Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 2053/16
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2017-05-09 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 83
journal: Dz.U. 2015 poz 748
law: Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - tekst jedn.
article: art. 106, art. 184
journal: Dz.U. 2016 poz 718
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Elżbieta Kremer Sędziowie: Sędzia NSA Jolanta Rudnicka (spr.) Sędzia del. WSA Przemysław Szustakiewicz Protokolant sekretarz sądowy Małgorzata Zientala po rozpoznaniu w dniu 9 maja 2017 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej K. K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 6 maja 2016 r. sygn. akt II SA/Wa 1710/15 w sprawie ze skargi K. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] sierpnia 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 6 maja 2016r. sygn. akt II SA/Wa 1710/15, oddalił skargę K. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] sierpnia 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku.

Wyrok został wydany w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy:

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] lipca 2015 r. znak: [...], na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2015 r., poz. 748 ze zm.), odmówił przyznania K. K. renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku.

W uzasadnieniu organ podał, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Organ zaznaczył, że powyższe warunki muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania tego rodzaju świadczenia.

Następnie organ wskazał, iż z dokumentacji zawartej w aktach rentowych wynika, że dochód rodziny wnioskodawczyni wynosi 3023,61 zł brutto, a wykazany miesięczny dochód na osobę w rodzinie wynosi 1511,81 zł brutto i jest wyższy od kwoty najniższej emerytury, która od dnia 1 marca 2015 r. wynosi 880,45 zł brutto. W ocenie organu dochód przypadający na osobę w rodzinie może nie zaspokajać wszystkich potrzeb życiowych wnioskodawczyni, jednakże trudno uznać, że nie pozwala na zaspokojenie potrzeb niezbędnych, podstawowych. Nie można zatem przyjąć, że wnioskodawczyni pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania.

We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy K. K. wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i przyznanie, na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku - zgodnie ze złożonym wnioskiem.

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] sierpnia 2015 r. nr [...], utrzymał w mocy decyzję własną z dnia 10 lipca 2015 r.

Na powyższą decyzję K. K. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego wskazując, że jest osobą ciężko chorą, po kilku operacjach i ponosi wysokie koszty związane z leczeniem, które to koszty pochłaniają praktycznie cały dochód rodziny. Z tego względu nie tylko skarżąca, ale i jej rodzina, znajdują się poniżej minimum egzystencji.

W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o oddalenie skargi podtrzymując stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie powołanym na wstępie wyrokiem z dnia 6 maja 2016 r. oddalił skargę stwierdzając, że niespełnienie przez skarżącą przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania wyłącza możliwość przyznania jej świadczenia w drodze wyjątku. Sąd podkreślił, że świadczenie określone w art. 83 ust. 1 w/w ustawy nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy, lecz jego przyznanie uwarunkowane jest łącznym spełnieniem przesłanek określonych w art. 83 ustawy. W przeciwnym razie świadczenie to utraciłoby swój wyjątkowy charakter.

Sąd wskazał, że przepisy ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie zawierają definicji pojęcia "niezbędne środki utrzymania", zatem zachodziła konieczność wypracowania przez organy administracji oraz judykaturę sposobu rozumienia tego pojęcia. W ocenie Sądu rację ma organ orzekający, że metodą wyjaśnienia spornego pojęcia może być odniesienie się do najniższej kwoty świadczenia przyznawanego w trybie zwykłym. Sąd I instancji uznał, że porównując dochód na osobę w rodzinie skarżącej z wysokością najniższej emerytury nie można przyjąć, iż nie posiada ona niezbędnych środków utrzymania. Sąd podał, że dochód 2-osobowej rodziny skarżącej stanowi wynagrodzenie jej męża z tytułu zatrudnienia, którego średnia miesięczna wysokość według stanu na dzień wydania zaskarżonej decyzji wynosiła 3023,61 zł. Wykazany dochód, przypadający na jednego członka 2-osobowej rodziny w wysokości 1511,61 zł miesięcznie, przekracza zaś kwotę najniższego świadczenia emerytalnego, co nie pozwala na uznanie, iż skarżąca pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania.

