Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 2184/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2023-04-17 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne: Mienie zabużańskie
Skarżony organ: Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 2 ust. 2
journal: Dz.U. 2014 poz 195
law: Ustawa z dnia 12 grudnia 2013 r. o zmianie ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi  granicami Rzeczypospolitej Polskiej.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Przemysław Żmich (spr.), Sędziowie sędzia WSA Łukasz Trochym, asesor WSA Mateusz Rogala, Protokolant referent Aneta Suchecka, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 kwietnia 2023 r. sprawy ze skargi P. B., J. D. i P. D. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 24 czerwca 2022 r. nr DAP-WOSRFR-7280-54/2022/KB w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty oddala skargę.


UZASADNIENIE

Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji, po rozpatrzeniu odwołania P. B., P. D. i J. D., decyzją z 24 czerwca 2022 r. nr DAP-WOSRFR-7280-54/2022/KB utrzymał w mocy decyzję Wojewody Mazowieckiego z 27 kwietnia 2022 r. nr [...] odmawiającą P. B., P. D. I J. D. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez M. N. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, położoną w majątku [...], gmina [...], powiat [...], województwo [...].

Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie sprawy.

27 sierpnia 2014 r. do Wojewody Mazowieckiego wpłynął wniosek M. D. o potwierdzenie prawa do rekompensaty za majątki pozostawione poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej przez M. N., I. R. z domu N. i M. N. z domu K.. Wnioskodawca wskazał, że ww. wniosek złożył na podstawie art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o zmianie ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Ponadto wskazał, że "W ostatnim czasie Wnioskodawczyni uzyskała dokumenty, z których wynika, iż wszystkie te osoby miały przed wojną również miejsce zamieszkania na kresach."

Wojewoda Mazowiecki decyzją z 21 marca 2018 r. nr [...] odmówił M. D. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez M. N. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, położonej w majątku [...], powiat [...], województwo [...].

Odwołanie od ww. decyzji złożył M. R..

Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji decyzją z 15 listopada 2018 r. nr DAP-WOSR-7280-154/2018/MK uchylił decyzję Wojewody Mazowieckiego z 21 marca 2018 r. w całości i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji.

Wojewoda Mazowiecki decyzją z 24 czerwca 2020 r. nr [...] odmówił potwierdzenia M. D. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez M. N. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, położonej w majątku [...], gmina [...], powiat [...], województwo [...].

Od powyższej decyzji strony złożyły odwołanie.

Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji decyzją z 16 czerwca 2021 r. nr DAP-WOSRFR-7280-108/2020/KB uchylił decyzję Wojewody Mazowieckiego z 24 czerwca 2020 r. w całości i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi l instancji.

Wojewoda Mazowiecki decyzją z 27 kwietnia 2022 r. nr [...] odmówił P. B., P. D. I J. D. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez M. N. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, położonej w majątku [...], gmina [...], powiat [...].

Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji decyzją z 24 czerwca 2022 r. utrzymał w mocy decyzję Wojewody Mazowieckiego z 27 kwietnia 2022 r. W uzasadnieniu wskazał, że w postępowaniu administracyjnym obowiązuje zasada, że ciężar dowodu spoczywa na tym, kto z określonego faktu wyprowadza skutki prawne. Oznacza to, że obowiązek poszukiwania dowodów ciąży nie tylko na organie administracji, ale obarcza on także stronę, która w swym dobrze rozumianym interesie powinna wykazywać dbałość o przedstawienie środków dowodowych. Inicjatywa dowodowa musi być w tym zakresie przejawiana nie tylko przez organ, ale przede wszystkim przez stronę postępowania. Zasada ta znajduje również zastosowanie w przedmiotowej sprawie.

Minister wskazał, że organ I instancji rozdzielił postępowania administracyjne. Niniejsze postępowanie dotyczy wyłącznie nieruchomości majątku [...].

Zgodnie z art. 2 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o zmianie ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 2014 r. poz. 195) – dalej zwanej "ustawą zmieniającą" osoby, którym odmówiono potwierdzenia prawa do rekompensaty z powodu niespełnienia wymogu zamieszkiwania 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, mogą złożyć wniosek o wznowienie postępowania. Przepisy dotyczące wznowienia postępowania, o którym mowa w art. 145a ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2013 r. poz. 267 oraz z 2014 r. poz. 183), stosuje się odpowiednio, z tym że termin na zgłoszenie żądania wznowienia postępowania wynosi 6 miesięcy i biegnie od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy. Przepisów art. 146 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego oraz art. 272 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r. poz. 270 z późn. zm.) nie stosuje się (ust. 1). W terminie określonym w ust. 1 osoby, które nie złożyły wniosku w terminie, o którym mowa w art. 5 ust. 1 ustawy zmienianej w art. 1, mogą wystąpić o potwierdzenie prawa do rekompensaty, jeżeli wykażą, że na ocenę spełnienia przez nie wymogu zamieszkiwania 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej mają wpływ zmiany dokonane niniejsza ustawą.

Minister podał, że z akt sprawy wynika, że wnioskodawczyni złożyła wniosek o potwierdzenie prawa do rekompensaty w terminie określonym w art. 2 ust. 1 ustawy zmieniającej. Ponadto strona uprawdopodobniła we wniosku, że zmiany dokonane ustawą zmieniającą mogły mieć wpływ na ocenę spełnienia wymogu zamieszkania 1 września 1939 r. Bowiem jak wynika z akt sprawy wnioskodawczyni dopiero w 2014 r. uzyskała dowody, z których nie wynikało jednoznacznie, gdzie znajdowało się przed wybuchem II Wojny Światowej miejsce zamieszkania M. N.. Dlatego też organ I instancji prowadził postępowanie administracyjne w celu uzyskania pewności, czy M. N. faktycznie zamieszkiwała przed wybuchem ll Wojny Światowej na byłym terytorium RP.

Z akt sprawy wynika, że organ l instancji ustalił na podstawie przedłożonego fragmentu spisu wyborców do Rady Miejskiej w [...] dla okręgu [...] obwodu [...] z 1939 r., że I. N. zakonnica (M. N.) zamieszkiwała przed wybuchem lI Wojny Światowej na obecnym terytorium RP.

Organ odwoławczy podał, że - po dokonaniu analizy całego materiału dowodowego - przychylił się do twierdzenia, że M. N. zamieszkiwała przed wybuchem ll Wojny Światowej na obecnym terytorium RP, a majątkiem [...] zarządzali R. (uwierzytelniona kopia fragmentu spisu Wyborców do Rady Miejskiej w [...] dla okręgu [...] obwodu [...] z 1939 r., a także oświadczenie M. D. z 4 grudnia 2015 r.).

