Wyrok WSA w Olsztynie, sygn. akt II SA/Ol 86/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie
Data orzeczenia: 2024-03-26 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 104 ust. 4
journal: Dz.U. 2023 poz 901
law: Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Tadeusz Lipiński Sędziowie sędzia WSA Bogusław Jażdżyk asesor WSA Grzegorz Klimek (spr.) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 26 marca 2024 r. sprawy ze skargi S. N. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Elblągu z dnia [...], nr [...] w przedmiocie ustalenia wysokości wydatków podlegających zwrotowi z tytułu zaległości w opłatach za pobyt w domu pomocy społecznej oddala skargę.


UZASADNIENIE

Decyzją z 4 grudnia 2023 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze (Kolegium), działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r. poz. 775 – k.p.a.) w związku z art. 61 ust. 1 pkt 2 oraz art. 104 ust. 1 i ust. 3 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2023 r. poz. 901 – u.p.s.), po rozpatrzeniu odwołania S. N. (skarżący, strona) od decyzji Prezydenta Miasta z upoważnienia którego działa Zastępca Dyrektora Centrum Usług Społecznych (organ pierwszej instancji) z dnia 17 października 2023 r. dotyczącej:

ustalenia wysokości wydatków podlegających zwrotowi z tytułu zaległości w opłatach wnoszonych przez S. N. za pobyt matki, tj. E. N., w Domu Pomocy Społecznej (na podstawie decyzji z dnia 1 sierpnia 2022 r. Nr 469/2022) - w łącznej wysokości 9.716,70 zł, za okres od dnia 1 stycznia 2023 r. do dnia 30 czerwca 2023 r.;

odmowy odstąpienia od żądania zwrotu zaległości ustalonej w pkt 1, wynikającej z tytułu wydatków podlegających zwrotowi z tytułu zaległości w opłatach wnoszonych przez S. N. za pobyt matki, tj. E. N., w Domu Pomocy Społecznej - w okresie od dnia 1 stycznia 2023 r. do dnia 30 czerwca 2023 r.;

określenia terminu zwrotu powyższej należności - do dnia 30 listopada 2023 r. (na wskazany numer rachunku bankowego lub w kasie Urzędu Miejskiego)

- uchyliło zaskarżoną decyzję w części dotyczącej pkt 3 i orzekło w tym zakresie co do istoty sprawy - poprzez zobowiązanie S. N. do zwrotu należności z tytułu zaległości w opłatach za pobyt matki, E. N., w DPS w terminie 30 dni od dnia doręczenia niniejszej decyzji.

Zakwestionowana decyzja została wydana w następujących okolicznościach faktycznych sprawy:

E. N. od lutego 2021 r. przebywa w Domu Pomocy Społecznej . Począwszy od lutego 2021 r. została (decyzyjnie) zobowiązana przez organ pierwszej instancji (tj. Prezydenta Miasta) do ponoszenia odpłatności za swój pobyt w DPS.

Na mocy decyzji Prezydenta Miasta z dnia 3 sierpnia 2021 r. Nr 39/2021 ustalono - po raz pierwszy - odpłatność S N (jako jednego z dzieci E N) za pobyt matki w DPS, od dnia 1 czerwca 2021 r. w kwocie 3.198,50 zł miesięcznie. Powyższa decyzja była kilkukrotnie zmieniana przez organ pierwszej instancji, decyzjami:

z dnia 5 listopada 2021 r. Nr 138/2021 - ustalającą wobec S. N. omawianą odpłatność od dnia 1 września 2021 r. w kwocie 1.584,79 zł miesięcznie;

z dnia 21 marca 2022 r. Nr 144/2021 - ustalającą wobec S. N. omawianą odpłatność: w kwocie 3.198,50 zł (za okres czerwca - lipca 2021 r.), w kwocie 3.169,59 zł (za sierpień 2021 r.), w kwocie 1.584,79 zł miesięcznie (za okres września - grudnia 2021 r.), w kwocie 1.325,92 zł (za styczeń 2022 r.) oraz w kwocie 1.656,42 zł miesięcznie (począwszy od dnia 1 lutego 2022 r.);

z dnia 1 sierpnia 2022 r. Nr 469/2022 - ustalającą wobec S. N. omawianą odpłatność od dnia 1 kwietnia 2022 r. w kwocie 1.619,45 zł miesięcznie.

Z akt sprawy wynika ponadto, że wskutek nieregulowania przez stronę przedmiotowej opłaty - organ pierwszej instancji inicjował i prowadził postępowania w sprawie ustalenia wysokości wydatków podlegających zwrotowi z tytułu zaległości w opłatach za pobyt matki w DPS. Postępowania takie były rozstrzygane decyzjami Prezydenta Miasta:

z dnia 11 stycznia 2022 r. Nr 11.2022 - ustalającą S. N. wysokość wydatków podlegających zwrotowi z tytułu zaległości w opłatach wnoszonych przez Niego za pobyt matki - Pani E. N. - w DPS, za okres od dnia 1 czerwca 2021 r. do dnia 30 września 2021 r. w łącznej kwocie 12.794 zł (na podstawie decyzji Nr 39/2021);

z dnia 22 czerwca 2022 r. Nr 97.2022 (wydaną w wyniku wznowienia postępowania), zmieniającą decyzję Nr 11.2022 - poprzez ustalenie S. N. wysokości wydatków podlegających zwrotowi z tytułu zaległości w opłatach wnoszonych przez niego za pobyt matki w DPS, za okres od dnia 1 czerwca 2021 r. do dnia 30 września 2021 r. w łącznej kwocie 11.151,38 zł (na podstawie decyzji Nr 39/2021, zmienionej decyzją Nr 144/2021);

