Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 1818/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2023-06-23 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6281 Regulacje spraw majątkowych
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 151
journal: Dz.U. 2023 poz 259
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 4 ust. 1 i ust. 4
journal: Dz.U. 1950 nr 9 poz 87
law: Ustawa z dnia 20 marca 1950 r. o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki, poręczeniu proboszczom posiadania gospodarstw rolnych i utworzeniu Funduszu Kościelnego.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Małgorzata Boniecka-Płaczkowska, sędzia WSA Przemysław Żmich, asesor WSA Anna Milicka-Stojek (spr.), Protokolant starszy referent Aleksandra Cymerska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 23 czerwca 2023 r. sprawy ze skargi [...] w [...] na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 10 maja 2022 r. nr DWRMNiE-WRPiFK-0272-22/2018 w przedmiocie stwierdzenia, że nieruchomość ziemska posiada charakter nieruchomości związku wyznaniowego oddala skargę.


UZASADNIENIE

Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji (dalej jako "Minister" lub "organ") decyzją z 10 maja 2022 r. nr DWRMNiE-WRPiFK-0272-22/2018 utrzymał w mocy własną decyzję z 15 lutego 2022 r. nr DWRMNiE-WRP-0272-22/2018, którą stwierdzono, że w chwili wejścia w życie ustawy z dnia 20 marca 1950 r. o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki, poręczeniu proboszczom posiadania gospodarstw rolnych i utworzeniu Funduszu Kościelnego (Dz.U. Nr 9, poz. 87 ze zm.), powoływanej dalej jako "ustawa o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki", nieruchomości położone w K., oznaczone jako dz. nr [...], nr [...] oraz nr [...] stanowiły nieruchomości związku wyznaniowego w rozumieniu art. 4 ust. 1 tej ustawy.

Decyzja wydana została w następującym stanie faktycznym i prawnym:

Uniwersytet [...] w K. (dalej jak "wnioskodawca" lub "Uniwersytet"), wnioskiem z 11 września 2017 r. wystąpił do Ministra o wydanie zaświadczenia w trybie art. 4 ust. 4 ustawy o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki, że nieruchomości położone w K., oznaczone jako dz. nr [...], nr [...] i nr [...] posiadały charakter nieruchomości ziemskich związku wyznaniowego.

Minister postanowieniem z 11 października 2017 r., utrzymanym w mocy postanowieniem z 24 listopada 2017 r., odmówił wydania zaświadczenia o żądanej treści podnosząc, że nie dysponuje dokumentami potwierdzającymi, że przedmiotowe działki posiadały charakter nieruchomości ziemskich związku wyznaniowego w rozumieniu art. 4 ust. 1 ustawy o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki. Zgodnie z tym przepisem nieruchomościami ziemskimi związków wyznaniowych w rozumieniu ustawy są wszelkiego rodzaju nieruchomości ziemskie, należące do kościoła lub innego związku wyznaniowego albo do ich instytucji, zakładów, zakonów, zgromadzeń lub jakichkolwiek innych jednostek organizacyjnych i organów, bez względu na ich formę prawną oraz cele, na jakie dotychczas obracane były dochody z tych nieruchomości.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 27 marca 2018 r. sygn. akt I SA/Wa 154/18, oddalił skargę wnioskodawcy na powyższe postanowienie. Z kolei skarga kasacyjna od tego wyroku oddalona została wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z 16 czerwca 2021 r. sygn. akt II OSK 2524/18.

Uniwersytet w dniu 17 marca 2021 r. wystąpił do Ministra o wydanie decyzji administracyjnej przewidzianej w art. 4 ust. 4 ustawy o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki wskazującej, że przedmiotowe nieruchomości stanowiły nieruchomości związku wyznaniowego w rozumieniu art. 4 ust. 1 tej ustawy. We wniosku powoływano się na argumentację i dokumentację przedstawioną w postępowaniu o wydanie zaświadczenia.

Klasztor [...] w K. (dalej jako "Klasztor" lub "skarżący") pismem z 7 października 2021 r. wniósł z kolei o wydanie decyzji, że ww. nieruchomości nie posiadają charakteru nieruchomości ziemskich związku wyznaniowego w rozumieniu ustawy o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki. Klasztor również powołał się na dokumenty przedłożone w toku postępowania o wydanie zaświadczenia.

