Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 1540/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2024-03-06 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: oddalono skargę
Powołane przepisy: article: Art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a, art. 17 ust. 1b
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
article: Art. 6, 7, 8, 9, 77  par. 1, 80 , 138 par. 1  pkt 1
journal: Dz.U. 2023 poz 775
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t. j.)
article: Art. 151
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie: Przewodniczący: Sędzia WSA Janusz Kasprzycki (spr.) Sędziowie: WSA Jakub Makuch Asesor WSA Magdalena Gawlikowska po rozpoznaniu w dniu 6 marca 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi E. H. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 19 lipca 2023 r., znak: SKO-NP-4115-18/23 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.


UZASADNIENIE

Uzasadnienie:

Zaskarżoną przez E. H., zwaną dalej skarżącą, decyzją z dnia 19 lipca 2023 r., znak: SKO-NP.-4115-18/23, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r., poz. 775 ze zm., zwanej dalej w skrócie – k.p.a.), art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 390 ze zm., zwanej dalej ustawą o świadczeniach rodzinnych), utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy N. z dnia 20 grudnia 2022 r. nr GOPS-5222-51/22 o odmowie przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad mężem C. H.

Powyższa decyzja zapadła w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:

Decyzją z dnia z dnia 20 grudnia 2022 r. nr GOPS-5222-51/22 Wójt Gminy N. odmówił skarżącej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad mężem.

W uzasadnieniu decyzji organ pierwszej instancji wskazał, że skarżąca zwróciła się o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym mężem, który legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, a niepełnosprawność ta powstała w wyniku wypadku w pracy, gdy wymagający opieki miał 51 lat.

Organ ustalił, że skarżąca nie może podjąć zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, ponieważ nie jest w stanie pogodzić pracy z opieką nad mężem. Mąż skarżącej wymaga stałej opieki w codziennej pielęgnacji, rehabilitacji domowej oraz pomocy we wszystkich czynnościach dnia codziennego. Ze względu na tę opiekę - jak oświadczyła skarżąca - od 1 listopada 2022 r. - zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego.

Organ stwierdził jednak, że w sprawie nie występują łącznie wszystkie przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, bowiem niepełnosprawność męża skarżącej nie powstała w okresie wskazanym w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Od powyższej decyzji odwołanie złożyła skarżąca, podnosząc że organ pierwszej instancji podjął negatywne rozstrzygnięcie w oparciu o przepis, który został uznany za niekonstytucyjny przez Trybunał Konstytucyjny.

Opisaną na wstępie decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji.

W uzasadnieniu tak podjętego rozstrzygnięcia powołało treść przepisów art. 17 ust. 1 i art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz wskazało, że z materiału dowodowego wynika, że mąż skarżącej legitymuje się orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności wydanym przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Limanowej, znak: ZO-8321.1.359.2023, który zaliczył go na okres do 30 kwietnia 2028 r. do znacznego stopnia niepełnosprawności i wskazał, iż stopień ten jak i sama niepełnoprawność datuje się od 18 marca 2021 r. Nadto do akt sprawy załączone zostały orzeczenia Lekarza Orzecznika ZUS:

- z dnia 27 kwietnia 2016 r., nr akt: [...] stwierdzające, że mąż skarżącej jest całkowicie niezdolny do pracy do 30 kwietnia 2020 r., a niezdolność ta powstała 27 lutego 2013 i pozostaje ona w związku z wypadkiem w pracy, jest niezdolny do samodzielnej egzystencji do 30 kwietnia 2020 r. a niezdolność ta powstała 27 lutego 2013 r. i pozostaje ona w związku z wypadkiem w pracy,

- z dnia 23 marca 2020 r., nr akt: [...] stwierdzające, że mąż skarżącej jest całkowicie niezdolny do pracy, a niezdolność ta powstała w związku z wypadkiem w pracy, jest niezdolny do samodzielnej egzystencji do 31 marca 2023 r., a niezdolność ta pozostaje w związku z wypadkiem w pracy.

Kolegium stwierdziło, że rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji co do zasady jest prawidłowe, pomimo częściowo błędnego uzasadnienia.

