zgadzała się ze stanowiskiem Gminy co do własności działki, to mogła wystąpić z roszczeniem o usunięcie niezgodności w księdze wieczystej, na podstawie art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (Dz. U. z 2019 r. poz. 2204). Zgodnie z art. 3 ust. 1 tej ustawy, prawo ujawnione w księdze wieczystej jest wpisane zgodnie z rzeczywistym stanem prawnym. Przepis ten wprowadza domniemanie prawne, które jest wzruszalne. Dopóki domniemanie to nie zostanie obalone, to ma charakter wiążący. Skoro zatem skarżąca jest nadal właścicielem wskazanej działki, nie jest słuszne domaganie się od Gminy odszkodowania za przejście prawa własności, do którego w istocie nie doszło, co znajduje potwierdzenie we wpisach do księgi wieczystej prowadzonej dla tej nieruchomości.

W skardze kasacyjnej od przywołanego wyroku pełnomocnik skarżącej zarzucił naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.: art. 98 ust. 1 i 3 ustawy z 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz.U. z 1997 r. Nr 115, poz. 741, t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 65; dalej: ugn) w zw. z art. 1 Pierwszego Protokołu do Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (Dz.U. z 1995 r. Nr 36, poz. 175/1) przez: ich błędną wykładnię i przyjęcie, że o przejściu z mocy prawa własności działki wydzielonej pod drogę publiczną na własność gminy decyduje treść decyzji podziałowej i zapisy w księdze wieczystej - podczas gdy prawidłowa interpretacja tego przepisu prowadzi do wniosku, że przejście własności następuje w chwili gdy decyzja podziałowa stała się ostateczna, zaś działka została wydzielona pod drogę publiczną (również projektowaną), przy czym o tym, czy droga zalicza się do kategorii dróg publicznych decydują okoliczności dotyczące funkcji jaką ona ma spełniać, a więc czy ma to być droga ogólnodostępną, połączoną z siecią dróg publicznych, przeznaczoną dla nieograniczonej liczby osób, czy też droga służąca tylko do wyłącznego użytku określonych podmiotów; ich błędną wykładnię poprzez uznanie, że dla przyznania odszkodowania na podstawie ar. 98 ust. 3 ugn konieczne jest uprzednie ujawnienie praw nowego właściciela w księdze wieczystej, podczas gdy stosownie do art. 98 ust. 1 ugn własność przechodzi z mocy prawa i dla ustalenia odszkodowania na podstawie art. 98 ust. 3 ugn nie jest istotne uprzednie odzwierciedlenie stanu prawnego nieruchomości w księdze wieczystej.

Wyrokowi zarzucono też naruszenie prawa procesowego mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: art. 145 § 1 pkt 1 lit a ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (dalej: ppsa) poprzez nieuchylenie zaskarżonej decyzji administracyjnej wydanej w wyniku błędnego zastosowania przez organ przepisu art. 98 ust. 1 i 3 ugn w zw. z art. 1 Pierwszego Protokołu do Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, polegające na zaniechaniu zbadania przez organ czy działka nr: (...) faktycznie nie służy do zaspokojenia potrzeb publicznych (skomunikowania z drogą publiczną i umożliwienia nieograniczonego dostępu nieokreślonemu kręgowi podmiotów przejście i przejazd do innych nieruchomości); ewentualnie art. 145 § 1 pkt 1 lit c ppsa w zw. z art. 7 kpa, 77 § 1 kpa i 80 kpa poprzez nieuchylenie zaskarżonej decyzji administracyjnej naruszającej przepisy postępowania, w sposób mający istotny wpływ na wynik sprawy; tj. opartej o postępowanie niewyjaśniające wszystkich okoliczności sprawy, w którym: - nie podjęto czynności mających na celu wyjaśnienie okoliczności czy droga urządzona na działce nr (...) jest częścią sieci komunikacyjnej gminy, jest dostępna nie tylko dla właścicieli działek powstałych w wyniku podziału, odbywa się przez nią transport publiczny w efekcie czego organ bezpodstawne przyjął, że działka nr (...) nie została przeznaczona pod drogę publiczną; - nie dokonano dokładnej analizy planu zagospodarowania przestrzennego zatwierdzonego uchwałą nr VI/33/94 Rady Gminy S. z 15 listopada 1994 r., w konsekwencji nie uwzględniono zapisów miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego oraz funkcji jaką zgodnie z zapisami tego planu ma pełnić działka nr (...); - nie przeprowadzono dowodu z decyzji Wójta Gminy S. o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu nr SB.8334-P-42/99 z 21 września 1999 r., wskazanej w treści przedmiotowej decyzji podziałowej i w konsekwencji nie uwzględniono zapisów tej decyzji oraz funkcji jaką zgodnie z zapisami tej decyzji ma pełnić działka nr (...).

