Wyrok WSA we Wrocławiu, sygn. akt IV SA/Wr 393/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Data orzeczenia: 2024-04-04 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Świadczenie socjalne
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: *Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Ewa Kamieniecka, Sędziowie: Sędzia WSA Daria Gawlak-Nowakowska (sprawozdawca), Sędzia WSA Marta Pająkiewicz-Kremis, Protokolant: Referent Przemysław Pawłowski, po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 4 kwietnia 2024 r. sprawy ze skargi T. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Legnicy z dnia 17 kwietnia 2023 r. nr SKO/RŚ-423/199/2023 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji.


UZASADNIENIE

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Legnicy (dalej: organ II instancji, organ odwoławczy, SKO) zaskarżoną decyzją z dnia 17 kwietnia 2023 r., nr SKO/RŚ-423/199/2023 działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2022 r., poz. 2000 ze zm., dalej: k.p.a.), po rozpoznaniu odwołania T. P. (dalej: Strona, Skarżąca), utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy P. z dnia 27 lutego 2023 r., nr GOPS.4331.12.1.2022 odmawiającej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wnioskowanego na osobę niepełnosprawną.

Kwestionowana decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym:

W dniu 20 września 2022 r. do organu wpłynął wniosek Strony o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na brata K. M., ur.[...] r.

Decyzją z dnia 13 października 2022 r. organ I instancji odmówił Stronie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad bratem. SKO decyzją z dnia 14 grudnia 2022 r., po rozpoznaniu odwołania Strony, uchyliło zaskarżoną decyzję i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji.

Wskazaną na wstępie decyzją z dnia 27 lutego 2023 r. organ I instancji działając na podstawie art. 17, art. 24, art. 20, art. 32 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 615 z późn. zm., dalej: u.ś.r.) odmówił Stronie przyznania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego.

W uzasadnieniu decyzji organ I instancji wskazał na przebieg postępowania w sprawie i stwierdził, że sprawowana przez Stronę opieka nad bratem wyczerpuje znamiona opieki powodującej brak możliwości wykonywania pracy zarobkowej, ponieważ jest to opieka stała i całodobowa. Strona pracowała zawodowo do dnia 31 sierpnia 2022 r. Obecnie jest osobą bezrobotną, zarejestrowaną w PUP, bez prawa do zasiłku dla bezrobotnych. Zrezygnowała z zatrudnienia ponieważ nie mogła pogodzić pracy zarobkowej z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym bratem, a także nad innymi chorymi osobami w domu.

Motywując odmowę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego organ I instancji powołał się na niespełnienie przesłanki z art. 17 ust. 1b u.ś.r., gdyż według orzeczenia o niepełnoprawności nie da się ustalić daty powstania niepełnosprawności.

SKO zaskarżoną decyzją z dnia 17 kwietnia 2023 r., po rozpoznaniu odwołania Strony, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

W uzasadnieniu decyzji SKO podkreśliło, że skoro nie jest dopuszczalne wydanie orzeczenia na podstawie przepisu, w stosunku do którego - w związku z wejściem w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 - odpadło domniemanie zgodności z Konstytucją, to w niniejszej sprawie oceny spełnienia przez Skarżącą przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należało dokonać z pominięciem kryterium momentu powstania niepełnosprawności u osoby wymagającej opieki. Wobec tego za niezasadną uznał organ odwoławczy odmowę przyznania Stronie przez organ I instancji świadczenia pielęgnacyjnego z powołaniem się na przesłankę określoną w art. 17 ust. 1b u.ś.r.

SKO wskazało, że brat Strony (ur. [...] r. - lat [...]) orzeczeniem Obwodowej Komisji Lekarskiej do spraw Inwalidztwa i Zatrudnienia w Legnicy z dnia 7 marca 1995 r. (gdy miał 24 lata) został zaliczony do II grupy inwalidów z ogólnego stanu zdrowia, co w rozumieniu art. 3 pkt 20 lit. c u.ś.r. jest równoznaczne z zaliczeniem do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności. Przy tym stwierdzono, że inwalidztwo istnieje nadal. W aktach sprawy znajduje się zaświadczenie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Legnicy, w którym stwierdzono, że brat Strony od 14 kwietnia 1992 r.(od 21 roku życia) pobiera rentę z tytułu niezdolności do pracy.

Lekarz orzecznik ZUS w orzeczeniu z dnia 14 stycznia 2020 r. ustalił, że brat Strony jest trwale niezdolny do samodzielnej egzystencji i stwierdził, że niezdolność do samodzielnej egzystencji istniała na dzień 1 października 2019 r. Zatem brat Strony legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności w rozumieniu art. 3 pkt 21 lit. e u.ś.r.

