Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 75/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2023-06-27 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a i c
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Dariusz Pirogowicz, sędzia WSA Monika Sawa, asesor WSA Nina Beczek (spr.), Protokolant referent Radosław Fijałkowski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 czerwca 2023 r. sprawy ze skargi B. B. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 4 listopada 2022 r. nr DAP-WOSR-7280-80/2022/GD w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty uchyla zaskarżoną decyzję i utrzymaną nią w mocy decyzję Wojewody Śląskiego z dnia 14 lipca 2022 r. nr NW/XIII/7725/3951/04.


UZASADNIENIE

Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji decyzją z 4 listopada 2022 r. nr DAP-WOSR-7280-80/2022/GD utrzymał w mocy decyzję Wojewody Śląskiego z 14 lipca 2022 r. nr NW/XIII/7725/3951/04 o odmowie potwierdzenia B. B., E. B., M. B., J. B., K. B. i K. A. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w B. nad B. przy ul. [...], pow. [...], woj. [...], obecnie [...].

Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie sprawy.

Wnioskiem z 30 listopada 1990 r. W. B. wystąpił o rekompensatę za nieruchomość pozostawioną w B., tj. poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. W treści wniosku wskazał, że nieruchomość stanowiła własność L. i N. B.

Zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego w B. z 28 czerwca 1991 r., sygn. akt [...], spadek po zmarłym w [...] maja 1943 r. w B. nad Bugiem L. B. nabyli: żona N. B. oraz dzieci: W. B. i E. B. Zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego w B. z 12 sierpnia 1991 r., sygn. akt [...], spadek po zmarłej [...] stycznia 1982 r. w A. N. B. nabyli synowie: W. B. i E. B. Zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego dla W.- [...] we W. z 27 listopada 2019 r., sygn. akt [...], spadek po zmarłym [...] marca 1992 r. we W. E. B. nabyli: żona R. B. oraz dzieci: L. B. i J. B. Zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego dla W.- [...] we W. z 28 września 2018 r., sygn. akt [...], spadek po zmarłym [...] grudnia 2002 r. we W. L. B. nabyli: K. A. i K. B., zaś spadek po zmarłej [...] sierpnia 2016 r. we W. R. B. nabyli: wnuki K. A. i K. B. oraz syn J. B. Zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego w B. z 11 grudnia 2003 r., sygn. akt [...], spadek po zmarłym [...] czerwca 2003 r. w B. W. B. nabyli: córka B. B. oraz wnuczka E. B. i wnuk M. B.

W dniu 31 grudnia 2008 r. wniosek w przedmiotowej sprawie złożyła do Wojewody Śląskiego B. B.

Minister wskazał, że w toku postępowania przed organem I instancji w aktach przedmiotowej sprawy zgromadzono m. in. następujące dokumenty:

• uwierzytelnioną kopię odpisu wyroku sądu grodzkiego w B. nad B. z 17 stycznia 1937 r., orzekającego m.in. o przyznaniu prawa własności do części nieruchomości położonej w B. nad B. przy ulicy [...] L. B.,

• uwierzytelnioną kopię pozwolenia na budowę wymagającą zatwierdzenia projektu z 27 października 1930 r., która została wystawiona na rzecz L. N. i W. B.,

• uwierzytelnioną kopię kwitu powszechnego zakładu ubezpieczeń wzajemnych z 21 kwietnia 1939 r., która została wystawiona L. B. jako właścicielowi budowli w B. nad B. przy ul. [...],

• uwierzytelnioną kopię projektu budowy domu przy ul. [...] w B. nad B. (brak daty), na której to widnieją następujące imiona i nazwiska – N. B. i W. B.,

• uwierzytelnioną kopię zaświadczenia z 3 lutego 1932 r. wydanego przez Magistrat Miasta B. nad B. w przedmiocie korzystania z ulg podatkowych przewidzianych dla nowowznoszonych budowli, które zostało wystawione L. B., a dotyczy nieruchomości położonej w B. nad B. przy ul. [...],

• uwierzytelnioną kopię tymczasowego pozwolenia na użytkowanie budynku zachodniej połowy domu z 2 września 1931 r., które zostało adresowane do N. B., dotyczącego budynku mieszkalnego położonego w B. nad B. przy ul. [...],

• uwierzytelnioną kopię dowodu ubezpieczeniowego nieruchomości położonej w B. nad B. przy ul. [...] z 30 maja 1936 r., w którym jako właściciela powyższej nieruchomości wskazano L. B.