Minister decyzją z 15 lutego 2022 r., działając na podstawie art. 4 ust. 4 ustawy o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki stwierdził, że w chwili wejścia w życie ustawy przedmiotowe nieruchomości stanowiły nieruchomości związku wyznaniowego w rozumieniu art. 4 ust. 1 tej ustawy. W uzasadnieniu decyzji wskazał, że na argumentację Klasztoru przedstawioną w toku niniejszego postępowania można spojrzeć dwojako. Literalne odczytanie tej argumentacji prowadziłoby do konkluzji, że Klasztor wnioskuje o rozstrzygnięcie sprawy na gruncie stanu faktycznego z 2021 r. W takim przypadku okoliczność figurowania Klasztoru w księgach wieczystych ww. działek jako właściciela i bycie stroną postępowań administracyjnych dotyczących przedmiotowych nieruchomości, wykonywanie uprawnień właścicielskich, prowadzi do wniosku, że nieruchomości te bezsprzecznie mają charakter nieruchomości ziemskich związków wyznaniowych w rozumieniu ustawy o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki. Powyższe rozumowanie byłoby jednak sprzeczne z intencją Klasztoru, zmierzającą do zabezpieczenia swoich roszczeń do nieruchomości. W tej sytuacji, w ocenie Ministra, należało rozstrzygnąć kwestię, czy nieruchomości sporne stanowiły nieruchomości ziemskie związków wyznaniowych w rozumieniu ustawy o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki, ale w chwili jej wejścia w życie. Klasztor w swej argumentacji (pismo z 7 października 2021 r.) stwierdził natomiast, że nieruchomości sporne: w dniu wejścia w życie ustawy nie były nieruchomościami związków wyznaniowych, nie były w ich władaniu, natomiast były we władaniu Parafii jako podstawa jej utrzymania. W tym czasie Klasztor w O. nie dysponował, w ocenie skarżącego, żadnymi nieruchomościami z gospodarstwa O. Stan taki trwał od 1932 r., bowiem w tym czasie grunty były dzierżawione a Klasztor już wówczas oświadczał, że "nie przyjmuje odpowiedzialności za ścisłość pomiarów ...nie daje poręczenia za łączny obszar przedmiotu dzierżawy". Po tym czasie z gospodarstwa O. Proboszcz Parafii [...] co najmniej: wyodrębnił grunty pod ochronkę, wydzielił nieruchomość na podstawę utrzymania Parafii w O. i uzyskał zgodę na sprzedaż gruntów. W późniejszych czasach takie umowy były zawierane, często bez zachowania właściwej formy. Klasztor od 1932 r. nie pobierał dochodów, nie zarządzał i nie wykonywał żadnych czynności względem nieruchomości. Dopiero po 1990 r. Klasztor mógł bez obawy podjąć działania w rozlicznych swoich sprawach. Minister zauważył jednak, że przedstawiony przez Klasztor dokument z 1 marca 1931 r. dotyczący "exkorporacji parafji [...]" określa, że: celem uniknięcia wielkich opłat skarbowych za przehipotekowanie folwarku w O. zgadza się Konwent, by ten majątek; dalej figurował w hipotece jako własność Konwentu aż do rozparcelowania go i Konwent jako hipoteczny właściciel podpisze na każde żądanie Przew. Ks. Proboszcza lub Najprzew. Książęco-Metrop. Kurji wszelkie dokumenta i pisma, dotyczące folwarku w O.". Ponadto, jak zauważył Minister, w umowie dzierżawy majątku O. z 12 marca 1932 r. Klasztor występuje jako Zgromadzenie – [...] przy K., będąc - wedle ksiąg gruntowych dla dóbr tabularnych, przy Sądzie Okręgowym w K. prowadzonych - właścicielem dóbr tabularnych "[...]", w powiecie [...] położonych, a we wykazie hipotecznym [...] tejże ks. tab. Sądu Okręgowego w K. zapisanych (...). Klasztor przyznał również w piśmie z 8 lipca 2021 r., że figurował w roku 1950 i figuruje nieprzerwanie nadal jako właściciel przedmiotowych nieruchomości w księgach wieczystych. Mając na względzie sprzeczność między argumentami Klasztoru a praktyką ich stosowania, jak też występowanie wobec najemców i w księgach wieczystych w roli właściciela, w ocenie Ministra wskazuje, że ww. nieruchomości stanowiły w chwili wejścia w życie ustawy o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki nieruchomości ziemskie związku wyznaniowego.

We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy z 8 marca 2022 r. Klasztor wniósł o uchylenie powyższej decyzji w całości i orzeczenie, że nieruchomości nie posiadają charakteru nieruchomości ziemskich związków wyznaniowych w rozumieniu ustawy o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki, albowiem z dokumentów wynika, że były to nieruchomości stanowiące gospodarstwo rolne proboszcza w dniu wejścia w życie ustawy, znajdowały się bowiem w samoistnym posiadaniu parafii i stanowiły podstawę uposażenia parafii. W uzasadnieniu wniosku wskazano, że zgodnie z art. 1 ust. 2 ustawy o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki nie podlegają przejęciu kościelne nieruchomości ziemskie, stanowiące gospodarstwo rolne proboszczów (art. 4 ust. 2 i ust. 3), które Państwo poręcza pełniącym te funkcje duchownym jako podstawę ich zaopatrzenia. Wobec powyższego, biorąc pod uwagę regulację zawartą w art. 4 ust. 2 i ust. 3 ustawy o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki, z mocy prawa podlegały przejęciu wyłącznie te nieruchomości ziemskie kościoła, które znajdowały się w posiadaniu proboszczów (choćby były oddane w dzierżawę), które na obszarze województwa [...] przewyższały obszar 50 ha. Gospodarstwa rolne proboszczów w granicach do 50 ha stanowiły więc wyjątek od zasady uznania za nieruchomości ziemskie związków wyznaniowych. Tym samym stanowiły również wyjątek od reguły interpretacyjnej w dokonywaniu oceny rozumienia pojęcia nieruchomości ziemskich związków wyznaniowych, jakie nadaje im art. 1 ust. 1 w zw. z art. 4 ust. 1 ustawy o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki, wobec art. 1 ust. 2 i art. 4 ust. 2 tej ustawy, gdyż jedynie całość analizy pozwala na rozpoznanie sprawy.