Podniosło, że organ pierwszej instancji orzekając o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie uwzględnił bowiem zmiany stanu prawnego, która nastąpiła na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 (Dz. U. z 2014 r., poz. 1443). W wymienionym wyroku Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z zasadą równości o której mowa w art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Zatem w obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy, której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny. W konsekwencji, w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała, nie później, niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia, przepis art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych jest zgodny z Konstytucją i nie ma przeszkód prawnych do jego stosowania. Natomiast w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. Wobec tego, w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium.

Kolegium wskazało jednakże, że niezależnie od powyższych rozważań dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie wystarczy sam fakt posiadania przez osobę wymagającą opieki orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności lub orzeczenia równoważnego. Ustaleniu podlega także i to, czy spełnione zostały pozostałe przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego i nie występują przesłanki negatywne, które uniemożliwiałyby jego przyznanie.

Z normy art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych wynika, że podstawową przesłanką, jaką musi spełnić osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne jest rezygnacja z pracy zarobkowej, spowodowana koniecznością sprawowania permanentnej opieki nad osobą bliską o określonym stopniu niepełnosprawności. Na równi z rezygnacją z zatrudnienia należy traktować niepodejmowanie pracy. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest bowiem przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Nie może być ono traktowane jako zastępcze źródło dochodu. Przepis art. 17 ust. 1 należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy.

Organ ustalił, że niepełnosprawny mieszka ze skarżącą od 2013 r., jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, w wyniku wypadku w pracy doznał urazu kręgosłupa (złamane kręgi piersiowe, które były leczone operacyjne) ma pourazowe porażenie kończyn dolnych i zaburzenia funkcji zwieraczy - wymaga cewnikowania, jest rehabilitowany ruchowo, porusza się na wózku inwalidzkim. W związku z powyższym wymaga pomocy i opieki w codziennym funkcjonowaniu. Pomocy tej udziela mu żoną. Opieka obejmuje: przygotowanie i podanie posiłków, codzienne podawanie zastrzyków, organizowanie wizyt u lekarza oraz badań towarzyszenie przy tych wizytach, wykup leków, załatwianie spraw urzędowych, robienie zakupów, palenie w piecu, dbanie o higienę osobistą, obcinanie paznokci, włosów, codzienne cewnikowanie, zmiana pościeli codziennie, dbanie o porządek, wspólne spacery, uczestnictwo w mszach, dbanie o kontakty z rodziną oraz sąsiadami.

W oświadczeniu z dnia 29 listopada 2022 r. skarżąca podała, że od 2015 r. sprawuje nieprzerwalnie opiekę nad mężem w ww. zakresie, co potwierdził również mąż skarżącej.

W ocenie Kolegium ustalony zakres opieki nie daje podstaw do przyznania wnioskowanego świadczenia, albowiem czynności wykonywane przez odwołującą ustalone na podstawie wywiadu oraz te (wyżej opisane) wskazane w oświadczeniach odwołującej nie odbiegają od zwykłych czynności wykonywanych przez osoby pracujące zawodowo i wspólnie zamieszkujące z członkami rodziny. Czynności wykonywane przez odwołującą wynikają wprost z faktu wspólnego zamieszkiwania z mężem oraz z ciążącego na niej obowiązku alimentacyjnego. Wykonywanie tych czynności z pewnością nie zajmuje odwołującej całego dnia i nie uniemożliwia wykonywania tak specyficznej pracy, jak praca we własnym gospodarstwie rolnym, którą jak wynika ze zestawiania wyżej opisanych okoliczności odwołująca wykonywała w czasie gdy jej mąż uległ wypadkowi w 2013 r. i nieprzerwalnie kontynuowała do 1 listopada 2022 r. kiedy to, jak oświadczyła, zrezygnowała z prowadzenia gospodarstwa rolnego. Przy czym z akt sprawy nie wynika, aby stan zdrowia niepełnosprawnego uległ pogorszeniu w tym czasie. Z przedłożonych orzeczeń lekarza orzeczenia ZUS wynika, że nie uległ on pogorszeniu ani poprawie - stwierdzono iż nadal wymaga on pomocy innych osób w związku z wypadkiem w pracy.