Wojewoda Śląski, po rozpatrzeniu wniosku, decyzją z 14 lipca 2022 r. odmówił B. B., E. B., M. B., J. B., K. B. oraz K. A. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w B. nad B. przy ul. [...], pow. [...], woj. [...], obecnie [...]. W uzasadnieniu wskazał, że zgromadzone w sprawie dowody uniemożliwiają jednoznacznie stwierdzenie, kto i w jakim udziale był właścicielem nieruchomości w B. nad B. przy ul. [...]. Organ stwierdził, że zebrane w toku postępowania wyjaśniającego dokumenty zostały wydane na przestrzeni różnych lat, na różne osoby, tj. na samego L. B., na samą N. B., albo też na L. i N. B. wspólnie lub też na L.N. i W. B. (bez możliwości dokładnego doprecyzowania imion). Ponadto organ wskazał, że nawet gdyby przyjąć – jak domaga się tego skarżąca – że właścicielem lub współwłaścicielem pozostawionej nieruchomości był L. B., to nie spełnił on jednej z przesłanek ustawowych potwierdzenia prawa do rekompensaty, a mianowicie nie opuścił byłego terytorium kraju, jak też strony nie udowodniły, że był on obywatelem polskim w dniu 1 września 1939 r. oraz że miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium RP.

Od powyższej decyzji odwołanie wniosła B. B..

Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji wskazał, że kwestie rekompensat za "mienie zabużańskie" reguluje ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Prawo do rekompensaty na podstawie przepisów powyższej ustawy, przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi: był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania w tym dniu na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu przepisów wskazanych w art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. oraz opuścił je z przyczyn, o których mowa w art. 1 ustawy oraz posiada obywatelstwo polskie. Niespełnienie choćby jednej z wymienionych w powyższym przepisie przesłanek, obliguje organ do wydania decyzji o odmowie potwierdzenia prawa do rekompensaty. Spadkobierca właściciela może to prawo zrealizować, jeżeli jest obywatelem polskim, a właściciel nieruchomości spełniał opisane wyżej wymogi. Minister podniósł, że z przepisów ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. wynika, że warunkiem niezbędnym uzyskania potwierdzenia prawa do rekompensaty jest ustalenie tytułu własności do nieruchomości.

W ocenie Ministra, w przedmiotowej sprawie zebrany materiał dowodowy nie precyzuje jednoznacznie czyją własność bądź też współwłasność i w jakich udziałach stanowiła nieruchomość położona w B. nad B. przy ul. [...]. W aktach sprawy znajdują się dokumenty dotyczące wskazanej nieruchomości wystawione zarówno na nazwisko samego L. B., na samą N. B. oraz na L. i N. B. wspólnie, a także na L.N. i W. B. Strony postępowania w pismach i oświadczeniach również w różny sposób określały osobę właściciela nieruchomości. W. B. we wniosku z 30 listopada 1990 r. o rekompensatę wskazał, że nieruchomość ta stanowiła własność L. i N. B. W ten sam sposób wskazała B. B. we wniosku o potwierdzenie prawa do rekompensaty z 31 grudnia 2008 r. oraz w pismach z 5 marca 2013 r. i 27 grudnia 2021 r. Z kolei z oświadczeń B. B. z 31 grudnia 2008 r. dotyczących miejsca zamieszkania na obecnym terytorium RP oraz z 7 marca 2013 r. o dotychczasowym stanie realizacji prawa do rekompensaty wynika, że właścicielem pozostawionej nieruchomości była tylko N. B. W oświadczeniach K. A. z 21 kwietnia 2022 r., K. B. z 28 marca 2022 r., M. B. z 28 marca 2022 r. oraz E. B. z 28 marca 2022 r. o dotychczasowym stanie realizacji prawa do rekompensaty wskazano, że jedynym właścicielem nieruchomości pozostawionej w B. nad B. przy ul. [...] był L. B. Ponadto, w oświadczeniu z 18 maja 2022 r. B. B., wskazała m.in., że L. i N. B. byli na dzień 1 września 1939 r. łącznie właścicielami w 100% nieruchomości zabudowanej położonej w B. nad B. przy ul. [...].