Minister decyzją z 10 maja 2022 r. utrzymał w mocy własną decyzję z 15 lutego 2022 r. i wskazał, że stosownie do art. 1 ust. 1 ustawy o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki, wszystkie nieruchomości ziemskie związków wyznaniowych przejmuje się na własność Państwa. Natomiast nieruchomościami ziemskimi związków wyznaniowych w rozumieniu tej ustawy są wszelkiego rodzaju nieruchomości ziemskie, należące do kościoła lub innego związku wyznaniowego albo do ich instytucji, zakładów, zakonów, zgromadzeń lub jakichkolwiek innych jednostek organizacyjnych i organów, bez względu na ich formę prawną oraz cele, na jakie dotychczas obracane były dochody z tych nieruchomości (art. 4 ust. 1 ustawy o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki). Z kolei w art. 1 ust. 2 w zw. z art. 4 ust. 2 i ust. 3 ustawy o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki, określono wyjątek od ogólnej zasady przejmowania na własność Państwa nieruchomości ziemskich związków wyznaniowych, w postaci gospodarstw rolnych proboszczów o określonej powierzchni. Minister zwrócił też uwagę na konstrukcję określenia "gospodarstwa rolne proboszczów", o której mowa w art. 4 ust. 2 ustawy o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki. Zgodnie z tym przepisem gospodarstwami rolnymi proboszczów, które Państwo poręcza tym duchownym, na podstawie art. 1 ust. 2 ustawy o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki, są nieruchomości ziemskie (ust. 1), znajdujące się w posiadaniu proboszczów (choćby były oddane w dzierżawę) w granicach do 50 ha, a na terenie województw: poznańskiego, pomorskiego i śląskiego – do 100 ha. Zatem w art. 4 ust. 2 ustawy o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki dla zdefiniowania określenia "gospodarstwa rolne proboszczów" odesłano do art. 4 ust. 1 tej ustawy, gdzie z kolei zdefiniowano określenie "nieruchomości ziemskie związków wyznaniowych". Zdaniem Ministra, określenie "nieruchomości ziemskie związków wyznaniowych" obejmuje swym zakresem pojęciowym również określenie "gospodarstwa rolne proboszczów", choć gospodarstwa te wyłączono z przejmowania na własność Państwa. Za przedstawionym stanowiskiem przemawia także brzmienie art. 2 ust. 1 ustawy o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki, stosownie do którego wszystkie ulegające przejęciu nieruchomości ziemskie przechodzą z dniem wejścia w życie niniejszej ustawy z mocy prawa na własność Państwa (...), a więc nie wszystkie nieruchomości ziemskie (związków wyznaniowych), a jedynie te ulegające przejęciu. Poza tym w art. 2 ust. 2 i ust. 3 ustawy o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki przewidziano inne wyjątki od ogólnej zasady określonej w art. 1 ust. 1 tej ustawy, tj. przejmowania na własność Państwa wszystkich nieruchomości ziemskich związków wyznaniowych. W konsekwencji, w kilku innych przepisach ustawy o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki mowa jest o nieruchomościach ziemskich (w domyśle - związków wyznaniowych) podlegających bądź nie podlegających przejęciu na własność Państwa. Wobec przedstawionych okoliczności, nawet gdyby przyjąć za Klasztorem, że w chwili wejścia w życie ustawy o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki nieruchomości sporne stanowiły gospodarstwo rolne proboszcza o powierzchni poniżej 50 ha, to i tak nieruchomości te byłyby nieruchomościami związku wyznaniowego w rozumieniu art. 4 ust. 1 tej ustawy.

W skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skardze na powyższą decyzję skarżący wniósł o uchylenie decyzji obu instancji, zarzucając organowi naruszenie:

I. przepisów prawa materialnego, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:

1) art. 138 § 1 ust. 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2021 r. poz. 735 ze zm.), powoływanej dalej jako "K.p.a.", w zw. z art. 1 ust. 2 w zw. z art. 4 ust. 2 i ust. 3 ustawy o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki, zgodnie z którą nie podlegają przejęciu kościelne nieruchomości ziemskie, stanowiące gospodarstwa rolne proboszczów (art. 4 ust. 2 i ust. 3), które Państwo poręcza pełniącym te funkcję duchownym, jako podstawę ich zaopatrzenia. Mimo że reguła uznawania za nieruchomości ziemskie związków wyznaniowych zgodnie z art. 1 ust. 1 i art. 4 ust. 1 ustawy o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki wskazuje "Wszystkie nieruchomości ziemskie związków wyznaniowych, przejmuje się na własność Państwa", "Nieruchomościami ziemskimi związków wyznaniowych w rozumieniu niniejszej ustawy są wszelkiego rodzaju nieruchomości ziemskie...", to wyjątek ustawowy od ww. reguły określony jest w art. 1 ust. 2, art. 4 ust. 2 ustawy o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki, "Nie podlegają przejęciu kościelne nieruchomości ziemskie, stanowiące gospodarstwa rolne proboszczów, które Państwo poręcza pełniącym te funkcje duchownym, jako podstawę ich zaopatrzenia...", "Gospodarstwami rolnymi proboszczów, które Państwo poręcza tym duchownym na podstawie art. 1 ust. 2, są nieruchomości ziemskie (ust. 1), znajdujące się w posiadaniu proboszczów (choćby były oddane w dzierżawę)..." W tej sytuacji decyzja została wydana wbrew oczywistej treści art. 1 ust. 2 w zw. z art. 4 ust. 2-5 ustawy o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki;

II. przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:

1) art. 138 § 1 ust. 1 w zw. z art. 7 K.p.a. w zw. z art. 4 ust. 4 i ust. 5 ustawy o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki poprzez ich wadliwe zastosowanie polegające na wydaniu decyzji, która nie rozstrzyga sprawy, tj. charakteru nieruchomości. Artykuł 4 ust. 4 ustawy o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki nie przewiduje wydania decyzji (a jedyne "orzeczenia"), natomiast ustawa nie przewiduje wprost wydania decyzji administracyjnej w sprawie charakteru nieruchomości. Przejście własności z mocy prawa oznacza, że zbyteczne i niedopuszczalne jest wydanie w tej materii jakiejkolwiek decyzji administracyjnej, albowiem decyzja taka byłaby bezprzedmiotowa, skoro przejęcie własności wynika z samej ustawy, a podstawą prawną decyzji administracyjnej może być jedynie przepis prawa powierzający organowi załatwienie sprawy w tej formie prawnej. Powyższe podważa zasadność wydania decyzji w sprawie charakteru nieruchomości - "orzeczenia" z art. 4 ust. 4 (bez rozpoznania wyjątków określonych w ustawie rozstrzygających spór w tym art. 4 ust. 5 ustawy o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki) - nie kształtuje prawa, a jedynie je poświadcza co winno nastąpić na podstawie istniejących ewidencji nieruchomości, protokołów przejęcia i innych dokumentów i jest zaświadczeniem. Sąd Najwyższy w uchwale z 22 kwietnia 1961 r. sygn. akt I CO 11/61 wyjaśnił, że sprawę rozstrzygającą spór co do zagadnienia zakwalifikowania nieruchomości zgodnie z ustawą załatwia się decyzją. Natomiast wpis do księgi wieczystej prawa własności odnośnie do nieruchomości przejętej na własność Państwa z mocy prawa, następuje na wniosek prezydium właściwej powiatowej rady narodowej, oparty na zaświadczeniu tego prezydium stwierdzającym przejęcie nieruchomości. Decyzją jest "orzeczenie" wydane w trybie art. 4 ust. 5 ustawy o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki kształtuje prawo, gdyż niweczy skutek z art. 1 ust. 2 tej ustawy i rozstrzyga kwestię przejęcia nieruchomości lub uznania, że nastąpił wyjątek, tj. nieruchomości stanowią gospodarstwo rolne proboszcza. Spór co do kwalifikacji nieruchomości w tej sprawie nakazywał rozważyć wyjątki ustawowe. Natomiast organ rozważył sprawę jedynie w części, wystarczającej do wpisu w księgę wieczystą - co mogło nastąpić jedynie w formie zaświadczenia, gdyż organ administracji zobowiązany jest do stosowania przepisów prawa w dniu jego obowiązywania, z kolei Kodeks postępowania administracyjnego przewiduje formę zaświadczenia na potwierdzenie faktów, a fakty te gdyby zaistniały powinny znaleźć odzwierciedlenie w istniejących dokumentach. Wydanie decyzji wymagało rozstrzygnięcia sprawy;

2) art. 138 § 1 ust. 1 w zw. z art. 7 K.p.a. w zw. z art. 4 ust. 4 ustawy o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki poprzez ich niezastosowanie polegające na wydaniu decyzji w sytuacji braku rozpoznania sprawy co do istoty, co podważa zasadność decyzji, tj. nieustalenie kto posiadał nieruchomość w roku 1950 r., dla kogo były podstawą utrzymania i czy nieruchomość jest gospodarstwem rolnym proboszcza, brak wykazania tożsamości nieruchomości, brak wykazania rzeczywistej powierzchni gruntów, będące konsekwencją braku uwzględnienia przedłożonych dokumentów, wniosków i twierdzeń skarżącego wskazujących, że grunty stanowiły gospodarstwo rolne proboszcza oraz własnych ustaleń organu. Ponadto Minister pominął dowody, w szczególności, że Skarb Państwa uznawał własność skarżącego, wydawał decyzje wywłaszczeniowe, pobierał podatki, nie wnosił pretensji o przedmiotowe nieruchomości, a ponadto Uniwersytet nie podjął próby regulacji stanu prawnego nieruchomości, a jako podstawę rzekomo przysługującego mu prawa własności po skierowaniu żądania wydania nieruchomości przez skarżącego, wykazywał zasiedzenie. W apelacji od postanowienia oddalającego wniosek o zasiedzenie Uniwersytet podnosił, że Skarb Państwa na bieżąco regulował stany prawne nieruchomości nabytych na podstawie ustawy o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki przez dokonywanie stosownych wpisów w księgach wieczystych, a pozostały nieruchomości, które nie podlegały z różnych przyczyn określonych tej ustawie przejęciu i nie przeszły z mocy prawa na rzecz Skarbu Państwa. Powyższe potwierdza fakt, że wszystkie nieruchomości poza objętymi niniejszym postępowaniem, mają uregulowany stan prawny. Rozliczalność swoich działań przez Państwo jest jego obowiązkiem i brak ich dochowania musi być oceniony jako całokształt okoliczności, gdyż rodzi poważne konsekwencje i szkodę po stronie uprawnionych do kompensaty, np. poprzez naprawienie roszczeń orzeczeniem Komisji Majątkowej o zwrot nieruchomości;