z dnia 9 maja 2022 r. Nr 73.2022 - ustalającą S. N. wysokość wydatków podlegających zwrotowi z tytułu zaległości w opłatach wnoszonych przez niego za pobyt matki w DPS, za okres od dnia 1 października 2021 r. do dnia 31 grudnia 2021 r. w łącznej kwocie 4.754,31 zł (na podstawie decyzji Nr 144/2021);

z dnia 20 kwietnia 2023 r. Nr 62.2023 - ustalającą S. N. wysokość wydatków podlegających zwrotowi z tytułu zaległości w opłatach wnoszonych przez niego za pobyt matki w DPS, za okres od dnia 1 stycznia 2022 r. do dnia 31 grudnia 2022 r. w łącznej kwocie 19.213,81 zł (na podstawie decyzji Nr 144/2021 oraz 469/2022).

Prezydent Miasta - po wysyłanym uprzednio upomnieniu - przekazywał ponadto tytuły wykonawcze do Urzędu Skarbowego (wskazywane miejsce zamieszkania S. N.) celem egzekucji należności za pobyt matki w DPS. W międzyczasie (tj. w dniu 15 lipca 2022 r. na mocy decyzji Nr 104.2022) Prezydent Miasta orzekał również (rozstrzygając wniosek strony) o odmowie odstąpienia od żądania zwrotu wydatków podlegających zwrotowi z tytułu zaległości S. N. w opłatach wnoszonych za pobyt matki w DPS za okres października - grudnia 2021 r. w łącznej wysokości 4.754,37 zł, ustalonych decyzją Nr 73.2022.

Wnioskiem z dnia 3 lipca 2023 r. pełnomocnik skarżącego zwrócił się do organu pierwszej instancji o:

- zwolnienie w całości skarżącego z ponoszenia opłaty za pobyt E. N. w DPS, na podstawie art. 64 pkt 7 u.p.s. w zw. z art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s.;

- odstąpienie od żądania zwrotu opłat za pobyt E. N. w DPS, na podstawie art. 104 ust. 4 u.p.s.;

- wystąpienie do organu egzekucyjnego - Naczelnika Pierwszego Urzędu Skarbowego o zawieszenie postępowania egzekucyjnego (na czas prowadzonego postępowania o zwolnienie z odpłatności oraz postępowania o odstąpienie od żądania zwrotu opłat).

W uzasadnieniu wniosku pełnomocnik skarżącego podniósł, że skarżący był w dzieciństwie rażąco zaniedbywany przez matkę, która - z powodu alkoholizmu i braku należytego zainteresowania sprawami rodzicielskimi - nie wywiązywała się w sposób należyty ze swoich rodzicielskich obowiązków względem syna. Podobnie postępował także i ojciec; rodzice wydawali znaczne środki pieniężne na zakup alkoholu. Matka nie zabezpieczała potrzeb syna, wskutek czego mieszkał on na działkach - bez bieżącej wody i ogrzewania. Skarżący w wieku 20 lat został zmuszony do opuszczenia domu, bez wsparcia matki. Podkreślono, że na wszystko musiał samodzielnie zapracować oraz samodzielnie się wykształcić. Obecnie skarżący sam ma na utrzymaniu własną rodzinę i musi ciężko pracować, aby ją utrzymać - m. in. z powodu konieczności spłaty wieloletniego kredytu mieszkaniowego.

W reakcji na powyższy wniosek, organ pierwszej instancji pismem z dnia 11 lipca 2023 r. zawiadomił pełnomocnika strony o wszczęciu postępowania w sprawie zwrotu należności w opłatach za pobyt w DPS. Jednocześnie w dniu 11 lipca 2023 r. wystąpił do Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie o przeprowadzenie z S. N. wywiadu środowiskowego, celem ustalenia i analizy sytuacji socjalno-bytowej i dochodowej jego rodziny (oraz uzyskanie dokumentacji opisującej całokształt sytuacji rodziny, w tym ewentualnych dokumentów, świadczących o zaniedbywaniu go przez matkę).

W następstwie powyższego organ pierwszej instancji decyzją z dnia 17 października 2023 r., Nr 157.2023, orzekł o:

ustaleniu wysokości wydatków podlegających zwrotowi z tytułu zaległości w opłatach wnoszonych przez S. N. za pobyt matki, tj. E. N., w Domu Pomocy Społecznej (na podstawie decyzji z dnia 1 sierpnia 2022 r. Nr 469/2022) - w łącznej wysokości 9.716,70 zł, za okres od dnia 1 stycznia 2023 r. do dnia 30 czerwca 2023 r.;

odmowie odstąpienia od żądania zwrotu zaległości ustalonej w pkt 1, wynikającej z tytułu wydatków podlegających zwrotowi z tytułu zaległości w opłatach wnoszonych przez S. N. za pobyt matki w Domu Pomocy Społecznej - w okresie od dnia 1 stycznia 2023 r. do dnia 30 czerwca 2023 r.;

określeniu terminu zwrotu powyższej należności - do dnia 30 listopada 2023 r. (na wskazany numer rachunku bankowego lub w kasie Urzędu Miejskiego).