Kolegium podniosło, że z akt sprawy nie wynika aby mąż skarżącej był osobą obłożnie chorą (leżącą) i w związku z tym wymagał całodobowej, permanentnej opieki i nadzoru ze strony opiekuna. Zdaniem organu odwoławczego może on samodzielnie funkcjonować przez część dnia, a skarżąca ze względu na charakter pracy w gospodarstwie rolnym może dostosować godziny pracy do konieczności wykonywania czynności opiekuńczych. Zatem, trudno przyjąć, iż w niniejszej sprawie występuje związek przyczynowo skutkowy między nie podejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem.

Według Kolegium takie czynności jak: podanie leków, pomoc przy ubieraniu się, przygotowanie i podanie posiłków, pranie ubrań, mycie naczyń, sprzątanie, czyli szeroko rozumiane prowadzenie gospodarstwa domowego są czynnościami, które nie mogą być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności odwołującej. Ponadto są to typowe czynności dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo, czy też prowadzą gospodarstwo rolne i wykonują je przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu. Na podstawie przedstawionego materiału dowodowego nie można bowiem przyjąć, że skarżąca stale i nieprzerwanie sprawuje osobistą opiekę nad niepełnosprawnym mężem, a tym samym nie wyczerpuje zakresu opieki wymaganej dla świadczenia pielęgnacyjnego, która ze względu na jej rozmiar powoduje brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, czy też jak to ma miejsce w przedmiotowej sprawie, prowadzenia czy wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym. Nadto z akt sprawy wynika, że skarżąca zrezygnowała z pracy w gospodarstwie rolnym w związku z opieką nad mężem 1 listopada 2021 r., który jak wynika z orzeczenia o niepełnosprawności wymagał opieki i pomocy od 2013 r.

Na marginesie Kolegium zwróciło uwagę, że w ramach polityki społecznej prowadzonej przez państwo realizowane są również usługi opiekuńcze, które mają na celu wspomaganie opieki nad osobą jej wymagającą po to aby opiekun takiej osoby nie musiał rezygnować z zatrudnienia lub podejmować pracy w ograniczonym zakresie czasowym.

W skardze na powyższą decyzje do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżąca zarzuciła naruszenie przepisów:

- art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy oświadczeniach rodzinnych poprzez zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez organ, że zakres opieki świadczony przez skarżącą nie wypełnia ww. dyspozycji podczas gdy w rozumieniu ww. przepisu osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym wymaga - w zależności od rodzaju schorzenia oraz aktualnego stanu zdrowia opieki stałej lub długotrwałej, lecz niekoniecznie całodobowej,

- art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez jego błędną wykładnię, polegającą na uznaniu nikłego zakresie sprawowanej opieki, jej sporadycznym charakterze (bo wykonywanym przez część doby, a nie przez całą dobę) oraz braku totalnej niesamodzielności niepełnosprawnego męża jako okoliczności, które umniejszają, czy wręcz uniemożliwiają skuteczne domaganie się świadczenia pielęgnacyjnego,

- prawa procesowego co miało istotny wpływ na wynik sprawy, poprzez błędną ocenę materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie polegającą na przyjęciu, że skarżąca nie sprawuje faktycznej samodzielnej opieki nad mężem, która wiązałaby się z koniecznością rezygnacji z dotychczasowego zatrudnienia czy niemożności podjęcia zatrudnienia z powodu opieki nad osobą niepełnosprawną, w sytuacji, gdy opieka ta jest niezbędna w takim zakresie w jakim jest to konieczne do właściwego funkcjonowania męża skarżącej, w tym niepogorszenia znacznego stanu jego zdrowia, co wymusza rezygnację bądź niepodejmowanie zatrudnienia.