W świetle powyższego organ odwoławczy podzielił stanowisko organu I instancji, zgodnie z którym w przedmiotowej sprawie nie jest możliwe wiarygodne określenie czyją własność lub współwłasność i w jakich udziałach stanowiła nieruchomość będąca przedmiotem niniejszego postępowania, ponieważ zgromadzone w sprawie dokumenty archiwalne zawierają rozbieżne informacje w przedmiotowym zakresie.

Odnosząc się do zarzutów odwołania dotyczących braku zbadania przez organ I instancji prawodawstwa obowiązującego na terenie miejscowości B. nad B. przed dniem 1 września 1939 r. w zakresie ustroju majątkowego małżeńskiego, co mogło mieć znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, organ odwoławczy wyjaśnił, że uregulowania prawne z zakresu prawa rzeczowego wprowadzone przez zaborców utrzymywały się na ziemiach polskich do 1946 r. Przepisy prawa rzeczowego obowiązujące na ziemiach polskich przed 1918 r. w zasadniczym kształcie obowiązywały przez okres dwudziestolecia międzywojennego. W związku z faktem, że miejscowość B. nad B. leży na terytorium byłego zaboru rosyjskiego, w sprawie należało dokonać wykładni przepisów Tomu X Zwodu Praw Imperium Rosyjskiego. Prawo obowiązujące przez II wojną światową na terenach, na których zlokalizowana była nieruchomość położona w B. nad B. nie przewidywało, że z dniem zawarcia małżeństwa powstaje między małżonkami wspólność majątkowa. Zgodnie bowiem z art. 109 Zwodu Praw Imperium Rosyjskiego z 1835 r. "Przez małżeństwo nie powstaje wspólnota majątków małżonków; każdy z nich ma prawo posiadać na własność mienia samodzielnie". Z przepisu tego wynikało zatem zdaniem Ministra, że wstąpienie w związek małżeński nie powodowało wspólności majątkowej między małżonkami, którzy zachowali możliwość samodzielnego nabywania majątku. Z kolei nawet w przypadku przyjęcia – jak domaga się tego skarżąca – że L. B. był wyłącznym właścicielem pozostawionej nieruchomości, to nie spełnił on zasadniczego warunku opuszczenia byłego terytorium RP, o którym mowa w art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., gdyż zmarł [...] maja 1943 r. w B. nad B., co wynika z odpisu postanowienia Sądu Rejonowego w B. z dnia 28 czerwca 1991 r., sygn. akt [...]. W ocenie Ministra, skoro L. B. nie spełnił warunku przesiedlenia się na obecne tereny Rzeczypospolitej Polskiej, to jego spadkobiercy nie są uprawnieni do rekompensaty, nawet przy przyjęciu, że był wyłącznym właścicielem pozostawionej nieruchomości, albowiem prawo spadkobiercy właściciela mienia pozostawionego poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej ma swoje źródło w prawach przysługujących właścicielowi mienia.

Skargę na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji wniosła B. B., zarzucając jej naruszenie:

1. prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. art. 7 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej poprzez bezpodstawne odmówienie wnioskowi skarżącej w sytuacji, gdy zgromadzony materiał dowodowy jednoznacznie potwierdzał prawo uczestników postępowania do rekompensaty za mienie pozostawione przez ich wstępnych na terenie ZSRR (obecnie [...]);

2. przepisów postępowania mających istotny wpływ na treść rozstrzygnięcia, tj. art. 138 § 2 kpa poprzez:

a) niewyjaśnienie wszystkich okoliczności faktycznych, istotnych dla sprawy, w szczególności poprzez pominięcie faktu, że wobec śmierci L. B. w czasie II wojny światowej w jego miejsce weszli jako spadkobiercy po 1/3 udziału, tj. wdowa N. B. i dzieci: W. i E., którzy zamieszkiwali wraz z nim przed wojną i byli ewakuowani na terytorium Polski w nowych granicach,

b) niewyjaśnienie, jaki reżim prawny obowiązywał na terenie B. nad B. przed 1 września 1939 r., jeżeli chodzi o ustrój majątkowy małżeński – kto był właścicielem nieruchomości, mimo że organ dysponował zarówno wyrokiem sądu grodzkiego w tej materii, jak również postanowieniem o stwierdzeniu praw do spadku po L. B.,

c) niewyjaśnienie rozbieżności jakie pojawiły się w oświadczeniach stron i przyczyny, dla której zaistniały.