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej przedstawiono argumentację mającą przemawiać za uchyleniem zaskarżonego wyroku i przekazaniem sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji, ewentualnie za uchyleniem zaskarżonego wyroku i rozpoznaniem skargi.

W piśmie procesowym datowanym na 9 kwietnia 2021 r. pełnomocnik Wójta Gminy S. - uczestnika postępowania zaprezentował stanowisko kwestionujące zasadność skargi kasacyjnej.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie.

Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania (art. 183 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi; Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm., dalej: "ppsa"). Oznacza to związanie tego Sądu przytoczonymi w skardze podstawami, określonymi w art. 174 ppsa. Wobec niestwierdzenia ziszczenia się przesłanek nieważności postępowania, poddano ocenie wyrok Sądu I instancji, pod kątem zarzutów sformułowanych w skardze kasacyjnej, które okazały się nieskuteczne.

Sąd I instancji nie zastosował art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c ppsa, lecz wydał wyrok na podstawie art. 151 ppsa. Sąd ten nie mógł więc naruszyć przepisów postępowania, których nie stosował, co w konsekwencji wyklucza dopuszczalność oceny naruszenia tych przepisów w powiązaniu z innymi przepisami prawa w sposób wskazany w zarzutach skargi kasacyjnej. W skardze tej nie wskazano i nie wykazano natomiast, aby doszło do naruszenia, zastosowanego przez WSA, art. 151 ppsa w jakimkolwiek powiązaniu z innymi przepisami prawa. W skardze kasacyjnej nie podważono zatem prawidłowości zastosowania przez Sąd I instancji powołanego art. 151 ppsa. Mając zaś na uwadze, że rozpoznanie skargi kasacyjnej przez Naczelny Sąd Administracyjny następuje wyłącznie w jej granicach, zgodnie z art. 183 § 1 ppsa, Sąd ten nie jest uprawniony do zastępowania skarżącego kasacyjnie w formułowaniu podstaw kasacyjnych w sposób spełniający wymagania określone w art. 174 ppsa, ponieważ to skarżący jest zobowiązany określić te podstawy, co wynika z art. 176 § 1 pkt 2 ppsa. Obowiązek ten jest bowiem jedną z normatywnych przyczyn ustanowienia przez ustawodawcę w art. 175 ppsa wymogu sporządzenia skargi kasacyjnej przez profesjonalnego pełnomocnika, tj. adwokata lub radcę prawnego, bądź przez inne osoby wymienione w tym przepisie, aby właśnie w ten sposób zapewnić przede wszystkim prawidłowe określenie podstaw kasacyjnych wraz z uzasadnieniem spełniających wymagania określone przepisami ppsa.

W niniejszej sprawie podstawę prawną odmowy ustalenia odszkodowania przez organy administracji stanowił art. 98 ust. 1 i 3 ugn. Zgodnie z brzmieniem ust. 1 tego przepisu aktualnym na datę wydania decyzji o podziale nieruchomości (tj. na dzień 23 września 1999 r.), działki gruntu wydzielone pod drogi z nieruchomości, której podział został dokonany na wniosek właściciela, przechodzą z mocy prawa na własność gminy z dniem, w którym decyzja o podziale stała się ostateczna, a orzeczenie o podziale prawomocne. Natomiast według art. 98 ust. 3 ugn, za działki gruntu, które przeszły na własność gminy przysługuje odszkodowanie w wysokości uzgodnionej między właścicielem lub użytkownikiem wieczystym a zarządem gminy, a jeżeli do takiego uzgodnienia nie dojdzie, odszkodowanie ustala się według zasad i trybu obowiązujących przy wywłaszczaniu nieruchomości. Odszkodowanie wypłaca gmina. Stosownie zaś do ust. 2 przywołanego przepisu, wniosek o ujawnienie w księdze wieczystej praw gminy do działek gruntu wydzielonych pod drogi składa wójt, burmistrz albo prezydent miasta.