W uzasadnieniu decyzji wskazano na przebieg postępowania oraz na ustalone okoliczności stanu faktycznego sprawy - wynikające m. in. z ustaleń przeprowadzonego wywiadu środowiskowego. Wskazano także na fakt wydania przez organ pierwszej instancji decyzji Nr 469/2022, zobowiązującej S. N. do wnoszenia opłaty za pobyt matki w DPS w wysokości 1.619,45 zł miesięcznie, jak też na fakt nieuregulowania przezeń powyższej kwoty w okresie stycznia - czerwca 2023 r. (sześciomiesięczna zaległość w kwocie 9.716,70 zł). Organ wskazał ponadto na treść art. 61 ust. 1 pkt 2 i art. 104 ust. 1, ust. 3 oraz ust. 4 u.p.s., regulujących m. in. kwestię osób zobowiązanych do ponoszenia opłaty za pobyt w DPS a także możliwości decyzyjnego odstąpienia od żądania zwrotu omawianych zaległości (lub udzielenia innych ulg w tym zakresie). Nawiązując do ustaleń wynikających z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego (w zakresie całokształtu sytuacji dochodowej, bytowej i zawodowej dwuosobowej rodziny oraz ponoszonych wydatków) organ wskazał, że: "do wywiadu środowiskowego nie zostały dołączone żadne dokumenty potwierdzające dochody oraz wydatki z tytułu prowadzenia gospodarstwa domowego. Należy wskazać również, że nie reguluje Pan bieżących odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej Pani E. N., do której wnoszenia został Pan zobowiązany decyzją nr 469/2022 z dnia 01.08. 2022 r. Środki jakie pozostają Państwu po opłaceniu comiesięcznych zobowiązań są wystarczające do zaspokojenia pozostałych potrzeb. We wniosku z dnia 03.07.2023 r. powołuje się Pan na art. 104 ust. 4 oraz art. 64 pkt 7 ustawy o pomocy społecznej, jednak na tle przedstawionych przez Pana zdawkowych informacji nie sposób uznać, że Pana sytuacja stanowi szczególnie uzasadniony przypadek, co mogłoby się przełożyć na udzielenie ulgi zgodnie z powyższą podstawą prawną. Ponadto powołując się na art. 64 pkt 7 zgodnie z jego zapisem winien Pan przedstawić dokumenty, które wskazywałyby na rażące naruszenie przez matkę obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby zobowiązanej do wnoszenia opłaty, co nie zostało przez Pana uczynione. Należy również zwrócić uwagę, że informacje przekazane przez Pana w wiadomościach mailowych do pracownika socjalnego w dniu 18.08.2023 r. oraz 22.08.2023 r. dotyczące Pana krótkiego pobytu w kraju (03-11.10.2023 r.) są niespójne względem oświadczenia złożonego przez Pana podczas wywiadu środowiskowego, w którym wskazał Pan, że wrócił do kraju z powodu braku pracy w Islandii i rozważa poszukiwanie pracy w Polsce ". W odniesieniu do art. 104 ust. 4 u.p.s. organ nadmienił, iż "użyte przez ustawodawcę sformułowanie "może umorzyć, odroczyć, rozłożyć na raty ..." oznacza, że instytucja ta ma charakter uznaniowy. Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy należy stwierdzić, iż Pana sytuacja nie może być uznana za przypadek szczególnie uzasadniony".

W odwołaniu od powyższej decyzji pełnomocnik skarżącego zarzucił jej naruszenie art. 104 ust. 4 u.p.s. w zw, z art. 14 u.p.s. i art. 7 i 12 k.p.a. poprzez niewyjaśnienie stanu faktycznego wskutek niewyczerpującego zebrania materiału dowodowego skutkującego brakiem całościowego rozpatrzenia materiału dowodowego - w konsekwencji naruszenie:

- art. 61 ust. 1 pkt 2, art. 61 ust. 2 pkt 2 u.p.s. poprzez przyjęcie, że skarżący uzyskuje stały comiesięczny dochód w kwocie 7000 zł, podczas gdy dochód ten nie ma charakteru stałego a okresowy i nie jest uzyskiwany w każdym miesiącu;

- art. 103 ust. 2 u.p.s. oraz art. 61 ust. 1 pkt 2, art. 61 ust. 2 pkt 2 tejże ustawy, poprzez niewyjaśnienie aktualnej sytuacji materialnej rodzeństwa odwołującego się: M. C. i K. N. (nieprzeprowadzenie czynności rodzinnego wywiadu środowiskowego) - celem ustalenia ich aktualnych możliwości w zakresie partycypacji w opłatach za pobyt w domu pomocy społecznej E. N.;

- art. 75 k.p.a. w zw. z art. 64 pkt 7 u.p.s. poprzez zaniechanie przeprowadzenia dowodu z przesłuchania E. N. oraz rodzeństwa wnioskodawcy M. C. i K. N. - na okoliczność wykonywania władzy rodzicielskiej oraz zabezpieczenia przez E. N. potrzeb odwołującego się w okresie gdy był osobą niepełnoletnią.