W oparciu o tak sformułowane zarzuty skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

W uzasadnieniu skargi skarżąca wskazała, że jej dziadkowie L. i N. B. byli obywatelami przedwojennej Polski. Zawarli związek małżeński 27 lutego 1923 r. Posiadali w 1939 r. nieruchomość zabudowaną frontowym, parterowym, drewnianym budynkiem mieszkalnym i budynkiem gospodarczym w B. nad B., wybudowanymi w 1931 r., ale na skutek wybuchu wojny i zmiany granic po wojnie, nieruchomość utracili bezpowrotnie. L. B. nie zdążył opuścić miejsca zamieszkania, gdyż w 1943 r. zginął od wybuchu bomby. Jego żona N. B. wraz z dziećmi W. (ojcem skarżącej) i E. zmuszona była do deportacji w granicach powojennej Polski. Skarżąca powołała się na art. 1 ust. 2, art. 2 i art. 3 ust. 2 zdanie pierwsze i wskazała, że przepisy ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. stosuje się do osób, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. W przypadku zaś śmierci właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, prawo do rekompensaty przysługuje wszystkim spadkobiercom, jeżeli posiadają obywatelstwo polskie. Spadkobiercy L. B., jak podała skarżąca, spełniają wszystkie przesłanki do przyznania prawa do rekompensaty.

W odpowiedzi na skargę Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji wniósł o oddalenie skargi jako bezzasadnej.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.

Skarga jest zasadna, albowiem organy orzekające w sprawie dopuściły się zarówno naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, jak i naruszenia prawa materialnego mającego wpływ na wynik sprawy.

Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowią przepisy ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2017 r. poz. 2097). Ustawa ta kompleksowo reguluje zagadnienia uprawnień Zabużan, określając w art. 1, art. 2 i art. 3 podmiotowe i przedmiotowe przesłanki, jakie musi spełnić wnioskodawca, by uzyskać potwierdzenie prawa do rekompensaty. W art. 1 określa zasady realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w wyniku wypędzenia z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. dokonanego na podstawie wskazanych w tym przepisie "układów republikańskich" oraz wymienionej w art. 1 ust. 1a umowy pomiędzy Rzeczpospolitą Polską a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o zamianie odcinków terytoriów państwowych z dnia 15 lutego 1951 r., zwanego przez ustawodawcę "prawem do rekompensaty". Ponadto art. 1 ust. 2 wprowadza zasadę, że przepisy ust. 1 stosuje się także do osób, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Przepis art. 1 ustawy zakreśla zatem jej zasięg przedmiotowy i podmiotowy. Natomiast w art. 2 tej ustawy ustawodawca zawarł przesłanki, jakie łącznie musi spełniać właściciel nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, aby otrzymać prawo do rekompensaty. W brzmieniu obowiązującym w dniu wydania zaskarżonej decyzji przepis ten wymagał, by właściciel nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu przepisów: art. 3 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych (Dz. U. poz. 580) lub art. 24 Kodeksu Postępowania Cywilnego (Dz. U. z 1932 r. poz. 934), lub § 3-10 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 23 maja 1934 r. wydanego w porozumieniu z Ministrem Skarbu co do § 2 ust. 3-5, z Ministrem Spraw Wojskowych co do §§ 20, 21, 22, 24 ust. 3, § 49 ust. 1 i 2, § 55 i § 56 oraz z Ministrem Spraw Zagranicznych co do § 18 ust. 1 i 2, § 51 i § 55, o meldunkach i księgach ludności (Dz. U. poz. 489) oraz opuścił byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1, lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić (pkt 1), a także posiada obywatelstwo polskie (pkt 2).

W przypadku śmierci właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, prawo do rekompensaty przysługuje wszystkim spadkobiercom albo niektórym z nich, wskazanym przez pozostałych spadkobierców, jeżeli spełniają wymóg określony w art. 2 pkt 2 (czyli posiadają obywatelstwo polskie).