3) art. 138 § 1 ust. 1 w zw. z art. 7, art. 8 § 1, art. 77 § 1, art. 80 K.p.a. w zw. z art. 4 ust. 4 ustawy o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki poprzez ich niewłaściwe zastosowanie polegające na zaniechaniu dążenia do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, a w konsekwencji bezpodstawne przyjęcie, że przedmiotowe działki stanowiły nieruchomości związku wyznaniowego w rozumieniu art. 4 ust. 1 ustawy o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki, podczas gdy działki te powstały w wyniku podziału, tj. dz. nr [...] decyzją Wojewody [...] z 30 października 2012 r. nr [...] o ustaleniu lokalizacji linii kolejowej, dz. nr [...] stała się z mocy prawa własnością Skarbu Państwa w użytkowaniu wieczystym [...] S.A. W. Działka nr [...] powstała z podziału dz. nr [...] i na podstawie decyzji [...] o ustaleniu lokalizacji linii kolejowej Wojewody [...] dz. nr [...] stała się z mocy prawa własnością Skarbu Państwa w użytkowaniu wieczystym [...] S.A. w W. W dniu wydania zaskarżonej decyzji działki te nie odzwierciedlały zatem działek stanowiących nieruchomości w dniu wejścia w życie ustawy o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki, a co za tym idzie nie mogły stanowić nieruchomości związku wyznaniowego, będącego przedmiotem przejęcia na rzecz Państwa. Podziału nieruchomości dokonywała natomiast stosowna władza publiczna uznająca własność Klasztoru;

4) art. 138 § 1 ust. 1 w zw. z art. 7, art. 8 § 1, art. 77 § 1, art. 80 K.p.a. w zw. z art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (Dz.U. z 2019 r. poz. 2204 ze zm.) w zw. z art. 4 ust. 4 ustawy o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki poprzez ich niezastosowanie, polegające na zaniechaniu dążenia do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, a w konsekwencji bezpodstawne przyjęcie, że przedmiotowe działki stanowiły nieruchomości związku wyznaniowego w rozumieniu art. 4 ust. 1 ustawy o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki, podczas gdy zgodnie z tą ustawą skutkiem ustalenia, że nieruchomość stanowi nieruchomość ziemską związku wyznaniowego było jej przejęcie na własność Państwa, tymczasem z księgi wieczystej prowadzonej dla nieruchomości obejmującej ww. działki, wynika nadal istniejące prawo własności nakazujące uznać stan ujawniony w księdze wieczystej jako rzeczywisty, co świadczy o fakcie, że Skarb Państwa nie przejął ww. nieruchomości, a w konsekwencji nie stanowią one nieruchomości związku wyznaniowego w rozumieniu art. 4 ust. 1 ustawy o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Na rozprawie sądowej w dniu 23 czerwca 2023 r. skarżący w uzupełnieniu zarzutów skargi wskazał, że zastosowanie w sprawie trybu z art. 4 ust. 4 ustawy o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki jest wykluczone przez art. 4 ust. 5 tej ustawy. W konsekwencji zarzucił organowi naruszenie art. 138 K.p.a. Na pytanie Sądu pełnomocnik skarżącego oświadczył również, że nie składał do organu wniosku o wydanie decyzji na podstawie art. 4 ust. 5 ustawy o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Skarga jest niezasadna.

Treść art. 1 ust. 1 ustawy o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki nie pozostawia żadnej wątpliwości, że wszystkie nieruchomości ziemskie związków wyznaniowych przejmuje się na własność Państwa. Z kolei zgodnie z art. 1 ust. 2 tej ustawy, nie podlegają przejęciu kościelne nieruchomości ziemskie stanowiące gospodarstwa rolne proboszczów (art. 4 ust. 2 i ust. 3), które Państwo poręcza pełniącym te funkcje duchownym, jako podstawę ich zaopatrzenia.

Dla rozstrzygnięcia tej sprawy istotne znaczenie mają także kolejne dwa artykuły ustawy o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki. Otóż zgodnie z art. 4 tej ustawy:

1. Nieruchomościami ziemskimi związków wyznaniowych w rozumieniu niniejszej ustawy są wszelkiego rodzaju nieruchomości ziemskie, należące do kościoła lub innego związku wyznaniowego albo do ich instytucji, zakładów, zakonów, zgromadzeń lub jakichkolwiek innych jednostek organizacyjnych i organów, bez względu na ich formę prawną oraz cele, na jakie dotychczas obracane były dochody z tych nieruchomości;

2. Gospodarstwami rolnymi proboszczów, które Państwo poręcza tym duchownym na podstawie art. 1 ust. 2, są nieruchomości ziemskie (ust. 1), znajdujące się w posiadaniu proboszczów (choćby były oddane w dzierżawę) w granicach do 50 ha, a na terenie województw: poznańskiego, pomorskiego i śląskiego - do 100 ha;

3. W przypadku, gdy gospodarstwo rolne proboszcza przekracza granicę obszaru, określoną w ust. 2, przejęciu na rzecz Państwa podlega jedynie nadwyżka obszaru ponad tę granicę;

4. O tym, czy nieruchomość ziemska posiada charakter nieruchomości związku wyznaniowego w rozumieniu ust. 1, orzeka Minister Administracji Publicznej;

5. O tym, czy nieruchomość stanowi gospodarstwo rolne proboszcza (ust. 2), orzeka Minister Administracji Publicznej. O określeniu nadwyżki, podlegającej przejęciu (ust. 3), orzeka Minister Rolnictwa i Reform Rolnych w porozumieniu z Ministrem Administracji Publicznej. Ministrowie mogą swoje uprawnienia, przewidziane w niniejszym ustępie, przekazać podległym organom.