Minister zauważył, że sama wnioskodawczyni, już po uzyskaniu dokumentów w związku z którymi złożyła wniosek z 27 sierpnia 2014 r., stwierdziła w swoim oświadczeniu z 4 grudnia 2015 r., że M. N., siostra mojej Mamy H. D.: była obywatelką polską i 1 września 1939 r. mieszkała w [...] w klasztorze [...]. Po wybuchu II Wojny Światowej została przeniesiona do [...]. Przybyła na tereny obecne państwa polskiego w czasie okupacji w 1944 r. bez możliwości powrotu z uwagi na działania wojenne. Jej pierwszym miejscem zamieszkania był dom sióstr [...] w [...], powiat [...]; Następnie mieszkała w innych klasztorach sióstr [...] jak w [...], [...], [...], [...]. Zmarła w [...].

W związku z powyższym organ odwoławczy uznał, że wnioskodawczyni wprawdzie spełniła przesłankę dotyczącą złożenia wniosku w terminie określonym w art. 2. ust. 1 ustawy zmieniającej, jednakże nie udowodniła, że zmiana ustawy dokonana ustawą zmieniającą miała wpływ na ocenę spełnienia przez M. N. przesłanki określonej w art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 2017 r. poz. 2097) – dalej zwanej "ustawą" bowiem ww. zamieszkiwała w 1939 r. na obecnym terytorium RP.

Minister zwrócił uwagę, że M. D. składając wniosek 27 sierpnia 2014 r. była świadoma, jak wynika z oświadczenia z 4 grudnia 2015 r., że M. N. zamieszkiwała przed wybuchem II Wojny światowej na obecnym terytorium RP, a opuściła je dopiero po wybuchu Il Wojny Światowej i w 1944 r. przybyła na obecne terytorium RP.

Z powyższego niezbicie wynika, że wniosek M. D. z 27 sierpnia 2014 r. nie spełniał drugiego kryterium wskazanego w art. 2 ust. 2 ustawy zmieniającej bowiem wnioskodawczyni już przed jego złożeniem posiadała wiedzę o miejscu zamieszkania M. N. na obecnym terytorium RP przed wybuchem Il Wojny Światowej, a postępowanie administracyjne prowadzone z ww. wniosku nie spowodowało zmiany ustaleń dotyczących miejsca zamieszkania poprzedniczki prawnej M. D..

Minister wskazał, że w związku z tym, że strona postępowania nie udowodniła spełnienia przesłanki określonej w art. 2. ust. 2 ustawy zmieniającej, postępowanie administracyjne w zakresie ustalenia, czy M. N. i jej następcy prawni spełnili przesłanki określone w art. 2 i art. 3 ustawy stało się bezprzedmiotowe.

Nie została bowiem spełniona wstępna przesłanka określona w art. 2 ust. 2 ustawy zmieniającej. Spełnienie bowiem dopiero przesłanki określonej w art. 2 ust. 2 ustawy zmieniającej powoduje możliwość zbadania przez organy administracji pozostałych przesłanek określonych w art. 2, art. 3 ustawy.

Dalej organ odwoławczy podał, że następcami prawnymi M. N. stali się: S. D., J. D. i M. D. (uwierzytelniona kopia prawomocnego postanowienia Sądu Rejonowego w [...] z 15 grudnia 2014 r. sygn. akt [...]). Następcą prawnym S. B. stał się w całości P. B. (uwierzytelniona kopia prawomocnego postanowienia Sądu Rejonowego dla [...] w [...] z 27 stycznia 2005 r. sygn. akt [...]). Następcą prawnym J. D. stał się w całości P. B. (uwierzytelniona kopia zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia z [...] sierpnia 2016 r. Rep. [...]). Następcami prawnymi M. D. stali się: P. D. i J. D. (wypis zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia z [...] lutego 2022 r. Rep. [...]).

Zatem stronami postępowania na dzień wydania zaskarżonej decyzji Wojewody Mazowieckiego są: P. B., P. D. i J. D..

Zgodnie z art. 4 ustawy prawo do rekompensaty potwierdzone na podstawie tej ustawy albo odrębnych przepisów jest niezbywalne, co potwierdza zamiar ustawodawcy, co do charakteru prawa do rekompensaty, jako prawa związanego tylko z osobą uprawnionego - bo niezbywalnego. Zatem skoro osoba wydająca oświadczenie na podstawie art. 3 ust. 2 ustawy nie traci samego prawa, może ponownym oświadczeniem odwołać wskazanie innego spadkobiercy, jako osoby uprawnionej do rekompensaty, gdyż przedmiotowe oświadczenie nie podlega rygorom przepisów prawa cywilnego.

Minister podkreślił, że w momencie śmierci osoby wskazującej lub wskazanej zastosowanie znajduje automatycznie regulacja zawarta w art. 3 ust. 2 ustawy zgodnie z którym: "W przypadku śmierci właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, prawo do rekompensaty przysługuje wszystkim spadkobiercom albo niektórym z nich, wskazanym przez pozostałych spadkobierców (...)". Z regulacji tej jednoznacznie wynika, że publicznoprawne (administracyjne) prawo do rekompensaty z chwilą śmierci z mocy ustawy staje się prawem jego spadkobierców i to oni, i tylko oni, mogą ubiegać się o jego potwierdzenie w drodze decyzji bądź wskazać jako "uprawnionego" do tego wystąpienia jednego z nich. Z uwagi na to, że J. D. i M. D. nie żyją, osobami uprawnionymi do rekompensaty są ich następcy prawni, tj. jak ustalił organ I instancji: P. B., P. D. i J. D..

Zatem Minister stwierdził, że wskazanie dokonane przez J. D. z [...] czerwca 2014 r., z uwagi na jego śmierć, stało się nieskuteczne, a wskazanie dokonane przez P. B. w osobie M. D., również z uwagi na jej śmierć, stało się nieskuteczne.

Zatem organ I instancji prawidłowo ustalił wszystkie strony postępowania.

Na podstawie analizy materiału dowodowego organ odwoławczy przychylił się do stanowiska organu I instancji w kwestii dotyczącej ustalenia miejsca zamieszkania M. N. przed wybuchem II Wojny Światowej na obecnym terytorium RP ([...]), a także do twierdzenia, że wniosek M. D. z 27 sierpnia 2014 r. nie spełnił przesłanki określonej w art. 2 ust. 2 ustawy zmieniającej.