Organy obu instancji odmówiły skarżącej potwierdzenia prawa do rekompensaty, powołując się na okoliczność, że były właściciel pozostawionych nieruchomości L. B. nie spełnił warunku opuszczenia byłego terytorium RP – jak wynika ze znajdującego się w aktach sprawy postanowienia sądowego zmarł dnia [...] maja 1943 r. w B. nad B., gdzie zamieszkiwał. Oznacza to zdaniem organów, że skoro były właściciel nie repatriował się, to jego następcom prawnym nie przysługuje prawo do rekompensaty, ponieważ ich poprzednik prawny prawa tego nie nabył, a prawo spadkobiercy właściciela pozostawionego mienia do realizacji prawa do rekompensaty ma swoje źródło w prawach przysługujących właścicielowi mienia. Nie można bowiem przenieść więcej praw niż się samemu posiada.

Z takim stanowiskiem organów nie sposób się zgodzić, ponieważ zdaniem Sądu doprowadziło ono w rozpatrywanej sprawie do odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty w oparciu o przesłankę pozaustawową, czyli niewynikającą z przepisów ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Z przepisów art. 1

i art. 2 ustawy o prawie do rekompensaty wynika, że prawo to przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli był on w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Rekonstrukcja normy prawnej zawartej

w art. 1 ustawy wskazuje, że podstawą nabycia prawa do rekompensaty może być zarówno opuszczenie przedwojennych granic Rzeczypospolitej Polskiej na podstawie enumeratywnie wymienionych umów międzynarodowych (ust. 1, ust. 1a), jak i inne okoliczności związane z wojną rozpoczętą w 1939 r. (ust. 2). O ile powód opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest ustawową przesłanką uzyskania rekompensaty, co wynika wprost z art. 2 pkt 1 ustawy o prawie do rekompensaty,

to jednak ustawa nie ogranicza prawa do rekompensaty jedynie do osoby, która w dniu wybuchu wojny była właścicielem opuszczonej nieruchomości. Dla potwierdzenia prawa do rekompensaty, w świetle powołanych przepisów, nie ma znaczenia, że właściciel pozostawionej nieruchomości na skutek śmierci nie repatriował się. Od dnia jego śmierci, w miejsce przedwojennego właściciela, w jego prawa wstąpili bowiem jego następcy prawni i od tego dnia stali się oni właścicielami (lub współwłaścicielami) przedmiotowej nieruchomości. Jeśli więc osoby będące już w momencie repatriacji właścicielami pozostawionego mienia przemieściły się na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z powodu okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., to zdaniem Sądu, spełniają one wynikające z art. 2 powołanej ustawy przesłanki uprawniające do otrzymania rekompensaty. W zakresie bowiem normatywnym, istotnym dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy, ustawodawca jednoznacznie wskazał w art. 2 ustawy, że prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie jedynie następujące wymogi:

- był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu wymienionych w tym artykule przepisów oraz opuścił byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1, lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić,

- posiada obywatelstwo polskie.

Oznacza to, że przepis art. 2 pkt 1 ustawy nie zawiera wyrażonego wprost warunku, aby w dniu 1 września 1939 r. dana osoba była właścicielem pozostawionej nieruchomości. Nie można zatem spełnienia takiego pozaustawowego warunku wymagać od osób, które właścicielami opuszczonych nieruchomości stały się w czasie działań wojennych w drodze dziedziczenia. Takie zawężenie podmiotowego zakresu osób uprawnionych do rekompensaty za tzw. mienie zabużańskie nie znajduje umocowania w przepisach powołanej ustawy. Przepis art. 3 ust. 2 ustawy dotyczy innej grupy uprawnionych – spadkobierców osób, które się repatriowały. Osoby te nie muszą spełniać ani warunku repatriacji, ani warunku zamieszkiwania w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, jeśli tylko posiadają obywatelstwo polskie.