Strona jest siostrą osoby niepełnosprawnej, a zatem jest krewną drugiego stopnia w linii bocznej względem swojego brata, na której ciąży obowiązek alimentacyjny. Strona może ubiegać się o ustalenie prawa do wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego ponieważ nie ma osób spokrewnionych z jej bratem w pierwszym stopniu, bowiem rodzice Strony i jej brata nie żyją, jak też nie stwierdzono, aby brat Strony posiadał dzieci.

Strona i jej brat posiadają rodzeństwo: W. K. ([...]) i I. M. ([...]). W. K. nie uczestniczy w ogóle w opiece nad bratem ponieważ, przebywa w N., nie utrzymuje kontaktu i nie jest znane miejsce jej pobytu. Nie jest kwestią sporną, że I. M. udziela bratu pomocy sporadycznie, ponieważ zamieszkuje w L. (oddalonym ok. 60 km od miejscowości, w której zamieszkuje brat Strony), a przy tym pracuje i ma własną rodzinę.

Następnie SKO biorąc pod uwagę treść art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. stwierdziło, że przesłankami warunkującymi przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub pracy zarobkowej - poza stwierdzonym już powyżej istnieniem obowiązku alimentacyjnego - jest niepodejmowanie lub rezygnacja przez tę osobę z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną )

możliwością samodzielnej egzystencji. Podkreśliło także, że przesłanka wynikająca z art. 17 ust. 1 u.ś.r. wymaga, aby niepodejmowanie lub rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej miały miejsce wyłącznie w związku ze sprawowaniem opieki nad osobą, o której mowa w tym przepisie. Na potwierdzenie powyższych okoliczności strona powinna przedstawić odpowiednie dowody i wyjaśnienia, a nie ogólne twierdzenia, gdyż w postępowaniu administracyjnym ciężar przeprowadzenia dowodu spoczywa na tym, kto z określonego faktu wywodzi dla siebie skutki prawne (por. wyrok NSA z dnia 27 sierpnia 2010 r. sygn. akt II OSK 1131/10). Organ jest wprawdzie zobowiązany do wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego, ale strona nie jest zwolniona od obowiązku współdziałania w wyjaśnianiu okoliczności faktycznych, skoro nieudowodnienie określonego faktu może prowadzić do wydania decyzji dla niej niekorzystnej. Ustalenie stanu faktycznego sprawy winno zatem nastąpić na podstawie wszelkich możliwych do uzyskania dowodów. W myśl reguły wyrażonej w art. 75 § 1 zdanie pierwsze K.p.a., jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem.