- art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 § 1, art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez nie wyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, w tym nieuzupełnienie materiału dowodowego w sprawie (np. poprzez zarządzenie wykonania uzupełniającego wywiadu środowiskowego czy sporządzenia oświadczenia, co do szczegółowego planu dnia skarżącej) przy uznaniu, że nieprecyzyjny zakres opieki skarżącej nad mężem zawarty tak w opisie organu I instancji, jak i oświadczeniach skarżącej, przemawia za brakiem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i zwalnia organ rozstrzygające w sprawie z podejmowania działań zmierzających do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, pozwalającego na wydanie rozstrzygnięcia z uwzględnieniem słusznego interesu strony.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu podtrzymało swoje dotychczasowe stanowisko i wniosło o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

Stosownie do treści art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 2492 ze zm.) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634, zwanej dalej w skrócie P.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, stosując środki określone w ustawie. Kontrola sądu polega na zbadaniu zgodności z prawem (legalności) zaskarżonego aktu (odpowiednio decyzji, postanowienia) z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Sąd nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, zgodnie z dyspozycją art. 134 § 1 P.p.s.a. Sąd administracyjny nie rozstrzyga więc merytorycznie, lecz ocenia zgodność decyzji z przepisami prawa.

Skarga została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, zgodnie z wnioskiem skarżącej, zawartym w skardze (k. 4 akt sądowych) i postanowieniami art. 119 pkt 2 P.p.s.a.

Skarga nie zasługiwała jednakże na uwzględnienie.

Przeprowadzona bowiem w niniejszej sprawie kontrola według wyżej wskazanych kryteriów wydanych w niej decyzji nie wykazała, by tkwiły w nich wady skutkujące stwierdzeniem ich nieważności, czy wznowieniem postępowania.

Sąd nie dopatrzył się też takich naruszeń przepisów postępowania, ani przepisów prawa materialnego, które skutkowałyby uchyleniem kontrolowanych decyzji.

Materialnoprawną podstawę wydania kontrolowanych decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 390, zwanej dalej ustawą o świadczeniach rodzinnych), w brzmieniu obowiązującym na datę zaskarżonej decyzji.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 ww. ustawy, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji zatrudnienia:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Z kolei, zgodnie z art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie

lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Stosownie zaś do treści art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:

1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub

2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.

Mając powyższe regulacje ustawy o świadczeniach rodzinnych na względzie nie ulega wątpliwości w niniejszej sprawie, że z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wystąpiła osoba uprawniona – żona (skarżąca), a opieka sprawowana jest nad jej mężem, legitymującym się orzeczeniem legitymuje się orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności wydanym przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Limanowej, znak: ZO-8321.1.359.2023, który zaliczającym go na okres do 30 kwietnia 2028 r. do znacznego stopnia niepełnosprawności. Stopień ten jak i sama niepełnoprawność datuje się od 18 marca 2021 r. Nadto legitymuje się tez on orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS:

- z dnia 27 kwietnia 2016 r., nr akt: [...] stwierdzającym, że jest całkowicie niezdolny do pracy do 30 kwietnia 2020 r., a niezdolność ta powstała 27 lutego 2013 i pozostaje ona w związku z wypadkiem w pracy, jest niezdolny do samodzielnej egzystencji do 30 kwietnia 2020 r. a niezdolność ta powstała 27 lutego 2013 r. i pozostaje ona w związku z wypadkiem w pracy,

- z dnia 23 marca 2020 r., nr akt: [...] stwierdzającym, że jest całkowicie niezdolny do pracy, a niezdolność ta powstała w związku z wypadkiem w pracy, jest niezdolny do samodzielnej egzystencji do 31 marca 2023 r., a niezdolność ta pozostaje w związku z wypadkiem w pracy.

Nie ulega też wątpliwości, że pomimo tego, iż Kodeks rodzinny i opiekuńczy nie przewiduje wprost istnienia obowiązku alimentacyjnego pomiędzy małżonkami, to bezsprzecznie wynikający z art. 23 i 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r., poz. 1359, zwanej dalej w skrócie - k.r.o.) obowiązek wzajemnej pomocy małżonków, w tym obowiązek łożenia na utrzymanie współmałżonka, uzasadnia uwzględnienie tych regulacji przy ocenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, obok art. 128 i 129 k.r.o.

Sąd orzekający w niniejszej sprawie podziela stanowisko Kolegium, że w świetle zgromadzonego materiału dowodowego brak jest jednak związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem. W konsekwencji prawidłowo uznało Kolegium, że podjęte rozstrzygnięcie - o odmowie przyznania skarżącej żądanego świadczenia przez organ pierwszej instancji - odpowiada prawu.