W następstwie tak sformułowanych zarzutów zwrócił się o uchylenie zaskarżonej decyzji i rozstrzygnięcie co do istoty sprawy, bądź też o przekazanie uchylonej decyzji do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji. W uzasadnieniu odwołania wskazał, że zgodnie z przepisem art. 104 ust. 4 u.p.s. w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, o których mowa w ust. 1, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty. Organ pierwszej instancji uzasadniając odmowę odstąpienia od żądania zwrotu kwoty 9.716,70 zł wydatków podlegających zwrotowi z tytułu pobytu E. N. w DPS ., w oderwaniu od istoty przepisu jaką jest zaistnienie szczególnie uzasadnionego przypadku, skupił się wyłącznie na aspekcie dochodowym dotyczącym strony. Pomijając okoliczność błędnego ustalenia sytuacji dochodowej skarżącego organ całkowicie zaniechał czynności zmierzających do wyjaśnienia szczególnych okoliczności dotyczących strony w relacjach z E. N., jak również aktualnej sytuacji dochodowej rodzeństwa skarżącego.

W uzasadnieniu decyzji z 4 grudnia 2023 r. Kolegium podniosło, że zgodnie z art. 60 ust. 1 u.p.s. zasadą jest, iż pobyt w domu pomocy społecznej jest odpłatny (do wysokości średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca), natomiast art. 61 tej ustawy zawiera regulacje dotyczące zarówno podmiotów zobowiązanych do wnoszenia opłaty za pobyt w DPS jak też te, dotyczące sposobu ustalania wysokości tego rodzaju opłaty. W oparciu o powyższe przepisy organ pierwszej instancji wydawał szereg decyzji ustalających wysokość opłat za pobyt E. N. w DPS - wskazując m. in. na art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s. statuujący obowiązek ponoszenia opłaty m. in. po stronie osób zstępnych. Konsekwencją nieponoszenia opłaty za pobyt matki w DPS przez zobowiązanego S. N. (i istnienia zaległości w tym względzie m. in. za okres stycznia - czerwca 2023 r.) jest zaś konieczność ustalenia wysokości wydatków podlegających przez niego zwrotowi z tytułu zaległości we wnoszonych opłatach - wraz z określeniem terminu zwrotu tychże należności (tu: w kwocie 9.716,70 zł). Artykuł 61 ust. 3 u.p.s. stanowi bowiem, że w przypadku niewywiązywania się (m. in. zstępnych) z obowiązku opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej, ustalonego w decyzji lub umowie, o której mowa w art. 103 ust. 2, opłaty te zastępczo wnosi gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej. Wydatki gminy podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Przepis art. 104 ust. 3-8 stosuje się odpowiednio.

W oparciu o tak sformułowany przepis Gmina Miasto ponosiła "zastępczo" (za S. N.) opłatę za pobyt Jego matki w DPS, bowiem syn - jak wynika z akt sprawy - w całym okresie pobytu matki w tejże placówce nie regulował tej opłaty. W świetle powyższych przepisów (oraz w wyniku oceny okoliczności stanu faktycznego przedmiotowej sprawy) uzasadnione było więc wydanie przez organ pierwszej instancji decyzji ustalającej wysokość należności podlegających zwrotowi przez skarżącego. Był On bowiem zobowiązany do partycypowania (jak wynika z akt sprawy, wspólnie ze swoim rodzeństwem) w kosztach pobytu matki w DPS - w oparciu o posiadające przymiot ostateczności decyzje Prezydenta Miasta (na mocy których doszło do konkretyzacji i indywidualizacji wysokości opłaty). Skoro nie uiszczał on zaś w ogóle ustalonych opłat - co w dalszej kolejności spowodowało konieczność ustalenia wydatków do zwrotu w kwocie wskazanej w zaskarżonej decyzji, tj. 9.716,70 zł (równej sześciomiesięcznej opłacie: 6 x 1.619,45 zł = 9.716,70 zł). Na konieczność samego ustalenia wysokości wydatków podlegających zwrotowi z powyższego tytułu nie ma natomiast wpływu (podnoszona w odwołaniu) okoliczność nienależytego wykonywania obowiązków rodzicielskich przez matkę względem syna.

Kolegium podniosło, że instytucja wnioskowanego przez skarżącego odstąpienia od żądania zwrotu należności przez osobę zobowiązaną do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w DPS została uregulowana w art. 104 ust. 4 u.p.s. Przepis ten - mający najbardziej istotne znaczenie w przedmiotowej sprawie - przesądza, że w przypadkach szczególnie uzasadnionych, organ może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty. Warunkiem ewentualnego zastosowania omawianej "ulgi" jest konieczność uznania wystąpienia przesłanki "szczególnie uzasadnionego przypadku", obejmującego "całokształt sytuacji materialnej, zdrowotnej i życiowej wnioskodawcy. Oznacza to, że organy mogą przejść do oceny, czy w sprawie zachodzą owe szczególnie uzasadnione okoliczności dopiero po wyczerpującym ustaleniu aktualnej sytuacji życiowej (materialnej, dochodowej, zdrowotnej) rodziny wnioskodawcy". Uznaniowość, o której mowa oznacza pewną swobodę organu administracji przy podejmowaniu decyzji w przedmiocie omawianej "ulgi". Ustalony w sprawie stan faktyczny nie pozwala na uznanie, że całokształt sytuacji dwuosobowej rodziny S. N. oznacza zaistnienie przesłanki "szczególnie uzasadnionego przypadku", przy zaistnieniu której możliwe byłoby odstąpienie od żądania wobec niego zwrotu zaległości w opłatach za pobyt jego matki w DPS. Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika, iż organ pierwszej instancji nie uznał, aby samo żądanie zwrotu należności za pobyt matki w DPS stanowiło dla strony nadmierne obciążenie finansowe (czego wyrazem jest właśnie odmowne rozstrzygnięcie w kwestii odstąpienia od żądania zwrotu). Ocena tego aspektu sprawy jawi się jako właściwa - zważywszy na okoliczności stanu faktycznego rozpatrywanej sprawy. W rodzinie S. N. nie miały miejsca żadne zdarzenia, które można byłoby uznać za niecodzienne, występujące okazjonalnie, skutkujące nagłym pogorszeniem sytuacji finansowej, wymagające wielu niefortunnych zbiegów okoliczności, czy wykraczające poza możliwości ludzkiej zapobiegliwości. Podkreślono, że sytuacja, w której S. N. został zobowiązany do zwrotu należności za pobyt matki w DPS zaistniała w zasadniczej mierze wskutek jego postawy - charakteryzującej się świadomym uchylaniem się od obowiązku (nałożonej m. in. na niego decyzyjnie) opłaty.