Minister wskazał, że nawet, gdyby organy administracji publicznej dokonały zbadania, czy w przedmiotowej sprawie zostały spełnione przesłanki określone w art. 2, art. 3 i art. 5 ustawy, to wynik tych badań byłby negatywny bowiem - jak wynika z akt sprawy, a tym samym ustaleń poczynionych przez organ I i ll instancji – M. N. przed wybuchem II Wojny Światowej miała miejsce zamieszkania na obecnym terytorium RP, tj. w [...]. Zatem niespełniona byłaby przesłanka określona w art. 2 ustawy, tj. przesłanka dotycząca miejsca zamieszkania przed wybuchem II Wojny Światowej na byłym terytorium RP.

Odnosząc się do zarzutów dotyczących naruszenia przez organ I instancji art. 7 ust. 1 i art. 2 pkt 1 ustawy, art. 7 ust. 1 i art. 2 ust. 2 i ust. 3 ustawy zmieniającej i art. 190 ust. 1 Konstytucji RP, art. 6 i art. 7 oraz art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 3, art. 76 § 1, art. 75 § 1 i art. 77 § 1 kpa Minister podał, że są one nieuzasadnione. W pierwszej jednak kolejności stwierdził, że ustawa zmieniająca nie zawiera art. 7 ust. 1 zatem zarzut ten jest nieuzasadniony. Pozostałe zarzuty uznał również za nieuzasadnione. Z ustaleń poczynionych przez organ I instancji oraz organ II instancji M. D., składając wniosek 27 sierpnia 2014 r., była świadoma i posiadała wiedzę, że jej poprzedniczka prawna M. N. przed wybuchem II Wojny Światowej zamieszkiwała na obecnym terytorium RP. Ponadto, jak stwierdził bezpośrednio również profesjonalny pełnomocnik stron w odwołaniu od zaskarżonej decyzji (zarzucając organowi I instancji naruszenie art. 7, art. 75 § 1, art. 77 § 1, art. 80 kpa poprzez niewzięcie pod uwagę zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego w postaci dowodu osobistego M. N. z 1934 r., dokumentu "Prace w [...]", rejestru wyborców do rady miasta [...] z maja 1939 r., z których to dowodów wynika w sposób jednoznaczny, że M. N. zamieszkiwała do połowy lat 30-tych na Kresach Wschodnich, a następnie zaś - aż do wybuchu II Wojny Światowej na obecnym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. M. N. przed wybuchem II Wojny Światowej zamieszkiwała na obecnym terytorium RP. Wobec powyższego Minister zgodził się ze stwierdzeniem profesjonalnego pełnomocnika stron, że M. N. zamieszkiwała przed wybuchem ll Wojny Światowej na obecnym terytorium RP dlatego też odwołanie profesjonalnego pełnomocnika i przedstawione przez ww. zarzuty naruszenia przepisów ustawy, ustawy zmieniającej, Konstytucji RP, a także kpa, były nieuzasadnione w świetle zgromadzonego materiału dowodowego i twierdzeń pełnomocnika stron.

Od decyzji Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 24 czerwca 2022 r. P. B., P. D., J. D. wnieśli skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy: a) art. 107 § 3 kpa poprzez: - brak uzasadnienia spełniającego standardy prawne, a to nieprzedstawienie przez organ podstaw prawnych twierdzeń organu i nieprzytoczenie przepisów prawa na poparcie twierdzeń, w konsekwencji orzekanie na podstawie własnych twierdzeń, nie na podstawie przepisów prawa, - orzekanie na podstawie twierdzeń sprzecznych ze zgromadzonymi w sprawie dowodami, - orzekanie w sposób wskazujący, że to nie przepisy prawa są podstawą rozstrzygnięcia, a dążenie do pozbawienia uprawnionych ich uprawnień w sposób nielegalny, b) art. 6 kpa i art. 190 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. i art. 2 pkt 1 ustawy poprzez działanie poza prawem, ukierunkowane na zdewastowanie skutków prawnych wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 23 października 2012 r. sygn. akt SK 11/12, a to: - oparcie rozstrzygnięcia na niewyrażonym, ale wyraźnym założeniu, że przepisy wymagają miejsca zamieszkania na 1 września 1939 r. na byłym terytorium RP, podczas gdy ww. wyrok Trybunału Konstytucyjnego wskazuje, że jest to przesłanka niezgodna z art. 64 ust. 2 i art. 31 ust. 3 Konstytucji, a więc z konstytucyjnymi zasadami ochrony dziedziczenia i praw majątkowych oraz zakazem ustanawiania ograniczeń inaczej, jak w ustawie i tylko z wyjątkowych powodów, w wyniku czego przesłanka ta została usunięta z art. 2 pkt 1 ustawy, c) art. 2 ust. 2 w zw. z ust. 3 ustawy zmieniającej poprzez wprowadzenie w decyzji, w miejsce reguły określonej w tej ustawie, dającej prawo złożenia wniosku osobom pokrzywdzonym niekonstytucyjną przesłanką miejsca zamieszkania na dzień 1 września 1939 r. na byłym terytorium Polski wyeliminowaną ww. wyrokiem TK z 23 października 2012 r. sygn. akt SK 11/12, twierdzeń niezrozumiałych i w żaden sposób nieodnoszących się do ustawy zmieniającej, d) art. 6 kpa i art. 7 ust. 1 i ust. 2 ustawy poprzez stwierdzenie, że warunek wynikający z art. 2 ust. 2 w zw. z ust. 3 ustawy zmieniającej jest "wstępną przesłanką" potwierdzenia prawa do rekompensaty, a jego niespełnienie powoduje "bezprzedmiotowość" dalszego badania sprawy, podczas gdy przesłanki potwierdzenia prawa do rekompensaty określa art. 7 ust. 1 i nie ma wśród nich warunków określonych w art. 2 ust. 2 w zw. z ust. 3 ustawy zmieniającej albowiem jest to warunek wystąpienia o rekompensatę, nie potwierdzenia prawa do rekompensaty, przesłanki zaś odmowy potwierdzenia prawa określa art. 7 ust. 2 ustawy i nie ma wśród nich wymogów z art. 2 ust. 2 w zw. z ust. 3 ustawy zmieniającej, e) art. 4 ustawy poprzez twierdzenie, że prawo do rekompensaty jest niezbywalne, podczas gdy ustawa wskazuje, że niezbywalne jest prawo potwierdzone, f) naruszenie art. 3 ust. 2 ustawy poprzez twierdzenie, że oświadczenie o wskazaniu staje się bezskuteczne po śmierci osoby wskazującej lub wskazanej, bez podania jakichkolwiek prawnych argumentów na obronę tezy o uprawnieniu "skaczącym" pomiędzy majątkami uprawnionych, g) w konsekwencji naruszeń z pkt e i f naruszenie art. 64 ust. 2 Konstytucji i art. 31 ust. 3 Konstytucji oraz art. 21 ust. 2 Konstytucji poprzez bezprawną ingerencję w prawa majątkowe osób wskazanych i ich następców prawnych, a więc wywłaszczenie tych osób z ich praw majątkowych w nieznanym prawu trybie i bez odszkodowania. W oparciu o tak sformułowane zarzuty skarżący wnieśli o: a) uchylenie zaskarżonej decyzji w całości, b) poinformowanie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji o istotnych naruszeniach przepisów prawa, o których mowa w niniejszej decyzji i wskazanych poniżej przepisów ustawy o służbie cywilnej albowiem z uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika, że nie została ona wydana w oparciu o prawo – motywacją rozstrzygnięcia nie jest działanie zgodne z prawem, gdyż decyzja opiera się na innych podstawach, aniżeli w niej wyrażone, c) uchylenie decyzji organu I instancji, d) zwrot kosztów postępowania według norm przepisanych, w tym kosztów zastępstwa procesowego, od Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji na rzecz skarżących, e) rozpatrzenie sprawy na rozprawie.

