Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt II SA/Gd 706/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2023-03-22 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie: Przewodniczący Sędzia WSA Magdalena Dobek - Rak Sędziowie: Sędzia WSA Diana Trzcińska (spr.) Asesor WSA Wojciech Wycichowski po rozpoznaniu w dniu 22 marca 2023 r. w Gdańsku w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi D. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 13 czerwca 2022 r., nr SKO Gd/112/22 w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych uchyla zaskarżoną decyzję.


UZASADNIENIE

D. S. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku nr SKO/112/22 z 13 czerwca 2022 r. utrzymującą w mocy decyzję z 2 grudnia 2021 r. Dyrektora Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w N., działającego z upoważnienia Burmistrza N., w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych.

Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym:

Wskazaną wyżej decyzją organ I instancji ustalił D.S. łączną kwotę 2712 zł, jako nienależnie pobrane świadczenie rodzinne wypłacone na podstawie decyzji nr OPS.ŚR.522.PŚ.000774.2019 z 16 sierpnia 2019 r. za okres od 1 lipca 2020r. do 31 października 2020 r. z tytułu :

zasiłku rodzinnego na dziecko do 5 lat - należność w kwocie 950 zł

zasiłku rodzinnego na dziecko w wieku 5-18 lat należność w kwocie 1240 zł.

dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu wychowania dziecka w rodzinie wieloletniej - należność w kwocie 950 zł. W punkcie II decyzji organ orzekł o zwrocie ww. kwoty wraz z odsetkami.

Po rozpoznaniu odwołania od ww. Decyzji Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku decyzją z 13 czerwca 2022 r. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu wskazało, że jak uznał organ I instancji w skarżonej decyzji, od 1 lutego 2021 r., miesięczny dochód na osobę w rodzinie przekroczył kryterium dochodowe wynoszące 674 zł miesięcznie, a wynikające z art. 5 ust. 1, 2 i 3a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (dalej jako ustawa). Miesięczny dochód na osobę w rodzinie, jak ustalił organ I instancji wyniósł bowiem 928,74 zł. Kolegium wyjaśniło, że w przypadku przekroczenia kwoty uprawniającej daną rodzinę do zasiłku rodzinnego, zasiłek rodzinny i dodatki do zasiłku rodzinnego przysługują w wysokości różnicy między łączną kwotą zasiłków rodzinnych wraz z dodatkami, a kwotą, o którą został przekroczony dochód rodziny.

Jak wskazało Kolegium, w czerwcu 2020 roku T. C. uzyskał dochód w kwocie 2001,50 zł, wypłacony przez H. Jak wynika z jego oświadczenia z 8 listopada 2021 r. dochód ten stanowi wynagrodzenie z tytułu umowy zlecenia. Natomiast z tytułu umowy o pracę w R. spółka z o.o. s.k uzyskał on dochód w kwocie brutto 2600 zł (tj. Do wypłaty 1865,62 zł.) z uwagi na porozumienie stron z 31 marca 2020 r., co do zmian warunków płacy zmieniającego od 1 kwietnia 2020 r. wysokość wynagrodzenia za pracę do kwoty 2600 zł.

Zdaniem Kolegium, zmniejszenie dochodu od 1 kwietnia 2020 r. z punktu widzenia ustawy nie stanowi o jego utracie, jeśli chodzi o różnicę kwot pomiędzy dotychczasową wysokością wynagrodzenia a uzyskiwanym wynagrodzeniem po zmianie umowy o pracę tj. w kwocie 3867,12 zł. W myśl art. 5 ust. 5 ustawy przepisów o utracie i uzyskaniu dochodu nie stosuje się do dochodu z tytułu zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej i dochodu z tytułu wykreślenia z rejestru lub rozpoczęcia pozarolniczej działalności gospodarczej, jeżeli członek rodziny, osoba ucząca się lub dziecko pozostające pod opieką opiekuna prawnego utracili dochód z tych tytułów i w okresie 3 miesięcy, licząc od dnia utraty dochodu, uzyskali dochód u tego samego pracodawcy lub zleceniodawcy, lub zamawiającego dzieło lub ponownie rozpoczęli pozarolniczą działalność gospodarczą. Skoro ustawa nie uznaje za utratę dochodu u pracodawcy, u którego pracownik zaprzestał pracy a następnie podjął ją na podstawie nowej umowy o pracę, to w przypadku T. C. uzyskanie zmniejszonego wynagrodzenia tym bardziej nie można uznać za utratę dochodu w kwocie stanowiącej różnicę tych dochodów. Jeśli zaś chodzi o umowę zlecenia, to uzyskane na jej podstawie wynagrodzenie stanowi dochód uzyskany, który podlega uwzględnieniu na podstawie art. 5 ust. 3 a w związku art. 3 pkt 24 ustawy. Kolegium zważyło, że w dniu złożenia wniosku uwzględniony został dochód rodziny odwołującej się w wysokości 3570,96 zł za 2019 rok. Dodatkowo za czerwiec 2020 r. uwzględnić należy dochód uzyskany w wysokości 2001,50 zł. Zatem od czerwca 2020 r. dochód rodziny odwołującej się wynosił 5436,09 zł, tj. 906,22 zł na osobę w sześcioosobowej rodzinie. Przekraczał zatem kryterium dochodowe uprawniające do przyznania świadczeń rodzinnych tj. 674 zł na osobę w rodzinie.