SKO wskazało, że podczas przeprowadzonego w dniu 7 października 2022 r. rodzinnego wywiadu środowiskowego Strona podała, że od czterech lat sprawuje opiekę nad bratem, który leczy się na schizofrenię. Brat w domu oraz na terenie posesji porusza się samodzielnie, a poza domem z pomocą innej osoby. Ma problemy z pamięcią. Nie ma problemów ze wzrokiem i słuchem. Z mówieniem ma problemy wtedy, gdy się stresuje albo chce szybko coś powiedzieć. Nie jest w stanie samodzielnie przygotować posiłku oraz nie robi sam zakupów. Samodzielnie spożywa posiłki. Potrzebuje pomocy w cięższych pracach dotyczących utrzymania czystości. Jest w stanie samodzielnie odkurzyć pokój i pograbić liście. Sam nie jest w stanie określić, że trzeba posprzątać, potrzebuje, żeby mu o tym powiedzieć. Potrzebuje pomocy przy zmianie pościeli i przy praniu odzieży. Nie wymaga pomocy przy ubieraniu i rozbieraniu. Nie ma ograniczeń w czynnościach higienicznych - samodzielnie się kąpie, myje twarz, zęby oraz goli się. Tylko trzeba mu przypomnieć o tych czynnościach. Z toalety korzysta samodzielnie, nie używa pieluch. Trzeba mu przypomnieć, że trzeba zmienić odzież, gdy jest brudna. Wymaga pomocy Strony przy umawianiu wizyt lekarskich, wykupywaniu lekarstw oraz ich wydzielaniu. Potrzebuje pomocy w zawiezieniu do lekarza. Pracownik socjalny stwierdził, że podczas wywiadu ustalono, że brat Strony nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować. Potrzebuje pomocy w czynnościach życia codziennego. Strona codziennie i systematycznie jako jedyna osoba sprawuje opiekę nad swoim bratem. Informacje podane w rodzinnym wywiadzie środowiskowym są zgodne z podanymi przez Stronę w ankiecie z dnia 10 października 2022 r. Ponadto Strona złożyła wyjaśnienia podczas przesłuchania w dniu 2 lutego 2023 r. (w protokole przesłuchania błędnie podano datę 2 lutego 2022r.). Strona stwierdziła, że brat jest osobą ze zdiagnozowaną schizofrenią paranoidalną. Choruje od dziecka, w dzieciństwie przeszedł zapalenie opon mózgowych, w wyniku zaniedbań leczenie podjęto dopiero w wieku lat 21. Od 14 kwietnia 1992 r. pobiera rentę z tytułu niezdolności do pracy. W związku z pogorszeniem stanu zdrowia od 1 października 2019 r. orzeczeniem ZUS, został zakwalifikowany do osób trwale niezdolnych do samodzielnej egzystencji. Stan jego zdrowia znacznie pogorszył się z powodu śmierci matki w sierpniu 2018 r. Od 2005 r. leczy się w Poradni Zdrowia P. w L. Strona od śmierci matki przejęła całkowitą opiekę na bratem, choć już wcześniej pomagała matce w opiece nad nim, wykonując różne czynności domowe, np. robienie zakupów, wyjazdy z bratem do lekarza, itp. Obecnie jest jedyną opiekunką brata, ponieważ nie ma innych osób spokrewnionych w bliższym stopniu. Brat nie ma dzieci, oboje rodzice nie żyją, rodzeństwo nie może sprawować opieki. Strona wraz ze swoim mężem, bratem oraz dwoma wujkami (K. B. i F. B. - bracia matki strony) zamieszkuje w domu rodzinnym w N. Ponieważ K. i F. B. nie mają własnych rodzin, Strona sprawuje opiekę także nad nimi. K. B. ([...]) choruje na stwardnienie rozsiane i wymaga całkowitej i całodobowej opieki. Nie jest w stanie samodzielnie wykonać podstawowych czynności. F. B. jest osobą w podeszłym wieku ([...]) i wymaga pomocy przy niektórych czynnościach. Strona stwierdziła, że z uwagi na rodzaj choroby - schizofrenia paranoidalna, brat wymaga całodobowej opieki, przede wszystkim w postaci ciągłego nadzoru. Bez wyraźnego polecenia z jej strony nie wykonuje żadnych czynności, np. z własnej woli nie ubierze się, nie umyje czy też posprząta. Należy przypilnować, żeby wziął wydzielone leki i ich nie pomylił. Nie słucha poleceń od innych osób, odmawia z nimi współpracy, bez Strony jest zagubiony, przy dłuższej nieobecności Strony wykazuje stany lękowe. Jest sprawny fizycznie, chociaż ma problemy z czynnościami fizycznymi z uwagi na otyłość, waży 130 kg. Może samodzielnie chodzić, ubrać się, umyć, zjeść przygotowany posiłek. Wykonuje proste czynności domowe, np. sprząta, przynosi drewno, obiera warzywa na obiad. Z trudem obsługuje sprzęty AGD lub też ma zakaz korzystania z nich ze względów bezpieczeństwa. Nie wolno mu rozpalać w piecu, ponieważ mógłby wywołać pożar, dlatego nie może podgrzać sobie przygotowanego posiłku (rodzina nie korzysta z kuchenki gazowej czy elektrycznej). Nie korzysta z telefonu ponieważ nie kontroluje rozmowy (np. dzwoni bez potrzeby na numery alarmowe). Porusza się samodzielnie w domu i poza nim, jednak poza domem wymaga nadzoru ponieważ mógłby się oddalić i zgubić. Dotychczas nie korzystał i nie korzysta z usług opiekuńczych, przy dłuższej nieobecności Strony pozostaje pod opieka domowników lub innych osób.

Strona wyjaśniła, że pracowała zawodowo do dnia 31 sierpnia 2022 r., ma wykształcenie zawodowe, pracowała jako kucharz. Od września 2022 r. zrezygnowała z zatrudnienia ponieważ nie była w stanie pogodzić pracy zawodowej z obowiązkami opieki nad bratem i pozostałymi domownikami, jednak już wcześniej, od 2020 r. ograniczyła zatrudnienia do 6/8 etatu. Obecnie jest osobą bezrobotną, zarejestrowaną w PUP, bez prawa do zasiłku dla bezrobotnych. Ze świadectwa pracy z dnia 1 września 2022 r. wynika, że Strona była zatrudniona od 1 sierpnia 2013 r. do 31 sierpnia 2022r., stosunek pracy ustał w wyniku rozwiązania umowy o pracę za wypowiedzeniem przez pracownika z zachowaniem okresu wypowiedzenia, od 1 sierpnia 2013 r. do 31 grudnia 2019 r. wymiar czasu pracy wynosił 8/8 (pełny wymiar) natomiast od 1 stycznia

2020 r. do 31 sierpnia 2022 r. wymiar czasu pracy wynosił 6/8.