W ocenie Sądu organ przeprowadził w niniejszej sprawie postępowanie w sposób prawidłowy, podejmując wszelkie niezbędne kroki do dokładnego wyjaśnienia okoliczności faktycznych istotnych z punktu widzenia podjętego rozstrzygnięcia, w sposób wyczerpujący zebrał i rozpatrzył zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, zaś podejmując zaskarżoną decyzję należycie ją uzasadnił. Sąd podkreślił, że art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od wykazania braku niezbędnych, a nie niewystarczających środków utrzymania.

Od powyższego wyroku skargę kasacyjną wniosła skarżąca, reprezentowana przez adwokata, zaskarżając wyrok w całości. Wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji oraz zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych.

Na podstawie art. 174 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 30 czerwca 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 – dalej "p.p.s.a."), zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie:

1) przepisów prawa materialnego, tj. art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2015r., poz. 748 ze zm.) poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że skarżąca nie spełnia kryterium przewidzianego w powołanym przepisie i nie może zostać uznana za osobę nie mającą niezbędnych środków utrzymania i przyjęcie sytuacji majątkowej i osobistej skarżącej jedynie w oparciu o ustalenia dokonane przez organ administracyjny.

2) przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy:

a) art. 106 p.p.s.a. poprzez zaniechanie przez Sąd przeprowadzenia z urzędu dowodu uzupełniającego i niewezwanie skarżącej o przedłożenie dokumentów potwierdzających wysokość aktualnych wydatków skarżącej w związku z utratą zdrowia, a pozwalających na prawidłowe ustalenie, ze skarżąca spełnia kryteria przyznania jej świadczenia w drodze wyjątku i przyjęcie przez Sąd, że ustalenia w tym zakresie dokonane przez organ administracyjny są prawidłowe, poprzez co mogą stanowić podstawę orzeczenia sądu,

b) art. 3 § 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 75 § 1, art. 77 § 1 oraz art. 80 K.p.a., przejawiające się w tym, że Sąd w wyniku niewłaściwej kontroli legalności działalności administracji publicznej poprzestał na wyliczeniu wysokości środków pieniężnych pozostających do dyspozycji skarżącej przedstawionych w decyzjach organu administracyjnego i odniesienie ich do kwoty najniższego świadczenia emerytalnego bez analizy wydatków ponoszonych przez skarżącą w związku z jej sytuacją życiową oraz stanem zdrowia i wysokością wydatków koniecznych dla ratowania zdrowia, skutkiem czego doszło do naruszenia przepisów procesowych, a uchybienie to miało wpływ na treść wydanego wyroku, bowiem tak ustalony stan faktyczny sprawy nie pozwalał na jej wszechstronne i obiektywne zbadanie.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że od kwoty 1.511,61 zł przypadającej na każdego członka rodziny skarżącej należało odliczyć wydatki związane z uzasadnionymi i niezbędnymi kosztami leczenia. Wówczas stałoby się oczywistym, że cała część dochodu męża przypadająca na skarżącą – która nie pracuje – zostaje przeznaczona na zakup leków i w związku z chorobą. W ocenie skarżącej należało ustalić, jaka część dochodu jej męża pozostaje na faktyczne utrzymanie. W ocenie skarżącej pozostała część dochodu jej męża podzielona na skarżącą i jej męża okazałaby się niższa, niż najniższe świadczenie emerytalne, które miało być podstawą dla przyjęcia kryterium osoby pozostającej beż środków niezbędnych do utrzymania.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw.

Dokonując kontroli instancyjnej wyroku Sądu pierwszej instancji z dnia 6 maja 2016 r., Naczelny Sąd Administracyjny miał na uwadze, że zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U.tj.: z 2016 r., poz. 718, dalej p.p.s.a.) w postępowaniu kasacyjnym rozpoznanie sprawy sądowoadministracyjnej następuje w granicach skargi kasacyjnej przy uwzględnieniu z urzędu przesłanek nieważności postępowania. W niniejszej sprawie nie wystąpiły wyliczone w art. 183 § 2 p.p.s.a. przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego, dlatego też Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznanie sprawy ograniczył do zbadania zasadności zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej.