Kolegium stwierdziło także, że brak było również podstaw do uwzględnienia przepisu art. 3a ustawy tj. zasady " złotówka za złotówkę" i przyznania świadczenia w wysokości różnicy między łączną kwotą zasiłków rodzinnych wraz z dodatkami, o której mowa w ust. 3, a kwotą, o którą został przekroczony dochód rodziny. W rezultacie, zdaniem Kolegium, organ I instancji prawidłowo stwierdził, że świadczenia pobrane od 1 lipca 2020 r. do 31 października 2020 r. stanowią świadczenia nienależne w myśl art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy. Organ odwoławczy podkreślił, że skarżąca składając wniosek o ustalenie prawa do zasiłków rodzinnych, została pouczona o obowiązku informowana organu I instancji o zmianach, co do danych wskazanych w art. 23 ust. 1 ustawy, dotyczących liczby członków rodziny, zmianie wysokości dochodu lub innych zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, w tym na wysokość otrzymywanych świadczeń. Nie poinformowała jednak o zmianie wysokości uzyskiwanych dochodów.

W skardze na tak wydaną decyzję podniesiono zarzut naruszenia przepisów postępowania - art. 7 i 77 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (dalej jako k.p.a.), które mogło mieć wpływ na wynik sprawy, co doprowadziło do poczynienia nieuprawnionych ustaleń faktycznych oraz nierozpatrzenia w sposób wystarczający zebranych w sprawie materiałów dowodowych, z uwagi na błędne ustalenia polegające na przyjęciu, że wysokość dochodu w miesiącu czerwcu 2020 r. wyniosła 5435,09 podczas gdy prawdziwy dochód wyniósł 3867,12 zł. Skarżąca zarzuciła także, naruszenie art. 104 u.p.s. poprzez jego niezastosowanie, mimo że żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobrane świadczenia w całości lub w części stanowiłoby obciążenie nadmierne lub też niweczyłoby udzieloną pomoc. W rezultacie skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego rozstrzygnięcia i ewentualne przekazanie sprawy do rozpoznania organowi I instancji.

Z uzasadnienia skargi wynika, że 10 listopada 2021 r. zostały organowi I instancji doręczone dokumenty potwierdzające zatrudnienie w firmie H. i dokument firmy R. Sp. z o.o. z 31 marca 2020 r. - porozumienie stron zmieniające warunki płacy z umowy o prace, polegające na zmniejszeniu wynagrodzenia. Wynagrodzenie wyniosło 1865,62 zł brutto i zostało ono uzupełnione wynagrodzeniem z umowy zlecenia w kwocie 2001,50 zł. Wynagrodzenie, jak wskazała skarżąca, za czerwiec 2020 r., nie wynosiło, jak ustalił organ I instancji 5435,09 zł, lecz 3867,12 zł. W przeliczeniu na osobę w rodzinie wyniosło ono 644,52 zł. i nie przekracza kwoty uprawniającej do przyznania pobranego świadczenia. Potwierdza to także zeznanie podatkowe PIT-37 za 2020 rok.