Strona dołączyła historię choroby brata z Poradni Zdrowia P., z której wynika, że leczenie rozpoczęło się w roku 2005, została dołączona dokumentacja z okresu roku - od stycznia 2022 r. do stycznia 2023 r., z której wynika, że brat Strony jest objęty stałą opieką lekarską, w tym okresie zostało przeprowadzonych 10 porad lekarskich - wszystkie za pośrednictwem systemów teleinformatycznych lub systemów łączności (w roku 2022 w: styczniu, lutym, marcu, kwietniu, czerwcu, lipcu, wrześniu, listopadzie, grudniu oraz w roku 2023 w styczniu). Z dokumentacji medycznej wynika, że podczas wszystkich porad rozpoznano: F20.0 - Schizofrenia paranoidalna, natomiast podczas poszczególnych porad ustalono na podstawie przeprowadzonego wywiadu, tj. na podstawie informacji podanych przez pacjenta i członków rodziny: w styczniu 2022 r. - Pacjent funkcjonuje dobrze, co prawda w ograniczony sposób ale sam pacjent jak i rodzina są bardzo zadowoleni z jego stanu. Przeczy ms, ts. Pogodny. Bez ostrych objawów psychozy; w lutym 2022r. - Pacjent funkcjonuje dobrze, co prawda w ograniczony sposób ale sam pacjent jak i rodzina są bardzo zadowoleni z jego stanu. Przeczy ms, ts. Pogodny. Bez ostrych objawów psychozy; w marcu 2022r. - Pacjent funkcjonuje dobrze, co prawda w ograniczony sposób ale sam pacjent jak i rodzina są bardzo zadowoleni z jego stanu. Przeczy ms, ts. Pogodny. Bez ostrych objawów psychozy; w kwietniu 2022 r. - Pacjent funkcjonuje dobrze, co prawda w ograniczony sposób ale sam pacjent jak i rodzina są bardzo zadowoleni z jego stanu. Przeczy ms, ts. Pogodny. Bez ostrych objawów psychozy; w czerwcu 2022 r. - Rodzina jak i sam pacjent mówią że pojawiło się nieco zniechęcenia, co prawda pacjent nadal podejmuje różne aktywności, ale wymaga mobilizowania. Przeczy ms, ts. Pogodny. Bez ostrych objawów psychozy. Okazuje się, że rodzina długi czas inaczej dawkowała leki (perazin 0-100-0 mg, aripiprazol 15-0-0 mg); w lipcu 2022 r. - Pacjent czuje się dobrze, rodzina mówi, że funkcjonuje dobrze, jest aktywny. Stracił nawet 3 kg. Przeczy ms, ts; we wrześniu 2022 r. - Pacjent czuje się dobrze, skarg nie zgłasza, nastrój wyrównany. Bez ostrych obj. psychozy. Przeczy ms, ts; w listopadzie 2022 r. - Pacjent czuje się dobrze, skarg nie zgłasza, nastrój wyrównany. Bez ostrych obj. psychozy. Przeczy ms, ts; w grudniu 2022 r. - Pacjent czuje się dobrze, skarg nie zgłasza, nastrój wyrównany. Bez ostrych obj. psychozy. Przeczy ms, ts; w styczniu 2023 r. - Pacjent czuje się dobrze, skarg nie zgłasza, nastrój wyrównany. Bez ostrych obj. psychozy. Przeczy ms, ts.

SKO stwierdziło, że analiza dokumentacji sprawy prowadzi do wniosku, iż nie ma podstaw do stwierdzenia, aby Strona zrezygnowała z zatrudnienia, jak też nie podejmowała zatrudnienia z tego powodu, że opieka sprawowana nad bratem uniemożliwia stronie pozostawanie w zatrudnieniu. Strona wyjaśniła, iż brat choruje od dziecka, w dzieciństwie przeszedł zapalenie opon mózgowych, w wyniku zaniedbań leczenie podjęto dopiero w wieku 21 lat. Brat Strony został zaliczony do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności gdy miał 24 lata (orzeczeniem Obwodowej Komisji Lekarskiej do spraw Inwalidztwa i Zatrudnienia w Legnicy z dnia 7 marca 1995 r.) natomiast od 1 października 2019 r. (w wieku 48 lat) został zaliczony do znacznego stopnia niepełnosprawności w związku ze stwierdzeniem przez lekarza orzecznika ZUS w orzeczeniu z dnia 14 stycznia 2020 r., iż jest trwale niezdolny do samodzielnej egzystencji. Strona wyjaśniła, iż od sierpniu 2018 r., tj. od śmierci matki jest jedyną osobą, która opiekuje się bratem. Przy tym zatrudnienie Strony trwało od 1 sierpnia 2013 r. do 31 sierpnia 2022 r., a zatem bezsporne jest, że przez ten okres, aż do zakończenia zatrudnienia Strona nie przebywała stale w domu, a zatem nie sprawowała stałej opieki nad bratem. Wobec tego, w ocenie SKO nie można stwierdzić, aby w okresie gdy Strona pozostawała w zatrudnieniu jej brat potrzebował stałej opieki Strony.