Zdaniem Sądu w okolicznościach stanu faktycznego i prawnego niniejszej sprawy Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie mogło skorzystać z przyznanych mu kompetencji art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r., poz. 775, zwaną dalej w skrócie - k.p.a.) i utrzymać w mocy decyzję organu pierwszej instancji.

Po pierwsze, trafne i zasadne były uwagi Kolegium co do wykładni i niewłaściwego zastosowania przez organ pierwszej instancji art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, a to w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 (Dz. U. z 2014 r, poz. 1443), zgodnie z którym art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Skoro zatem nie jest dopuszczalne wydanie orzeczenia na podstawie przepisu w stosunku, do którego - w związku z wejściem w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego - odpadło domniemanie zgodności z Konstytucją, to doszło do naruszenia art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zw. z art. 190 ust. 1 Konstytucji RP (zob. wyrok NSA z 14 grudnia 2016 r., sygn. akt l OSK 1614/16).W obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy, której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny w ww. wyroku.

Po drugie, trafna i przekonywująca jest w tym względzie dokonana przez Kolegium ocena zebranego materiału dowodowego, że w niniejszym przypadku brak jest podstaw do stwierdzenia istnienia związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy rezygnacją przez skarżącą z aktywności zawodowej w gospodarstwie rolnym, a koniecznością sprawowania przez nią opieki nad niepełnosprawną mężem.

Z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, że od 2013 r. mąż skarżącej jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym na skutek wypadku w pracy, w wyniku którego doznał urazu kręgosłupa (złamane kręgi piersiowe, które były leczone operacyjne), ma pourazowe porażenie kończyn dolnych i zaburzenia funkcji zwieraczy - wymaga cewnikowania, jest rehabilitowany ruchowo, porusza się na wózku inwalidzkim. W związku z powyższym wymaga pomocy i opieki w codziennym funkcjonowaniu, jak podnosi skarżąca. Opieka obejmuje: przygotowanie i podanie posiłków, codzienne podawanie zastrzyków, organizowanie wizyt u lekarza oraz badań towarzyszenie przy tych wizytach, wykup leków, załatwianie spraw urzędowych, robienie zakupów, palenie w piecu, dbanie o higienę osobistą, obcinanie paznokci, włosów, codzienne cewnikowanie, zmiana pościeli codziennie, dbanie o porządek, wspólne spacery, uczestnictwo w mszach, dbanie o kontakty z rodziną oraz sąsiadami.

Prawidłowa jest ocena zakresu i charakteru wskazanych co dopiero czynności opiekuńczych w odniesieniu do stanu zdrowia i możliwości samodzielnego funkcjonowania męża skarżącej w życiu codziennym, że brak jest jednak podstaw do przyznania wnioskowanego świadczenia. Zgodzić się należy z oceną Kolegium, że czynności wykonywane przez skarżącą, ustalone na podstawie wywiadu oraz te (wyżej opisane) wskazane w jej oświadczeniach, nie odbiegają od zwykłych czynności wykonywanych przez osoby pracujące zawodowo i wspólnie zamieszkujące z członkami rodziny. Trafnie podnosi Kolegium, że wykonywanie tych czynności z pewnością nie zajmuje skarżącej całego dnia i nie uniemożliwia wykonywania , co ważne. przez nią jakiejkolwiek pracy, a zwłaszcza tak specyficznej pracy, jaką jest praca we własnym gospodarstwie rolnym, z której zrezygnowała. Zasadne są mianowicie argumenty Kolegium w tym względzie, że pracę w gospodarstwie rolnym, biorąc pod uwagę wszystkie okoliczności stanu faktycznego, skarżąca wykonywała także w czasie gdy jej mąż uległ wypadkowi w 2013 r. i nieprzerwalnie kontynuowała swą aktywność do 1 listopada 2022 r. kiedy to, jak oświadczyła, zrezygnowała z prowadzenia gospodarstwa rolnego. Zasadne jest więc stwierdzenie Kolegium, że z akt sprawy nie wynika, aby stan zdrowia niepełnosprawnego uległ pogorszeniu w tym czasie. Z przedłożonych orzeczeń lekarza orzeczenia ZUS wynika, że nie uległ on pogorszeniu ani poprawie – stwierdzono tylko, iż nadal wymaga on pomocy innych osób w związku z wypadkiem w pracy. Nadto, przekonywująco Kolegium podniosło, że z akt sprawy nie wynika aby mąż skarżącej był osobą obłożnie chorą (leżącą) i w związku z tym wymagał całodobowej, permanentnej opieki i nadzoru ze strony opiekuna. Istotnie, zdawać należy sobie sprawę z pewnością z trudności z tym związanych, ale doświadczenie życiowe i ogólna wiedza także przemawiają za tym, iż trafnie wskazało Kolegium, że może on samodzielnie funkcjonować przez część dnia. Skarżąca ze względu na charakter pracy w gospodarstwie rolnym może bowiem dostosować godziny pracy do konieczności wykonywania czynności opiekuńczych. Zatem, trudno przyjąć, że w niniejszej sprawie występuje związek przyczynowo - skutkowy między rezygnacją z pracy w gospodarstwie rolnym, a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem.