Z kolei zgodnie z art. 5 ustawy o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki:

1. Minister Rolnictwa i Reform Rolnych obejmie niezwłocznie nieruchomości ziemskie, podlegające przejęciu na własność Państwa z tym, że objęcie nadwyżek obszaru gospodarstw rolnych proboszczów (art. 4 ust. 3) nastąpi dopiero po wydaniu orzeczenia o określeniu nadwyżki w trybie art. 4 ust. 5;

2. Rada Ministrów określi zasady zarządzania przejętymi nieruchomościami.

Jak słusznie zauważył Sąd Najwyższy w wyroku z 8 września 2021 r. sygn. akt II CSKP 89/21 (LEX nr 3258355), z cytowanych wyżej uregulowań prawnych wynika kilka ważnych wniosków, a mianowicie:

Po pierwsze, przejęcie wszystkich wskazanych nieruchomości następowało z mocy prawa, ale o tym, czy nieruchomość ziemska posiada charakter nieruchomości związku wyznaniowego w rozumieniu art. 4 ust. 1 ustawy o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki, orzekał Minister Administracji Publicznej (niewątpliwie w formie decyzji administracyjnej).

Po drugie, wyjątkowo nie podlegały przejęciu kościelne nieruchomości ziemskie stanowiące gospodarstwa rolne proboszczów (art. 4 ust. 2 i ust. 3), które Państwo poręczyło pełniącym te funkcje duchownym, jako podstawę ich zaopatrzenia.

Po trzecie, nieruchomości podlegające poręczeniu zostały ograniczone odpowiednim areałem (50 ha bądź 100 ha).

Po czwarte, w przypadku gdy gospodarstwo rolne proboszcza przekraczało powyższą granicę obszaru, przejęciu podlegała jedynie nadwyżka obszaru ponad tę granicę.

Po piąte, o tym, czy nieruchomość stanowi gospodarstwo rolne proboszcza (art. 4 ust. 2 i ust. 5), a więc w granicach wskazanej powyżej normy obszarowej, orzekał Minister Administracji Publicznej (niewątpliwie w formie decyzji administracyjnej).

Po szóste, o określeniu nadwyżki podlegającej przejęciu (art. 4 ust. 3 i ust. 5) orzekał Minister Rolnictwa i Reform Rolnych w porozumieniu z Ministrem Administracji Publicznej (niewątpliwie w formie decyzji administracyjnej).

Z powyższego bezspornie wynika, że co do zasady nieruchomości ziemskie związków wyznaniowych o cechach określonych w ustawie o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki przechodziły na własność Państwa z mocy prawa, z chwilą wejścia ustawy w życie. O wyłączeniu spod jej działania miejsc kultu religijnego i siedzib klasztorów, kurii biskupich i arcybiskupich konsystorzy i zarządów innych związków wyznaniowych miał decydować Minister Administracji Publicznej. Do Ministra Administracji Publicznej należało też rozstrzygnięcie o tym, czy nieruchomość ziemska miała charakter nieruchomości związku wyznaniowego w rozumieniu ustawy oraz o tym, czy stanowiła ona gospodarstwo rolne proboszcza w jej rozumieniu, natomiast o określeniu nadwyżki gospodarstwa rolnego proboszcza, podlegającej przejęciu na rzecz Państwa, orzekał Minister Rolnictwa i Reform Rolnych w porozumieniu z Ministrem Administracji Publicznej, przy czym te uprawnienia obaj Ministrowie mogli przekazać podległym organom.

Konieczność wydawania przez Ministra Administracji Publicznej, czasami we współdziałaniu z Ministrem Rolnictwa i Reform, indywidulanych rozstrzygnięć o prawach do nieruchomości związków wyznaniowych, oznaczała, że do jego kompetencji należało podejmowanie decyzji głównych w rozumieniu art. 70 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnym (Dz.U. Nr 36, poz. 341). Wydanie takich decyzji było niezbędne w celu zastosowania ustawy o dobrach martwej ręki zgodnie z założeniami ustawodawcy (por. uchwała Sądu Najwyższego z 20 stycznia 1961 r. sygn. akt III CO 36/60, OSNC 1962, Nr 2, poz. 57).

Przy czym, jak wskazuje się w doktrynie, ustawa o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki, nie wprowadziła wymagania, żeby każdorazowo stwierdzenie, że nieruchomość przeszła na własność państwa, uzależnione było od uprzedniego orzeczenia uznającego, że nieruchomość ziemska ma charakter nieruchomości związku wyznaniowego w rozumieniu przepisu art. 4 ust. 1 tej ustawy. Uprawnienie Ministra Administracji Publicznej do orzeczenia, czy nieruchomość miała charakter nieruchomości związku wyznaniowego, odnosiło się wyłącznie do wypadków, w których między zainteresowanymi podmiotami sporne było samo zagadnienie zakwalifikowania nieruchomości ziemskiej jako nieruchomości związku wyznaniowego w rozumieniu powołanego wyżej art. 4 ust. 1 ustawy (por. Ferek Maciej, Roszczenia restytucyjne właścicieli nieruchomości przejętych przez państwo w latach 1944-1989; WKP 2022.).

Taka zaś sytuacja ma miejsce w niniejszej sprawie, bowiem z uwagi na zaistnienie pomiędzy wnioskodawcą (Uniwersytetem) oraz skarżącym (Klasztorem) sporu odnośnie do tego, czy przedmiotowe działki w dacie wejścia w życie ustawy o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki stanowiły nieruchomość ziemską związku wyznaniowego (a czemu Klasztor konsekwentnie zaprzecza), a w konsekwencji, czy stały się one na mocy art. 1 ust. 1 tej ustawy własnością Państwa, Uniwersytet wystąpił do Ministra z wnioskiem o wydanie decyzji na podstawie art. 4 ust. 4 tej ustawy, okoliczność tę potwierdzającej.