Z zapisów historii choroby brata Strony za okres od 1 stycznia 2022 r. do 23 stycznia 2023 r. nie wynika, aby występowały okresy zaostrzenia choroby, jak też, aby wystąpiła zmiana w stanie zdrowia w porównaniu do stanu, gdy Strona pozostawała w zatrudnieniu. Zdaniem SKO nie ma zatem podstaw do stwierdzenia, aby wystąpiło pogorszenie stanu zdrowia brata Strony, które spowodowało, iż z osoby, która nie wymagała stałej opieki (na co jednoznacznie wskazuje pozostawanie przez Stronę w zatrudnieniu do 31 sierpnia 2022 r.) stał się osobą, która takiej opieki zaczęła wymagać. Nie można wobec tego stwierdzić, aby Strona zrezygnowała z zatrudnienia i obecnie nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w tym celu aby zapewnić bratu stałą opiekę. SKO zauważyło, że wprawdzie Strona opisała zakres opieki sprawowanej nad bratem i wyjaśniła, że wymaga on stałego nadzoru i opieki, jednakże te wyjaśnienia Strony nie mogą zostać uwzględnione, skoro nie można stwierdzić, aby faktycznie brat Strony był pod stałą opieką Strony przynajmniej od czasu, gdy został uznany na stałe za niezdolnego do samodzielnej egzystencji, tj. od 1 października 2019 r., a jednocześnie Strona nie udowodniła, aby stan zdrowia brata uległ pogorszeniu od czasu rezygnacji przez nią z zatrudnienia, tj. od 1 września 2022r. i zaczął wymagać stałej opieki.

SKO wskazało, że nie kwestionuje, że brat Strony jest chory na schizofrenię paranoidalną i nie jest zdolny do samodzielnej egzystencji, a zatem wymaga wsparcia innej osoby w codziennym funkcjonowaniu. Jednakże na podstawie materiału dowodowego zgromadzonego w przedmiotowej sprawie nie ma podstaw do stwierdzenia, aby z uwagi na stan zdrowia brata Strony była konieczna rezygnacja przez Stronę z zatrudnienia i niepodejmowanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.

Na powyższą decyzję SKO skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu złożyła Skarżąca.

Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie art. 7 k.p.a. w zw. z art. 77 i 80 k.p.a. poprzez brak dokładnego wyjaśnienia przez organ II instancji stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli, a w konsekwencji brak ustalenia przez organ II instancji rzeczywistego zakresu opieki świadczonej przez Stroną nad bratem, jej czasookresu oraz przyczyn dla których Strona zrezygnowała z wykonywania (kontynuowania) pracy zarobkowej.

Mając powyższe na względzie wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji oraz zasądzenie na jej rzecz kosztów postępowania według norm przepisanych.

Organ w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie i podtrzymał swoje stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2021 r., poz. 137 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. Z kolei przepis art. 3 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634, dalej: p.p.s.a.) stanowi, że kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne. W wyniku takiej kontroli decyzja podlega uchyleniu w razie stwierdzenia przez Sąd: naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę wznowienia postępowania administracyjnego, lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, b i c p.p.s.a.). Podkreślić należy, że stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd administracyjny rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną.

Badając rozpoznawaną sprawę w tak zakreślonej kognicji Sąd stwierdził, iż skarga zasługuje na uwzględnienie.

Odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego przez organ I instancji nastąpiła z powodu negatywnej przesłanki wynikającej z art. 17 ust. 1 b u.ś.r., przy uznaniu, że sprawowana przez Stronę opieka nad bratem wyczerpuje znamiona opieki powodującej brak możliwości wykonywania pracy zarobkowej, ponieważ jest to opieka stała i całodobowa Z kolei organ II instancji utrzymał decyzję organu I instancji w mocy z powodu braku bezpośredniego związku przyczynowego między sprawowaną przez Skarżącą opieką, a rezygnacja oraz niepodejmowaniem zatrudnienia.