Odnosząc się do zarzutów wskazanych w odwołaniu Kolegium podniosło, że zarzut odnoszący się do braku wyjaśnienia aktualnej sytuacji materialnej M. C. oraz K. N. (rodzeństwa strony) celem - jak wskazano w odwołaniu - "ustalenia ich aktualnych możliwości w zakresie partycypacji w opłatach za pobyt w DPS", mógłby być uzasadniony, ale wyłącznie w postępowaniu dotyczącym samej konieczności ponoszenia opłaty za pobyt w DPS. Tymczasem przedmiotowe postępowanie dotyczy innej materii, tj. wnioskowania o odstąpienie od żądania zwrotu należności w sytuacji, w której zarówno konieczność ponoszenia przez S. N. oraz jego rodzeństwo przedmiotowej opłaty (jak i wysokość tej opłaty) została już ustalona - mocą innych decyzji, posiadających przymiot ostateczności. Nie ma więc konieczności wyjaśniania tego aspektu sprawy w postępowaniu, dotyczącym omawianego odstąpienia od żądania zwrotu należności. W postępowaniu powinnością organu było wyjaśnianie sytuacji jedynie S. N. i członków jego gospodarstwa domowego, bowiem wniosek z dnia 3 lipca 2023 r. (o zastosowanie odstąpienia w trybie art. 104 ust. 4 u.p.s.) należy traktować jako podlegający ocenie co do możliwości zastosowania ulgi, jedynie w odniesieniu do wnioskodawcy i - w ustalonym stanie faktycznym - jego żony. Formułując ten argument w odwołaniu pełnomocnik strony w swoisty sposób "pomylił" więc rodzaje postępowań odnoszących się do materii opłaty za pobyt w DPS. Nie zasługują także na uwzględnienie zarzuty odnoszące się do naruszenia treści art. 7 oraz art. 77 k.p.a. W kwestii dotyczącej dochodu skarżącego (i wskazywanego w odwołaniu zarzutu, jakoby dochód ten pozostawał zmienny kwotowo) podkreślić należy, że taką właśnie kwotę dochodu wskazał wnioskodawca w treści wywiadu środowiskowego. Nie sygnalizował on - na etapie postępowania poprzedzającego wydanie zaskarżonej decyzji - zmienności kwotowej tego dochodu w czasie. W omawianej kwestii należy wyraźnie podkreślić, że o ile dana osoba wnioskuje o zastosowanie najdalej wszakże idącej ulgi, jaką jest odstąpienie od żądania zwrotu należności, to właśnie na osobie wnioskującej o takową ulgę (nie zaś na organie administracji) spoczywa ciężar udowodnienia zaistnienia okoliczności, które mogą być podstawą owego odstąpienia.

Argument odwołania, odnoszący się do nieprzesłuchania przez organ pierwszej instancji zarówno mieszkanki DPS jak też rodzeństwa strony w zakresie okoliczności dotyczących sposobu wykonywania przez matkę władzy rodzicielskiej nad dziećmi (jako okoliczności, do których nawiązuje art. 64 pkt 7 u.p.s.) nie może natomiast przesądzać o niezgodności zaskarżonej decyzji z prawem. W tym aspekcie sprawy należy wskazać na samą "uznaniowość" co do rozstrzygnięcia. Dodatkowo już tylko należy nadmienić, że omawianego aspektu sprawy (czyli "prawidłowości" bądź braku "prawidłowości" opieki matki nad synem) nie można bezpośrednio przełożyć na kwestię możliwości odstąpienia od żądania zwrotu omawianej należności, a to z tego względu, iż art. 64 pkt 7 u.p.s. oraz art. 104 ust. 4 u.p.s. - aczkolwiek oba są "uznaniowe" - przewidują zupełnie różne przesłanki zastosowania omawianych w tychże przepisach ulg. W ocenie Kolegium, organ pierwszej instancji wydając zaskarżoną decyzję nie przekroczył granic przysługującego mu w tym względzie uznania administracyjnego. Organ ten zebrał w przedmiotowej sprawie kompletny materiał dowodowy a następnie dokonał jego kompleksowej analizy i oceny, z uwzględnieniem wszelkich istotnych okoliczności, mających w dalszej kolejności również wpływ na podjęte rozstrzygnięcie - czyniąc tym samym zadość przepisom art. 7 oraz art. 77 § 1 k.p.a.