W odpowiedzi na skargę Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji wniósł o jej oddalenie i jednocześnie podtrzymał stanowisko prezentowane dotychczas w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.

Skarga nie jest uzasadniona, ponieważ zaskarżona decyzja nie narusza prawa.

W niniejszej sprawie podstawę prawną wniosku o potwierdzenie prawa do rekompensaty z 2014 r. stanowił art. 2 ust. 2 ustawy zmieniającej. Zgodnie z tym przepisem w terminie określonym w ust. 1 (do 27 sierpnia 2014 r.) osoby, które nie złożyły wniosku w terminie, o którym mowa w art. 5 ust. 1 (do 31 grudnia 2008 r.) ustawy zmienianej w art. 1, mogą wystąpić o potwierdzenie prawa do rekompensaty, jeżeli wykażą, że na ocenę spełnienia przez nie wymogu zamieszkiwania w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej mają wpływ zmiany dokonane niniejszą ustawą. Według art. 2 ust. 3 ustawy zmieniającej pzepisy ust. 1 i 2 stosuje się odpowiednio do spadkobierców, o których mowa w art. 3 ust. 2 ustawy zmienianej w art. 1.

Trzeba wskazać, że przepis ten jest efektem wydania przez Trybunał Konstytucyjny wyroku z 23 października 2012 r. sygn. akt SK 11/12 (który wszedł w życie 1 maja 2014 r.). W wyroku tym Trybunał stwierdził, że przesłanka domicylu na konkretny dzień – 1 września 1939 r. stanowi ograniczenie prawa byłych właścicieli nieruchomości zabużańskich do rekompensaty za utracone mienie - zarówno w ujęciu samej ustawy, jak i na tle regulacji obowiązujących w latach 1955-2003. Na gruncie art. 64 ust. 2 Konstytucji RP Trybunał stwierdził, że przesłanka domicylu prowadzi do podziału byłych właścicieli nieruchomości zabużańskich, spełniających pozostałe warunki przyznania rekompensaty ustalone przez ustawę, na dwie grupy, w zależności od ich miejsca zamieszkania. Nakazuje ona jednakowe potraktowanie osób, które miały 1 września 1939 r. miejsce zamieszkania na byłym terytorium państwa polskiego (potwierdzenie ich prawa do rekompensaty), oraz odmienne (lecz też jednolite) potraktowanie osób, które nie miały w tym dniu miejsca zamieszkania na Kresach Wschodnich (odmowę potwierdzenia ich prawa do rekompensaty). Trybunał zwrócił uwagę, że art. 2 pkt 1 ustawy w analizowanym zakresie jest bardzo restrykcyjny. Wymagał on od zabużan zamieszkiwania na byłym terytorium państwa polskiego w ściśle określonym, bardzo krótkim czasie w odległej przeszłości (tylko jeden dzień - 1 września 1939 r.). Kryterium to było "ostre" - nie miały znaczenia ani okoliczności zmiany miejsca zamieszkania, ani horyzont czasowy takiej decyzji. W rezultacie było ono łatwe do zastosowania, ale także bezwzględne: nakazywało odmówić potwierdzenia prawa do rekompensaty osobom, które przeniosły się na obecne terytorium Polski kilka dni przed wybuchem wojny - nawet wtedy, kiedy zmiana miejsca zamieszkania miała być tymczasowa i nie wiązała się z zamiarem trwałego wyjazdu z Kresów Wschodnich, a równocześnie wprowadzała nieuzasadnioną preferencję dla osób, które osiadły na wskazanym terytorium na krótko, ale miały szczęście i "załapały się" na wskazaną w przepisie datę graniczną.

Zatem dla grupy osób, które wcześniej nie złożyły wniosku w terminie określonym w art. 5 ust. 1 ustawy wprowadzono w art. 2 ust. 2 ustawy zmieniającej nowy sześciomiesięczny termin do wystąpienia z wnioskiem o potwierdzenie prawa do rekompensaty, który upłynął 27 sierpnia 2014 r. Formalnym warunkiem nowego wniosku zabużańskiego było to, by wnioskodawca wykazał, że na ocenę spełnienia przez niego wymogu zamieszkiwania 1 września 1939 r. na byłym terytorium RP miały wpływ zmiany dokonane ustawą zmieniającą.

Domagając się uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa do rekompensaty złożonego w trybie art. 2 ust. 2 ustawy zmieniającej wnioskodawca winien np. wykazać, że były właściciel pozostawionego mienia kresowego miał przec wybuchem II Wojny Światowej kilka miejsc zamieszkania i że co najmniej jedno z nich znajdowało się na Kresach Wschodnich albo wykazać, że przed wybuchem wojny rozpoczętej 1 września 1939 r. właściciel zamieszkiwał na terenie kresowym, ale z uwagi na określone okoliczności akurat 1 września 1939 r. przebywał poza byłym terytorium RP.