Zanim Sąd przejdzie do rozważań nad zasadniczymi motywami zapadłego wyroku, należy zwrócić uwagę na to, że Kolegium prawidłowo odniosło się do nieuprawnionego zastosowania przez organ I instancji przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., który w zakresie, w jakim uzależnia się prawo do świadczenia pielęgnacyjnego od daty powstania niepełnosprawności w stopniu znacznym jest niezgodny z Konstytucją RP. Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 stwierdził, że niezgodnym z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP jest przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim uzależnia się przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego od daty powstania niepełnosprawności podopiecznego. Jest to tzw. wyrok zakresowy, w którym co prawda Trybunał Konstytucyjny nie deroguje, tj. nie eliminuje z obrotu prawnego przepisu prawa powszechnie obowiązującego, jednakże w zakresie, w jakim orzeczono jego niekonstytucyjność nie może stać się podstawą prawną w procesie stosowania prawa (zob. R. Hauser, J. Trzciński, Prawotwórcze znaczenie orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Warszawa 2008, s. 42).

W niniejszej sprawie poza sporem pozostaje, i z niekwestionowanych okoliczności niniejszej sprawy wynika, iż brat Skarżącej legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wskazującym na konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Jednocześnie z ustaleń wywiadu wynika, że Skarżąca sprawuje całodobową opiekę nad bratem, który z nią mieszka.

Różnica stanowisk prezentowanych przez Skarżącą oraz SKO dotyczy oceny: czy zakres sprawowanej opieki wypełnia dyspozycję art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. a zatem czy została spełniona pozytywna przesłanka przyznania świadczenia.

Zaznaczyć w tym miejscu należy, że obowiązkiem sądu administracyjnego, sprawującego wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działania administracji publicznej, jest prokonstytucyjna interpretacja przepisów prawa. Zgodnie z wyrażoną w art. 8 ust. 2 Konstytucji RP zasadą bezpośredniego stosowania jej przepisów, obowiązkiem organów władzy publicznej jest dokonywanie prokonstytucyjnej ich wykładni. pozwalającej na realizację takich zasad wynikających z Konstytucji RP jak zasada: równości wobec prawa (art. 32 ust. 1), sprawiedliwości społecznej (art. 2), obowiązku udzielania szczególnej pomocy rodzinom znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej (art. 71 ust. 1 zdanie drugie) i osobom niepełnosprawnym (art. 69). Jak wynika z art. 17 ust. 1 u.ś.r. istotną cechą osób, będących adresatami zawartej tam normy prawnej określającej przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, jest sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny i związana z tym rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Podkreślenia przy tym wymaga, że ten rodzaj wykładni nie polega na kreowaniu nowego przepisu prawa, co należy do wyłącznej kompetencji władzy ustawodawczej, ale ma na celu ustalenie takiego rozumienia przepisów, które spowoduje, że norma z nich wywiedziona będzie w najpełniejszy sposób realizowała zasady konstytucyjne.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. (w brzmieniu obowiązującym w dacie wydania zaskarżonej decyzji) świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Zatem rezygnacja z zatrudnienia musi pozostawać w bezpośrednim związku z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Zatem nie każda rezygnacja z zatrudnienia stanowi podstawę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, a tylko taka, która jest podyktowana opieką. Jednocześnie opieka ta musi stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej - powodować faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub prowadzić do rezygnacji z zatrudnienia w celu jej sprawowania. W treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. ustawodawca nie zawęził charakteru sprawowanej opieki, w szczególności nie wskazał aby opieka ta musiała być opieką stałą, wykonywaną bez przerwy, przez 24 godziny na dobę. Nie wskazał nawet na obowiązek zamieszkiwania opiekuna ze swoim podopiecznym. Przyjmuje się zatem, że cel i istota świadczenia pielęgnacyjnego wskazują na konieczność sprawowania opieki ustawicznej nad osobą niepełnosprawną. Powinna ona być sprawowana codziennie, a opiekun winien pozostawać do dyspozycji podopiecznego, udzielając pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość niesienia pomocy (zob. P. Rączka (red.), Świadczenia rodzinne. Komentarz, WKP 2021, uwagi do art. 17 oraz przywołane tam orzecznictwo sądów administracyjnych). Sprawowanie opieki, w powyższym rozumieniu tegoż pojęcia, nie musi oznaczać, że podopieczny nie może podejmować aktywności adekwatnych dla swego stanu zdrowia, w szczególności, że nie może mieć "czasu dla siebie". Podejmowanie takich aktywności nie podważa sprawowanej opieki, która winna być odpowiednią do charakteru istniejącej niepełnosprawności, potwierdzonej w orzeczeniu o niepełnosprawności. Z orzeczenia tego wynika bowiem charakter i zakres stwierdzonej niepełnosprawności i orzeczeniem tym pozostają związane organy orzekające o świadczeniu pielęgnacyjnym. Skutki naruszenia sprawności organizmu osoby o znacznym stopniu niepełnosprawności oznaczają całkowitą zależność osoby od otoczenia. Zakres sprawowanej opieki nad taką osobą oznacza pielęgnację dotyczącą higieny osobistej i karmienia lub w wykonywaniu czynności samoobsługowych, prowadzeniu gospodarstwa domowego oraz ułatwiania kontaktów ze środowiskiem (§ 29 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 15 lipca 2003 r. w sprawie orzekania o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności (DZ. U. z 2021 r., poz. 857)). Jednocześnie sprawowanie opieki w myśl przepisów ustawy nie musi polegać na opiekowaniu się osobą wyłącznie leżącą. Za niezdolne do samodzielnej egzystencji z mocy ustawy uznano także osoby cierpiące na schorzenia nieskutkujące brakiem możliwości poruszania się, a konieczność sprawowania nad nimi stałej lub długotrwałej opieki oceniać należy w świetle rodzaju schorzeń oraz sprawności psychofizycznej danej osoby (por. wyrok WSA w Gdańsku z dnia 10 lutego 2022 r., sygn. akt III SA/Gd 996/21, wyrok WSA w Lublinie z dnia 22 czerwca 2021 r., sygn. akt II SA/Lu 795/20). Co istotne, legitymowanie się przez osobę wymagającą opieki stosownym orzeczeniem o niepełnosprawności nie może wykluczać możliwości wywodzenia braku związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia a stopniem faktycznie sprawowanej opieki nad tą osobą (np. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 kwietnia 2021 r., sygn. akt I OSK 2859/20; wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 maja 2021 r., sygn. akt I OSK 275/21, źródło CBOSA).