W skardze wywiedzionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego na decyzję Kolegium pełnomocnik skarżącego zarzucił jej naruszenie przepisów prawa materialnego oraz przepisów postępowania poprzez :

- brak rozstrzygnięcia co do istoty sprawy, tj. pkt 1 i pkt 2 decyzji Prezydenta Miasta z dnia 17 października 2023 r.;

- naruszenie przepisu art. 104 ust. 4 u.p.s. w zw. z art. 14 u.p.s. i art. 7 i 77 k.p.s. poprzez nie wyjaśnienie stanu faktycznego wskutek niewyczerpującego zebrania materiału dowodowego skutkującego brakiem całościowego rozpatrzenia materiału dowodowego - w konsekwencji: naruszenie przepisu 61 ust. 1 pkt 2, art. 61 ust. 2 pkt 2 u.p.s. poprzez przyjęcie, że odwołujący się uzyskuje stały co miesięczny dochód w kwocie 7000 zł; podczas gdy dochód ten nie ma charakteru stałego a okresowy i nie jest uzyskiwany w każdym miesiącu;

- naruszenie przepisu art. 103 ust. 2 u.p.s. oraz art. 61 ust. 1 pkt 2, art. 61 ust. 2 pkt 2 tejże ustawy, poprzez nie wyjaśnienie aktualnej sytuacji materialnej rodzeństwa strony: M. C. i K. N. (nie przeprowadzenie czynności rodzinnego wywiadu środowiskowego) - celem ustalenia ich aktualnych możliwości w zakresie partycypacji w opłatach za pobyt w domu pomocy społecznej E. N.

- naruszenie przepisu art. 75 k.p.a. w związku z art. 64 pkt 7 u.p.s. poprzez zaniechanie przeprowadzenia dowodu z przesłuchania E. N. oraz rodzeństwa wnioskodawcy M. C. i K. N. - na okoliczność wykonywania władzy rodzicielskiej oraz zabezpieczenia przez E. N. potrzeb odwołującego się w okresie gdy był osoba niepełnoletnią.

Wskazując na powyższe wniósł o uchylenie w całości decyzji Kolegium oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji.

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) oraz art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 - p.p.s.a.), sąd administracyjny dokonuje kontroli zaskarżonego aktu pod względem zgodności z prawem, nie będąc przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Wzruszenie zaskarżonego rozstrzygnięcia następuje w razie, gdy przedmiotowa kontrola wykaże naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy.

Zakres kontroli Sądu wyznacza art. 134 p.p.s.a. stanowiący, że sąd orzeka w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (§ 1).

Oceniając, w świetle powołanych wyżej kryteriów, zaskarżoną decyzję, Sąd stwierdził, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

W pierwszej kolejności należy wyjaśnić, że przedmiotowa skarga została przez Sąd rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a., zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Jak wynika z akt sprawy, wniosek taki został złożony przez organ w odpowiedzi na skargę, a skarżący nie sprzeciwił się temu w przepisanym terminie.

Materialnoprawną podstawę wydania decyzji organu pierwszej instancji stanowiły przepisy art. 104 u.p.s.

Przypomnieć należy treść art. 60 ust. 1 u.p.s., zgodnie z którym pobyt w domu pomocy społecznej jest odpłatny do wysokości średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca, z zastrzeżeniem ust. 3. Zgodnie natomiast z art. 61 ust. 3 u.p.s. w przypadku niewywiązywania się osób, o których mowa w ust. 2 pkt 1 (mieszkaniec domu) i pkt 2 (małżonek, zstępni przed wstępnymi) oraz ust. 2a (osoby niewymienione w ust. 2), z obowiązku opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej, ustalonego w decyzji lub umowie, o której mowa w art. 103 ust. 2, opłaty te zastępczo wnosi gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej. Wydatki gminy podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Przepis art. 104 ust. 3-8 u.p.s. stosuje się odpowiednio.

W okolicznościach niniejszej sprawy organy przyjęły, że w przedmiotowej sprawie nie wystąpiły przypadki szczególnie uzasadnione, o których mowa w art. 104 ust. 4 u.p.s.

Sąd podziela powyższe stanowisko.

Zgodnie z art. 104 ust. 3 u.p.s. wysokość należności podlegających zwrotowi oraz terminy ich zwrotu ustala się w drodze decyzji administracyjnej. Natomiast zgodnie z ust. 4 tej regulacji w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, o których mowa w ust. 1, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty.

Z przepisu art. 104 ust. 4 u.p.s. wynika, że organ "może" odstąpić od żądania zwrotu wydatków na udzielone świadczenie. Oznacza to, że nawet spełnienie przesłanek przewidzianych w tym przepisie nie zobowiązuje organu do odstąpienia od żądania zwrotu opłat. Wystąpienie przesłanki przewidzianej w art. 104 ust. 4 u.p.s. jedynie umożliwia organowi zastosowanie wspomnianej ulgi. W razie braku przesłanek uzasadniających zastosowanie ulgi organ zobligowany jest wydać rozstrzygnięcie negatywne, tj. odmówić odstąpienia od żądania zwrotu należności. Organ administracyjny ma zatem swobodę wyboru kierunku rozstrzygnięcia, lecz jest obowiązany szczegółowo zbadać stan faktyczny sprawy, ocenić zgromadzony materiał dowodowy oraz stanowisko strony, a następnie przedstawić tok rozumowania w uzasadnieniu decyzji.