Zdaniem Sądu, w toku powyższego postępowania, toczącego się (na co szczególnie zwrócić należy uwagę) w trybie art. 4 ust. 4 ustawy o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki, Minister zasadnie uznał, że przedmiotowe działki stanowiły nieruchomość ziemską związku wyznaniowego w rozumieniu art. 4 ust. 1 tej ustawy. Jak słusznie zwrócił uwagę organ, dokumenty składane przez obie strony sporu wskazują, że to Klasztor zarówno przed wejściem w życie ustawy, jak i po jej wejściu w życie, figurował jako właściciel nieruchomości w księgach wieczystych. Powyższe potwierdził sam skarżący w piśmie z 8 lipca 2021 r. wskazując, że figurował w roku 1950 i figuruje w księgach wieczystych nieprzerwanie nadal jako właściciel tych nieruchomości. Wynika to także z ksiąg wieczystych prowadzonych dla przedmiotowych działek, a które to prócz właściciela nieruchomości, tj. Klasztoru, wskazują, że podstawą wpisów w nich dokonanych jest m.in. przeniesienie podstawy wpisu z karty [...], tj. akt pełnomocnictwa z 27 września 1945 r. nr rep. [...], deklaracja nr rep. [...] z 29 października 1945 r., uchwała Sądu Okręgowego w K. [...] z 12 marca 1946 r. Własność tych nieruchomości po stronie Klasztoru wynika także z przedstawionego przez skarżącego dokumentu z 1 marca 1931 r. dotyczącego "exkorporacji parafji [...]", w którym określono, że: celem uniknięcia wielkich opłat skarbowych za przehipotekowanie folwarku w O. zgadza się Konwent, by ten majątek; dalej figurował w hipotece jako własność Konwentu aż do rozparcelowania go i Konwent jako hipoteczny właściciel podpisze na każde żądanie Przew. Ks. Proboszcza lub Najprzew. Książęco-Metrop. Kurji wszelkie dokumenta i pisma, dotyczące folwarku w O.", czy też z umowy dzierżawy majątku O. z 12 marca 1932 r., w której Klasztor występuje jako Zgromadzenie – [...] przy K., będąc - wedle ksiąg gruntowych dla dóbr tabularnych, przy Sądzie Okręgowym w K. prowadzonych - właścicielem dóbr tabularnych "[...]", w powiecie [...] położonych, a we wykazie hipotecznym [...] tejże ks. tab. Sądu Okręgowego w K. zapisanych (...). Pośrednio potwierdza to również przedłożone przez Klasztor zaświadczenie z 27 marca 1958 r., które wskazuje, że w 1938 r. z folwarku O., zaintabulowanego na Klasztor [...] w K. oddano w wieczyste posiadanie Probostwu Kościoła Parafialnego w O. nieruchomość o łącznym obszarze 10,30 ha, podczas gdy całość dóbr O. liczyło ponad 124 ha.

Z kolei złożone do akt sprawy dokumenty przez Uniwersytet wskazują, że przedmiotowe działki, wchodzące w skład majątku O. zostały przejęte przez Skarb Państwa na mocy ustawy o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki (por. kopie dokumentów z Archiwum Akt Nowych w W. k-155-165 akt administracyjnych, w tym "Wykaz nieruchomości ziemskich przejętych na podstawie ustawy z dnia 20 marca 1950 r." stan na dzień 27 września 1950 r., w którym figuruje majątek "[...]" stanowiący własność [...]). Co więcej, z ww. dokumentacji archiwalnej wynika, że majątek ten przejęty został pod PGR [...] (por. dokument k-159 akt administracyjnych) w 1950 r., co świadczy o tym, że Skarb Państwa objął go we władanie niezwłocznie po wejściu w życie ww. ustawy. Jak już natomiast wskazano powyżej, w art. 5 ust. 1 ustawy o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki ustawodawca upoważnił Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych do objęcia nieruchomości ziemskich podlegających przejęciu na własność Państwa niezwłocznie we władanie, za wyjątkiem jednak nadwyżek obszaru gospodarstw rolnych proboszczów, gdyż w odniesieniu do nich objęcie we władanie miało nastąpić dopiero po wydaniu orzeczenia właściwych Ministrów lub też upoważnionych przez nich organów o określeniu takiej nadwyżki. Utworzenie na nieruchomości PGR-u świadczy zatem o zastosowaniu ww. przepisu i o objęciu tej nieruchomości we władanie Państwa. Następnie na podstawie zarządzenia Ministrów Państwowych Gospodarstw Rolnych oraz Szkolnictwa w K. z 17 czerwca 1953 r. mienie to przekazane zostało Uniwersytetowi [...] w K. na potrzeby Wyższej Szkoły [...] w K. W dniu 5 listopada 1953 r. gospodarstwo [...] o pow. ogółem 135,6 ha zostało przekazane Wyższej Szkole [...] w K., zaś Zarządzeniem Ministra Szkolnictwa Wyższego z 14 kwietnia 1959 r. przy Wyższej Szkole [...] w K. został utworzony [...] w K., obejmujący m.in. tereny gospodarstwa rolnego w O. o pow. 52,7 ha. Jak przy tym wynika z akt sprawy, przedmiotowe działki to niezabudowane grunty orne, które wykorzystywane były przez [...]. Powyższe wynika nie tylko z dołączonych do akt sprawy dokumentów archiwalnych, geodezyjnych i wieczystoksięgowych, ale koresponduje także z dołączonymi do akt sprawy protokołami przesłuchań świadków powołanych w sprawie o zasiedzenie przedmiotowej nieruchomości, tj. J. K. i J. S. (por. protokół z przesłuchania z 12 sierpnia 2014 r. – k-243 akt administracyjnych) i przeoryszy Klasztoru. Świadkowie ci potwierdzili bowiem, że do 1950 r. przedmiotowe działki stanowiły własność Klasztoru, natomiast w ww. dacie zostały upaństwowione.