Mając na uwadze powyższą regulację prawną należy stwierdzić, że z decyzji Wójta Gminy S. z 23 września 1999 r. o podziale nieruchomości (dalej: decyzja podziałowa) wynika, że zatwierdzono nią projekt podziału nieruchomości - działki nr (...) położonej w obrębie K. gm. S., uregulowanej w księdze wieczystej KW Nr (...) stanowiącej własność skarżącej kasacyjnie Spółki - na działki o nr: (...) (dalej: sporna działka). Jako podstawę prawną decyzji wskazano art. 93 ust. 1 i 6, art. 96 ust. 1 i 4, art. 97 ust. 1 ugn. W uzasadnieniu tego orzeczenia podano, że przedłożony projekt podziału nieruchomości jest zgodny ze zmianami w miejscowym planie ogólnym zagospodarowania przestrzennego gminy S. zatwierdzonymi 15 listopada 1994 r. uchwałą Rady Gminy w S. Nr VI/33/94 oraz z decyzją Wójta Gminy S. o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu z 21 września 1999 r. Stwierdzono, że zgodnie z ustaleniami do ww. zmian w planie zagospodarowania przestrzennego wydzielone działki przeznaczone są na cele rzemieślniczo-przemysłowo-składowe, w stosunku do spornej działki obowiązuje zakaz jakiejkolwiek jej zabudowy, zaś pozostałe działki przeznaczone są do sprzedaży. Wskazano też, że powstałe w wyniku podziału działki mają bezpośredni dostęp do drogi publicznej. Z treści decyzji podziałowej nie wynika, by sporna działka została wydzielona pod drogę publiczną i - stosownie do art. 98 ust. 1 ugn - przeszła z mocy prawa na własność podmiotu publicznego. Decyzja ta nie została zaskarżona, przysługuje jej walor ostateczności. Orzeczenie to stanowiło podstawę do dokonania wpisów w księdze wieczystej.

Jest w sprawie kwestią niesporną, że według stanu prawnego ujawnionego w księdze wieczystej KW nr (...) na dzień orzekania przez organy administracji właścicielem spornej działki była skarżąca. Natomiast zgodnie z art. 3 ustawy z 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (Dz. U. Nr 19, poz. 147; dalej: ukw) domniemywa się, że prawo jawne z księgi wieczystej jest wpisane zgodnie z rzeczywistym stanem prawnym (ust. 1), a prawo wykreślone z księgi wieczystej, nie istnieje (ust. 2). Dopóki więc treść wpisów własności w księdze wieczystej nie zostanie zmieniona lub podważona, dopóty dotychczasowy wpis jest objęty domniemaniem prawnym określonym w art. 3 ust. 1 ukw.

W przypadku wystąpienia sporu co do stanu prawnego nieruchomości w sprawie o odszkodowanie dochodzone na podstawie art. 98 ust. 3 ugn, organ administracji publicznej nie może samodzielnie rozstrzygać tego sporu. Wieczystoksięgowy status własnościowy spornej działki wyklucza dopuszczalność uznania zaistnienia skutku prawnorzeczowego decyzji podziałowej w postaci odebrania własności tej działki podmiotowi ubiegającemu się o odszkodowanie. Brak było zatem podstaw do ustalenia odszkodowania w trybie art. 98 ust. 3 ugn na rzecz skarżącej kasacyjnie, która według treści księgi wieczystej aktualnej w dacie wydania zaskarżonej decyzji, nadal była właścicielem tej działki. W konsekwencji podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia prawa materialnego nie mogły odnieść zamierzonego skutku. Sąd I instancji zasadnie przyjął, że zaskarżona decyzja jest zgodna z prawem i w konsekwencji prawidłowo oddalił skargę.

Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 ppsa w zw. z art. 193 zdanie drugie ppsa, orzekł jak w pkt 1 sentencji wyroku.

O zwrocie kosztów sądowych na rzecz organu orzeczono w pkt 2 sentencji, na podstawie art. 204 pkt 1 ppsa w zw. z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 1935 ze zm.).

Wniosek o zasądzenie od strony skarżącej kasacyjnie na rzecz uczestnika postępowania kosztów postępowania kasacyjnego nie podlegał uwzględnieniu. Przepis art. 204 ppsa stanowi, że w razie oddalenia skargi kasacyjnej strona, która wniosła skargę kasacyjną, zobowiązana jest do zwrotu niezbędnych kosztów postępowania kasacyjnego poniesionych przez: organ - jeżeli zaskarżono skargą kasacyjną wyrok sądu pierwszej instancji oddalający skargę (pkt 1) lub przez skarżącego - jeżeli zaskarżono skargą kasacyjną wyrok sądu pierwszej instancji uwzględniający skargę (pkt 2). Ustawa nie przewiduje natomiast zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego poniesionych przez uczestnika postępowania i dlatego orzeczono jak w pkt 3 sentencji.