Nadto zdaniem skarżącej organ zaniechał dokonania weryfikacji zasadności zastosowania art. 104 ustawy o pomocy społecznej. Podkreśliła, że obecnie dysponują niewysokim dochodem jej konkubenta w wysokości 3514, 712 zł netto oraz kwotami 628 zł zasiłku rodzinnego i 2000 zł, pochodzące z tytułu "500+". Środki te przeznaczone są przy tym na bieżące wydatki, wśród których wymieniono raty w wysokości 2800 zł, koszty czynszu i energii wynoszące 700 zł, a także zakup żywności i środków czystości, odzieży i obuwia oraz wydatki szkolne. Nadto rodzina nie posiada żadnych oszczędności.

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie.

Pismem z 17 listopada 2022 r. zgłosił swój udział w postępowaniu pełnomocnik skarżącej, ustanowiony na mocy postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z 4 października 2022 r. oraz pisma Okręgowej Izby Radców Prawnych z 27 października 2022 r., podtrzymując dotychczas podniesione przez skarżącą twierdzenia i wnioski, a także zarzucając decyzjom wydanym przez organ I i II instancji naruszenie:

art. 55 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. 2022 poz. 615), polegające na jego niezastosowaniu przez organ I i II instancji, tj. braku wezwania skarżącej do złożenia dodatkowych wyjaśnień w kwestii przyczyny zmiany umowy o pracę zawartej przez T. C. ze spółką R. sp. z o.o. sp.k.,

art. 15oa ust. 1 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (t.j. Dz. U. 2021 poz. 2095), polegające na niezastosowaniu tego przepisu przez organ I i II instancji.

W uzasadnieniu wskazano, że organy obu instancji pominęły wskazany wyżej art. 15oa ust. 1. W ocenie zaś pełnomocnika skarżącej, powinny w trybie art. 55 ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych przeprowadzić wyjaśnienia czy powodem obniżenia wynagrodzenia T. C. poprzez zmianę umowy o pracę, było przeciwdziałanie pandemii COVID-19. Obowiązku tego organy nie wypełniły.

Niezależnie od powyższego, wskazano, że jak słusznie podnosi się w doktrynie dochód powinien być ustalany w sposób miarodajny, wszechstronny i pozwalający na odniesienie się do bliskiego dacie orzekania czasu, bowiem ma on pozwolić na poznanie sytuacji materialnej danej osoby i jej rodziny. Dochód członka rodziny ustala się m.in. w oparciu o przeciętny miesięczny dochód członka, rodziny osiągnięty w roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy, niemniej jednak, aby ustalenia były pełne, powinien on dokonać korekty wysokości dochodów osiągniętych w okresie minionym, poprzez uwzględnienie danych odnoszących się do dochodów jak najbardziej aktualnych (P. Rączka (red.) Świadczenia rodzinne. Komentarz, 2021, LEX, nb. 6). Taka interpretacja przepisów ustawy jest dowodem na to, że intencją ustawodawcy było, aby organ zawsze brał pod uwagę jak najbardziej bieżącą sytuację wnioskodawcy i jego rodziny (wyrok NSA z 19 kwietnia 2017r., I OSK 1914/15).

Nadto, kierując się celem ustawy o świadczeniach rodzinnych, tj. ochroną osób najuboższych, organ w ramach czynności wyjaśniających powinien poinformować skarżącą o możliwości złożenia wniosku, o którym mowa w art. 24 ust. 6 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Jest to tym bardziej uzasadnione, że przyznane skarżącej świadczenia są przyznawane na wychowanie małoletnich dzieci czy też poprawę ich sytuacji materialnej.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Oceniając wydane w sprawie decyzje w oparciu kryterium legalności Sąd uznał, że skarga zasługiwała na uwzględnienie.

Przedmiotem kontroli sądowoadministracyjnej w niniejszej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z 13 czerwca 2022 r., którą utrzymano w mocy decyzję organu I instancji w przedmiocie ustalenia nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego i nakazania jego zwrotu. W toku postępowania Kolegium ustaliło przy tym, że porozumieniem zmieniającym zawartym z pracodawcą zmniejszono od 1 kwietnia 2020 r. T. C. płacę do wysokości 2600 zł brutto. Jednocześnie z akt postępowania wynika, że T. C. otrzymywał wynagrodzenie z tytułu umowy zlecenia.

Na gruncie niniejszej sprawy przedmiotem sporu pozostaje sposób ustalenia, a w rezultacie wielkość dochodu przypadającego na jednego członka rodziny skarżącej w związku ze zmianą struktury dochodów jednego z członków rodziny skarżącej, co jest istotne ze względu na ustawowe kryterium dochodowe, którego przekroczenie skutkuje utratą prawa do świadczenia lub jego zmniejszeniem.