Zasadnie też wskazuje Kolegium, że takie czynności jak: podanie leków, pomoc przy ubieraniu się, przygotowanie i podanie posiłków, pranie ubrań, mycie naczyń, sprzątanie, czyli szeroko rozumiane prowadzenie gospodarstwa domowego są czynnościami, które nie mogą być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności. Ponadto są to typowe czynności dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo, czy też prowadzą gospodarstwo rolne i wykonują je przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu. Na podstawie przedstawionego materiału dowodowego nie można bowiem przyjąć, iż skarżąca stale i nieprzerwanie sprawuje osobistą opiekę nad niepełnosprawnym mężem, a tym samym nie wyczerpuje zakresu opieki wymaganej dla świadczenia pielęgnacyjnego, która ze względu na jej rozmiar powoduje brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, czy też jak to ma miejsce w przedmiotowej sprawie prowadzenia czy wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym. Nadto z akt sprawy wynika, że skarżąca zrezygnowała z pracy w gospodarstwie rolnym w związku z opieką nad mężem 1 listopada 2021 r., który jak wynika z orzeczenia o niepełnosprawności wymagał opieki i pomocy od 2013 r.

Trafnie zwróciło też uwagę Kolegium, że w ramach polityki społecznej prowadzonej przez państwo realizowane są również usługi opiekuńcze, które mają na celu wspomaganie opieki nad osobą jej wymagającą po to aby opiekun takiej osoby nie musiał rezygnować z zatrudnienia lub podejmować pracy w ograniczonym zakresie czasowym.

Skarżąca nie przedstawiła więc takich okoliczności, które by świadczyły o tym, że stan zdrowia wymagającego opieki męża, jego funkcjonowanie w życiu codziennym w sposób samodzielny, nie jest możliwe bez pomocy skarżącej w sposób ciągły i nieprzerwany, a więc taki, który wymuszał podjęcie przez nią decyzji o rezygnacji z pracy w gospodarstwie rolnym. Przyznanie prawa do przedmiotowego świadczenia nie jest "za sprawowanie opieki". Podkreślić należy, że świadczenie to jest przyznawane wówczas, gdy wyczerpane zostały wszelkie inne możliwości zapewnienia opieki osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji (w tym m.in. odpowiednio współdziałanie wszystkich dzieci w opiece, ewentualne. zatrudnienie opiekuna, czy skorzystanie z usług opiekuńczych), a mimo to - ze względu na rzeczywisty zakres opieki, wynikający z potrzeb osoby niepełnosprawnej (a dokładniej, jej stanu zdrowia) - istnieje konieczność rezygnacji z zatrudnienia bądź niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z uwagi na konieczność tej opieki. Czynności takie jak: sprzątanie, gotowanie są tymi, które związane są prowadzeniem każdego gospodarstwa domowego. Konieczność natomiast pomocy w czynnościach utrzymywania ciała matki w higienie, przygotowywaniu posiłków, czy innych czynności, wymaga poświęcenia czasu, ale nie w takim rozmiarze, że niweczy to całkowicie jakąkolwiek pracę skarżącej. Nie można również pominąć w tej ocenie zakresu i charakteru czynności opiekuńczych jako elementu związku przyczynowo – skutkowego podnoszonego w orzecznictwie sądowoadministracyjnym - że praca w gospodarstwie rolnym - charakteryzuje się elastycznością czasu pracy. Jak zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale siedmiu sędziów NSA z dnia 11 grudnia 2012 r., sygn. I OPS 5/12, przy właściwej organizacji pracy rolnik może prowadzić gospodarstwo rolne i jednocześnie sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną. Jest bowiem organizatorem własnej pracy. Ma możliwość jej zaplanowania, dostosowania rozkładu zajęć do potrzeb rodziny, w tym swobodnego wyznaczenia czasu niezbędnego na czynności opiekuńcze nad osobą niepełnosprawną. W ocenie Sądu, w zestawieniu ze stwierdzonym stanem zdrowia męża skarżącej, zakresem sprawowanej przez nią opieki – aktywność zawodowa skarżącej w ramach gospodarstwa rolnego, jest jednak wbrew twierdzeniom skarżącej, do pogodzenia z opieką nad mężem. Innych okoliczności wskazujących na takie absorbowanie skarżącej niweczących jej pracę w gospodarstwie rolnym nie przedstawiono.