Z przytoczonej regulacji prawnej, wbrew stanowisku organów, treść art. 1 i art. 2 przywołanej ustawy nie wskazuje, by ustawodawca uzależniał potwierdzenie prawa do rekompensaty od faktu, by właściciel tego mienia legitymował się w stosunku do niego tytułem prawa własności na dzień 1 września 1939 r. Brzmienie art. 1 i art. 2 ustawy o prawie do rekompensaty jest wyraźne i należy rozumieć te przepisy w taki sposób, że zasady realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej stosuje się do osób, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. były zmuszone opuścić terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Raz jeszcze podkreślić należy, że przepisy te nie zawierają żadnych innych warunków, które winien spełnić właściciel pozostawionego mienia lub jego spadkobierca, poza zawartymi w art. 1 i art. 2 powołanej ustawy. Dlatego też nieuprawnione jest wprowadzenie przez organ administracji publicznej, właściwy do przyznania rekompensaty, dodatkowego (pozaustawowego) warunku, jakim jest posiadanie własności pozostawionej nieruchomości przez osobę repatriującą się konkretnie w dniu 1 września 1939 r. Omawiane przepisy nie ustanawiają takiego wymogu także w stosunku do spadkobierców takiej osoby. Dodać też w tym miejscu trzeba, że jak wyjaśnił Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 19 listopada 2021 r., sygn. akt I OSK 1655/20 (dostępny na stronie internetowej orzeczeń sądów administracyjnych: http://orzeczenia.nsa.gov.pl) "przepisy ustawy zabużańskiej są przepisami szczególnymi a przy tym mocno rygorystycznymi. Brak jest zatem jakiegokolwiek uzasadnienia prawnego do interpretowania ich treści w sposób jeszcze bardziej zawężający aniżeli wynika to z ich wykładni językowej.".

Pozbawienie skarżącej prawa do rekompensaty z tytułu mienia pozostawionego poza granicami kraju w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r., w sytuacji, gdy zamieszkuje ona na terenie Polski i legitymuje się obywatelstwem polskim, narusza nie tylko przepisy ustawy o prawie do rekompensaty, lecz także standardy konstytucyjne. Zdaniem Sądu działanie organu, który odmawia przyznania prawa do rekompensaty na podstawie pozaustawowej przesłanki narusza zasadę legalizmu zawartą

w art. 7 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Nie można bowiem uznać za działanie w granicach prawa sytuacji, w której organ rozstrzyga sprawę administracyjną na podstawie nieistniejącej normy prawnej.

Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę nie podziela stanowiska przeciwnego zaprezentowanego w powołanych przez Ministra wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego. Istnienie takich orzeczeń nie może być przesłanką do wprowadzenia dodatkowego, pozaustawowego wymogu, że repatriacji musiała być poddana osoba, która była właścicielem nieruchomości w dniu 1 września 1939 r., a tym samym, że z kręgu osób uprawnionych do rekompensaty wykluczone zostały osoby, które co prawda w dniu 1 września 1939 r. były obywatelami polskimi, zamieszkiwały na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, ale prawo własności pozostawionej tam nieruchomości nabyły po dniu 1 września 1939 r. w drodze dziedziczenia.

W ocenie Sądu właściwe w sprawie jest stanowisko, że spadkobiercy byłego właściciela nieruchomości, który zmarł przed repatriacją, i którzy sami opuścili byłe terytorium Rzeczypospolitej z przyczyn określonych w ustawie i jako właściciele pozostawili tam tę nieruchomość, nabyli prawo do rekompensaty, o którym mowa

w art. 1 ustawy. Potwierdzenia tego prawa mogą się w konsekwencji domagać także ich spadkobiercy. Pogląd taki wyraził Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia

28 października 2022 r., sygn. akt I OSK 2047/21 (dostępny na wyżej wskazanej stronie internetowej orzeczeń sądów administracyjnych).