Decyzje administracyjne wydawane na podstawie art. 104 ust. 4 u.p.s. podejmowane są w ramach tzw. uznania administracyjnego. Z przepisu art. 104 ust. 4 u.p.s. wynika bowiem, że organ "może" odstąpić od żądania zwrotu wydatków na udzielone świadczenie. Oznacza to, że organowi administracji przysługuje swoboda decyzyjna co do wyboru treści rozstrzygnięcia, ale nie dowolność. Nawet spełnienie przesłanek przewidzianych w tym przepisie nie zobowiązuje organu do odstąpienia od żądania zwrotu opłat. Wystąpienie przesłanki przewidzianej w art. 104 ust. 4 u.p.s. jedynie umożliwia organowi zastosowanie wspomnianej ulgi. W razie braku przesłanek uzasadniających zastosowanie ulgi organ zobligowany jest wydać rozstrzygnięcie negatywne, tj. odmówić odstąpienia od żądania zwrotu należności. Organ administracyjny ma zatem swobodę wyboru kierunku rozstrzygnięcia, lecz jest obowiązany szczegółowo zbadać stan faktyczny sprawy, ocenić zgromadzony materiał dowodowy oraz stanowisko strony, a następnie przedstawić tok rozumowania w uzasadnieniu decyzji. Kontrola sądowa decyzji wydanej w ramach uznania administracyjnego sprowadza się do oceny, czy postępowanie zostało przeprowadzone zgodnie z zasadami procedury administracyjnej, czy zgodnie z nimi ustalono stan faktyczny sprawy, a rozstrzygnięcie wynika z tych ustaleń i nie ma znamion rozstrzygnięcia dowolnego. Sąd nie ocenia słuszności wybranego przez organ rozstrzygnięcia, a prawidłowość samego procesu wydawania decyzji (por. wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt II SA/Gl 139/23, dostępny: orzeczenia.nsa.gov.pl - CBOSA).

Uwzględniając ograniczony zakres kontroli, jaką w niniejszej sprawie może sprawować sąd administracyjny należy jednocześnie zaakcentować, że użyty w art. 104 ust. 4 u.p.s. zwrot "w przypadkach szczególnie uzasadnionych" obejmuje całokształt sytuacji materialnej, zdrowotnej i życiowej wnioskodawcy. Oznacza to, że organy mogą przejść do oceny, czy w sprawie zachodzą owe szczególnie uzasadnione okoliczności dopiero po wyczerpującym ustaleniu aktualnej sytuacji życiowej (materialnej, dochodowej, zdrowotnej) rodziny wnioskodawcy.

Przenosząc powyższe na grunt rozpatrywanej sprawy należy uznać, że rozstrzygnięcie organu administracji w sprawie jest prawidłowe. W trakcie całego postępowania skarżący nie wykazywał żadnych okoliczności uzasadniających wystąpienie "szczególnego uzasadnionego przypadku" przy zaistnieniu którego możliwe byłoby odstąpienie od żądania wobec niego zwrotu zaległości w opłatach za pobyt jego matki w DPS.

W szczegółowym omówieniu postępowania przed organem pierwszej instancji Kolegium wyjaśniło, dlaczego w jego ocenie zwrot zaległości w opłatach nie stanowił dla skarżącego nadmiernego obciążenia. Kolegium dokonało analizy sytuacji rodzinnej, dochodowej, materialnej i zdrowotnej rodziny skarżącego. Ustalono, że zarówno skarżący jak i jego żona pozostają osobami młodymi (33 lata), nie wychowującymi dzieci i - jak wynika z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego - nie sygnalizującymi problemów zdrowotnych. Rodzina strony uzyskiwała dochód (uzyskane z tytułu bezumownej pracy 7.000 zł zadeklarowane w wywiadzie), który - obiektywnie rzecz ujmując - należy uznać za relatywnie wysoki, pozwalający na uiszczanie omawianej opłaty nawet po dokonaniu przez stronę oraz jego żonę wszystkich deklarowanych opłat "mieszkaniowo - kredytowych". Wskazywane przez stronę wydatki (kredyt mieszkaniowy (2.500 zł), czynsz (460 zł), energia elektryczna (300 zł), ogrzewanie gazowe (300 zł), Internet (100 zł), leki (50 zł) oraz telefon (40 zł) nie stanowią żadnych nadzwyczajnych wydatków związanych ze szczególnie trudną sytuacją. Są to zwykłe wydatki związane z życiem dnia codziennego. Sytuacja skarżącego nie stanowi szczególnie uzasadnionego przypadku - czy to w postaci ciężkiej choroby, uniemożliwiającej pracę, czy obciążającej w znacznym stopniu budżet domowy. Skarżący formalnie nie udokumentował wysokości tychże wydatków, a jedynie je zadeklarował w treści wywiadu. Jak stwierdziło Kolegium żona skarżącego pozostaje osobą bezrobotną; niemniej jednak zasady logiki i doświadczenia życiowego nakazywałyby w takiej sytuacji przyjęcie, że podjęcie przez nią zatrudnienia (wskutek czego uzyskałaby określony dochód) poprawiłoby sytuację finansową małżonków, która to sytuacja i tak - w świetle np. kryterium dochodowego wskazanego w art. 8 ust. 1 pkt 2 oraz art. 61 ust. 2 pkt 2 u.p.s. - nie pozostaje trudna. Zważywszy na powyższe, nie sposób więc uznać, aby żądanie zwrotu wydatków z tytułu opłat za pobyt matki skarżącego w DPS stanowiło dla S. N. nadmierne obciążenie.