W okolicznościach przedmiotowej sprawy organy ustaliły, iż brat Skarżącej jest osobą chorującą na schizofrenię paranoidalną, niezdolną do samodzielnej egzystencji, wymagającą pomocy osób trzecich. Od 2005 r. leczy się w Poradni Zdrowia P. w L. Ze zgromadzonego w aktach sprawy materiału dowodowego wynika, że opieka nad nim wymaga dużego zaangażowania czasowego ponieważ wymaga on ciągłego nadzoru. Wymaga ciągłej motywacji do wykonywania czynności, z własnej woli nie wykonuje podstawowych czynności np. wstanie z łóżka, ubranie, higiena osobista. Nie jest w stanie samodzielnie przygotować posiłku oraz nie robi sam zakupów. Potrzebuje pomocy w cięższych pracach dotyczących utrzymania czystości. Jest w stanie samodzielnie odkurzyć pokój i pograbić liście. Sam nie jest w stanie określić, że trzeba posprzątać, potrzebuje, żeby mu o tym powiedzieć. Potrzebuje pomocy przy zmianie pościeli i przy praniu odzieży. Należy przypilnować, żeby wziął wydzielone leki i ich nie pomylił. Nie słucha poleceń od innych osób, odmawia z nimi współpracy, bez Strony jest zagubiony, przy dłuższej nieobecności Strony wykazuje stany lękowe. Niezbędna jest również stała kontrola nad jego zachowaniem, wykonywanymi czynnościami czy przemieszczaniem. Z trudem obsługuje sprzęty AGD lub też ma zakaz korzystania z nich ze względów bezpieczeństwa. Nie wolno mu rozpalać w piecu, ponieważ mógłby wywołać pożar. Nie korzysta z telefonu ponieważ nie kontroluje rozmowy (np. dzwoni bez potrzeby na numery alarmowe). Porusza się samodzielnie w domu i poza nim, jednak poza domem wymaga nadzoru ponieważ mógłby się oddalić i zgubić. Ma problemy z pamięcią. Zatem z powodu zaburzeń psychicznych wymaga stałej pomocy innej osoby w zaspokojeniu podstawowych potrzeb życiowych (wizyty u lekarza, podawanie leków, poruszania się na dalszą odległość, zakupy, przygotowywanie posiłków). Niewątpliwie znaczna część działań Strony wchodzących w zakres opieki nad bratem sprowadza się do zaopatrzenia chorego w bieżące potrzeby związane z funkcjonowaniem, charakterystyczne dla każdego gospodarstwa domowego. Jednakże poza tym wykonuje czynności związane z nadzorowaniem, wspomaganiem lub wręcz zastępowaniem chorego w bieżących czynnościach dnia codziennego. Musi towarzyszyć niepełnosprawnemu w domu z uwagi na jego stany lękowe czy ewentualność wywołania pożaru.

Opieka świadczona przez bliską osobę obejmująca czynności związane z pielęgnacją i reagowaniem na bieżące potrzeby fizjologiczne i życiowe osoby chorej stanowi stałą i długotrwałą opiekę.