Ustawodawca uznał zatem, że należy umożliwić osobom uprawnionym ubieganie się o prawo do rekompensaty, ponieważ wielu potencjalnych wnioskodawców nie składało wniosku o potwierdzenie prawa do rekompensaty na tzw. zasadach ogólnych (w terminie określonym w art. 5 ust. 1 ustawy) wiedząc, że rekompensata nie zostanie im przyznana, skoro właściciel pozostawionego mienia akurat 1 września 1939 r. nie zamieszkiwał na byłym terytorium RP.

Trzeba też wskazać, że ustawa zmieniająca wprowadzając nowe brzmienie art. 2 pkt 1 ustawy nie wyeliminowała przesłanki domicylu, jako materialnoprawnej przesłanki uzyskania prawa do rekompensaty. Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 23 października 2012 r. sygn. akt SK 11/12 nie zanegował przesłanki domicylu. Zakwestionował jedynie "sztywną" datę 1 września 1939 r. i brak uwzględnienia przez ustawodawcę, że w rozumieniu przepisów przedwojennych właściciel pozostawionego mienia przed wybuchem II Wojny Światowej mógł mieć kilka miejsc zamieszkania, w tym jedno na byłym terytorium RP.

Zatem ustawodawca uznał, że rekompensata należy się tym właścicielom pozostawionego mienia, którzy utracili majątek, który nie był tylko lokatą kapitału, ale w rzeczywistości miał związek z ich stałym bądź czasowym zamieszkiwaniem na Kresach Wschodnich.

Przy czym w przypadku tzw. dodatkowego miejsca zamieszkania, o którym mowa w § 9 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 23 maja 1934 r. (...) o meldunkach i księgach ludności (Dz.U. Nr 54, poz. 489) – dalej zwanego "rozporządzeniem", wymagane było, aby właściciel pozostawionego mienia w okresie do 1 września 1939 r. nie tylko "posiadał majętność", lecz aby z tym mieniem zachowywał pewien związek - przynajmniej czasowo korzystał (np. spędzał tam czas wolny, prowadził interesy), który to związek faktyczny został następnie przerwany przez zdarzenia, o których mowa w art. 1 ustawy (por. m.in. wyrok NSA z 21 sierpnia 2018 r. sygn. akt I OSK 2262/16; wyrok NSA z 23 czerwca 2022 r. sygn. akt I OSK 331/22).

Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy Sąd uznał, że Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji trafnie uznał, że P. B., P. D. i J. D. nie wykazali, że zmiana art. 2 pkt 1 ustawy dokonana na mocy art. 1 ustawy zmieniającej miała jakikolwiek wpływ na ocenę spełnienia przez M. N. (przedwojenną właścicielkę majątku [...], położonego w powiecie [...]) dotychczasowego wymogu zamieszkiwania w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

Zgodzić należało się z Ministrem, że zgromadzony w sprawie materiał dowodowy dowodzi tego, że M. N. w okresie bezpośrednio poprzedzającym wybuch II Wojny Światowej, jak i w samej dacie 1 września 1939 r. nie miała miejsca zamieszkania, czy to stałego, czy może czasowego (dodatkowego) na Kresach Wschodnich.

Z akt administracyjnych wynika, że M. N. (ur. w 1900 r.) w 1927 r. wstąpiła do [...] w [...] (położonym w przedwojennym województwie [...]). Jako siostra zakonna już jako I. (imię zakonne) N. pracowała jako nauczycielka i wychowawczyni w szkołach prowadzonych przez [...], [...], [...] (oświadczenie archiwistki [...] z [...] sierpnia 2015 r.). Jeszcze w 1934 r. I. N. zamieszkiwała w [...] w [...], natomiast już w 1935 r. zamieszkiwała w [...] na terenie obecnej RP w [...], gdzie pracowała do wybuchu wojny rozpoczętej 1 września 1939 r. w szkole ogólnokształcącej jako nauczycielka i mistrzyni. Po wybuchu II Wojny Światowej zamieszkiwała w [...] w [...], gdzie pracowała jeszcze w 1943 r. w szkole ogólnokształcącej jako ekonomka (wyciąg z dowodu osobistego, Karta Informacyjna i karta "Prace w [...]").

Z treści wniosku M. D. z 20 sierpnia 2014 r. i jej pism z 15 maja 2015 r., 2 listopada 2015 r., 9 maja 2016 r., odwołania z 4 kwietnia 2018 r. wynika, że M. N. mieszkała przed II Wojną Światową w [...], a po wybuchu tej Wojny została przeniesiona do pracy w [...] w [...]. Z [...] uciekła przed nacjonalistami ukraińskimi w 1944 r. na obecne terytorium RP

W osobnym oświadczeniu z 3 listopada 2014 r. z podpisem notarialnie poświadczonym M. D., świadoma odpowiedzialności karnej wynikającej z art. 233 kk podała, że zgodnie z jej wiedzą M. N. 1 września 1939 r. przebywała w [...] w [...].

Z uzyskanego z Archiwum Narodowego w [...] Spisu wyborców do Rady Miejskiej w [...] dla Okręgu [...] z 1939 r. wynika, że I. N. (zakonnica) mieszka od 1935 r. w [...] przy ul. [...] ([...], ul. [...] - to adres [...] w [...] – strona internetowa: [...]). Archiwum Narodowe w [...] potwierdziło, że spis wyborców utrwalony został przez Komisję Okręgową Wyborczą 6 maja 1939 r. (pisma AP w [...] z 5 września 2018 r., 24 kwietnia 2019 r., 10 marca 2020 r.).

Opisany wyżej materiał dowodowy oraz pozostała zawartość akt administracyjnych dowodzą tego, że M. N. już od kilku lat przed wybuchem II Wojny Światowej, jak i w samej dacie 1 września 1939 r. nie zamieszkiwała na byłym terytorium RP. Zamieszkiwała w tym okresie (od 1935 r.) na obecnym terenie RP w [...]. Tam mieściło się jej główne i jedyne miejsce zamieszkania (miejsce jej posługi zakonnej i miejsce jej pracy).

Akta sprawy nie potwierdzają tego, że M. N. miała tzw. dodatkowe miejsce zamieszkania, w rozumieniu § 9 rozporządzenia.