W ocenie Sądu z powyższego wynika, że ww. działki stanowiły w dacie wejścia w życie ustawy o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki nieruchomości ziemskie związku wyznaniowego. Bez wpływu na tę ocenę pozostaje obecny wpis w księdze wieczystej Klasztoru jako właściciela tych działek, czy też dokonywanie późniejszego podziału tych nieruchomości i ich przejęcie pod inwestycje Skarbu Państwa. Brak uregulowania przez Skarb Państwa swoich praw do gruntu nie może świadczyć, jak chce tego Klasztor, że nieruchomości te nie stanowiły w dacie wejścia w życie ww. ustawy nieruchomości ziemskiej związku wyznaniowego. W konsekwencji za niezasadne należy uznać zarzuty skargi dotyczące naruszenia art. 138 § 1 ust. 1 w zw. z art. 1 ust. 2, art. 4 ust. 2-4 ustawy o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki oraz art. 7, art. 8 § 1, art. 77 § 1, art. 80 K.p.a. w zw. z art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece.

Zamierzonego skutku nie mógł odnieść również zarzut skargi, podniesiony też na rozprawie w dniu 23 czerwca 2023 r., dotyczący naruszenia art. 4 ust. 5 ustawy o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki poprzez jego niezastosowanie. Jak wskazano już powyżej, niniejsza sprawa zainicjowana została wnioskiem Uniwersytetu o wydanie decyzji w trybie art. 4 ust. 4 ustawy. W żadnym z pism procesowych składanych w toku postępowania Klasztor nie wnosił natomiast o wydanie decyzji w trybie art. 4 ust. 5 tej ustawy, co potwierdził również pełnomocnik skarżącego na rozprawie. Klasztor wnosił jedynie o uznanie, że ww. nieruchomości nie posiadają charakteru nieruchomości ziemskich związku wyznaniowego w rozumieniu ustawy o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki, a zatem ustosunkowywał się do wniosku złożonego w trybie art. 4 ust. 4 ww. ustawy. Tymczasem na co zwrócono uwagę już powyżej i jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z 12 marca 2020 r. sygn. akt II CSK 676/18 (LEX nr 2987237), wydzielenie proboszczom należnych im w myśl ustawy o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki gospodarstw rolnych można uznać za dokonane jedynie wówczas, gdy nastąpiło z zachowaniem trybu postępowania przewidzianego w art. 4 ust. 2-5 tej ustawy, a zatem gdy miało podstawę w decyzji właściwego do jej wydania organu. Nawet faktyczne pozostawienie proboszczowi gruntów o pewnym areale przez osoby obejmujące po wejściu w życie ww. ustawy we władanie Państwa nieruchomości kościelne, nawet potwierdzone protokołem, nie stanowi wydzielenia proboszczom należnych im w myśl ustawy o dobrach martwej ręki gospodarstw rolnych. Ustawodawca bowiem wyraźnie przewidział w tym przypadku zastosowanie formy decyzji administracyjnej. W niniejszej sprawie postępowanie w trybie art. 4 ust. 5 ustawy o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki bezspornie nie było prowadzone, a zatem nie sposób zarzucić organowi naruszenia tego przepisu w niniejszej sprawie.

Odnośnie natomiast do zarzutu naruszenia art. 138 § 1 ust. 1 w zw. z art. 7 K.p.a. w zw. z art. 4 ust. 4 ustawy o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki poprzez ich niezastosowanie polegające na wydaniu zaskarżonej decyzji w sytuacji braku rozpoznania sprawy co do istoty, tj. nieustalenie kto posiadał nieruchomość w roku 1950 r., dla kogo były podstawą utrzymania i czy nieruchomość jest gospodarstwem rolnym proboszcza, wskazać należy, że choć Minister nie odniósł się należycie do całokształtu materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, to jednak okoliczność ta z przyczyn wskazanych powyżej nie miała istotnego wpływu na jej wynik. Choć bowiem Minister powinien w sposób bardziej dogłębny i szczegółowy wyjaśnić zajmowane stanowisko, to nie można w tej sprawie twierdzić, że organ ten nie rozpoznał sprawy w jej całokształcie. Zasadnie bowiem uznał na podstawie akt sprawy, że przedmiotowa nieruchomość miała charakter nieruchomości ziemskiej związku wyznaniowego, co skutkowało wydaniem decyzji na podstawie art. 4 ust. 4 ustawy o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki.

Podsumowując zauważyć trzeba, że Sąd nie dostrzegł w niniejszej sprawie naruszenia wskazanych w skardze przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania, które skutkować mogłoby uchyleniem zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej. Minister wnikliwie i wszechstronnie rozpatrzył stan faktyczny sprawy (art. 7 i art. 77 § 1 K.p.a.), wyjaśnił motywy, jakimi kierował się przy rozstrzyganiu tej sprawy oraz uzasadnił swoje orzeczenie (art. 107 § 1 i 3 K.p.a.). Z kolei decyzja drugiej instancji, choć w sposób niezwykle lakoniczny odnosi się do zgromadzonego materiału dowodowego, to jednocześnie wyjaśnia przyczyny, dla których organ ten uznał decyzję pierwszej instancji, wydaną w trybie art. 4 ust. 4 ustawy o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki, za prawidłową.

Mając na uwadze powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, działając na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r. poz. 259 ze zm.), orzekł jak w sentencji.