Należy wskazać, iż dla uznania że sprawowana opieka nad osobą niepełnosprawną spełnia wymogi nałożone ustawą o pomocy społecznej, ma znaczenie także jej faktyczne sprawowanie w zestawieniu z treścią orzeczenia o niepełnosprawności osoby, której opieka dotyczy (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 maja 2019 r., sygn. akt I OSK 3946/18 i wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 lutego 2020 r., sygn. akt I OSK 516/19, źródło CBOSA). Przy ocenie zakresu świadczonej przez Skarżącą pomocy nie można abstrahować od specyfiki choroby, na jaką cierpi brat Skarżącej. Schizofrenia jest przewlekłą chorobą psychiczną cechującą się zaburzeniem w sposobie myślenia, postrzegania, porozumiewania się, a także spłyconym i niedostosowanym afektem (ekspresją emocjonalną). Choroba ta charakteryzuje się znacznym upośledzeniem w postrzeganiu rzeczywistości oraz zmianami w sposobie zachowania pacjenta. Oczywiste więc jest, że osoba chora na schizofrenię wymaga innych czynności opiekuńczych niż np. osoba ze schorzeniami fizycznymi (np. sparaliżowana, leżąca). W literaturze fachowej wskazuje się, że choć leczenie schizofrenii przebiega najczęściej farmakologicznie, to wymaga również ukształtowania podtrzymującego środowiska rodzinnego i społecznego jako istotnego czynnika modyfikującego przebieg choroby (zob. wyrok WSA w Poznaniu z 31 marca 2022 r., II SA/Po 646/21, dostępny https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Okoliczność, iż brat Skarżącej nie jest osobą całkowicie niesamodzielną i niesprawną ruchowo nie przekreśla niezbędności takiego zakresu opieki sprawowanej przez Skarżącą, który wyklucza jej jakąkolwiek aktywność zawodową.

Z okoliczności sprawy wynika, iż Skarżąca wykonuje opiekę nad bratem codziennie i regularnie, zaś wymiar sprawowanej opieki jest adekwatny do potrzeb osoby niepełnosprawnej, a czynności opiekuńcze odbywają się z różnych porach, w ciągu całego dnia. Opieka ta sprawowana jest także w święta i dni wolne od pracy. Nadto, nawet jeśli Skarżąca nie wykonuje bezpośrednio czynności opiekuńczych w określonym czasie, bowiem nie wymaga tego stan jej brata, to w tym czasie pozostaje do jego dyspozycji. Nawet jeśli, jak już zaznaczono, opieka ta nie ma charakteru stricte leczniczego, to obejmuje szereg czynności, które mieszczą się w zakresie pielęgnacji osoby niepełnosprawnej. Ich zakres wyznacza stan zdrowia i potrzeby chorego. W tym przypadku jest to codzienna opieka, obejmująca bieżące czynności, których osoba niepełnosprawna z uwagi na rodzaj schorzenia odnoszący się do sprawności psychofizycznej nie jest w stanie wykonać sama. Z okoliczności sprawy wynika także, że potrzeby brata Skarżącej są regularnie zaspokajane. Bezspornym jest, iż Skarżąca wykonuje czynności opiekuńcze związane z potrzebami brata, który z uwagi na stan zdrowia potrzebuje pomocy drugiej osoby. Sprawuje zatem opiekę codziennie, w sposób regularny i adekwatny do potrzeb osoby niepełnosprawnej i w takim rozmiarze, że nie może podjąć zatrudnienia. Ponadto z materiału dowodowego zgromadzonego w aktach sprawy nie wynika aby ktoś inny poza Skarżącą potrzeby te zaspokajał.

Wobec powyższego stwierdzić należy, że orzekający w sprawie organ odwoławczy dokonał wadliwej oceny materiału dowodowego i wydał decyzję naruszającą w konsekwencji zarówno wskazane powyżej przepisy prawa materialnego, jak i przepisy postępowania administracyjnego regulujące właściwe rozpoznanie sprawy administracyjnej, w tym przede wszystkim art. 7 i art. 8 k.p.a. w związku z art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.. Uchybienia te polegają przede wszystkim na niewłaściwej ocenie związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez Skarżącą a sprawowaną przez nią opieką nad niepełnosprawnym bratem. Natomiast organ I instancji w sposób nieuprawniony odmówił przyznania Stronie świadczenia pielęgnacyjnego z powołaniem się na przesłankę określoną w art. 17 ust. 1b u.ś.r.

Z przyczyn powyżej wskazanych i opisanych na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i lit. c) oraz art. 135 p.p.s.a. należało orzec jak w sentencji wyroku i uchylić orzeczenia organów obu instancji.

Przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organ uwzględni stanowisko Sądu wyrażone w uzasadnieniu wyroku, wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 i oceni ponownie wniosek będąc na podstawie art.153 p.p.s.a. związanym dokonaną oceną prawną i wykładnią prawa.