Brak dowodu na to, że M. N. w jakimkolwiek czasie bezpośrednio poprzedzającym wybuch II Wojny Światowej i w samej dacie 1 września 1939 r. przebywała w majątku [...] w konkretnym celu. Z treści odwołania z 4 kwietnia 2018 r. i dokumentacji [...] wynika, że M. N. była w okresie 1935-1939 mistrzynią zakonną w [...], a więc pełniła ważne funkcje zakonne. Zatem jej interesy życiowe koncentrowały się w okresie od 1935 r. do 1 września 1939 r. i w samej dacie wybuchu II Wojny Światowej na sprawach związanych z działalnością [...] w [...].

Z kolei w majątku [...] mieszkała jej siostra I. R., a pełnomocnikiem M. we wszelkich sprawach dotyczących tego majątku był mąż I. – K. R. (pismo M. D. z 9 maja 2016 r. i przedwojenna korespondencja urzędowa zalegająca w aktach sprawy).

Zdaniem Sądu fakt posiadania przez M. N. przed 1935 r. miejsca zamieszkania na byłym terytorium RP nie miał znaczenia dla wykazania przesłanki domicylu (wymogu zamieszkiwania) według art. 2 pkt 1 ustawy, w brzmieniu obowiązującym od 1 maja 2014 r., warunkującej przyznanie praw do rekompensaty.

Prawo do rekompensaty ma charakter uprawnienia administracyjnego o naturze socjalnej (przysługuje tylko określonym osobom fizycznym), a częściowo odszkodowawczej (w mniejszym stopniu), które nie jest dedykowane wszystkim osobom pozostawiającym nieruchomości poza obecnymi granicami RP w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. Prawo to przysługuje tylko tym osobom, które utraciły mienie nieruchome z którego efektywnie korzystały w związku z zamieszkiwaniem stałym lub czasowym na byłym terytorium RP w okresie bezpośrednio poprzedzającym wybuch II Wojny Światowej, czy też w samej dacie 1 września 1939 r., a nie kiedykolwiek, nawet w XIX wieku.

Sąd podzielił stanowisko skarżących, że art. 2 ust. 2 ustawy zmieniającej przewiduje warunki, które trzeba spełnić, aby móc wystąpić z wnioskiem o potwierdzenie prawa do rekompensaty, a nie aby uzyskać prawo do rekompensaty. Regulacja ta stanowi zatem prawny "filtr", który uniemożliwia przejście wnioskodawcom do fazy orzekania co do istoty sprawy w przedmiocie prawa do rekompensaty, jeżeli wymogi z art. 2 ust. 2 ustawy zmieniającej nie zostały spełnione.

Zatem - w ocenie składu orzekającego w niniejszej sprawie – skoro P. B., P. D. i J. D. nie wykazali, że regulacja z art. 2 ust. 2 ustawy wprowadzająca nowy (korzystniejszy od poprzedniego) stan prawny w zakresie przesłanki zamieszkiwania właściciela pozostawionego mienia na byłym terytorium RP miałaby jakikolwiek wpływ na dopuszczalność złożenia wniosku o potwierdzenie prawa do rekompensaty, to Wojewoda Mazowiecki winien, na podstawie art. 105 § 1 kpa, umorzyć, jako bezprzedmiotowe, postępowanie administracyjne zainicjowane wnioskiem z 20 sierpnia 2014 r., a nie orzekać, co do istoty sprawy (o samym prawie do rekompensaty) w oparciu o art. 7 ust. 2 ustawy. Ten ostatni przepis uprawnia organ wojewódzki do wydania decyzji o odmowie prawa do rekompensaty tylko w przypadku niespełnienia wymogów, o których mowa w art. 2, art. 3 i art. 5 ust. 1 i 2 ustawy.

W ocenie Sądu opisane wyżej naruszenie prawa nie miało jednak wpływu na wynik sprawy. To, czy organ I instancji winien umorzyć postępowanie administracyjne, czy wydać decyzję odmowną na skutek tego samego wniosku strony nie zmienia tego, że wniosek z 2014 r., tak, czy inaczej, nie mógł być uwzględniony.

Odnosząc się do zarzutu pominięcia przez Ministra, jako skutecznych prawnie, dokonanych w formie oświadczeń z podpisem poświadczonym notarialnie wskazań M. D. jako osoby uprawnionej do rekompensaty (art. 3 ust. 2 ustawy) Sąd podziela stanowisko organu odwoławczego, że - wobec śmierci przed wydaniem decyzji przez organ I instancji osoby wskazującej (J. D. w 2016 r.) i osoby wskazanej (M. D. w 2021 r.) - wskazanie poczynione przez J. D. na rzecz M. D. oraz wskazanie poczynione przez P. B. na rzecz M. D. - oba w 2014 r., utraciły moc prawną.

Rację mają skarżący, że przepisy ustawy zmieniającej i ustawy nie regulują instytucji wskazania w zakresie skutków tej czynności w przypadku śmierci osoby wskazującej, czy śmierci osoby wskazanej, które miały miejsce przed wydaniem decyzji kończącej postępowanie administracyjne.

Jednakże - zdaniem Sądu – w tej kwestii należy odwołać się do właściwości (natury) tej czynności. Spadkobierca - osoba wskazująca wskazuje innego spadkobiercę właściciela pozostawionej nieruchomości zrzekając się na jego rzecz prawa do rekompensaty w stosownym udziale, ze względu na takie, a nie inne, cechy lub przymioty osoby wskazywanej. Wybór przed danego spadkobiercę osoby wskazywanej ma zatem charakter zindywidualizowany bowiem podyktowany jest wiedzą osoby wskazującej na temat osoby wskazywanej, czy subiektywnym wyobrażeniem na temat tej osoby lub określonym stosunkiem emocjonalnym względem tej osoby. To, że dana osoba została wskazana przez konkretnego spadkobiercę, z takich czy innych względów, nie świadczy, że taką osobą byłby niejako "automatycznie" spadkobierca osoby wskazanej. Z kolei dla osoby wskazanej może nie być obojętnym, kto był osobą wskazującą. Różne są bowiem relacje osobiste, czy majątkowe pomiędzy poszczególnymi spadkobiercami danej osoby i ich członkami rodziny, które z reguły funkcjonują w gronie węziej lub szerzej rozumianej rodziny.

Zdaniem Sądu wskazanie, o którym mowa w art. 3 ust. 2 ustawy jest szczególnego rodzaju oświadczeniem o wyborze danej osoby, a więc innym oświadczeniem w rozumieniu art. 651 Kodeksu cywilnego. Osoba wskazująca innego spadkobiercę nie dokonuje czynności cywilnoprawnej, ale czynności administracyjnoprawnej, wywierającej skutki w ramach stosunku administracyjnoprawnego, jaki zawiązuje się w sprawie o potwierdzenie prawa do rekompensaty, pomiędzy Państwem (które reprezentuje właściwy wojewoda jako organ administracji publicznej), a obywatelem.