Skargę kasacyjną oparto na obydwu podstawach, o których mowa w art.174 pkt 1 i 2 p.p.s.a. W pierwszej kolejności należy odnieść się do zarzutów naruszenia przepisów procesowych. Wskazany, jako naruszony przez Sąd pierwszej instancji art.106 p.p.s.a. składa się z pięciu paragrafów. W prawidłowo sporządzonej skardze kasacyjnej jej autor powinien wskazać, który z tych paragrafów przepisu art.106 p.p.s.a. został naruszony przez Sąd wydający zaskarżony wyrok. Z uwagi na treść art.183§1 p.p.s.a. i związanie Sądu drugiej instancji wskazanymi w skardze kasacyjnej zarzutami tak nieprecyzyjnie określony zarzut nie mógł okazać się skuteczny. W odniesieniu do zarzutów naruszenia art. 3 §1 i art. 145 §1 pkt 1 lit.a p.p.s.a. w zw. z art.7, 75 §1 i 77 §1 należy zwrócić uwagę, że art. 145 §1 pkt 1 lit.a p.p.s.a. Sąd pierwszej instancji nie stosował, a zatem nie mógł tego przepisu naruszyć. Prawidłowym byłoby wskazanie art.151 p.p.s.a., który był podstawą rozstrzygnięcia Sądu. Ponadto wymaga podkreślenia, że zarzuty oparte na podstawie określonej w art. 174 pkt 2 p.p.s.a. mogą odnieść zamierzony skutek, o ile autor skargi kasacyjnej wykaże, że gdyby nie doszło do ich naruszenia, to odmienny byłby wynik rozstrzygnięcia. Sąd pierwszej instancji w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku wskazał obiektywny miernik przesłanki ustawowej – niezbędnych środków utrzymania, wyjaśniając, że przesłankę tę należy oceniać biorąc pod uwagę wysokość minimalnej emerytury i renty rodzinnej. Stanowisko to jest ugruntowane w orzecznictwie sądów administracyjnych, przyjęte też przez Sąd pierwszej instancji. Stanowisko to podziela Sąd kasacyjny orzekający w niniejszej sprawie. Nie zachodziła zatem potrzeba przeprowadzania analizy wydatków ponoszonych przez skarżącą. Wbrew twierdzeniom skargi kasacyjnej Sąd Wojewódzki w sposób prawidłowy dokonał kontroli legalności wydanych w sprawie rozstrzygnięć, nie naruszając przy tym w jakikolwiek sposób norm procesowych.

W ramach podstawy określonej w art.174 pkt 1 p.p.s.a. zarzucono naruszenie art.83 ust.1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Stosownie do tego przepisu ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Jak wskazał Sąd pierwszej instancji w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku skarżąca nie spełnia przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania. Ocenę tę podziela Naczelny Sąd Administracyjny. Ustalony przez organ miesięczny dochód rodziny w wysokości 3023,61 zł. ( 1511,61 zł na jednego członka rodziny) przekracza kwotę najniższego świadczenia emerytalnego, czyli kryterium stanowiącego o spełnieniu przesłanki posiadania niezbędnych środków utrzymania.

Wymaga podkreślenia, że jak wskazuje nazwa świadczenia określonego w art.83 ust.1 wyżej wymienionej ustawy ma ono charakter wyjątkowy, a więc interpretacja tego przepisu i wymienionych w nim przesłanek nabycia świadczenia musi być dokonywana w ścisły, a nie rozszerzający sposób. Niewątpliwie skarżąca jest w trudnej sytuacji materialnej, skoro przy niskim dochodzie na członka rodziny ponosi koszty leczenia, to jednak osoby o takim dochodzie nie mogą skorzystać ze świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie to nie byłoby wówczas świadczeniem wyjątkowym, skoro mogłyby z niego skorzystać osoby osiągające prawie dwukrotnie wyższy dochód niż wynosi najniższe świadczenie emerytalne. Sąd pierwszej instancji dokonał zatem prawidłowej wykładni art.83 ust.1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Mając na uwadze powyższe Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art.184 p.p.s.a. orzekł, jak w wyroku.