Zdaniem Sądu pojęcie "szczególnie uzasadnionego przypadku" należy odnosić do przypadków zupełnie wyjątkowych, gdy sytuacja życiowa osoby ponad wszelką wątpliwość, bez konieczności wnikliwych zabiegów interpretacyjnych, pozwala stwierdzić, że jest nadzwyczajna, dotkliwa w skutkach, a wynika ze zdarzeń nienależących do zdarzeń codziennych. Są to zdarzenia występujące okazjonalnie, wymagające wielu niefortunnych zbiegów okoliczności, czy wykraczające poza możliwości ludzkiej zapobiegliwości (por. wyrok WSA w Lublinie z dnia 30 kwietnia 2020 r. sygn. II SA/Lu 94/20, CBOSA). W konsekwencji nawet trudna sytuacja bytowa osoby zobowiązanej nie zwalnia z obowiązku zwrotu świadczenia, gdyż znaczny ciężar związany z wykonywaniem tego obowiązku nie jest jeszcze równoznaczny ze "szczególnym przypadkiem", o którym mowa w 104 ust. 4 u.p.s. (v: wyrok WSA w Warszawie z dnia 27 kwietnia 2022 r., sygn. akt I SA/Wa 2334/21, CBOSA). Poza tym w naturze każdego ciężaru leży to, że jego wykonanie wywołuje określone dolegliwości. Biorąc zatem pod uwagę powyższe okoliczności, w przypadku skarżącego nie występuje szczególnie uzasadniony przypadek dopuszczający uwzględnienie wniosku strony o odstąpienia od pobrania już ustalonych należności z tytułu wydatków na świadczenia z pomocy społecznej.

Sąd podziela ponadto argumentację organów, że skarżący nie sygnalizował na etapie postępowania poprzedzającego wydanie zaskarżonej decyzji zmienności kwotowej swojego dochodu. W omawianej kwestii należy wyraźnie podkreślić, że o ile dana osoba wnioskuje o zastosowanie najdalej wszakże idącej ulgi, jaką jest odstąpienie od żądania zwrotu należności, to właśnie na osobie wnioskującej o takową ulgę (nie zaś na organie administracji) spoczywa ciężar udowodnienia zaistnienia okoliczności, które mogą być podstawą owego odstąpienia (v: wyrok WSA w Szczecinie z dnia 3 sierpnia 2023 r., sygn. akt II SA/Sz 451/23, CBOSA). Należy wyraźnie podkreślić, że skarżący nie dołączył do akt sprawy ani jednego dokumentu, który w sposób bezsporny przesądzałby o zmienności wysokości zarobków. Nawet co do wskazanej w wywiadzie kwoty 7.000 zł uzyskanej za wrzesień 2023 r. należy uznać, iż nie została ona formalnie udokumentowana (np. przez pracodawcę), a jedynie zadeklarowana pod odpowiedzialnością karną. Nie można też traktować jako przesłankę z art. 104 ust. 4 u.p.s. trudnych relacji łączących skarżącego z jego matką. Organ administracyjny nie jest bowiem uprawniony do oceny więzów rodzinnych.

Reasumując, zdaniem Sądu uzasadnienie zaskarżonej decyzji nie nosi cech dowolności, a ocena zebranych materiałów nie została dokonana wbrew zasadom logiki czy doświadczenia życiowego. Organy prawidłowo oceniły stan zdrowotny, rodzinny i finansowy skarżącego dla potrzeb rozważenia możliwości odstąpienia od pobrania już ustalonych należności z tytułu wydatków na świadczenia z pomocy społecznej. Natomiast w sytuacji, w której organy pomocy społecznej wyjaśnią wszelkie okoliczności sprawy istotne dla jej rozstrzygnięcia z zachowaniem art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a. i w sposób przekonujący uargumentują swoją decyzję wydaną w ramach przysługującego im uznania zgodnie z art. 104 ust. 4 u.p.s., sąd administracyjny nie ma podstaw do zakwestionowania takiej decyzji i oceny jej słuszności (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z 9 grudnia 2010 r., sygn. akt I OSK 1156/10 czy z 11 grudnia 2013 r., sygn. akt I OSK 3119/12, CBOSA).

Wobec powyższego, zdaniem Sądu, podniesione w skardze zarzuty okazały się niezasadne, gdyż postępowanie przed organami zostało przeprowadzone w sposób wyczerpujący i prawidłowy, zaś zgromadzony w sprawie materiał oceniono właściwie. Przepisy mające zastosowanie w sprawie zostały należycie zinterpretowane i zastosowane. Sąd nie doszukał się też naruszeń przepisów prawa materialnego, czy procesowego, które skutkowałyby koniecznością uchylenia zaskarżonej decyzji.

Ponownie należy podkreślić, że zastosowanie ust. 4 art. 104 u.p.s. może mieć miejsce wyłącznie w sytuacjach nadzwyczajnych, a nie może być traktowane jako coś "rutynowego" i możliwego do zastosowania w każdej - co do zasady - sprawie. Pojęcie "szczególnie uzasadnionego przypadku" należy odnieść do całokształtu aktualnej sytuacji materialnej, zdrowotnej i życiowej wnioskodawcy. Okoliczności niniejszej sprawy wynikające ze zgromadzonego w toku postępowania materiału aktowego nie pozwalają na uznanie, że sytuacja skarżącego, zarówno rodzinna, zdrowotna, jak i osobista, stanowi "szczególny przypadek", określony w art. 104 ust. 4 u.p.s.

Z powyższych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny oddalił skargę na podstawie art. 151 p.p.s.a.