W ocenie Sądu czynność wskazania ma status prawny podobny do pełnomocnictwa, które jest co prawda stosunkiem cywilnoprawnym, ale opiera się na wyborze danej osoby pełnomocnika, ze względu na jej cechy i przymioty osobiste. Wedle art. 101 § 2 kc pełnomocnictwo wygasa – co do zasady – z chwilą śmierci mocodawcy lub pełnomocnika.

Skoro zatem ten skutek (wygaśnięcie stosunku cywilnoprawnego pełnomocnictwa) odnosi się do czynności prawnej niepolegającej na zbyciu (przeniesieniu) na inną osobę określonych praw majątkowych, to per analogiam należało przyjąć, że nacechowany ściśle określonymi względami osobistymi stosunek administracyjnoprawny wynikający ze wskazania innego spadkobiercy, jako osoby uprawnionej do rekompensaty, wygasa z chwilą śmierci osoby wskazującej, czy też śmierci osoby wskazanej.

Wskazanie, o którym mowa w art. 3 ust. 2 ustawy, dokonane przed wydaniem decyzji o potwierdzeniu prawa do rekompensaty nie jest darowizną i wobec tego nie stosuje się do tej czynności prawnej przepisów o darowiźnie. Osoba wskazująca innego spadkobiercę zrzeka się prawa, którego jeszcze nie nabyła (art. 889 pkt 2 kc). Osoba wskazująca (jak mocodawca ustanawiający pełnomocnika) działa na zasadzie wyboru. Niczego nie zbywa w rozumieniu prawa cywilnego Nie następuje tutaj cywilnoprawne zbycie (przeniesienie) prawa majątkowego w stosownym udziale. Prawo do rekompensaty jest niezbywalne (art. 4 ustawy).

Prawo do rekompensaty jako publiczne prawo podmiotowe nie jest zbywalnym cywilnym prawem podmiotowym o charakterze majątkowym (por. np. wyroki NSA: z 9 września 2020 r. sygn. akt I OSK 1395/20, z 24 września 2019 r. sygn. akt I OSK 2808/17, z 26 kwietnia 2012 r. sygn. akt I OSK 606/11 oraz wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 19 grudnia 2002 r. sygn. akt K 33/02). Prawo to powstaje – po stronie spadkobiercy – nie z mocy faktu samego spadkobrania, a na podstawie przepisów ustawy (zabużańskiej), a więc nie jest prawem cywilnym, objętym dyspozycją art. 922 § 1 kc i z tego względu nie wchodzi w skład spadku (por. wyrok NSA z 24 maja 2016 r. sygn. akt I OSK 2025/14; wyrok NSA z 11 stycznia 2023 r. sygn. akt I OSK 3130/19).

Zatem spadkobiercy, czy to osoby wskazującej, czy to osoby wskazanej nie wchodzą, w wynikającą z czynności wskazania, sytuację prawną tychże osób (wskazującego i wskazanego), z mocy prawa, na skutek spadkobrania (art. 922 § 1 kc). Nie następuje tu zmiana podmiotowa w ramach trwającej czynności administracyjnoprawnej wskazania. W takiej sytuacji nie ma zastosowania art. 30 § 4 kpa. W przypadku śmierci osoby wskazującej i osoby wskazanej w toku postępowania administracyjnego wskazanie z art. 3 ust. 2 ustawy wygasa, a stronami postępowania stają się spadkobiercy właściciela nieruchomości pozostawionej.

Odnosząc się do sformułowanego w skardze zarzutu naruszenia art. 31 ust. 3 oraz art. 64 ust. 1 i 2 Konstytucji RP trzeba wskazać, że podmiotowe zawężenie prawa zaliczenia pozostaje w racjonalnym związku z "kompensacyjno-pomocowym" charakterem zobowiązań państwa polskiego, wyrażonych w umowach republikańskich i realizowanych w kolejnych unormowaniach służących realizacji tychże zobowiązań.

Trafnie wskazali skarżący, że prawo do rekompensaty, tak jak wcześniejsze prawo do zaliczenia, podlega równej dla wszystkich ochronie prawnej (art. 64 ust. 2 Konstytucji RP, cz. III pkt 10 uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego o sygn. akt K 2/04).

Uszło jednak uwadze skarżących, że prawo do rekompensaty jest ściśle związane z relacją między obywatelem i Państwem. Pojawia się tu więc relacja publicznoprawna, podczas, gdy art. 64 Konstytucji RP chroni przede wszystkim własność (i prawo dziedziczenia) rozumianą przez pryzmat prawa prywatnego. Prawo dziedziczenia gwarantuje sukcesję dóbr (obowiązków), lecz tylko w określonej konstelacji, tj. głównie podmiotów prywatnych między sobą (brak np. krajowej jurysdykcji do wiążącego rozstrzygania kwestii dziedziczenia na terenie innych państw, bez stosownych postanowień prawa międzynarodowego). Przy czym takie, a nie inne ukształtowanie prawa do rekompensaty determinuje charakter tego prawa, jak również wzgląd na inne wartości i normy konstytucyjne, tj. zasada proporcjonalności - art. 31 ust. 3 Konstytucji RP, dobro wspólne odniesione do obywateli - art. 1 Konstytucji RP oraz zasady: sprawiedliwości społecznej, zaufania obywateli do państwa i stanowionego przez nie prawa, ochrony praw nabytych - art. 2 Konstytucji RP (por. wyrok NSA z 28 lutego 1019 r. sygn. akt I OSK 523/17).

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, zważywszy na konkretne historyczne i polityczne tło uprawnień do rekompensaty (wcześniej do ekwiwalentu), jak i na znaczenie różnych względów o charakterze społecznym, prawnym i gospodarczym, które władze Polski musiały wziąć pod uwagę przy rozwiązywaniu problemu roszczeń "zabużańskich", Państwo Polskie musiało zmierzyć się z wyjątkowo trudną sytuacją i podjąć złożone decyzje polityczne na wielką skalę. Duża liczba zainteresowanych osób oraz bardzo poważna wartość ich roszczeń, to z pewnością czynniki, na które trzeba zważyć przy ocenie tego, czy zachowano wymaganą "sprawiedliwą równowagę" (por. wyrok NSA z 1 grudnia 2015 r. sygn. I OSK 1503/14).