Prawo do przedmiotowego świadczenia może być przyznane tylko wówczas, gdy zaistniały wszystkie przewidziane ku temu przepisami ustawy o świadczeniach rodzinnych pozytywne przesłanki, a jednocześnie nie zachodzi żadna z negatywnych przesłanek wykluczających przyznanie prawa

do tego świadczenia.

Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest przecież częściowe zrekompensowanie opiekunowi niepełnosprawnego strat finansowych spowodowanych niemożnością podjęcia pracy lub rezygnacją z niej w związku z koniecznością opieki nad osobą niepełnosprawną (por. np. wyrok NSA z dnia 21 sierpnia 2018 r., sygn. akt I OSK 1124/18). Czynności opiekuńcze wykonywane przez opiekuna musza być więc tego rodzaju i obejmować taki zakres, że absorbują opiekuna w takim wymiarze, że nie jest on w stanie podjąć pracy i to nawet w niepełnym wymiarze czasu pracy. Takiego stanu rzeczy skarżąca nie przedstawiła organom, by mogły one w drodze określonych środków dowodowych ustalić, że stan faktyczny przedstawia się w niniejszej sprawie właśnie w taki sposób.

W rozpatrywanej sprawie, zdaniem Sądu, nie można więc skutecznie postawić Kolegium (jak i organowi pierwszej instancji) zarzutu ani naruszenia wskazanych w skardze przepisów prawa materialnego - art. 17 ust. 1, w tym art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych, przez ich błędną wykładnię i zastosowanie. Nie można też Kolegium zarzucić naruszenia przepisów postępowania: art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 § 1, art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, poprzez błędną ocenę zebranego materiału dowodowego i sprzeniewierzenie się innym naczelny zasadom postępowania administracyjnego, które by skutkowały uchyleniem kontrolowanych decyzji.

Ratio legis pomocy społecznej, powtórnie podkreślić to należy, polega na jej subsydiarnym jej charakterze. To rodzina w pierwszym rzędzie zobowiązana jest do zapewnienia opieki najbliższym. Pomoc państwa jest zatem możliwa jedynie wówczas, gdy wnioskujący o nią wykaże w sposób niebudzący wątpliwości, że wyczerpał wszystkie inne możliwości zapewnienia opieki niepełnosprawnemu członkowi rodziny. Tego aspektu w procesie wykładni, a co za tym idzie i stosowania przepisów, będącą tego konsekwencją, nie sposób pominąć. Z takim stanem rzeczy jednak w niniejszej sprawie nie mamy do czynienia.

Kolegium mogło więc, skorzystać z przyznanych mu kompetencji art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. i utrzymać w mocy trafne i odpowiadające prawu rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji.

Skarga nie mogła zatem wywrzeć zamierzonego skutku.

W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634), orzekł, jak w sentencji wyroku.