Pogląd, jakoby z ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej oraz tzw. "umów republikańskich", w których zawarte zostały zobowiązania Państwa Polskiego wobec osób repatriowanych, wynikało, że osoby, które podczas wojny straciły członków rodziny, którzy w dniu wybuchu wojny były właścicielami nieruchomości, zostały wykluczone z podjętego w "umowach republikańskich" zobowiązania do zapewnienia im ekwiwalentu za pozostawione mienie i późniejszej jego realizacji w postaci ustawowych przepisów o rekompensacie, nie tylko nie znajduje uzasadnienia w treści tych dokumentów, ale sprzeczny jest także z zasadami państwa prawnego. Trudno bowiem odnaleźć jakiekolwiek uzasadnienie dla sytuacji, w której Państwo Polskie podejmowałoby zobowiązania zapewnienia warunków życia repatriowanym rodzinom, którym udało się przeżyć wojnę bez strat, natomiast odmawiałoby takiej pomocy rodzinom, które repatriowały się bez osób, które poniosły śmierć w wyniku wojny. Takiego kształtowania stosunków prawnych nie można zarzucić ani aktualnemu ustawodawcy, ani nawet komunistycznym władzom odpowiedzialnym za organizację akcji repatriacyjnej. Akcja powrotu do Polski w obecnych granicach obejmowała wdowy, sieroty, a nawet małoletnie dzieci urodzone po 1 września 1939 r. Co więcej, fakt poddania się repatriacji, która oznaczała de facto bezpowrotne porzucenie dotychczasowego miejsca zamieszkania, zwanego słusznie "małą ojczyzną", był przejawem patriotyzmu, przywiązania do Polski jako "dużej ojczyzny", wyrażanego w sytuacji, w której Polska zmuszona była odstąpić znaczną część swojego terytorium. Niezależnie od politycznych przesłanek, którymi kierować się mogły władze państw uzgadniających przesunięcia ludności po zakończeniu II wojny światowej oraz oceny tych procesów z punktu widzenia praw człowieka, nie można nie dostrzegać, że również Państwo Polskie deklarowało w ten sposób swoją więź i troskę o osoby narodowości polskiej, które zamieszkiwały byłe terytorium Państwa Polskiego. Troska ta obejmowała wszystkich, którzy na skutek wojny znaleźli się w tej niezwykle trudnej sytuacji, bez nieuzasadnionych podziałów i bezpodstawnej kazuistyki.

W aktualnym orzecznictwie sądów administracyjnych silnie akcentowana jest konieczność powrotu na aktualne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jako warunku skorzystania z uprawnień do rekompensaty. Niezależnie od oceny, na ile warunek ten można uznać za wynikający z aktualnej treści przepisów ustawy z dnia 8 lipca 2005 r.

o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, należy podkreślić zasadniczą odmienność sytuacji prawnej osób, które swoje prawa do rekompensaty wywodzą z następstwa prawnego po byłym właścicielu pozostawionej nieruchomości, a więc są spadkobiercami właściciela w rozumieniu art. 3 ust. 2 tej ustawy, i osób, które same zmuszone były pozostawić poza obecnymi granicami Państwa Polskiego nieruchomości, które odziedziczyły podczas wojny lub bezpośrednio po niej, lecz przed swoją repatriacją. Nawet jeśli uznać, że osoby o których mowa

w art. 3 ust. 2 omawianej ustawy nie mogły na jej podstawie nabyć praw, które nie przysługiwałyby ich poprzednikom prawnym, inne osoby, które same opuściły byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i powróciły w jej obecne granice, objęte były gwarancjami zawartymi w "układach republikańskich" i nie powinno ulegać wątpliwości, że dotyczą ich uprawnienia wskazane w art. 1, art. 2 oraz art. 3 ust. 1 powołanej ustawy. W przypadku takich osób warunek "przemieszczenia się" na aktualne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest spełniony.

W świetle powyższego stwierdzić należy, że decyzje organów obu instancji naruszają nie tylko przepisy prawa materialnego, tj. art. 1, art. 2 i art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, ale zostały one wydane również z istotnym naruszeniem przepisów proceduralnych takich jak: art. 7, art. 8, art. 77 § 1 i art. 80 i art. 138 § 1 pkt 1 kpa, które to naruszenie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Przy ponownym rozpatrywaniu sprawy organ uwzględni wyrażoną powyżej ocenę prawną, wiążącą organ na mocy art. 153 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi i w sposób staranny dokona szczegółowej analizy całego zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego i ponownie rozpatrzy złożony w sprawie wniosek o potwierdzenie prawa do rekompensaty i oceni jego zasadność, przy czym dokonując wspomnianej analizy, organ winien uwzględnić dyrektywy art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 kpa, a uzasadnienie rozstrzygnięcia uzasadnić zgodnie z treścią art. 107 § 3 kpa.

Z powyższych względów Sąd orzekł jak w sentencji wyroku, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c i art. 135 ustawy dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.