W tym kontekście należy także wskazać, iż Państwo Polskie zdecydowało się na potwierdzenie swego zobowiązania w postaci zadośćuczynienia tym roszczeniom oraz na utrzymanie i wprowadzenie do prawa krajowego zobowiązań, które przyjęło na siebie na mocy traktatów międzynarodowych podpisanych bezpośrednio po drugiej wojnie światowej. Polska uczyniła tak bez względu na okoliczność, iż musiała się [wówczas] zmierzyć z różnymi poważnymi socjalnymi i ekonomicznymi ograniczeniami wynikającymi z transformacji całego systemu państwowego, i bez wątpienia musiała dokonać trudnego wyboru co do tego, jakie majątkowe i moralne zobowiązania mogą został wypełnione w stosunku do osób, które doznały niesprawiedliwości w czasie obowiązywania ustroju komunistycznego. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego te czynniki powinny zostać uwzględnione przy rozstrzyganiu zakresu marginesu uznania, który przysługiwał ustawodawcy polskiemu stanowiącemu regulacje dotyczące spornej rekompensaty. W tej materii Europejski Trybunał Praw Człowieka w wyroku z 22 czerwca 2004 r. w sprawie Broniowski przeciwko Polsce (31443/96) uznał, że w sytuacji dotyczącej szeroko zakrojonej, na podstawie kontrowersyjnego systemu ustawowego, realizacji rekompensat dla "Zabużan" i o poważnym wpływie gospodarczym na sytuację całego kraju, władze państwowe muszą dysponować poważnym marginesem uznania przy dokonywaniu wyboru nie tylko środków pozwalających na zapewnienie poszanowania praw własności lub uregulowania korzystania z własności w kraju, lecz także odpowiednim czasem i środkami dla ich wykonania. Wybór takich środków może z konieczności pociągać za sobą decyzje ograniczające odszkodowanie za odebranie lub restytucję własności do poziomu poniżej jej wartości rynkowej. Tym samym w ocenie Trybunału art. 1 Protokołu nr 1 do Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności nie gwarantuje prawa do pełnego odszkodowania w każdym przypadku. Równoważenie praw "Zabużan", jak i korzyści oraz strat różnych osób, na które wpływ wywarł proces transformacji ekonomicznej i systemu prawnego Państwa, jest wyjątkowo trudnym zadaniem. Jakkolwiek Trybunał zaakceptował to, że radykalna reforma politycznego i gospodarczego ustroju kraju, jak i stan finansów państwowych, mogą uzasadniać poważne ograniczenia rekompensat przeznaczonych dla "Zabużan", to muszą istnieć wystarczające powody uzasadniające, w świetle art. 1 Protokołu nr 1, skalę ingerencji w prawo do poszanowania mienia "Zabużan".

Trzeba też wskazać, że rekompensata za utracone mienie zabużańskie wypłacana na podstawie ustawy nie jest odszkodowaniem za wywłaszczenie w rozumieniu art. 21 ust. 2 Konstytucji RP. Pozbawienie obywateli polskich mieszkających na Kresach Wschodnich własności w związku z ich przesiedleniem w obecne granice państwa nie zostało bowiem dokonane z inicjatywy i na rzecz Państwa Polskiego, lecz było wynikiem "narzuconych" okoliczności geopolitycznych. Prawo do tego świadczenia jest prawem "pochodnym" względem utraconego prawa własności nieruchomości zabużańskich jedynie w tym sensie, że posiadanie takiego tytułu prawnego do pozostawionego mienia jest jednym z warunków otrzymania rekompensaty (por. wyrok NSA z 11 sierpnia 2020 r. sygn. akt I OSK 3343/19).

Przewidziane w art. 21 ust. 2 Konstytucji RP słuszne odszkodowanie dotyczy wywłaszczenia, a więc nie odnosi się do przedmiotu tej sprawy. Kompensacja przez państwo polskie wartości pozostawionych nieruchomości nie miała i nadal nie ma natury ani cech odszkodowania cywilnego, ale wykazuje znamiona publicznoprawnej pomocy majątkowej dla konkretnych kategorii obywateli polskich (por. wyroki NSA z: 18 lutego 2016 r. sygn. akt I OSK 1113/14, 10 listopada 2016 r. sygn. akt I OSK 87/15).

Trybunał zwrócił również uwagę na bardzo istotną kwestię. Otóż państwo polskie nie wywłaszczyło właścicieli zabużańskich nieruchomości (ani w wyniku działań legalnych, ani "przez niezgodne z prawem działanie organu władzy publicznej" - art. 77 ust. 1 Konstytucji RP – państwa polskiego). Nie uzyskało również w stosunku do tych nieruchomości żadnych praw majątkowych. W efekcie czego - a należy również pamiętać o ogromnych stratach ludnościowych i materialnych spowodowanych eksterminacją i eksploatacją ludności polskiej przez obu okupantów - państwo polskie poniosło dotkliwe straty terytorialne, które przełożyły się na sytuację finansową państwa (sytuacja ta tylko w pewnym stopniu została zrekompensowana przez otrzymanie Ziem Odzyskanych). Pomoc materialna dla osób zamieszkujących tereny poza obecnymi granicami państwa była publiczną pomocą socjalną, która nie wynikała z jakiejkolwiek winy państwa polskiego. Państwo polskie nie wzbogaciło się również na stracie swoich obywateli. Wobec tego, rozszerzenie kręgu osób uprawnionych do ubiegania się o prawo do rekompensaty mogłoby godzić w zasadę sprawiedliwości społecznej i zasadę solidaryzmu (por. wyrok NSA z 6 listopada 2014 r. sygn. akt I OSK 2201/14).

Te wszystkie względy przemawiają za tym, że ustawodawca miał prawo ukształtować, tak jak w obecnym kształcie, wymogi związane z ubieganiem się o wszczęcie postępowania o przyznanie prawa do rekompensaty, po wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 23 października 2012 r. sygn. akt SK 11/12.

Sąd nie znalazł podstaw do zastosowania w niniejszej sprawie art. 155 ppsa, ponieważ nie stwierdził w toku rozpoznawania sprawy istotnych naruszeń prawa lub okoliczności mających wpływ na ich powstanie.

Biorąc pod uwagę powyższe i uznając zarzuty skargi za nieskuteczne Sąd, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r. poz. 259) w zw. z art. 15zzs4 ust. 2 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2021 r. poz. 2095 ze zm.) orzekł, jak w sentencji wyroku.