Podstawę materialną wydanych w sprawie decyzji stanowiły przepisy ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j. Dz. U. z 2023 r., poz. 390, dalej jako u.ś.r.), w szczególności zaś art. 30 ust. 1 u.ś.r., który stanowi, że osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Organy obu instancji uznały przy tym za zasadne zastosować art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., z którego wynika, że za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Jednocześnie, organy obu instancji akcentują, że skarżąca została pouczona o okolicznościach mogących spowodować utratę prawa do świadczenia.

Zdaniem Sądu jednak ze skarżonej decyzji Kolegium nie wynika, by organ odwoławczy dokonał wystarczającej analizy, czy skarżąca została prawidłowo pouczona o okolicznościach skutkujących ustaniem prawa do pobierania świadczenia, ani też by miała świadomość nienależnie pobieranego świadczenia. Kolegium wskazało bowiem, że skarżąca składając wniosek o przyznanie świadczenia została pouczona o konieczności informowania o zmianie wysokości dochodu.

Skuteczne pouczenie, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. to takie pouczenie, które było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że - zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego - można przyjąć, iż ów adresat miał (będzie miał) świadomość pobierania nienależnego świadczenia (wyrok WSA w Warszawie z 29 listopada 2022 r. I SA/Wa 1063/22). Pouczenie powinno jednoznacznie wyjaśniać, w sposób zrozumiały dla przeciętnego świadczeniobiorcy, w jakich sytuacjach pobierane świadczenie staje się "nienależnie pobrane" w rozumieniu prawa, a także jakie są skutki prawne pobierania takiego świadczenia (por. wyrok WSA w Warszawie z 15 listopada 2022 r., sygn. akt I SA/Wa 2267/22).

Podkreślić należy, że ustawa o świadczeniach rodzinnych posługuje się pojęciem "świadczeń nienależnie pobranych". Obowiązek zwrotu nie dotyczy "nienależnego świadczenia", ale "świadczenia nienależnie pobranego". W orzecznictwie sądów administracyjnych podkreśla się, że wskazane sformułowania nie są pojęciami tożsamymi. Określenie "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym i występuje między innymi wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Obowiązek zwrotu pobranego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy osoby, która została skutecznie pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń. Osoba zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia musi być zatem świadoma, że okoliczność, która powoduje ustanie prawa do uzyskanego świadczenia, wystąpiła. Z tego względu istotne jest dochowanie obowiązku poinformowania świadczeniobiorcy o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczenia, a następnie ustalenia, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z winy strony i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego (por. wyrok NSA z 19 października 2021 r., I OSK 539/21; wyrok WSA w Łodzi z dnia 19 lutego 2021 r., II SA/Łd 607/20).

Zgodnie natomiast z art. 30 ust. 2 pkt 1a u.ś.r. za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone w związku z zastosowaniem przepisów o utracie i uzyskaniu dochodu - po ustaleniu, że wystąpiły okoliczności, o których mowa w art. 5 ust. 4c. Przepis art. 5 ust. 4c u.ś.r. wskazuje natomiast, że przepisów o utracie i uzyskaniu dochodu nie stosuje się do dochodu z tytułu zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej i dochodu z tytułu wykreślenia z rejestru lub rozpoczęcia pozarolniczej działalności gospodarczej, jeżeli członek rodziny, osoba ucząca się lub dziecko pozostające pod opieką opiekuna prawnego utracili dochód z tych tytułów i w okresie 3 miesięcy, licząc od dnia utraty dochodu, uzyskali dochód u tego samego pracodawcy lub zleceniodawcy, lub zamawiającego dzieło lub ponownie rozpoczęli pozarolniczą działalność gospodarczą.

W okolicznościach niniejszej sprawy, jak słusznie wskazał pełnomocnik skarżącej, istotne znaczenie mają przepisy szczególne, modyfikujące w pewnym zakresie ogólne reguły wynikające z u.ś.r., które zostały całkowicie pominięte przez organy obu instancji. Zgodnie bowiem z art. 15oa ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U.2021 poz.2095 t.j. – dalej jako "ustawa COVID-19"), obniżenie wynagrodzenia z tytułu zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub obniżenie dochodu z pozarolniczej działalności gospodarczej w rozumieniu ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111 oraz z 2021 r. poz. 1162) z powodu przeciwdziałania COVID-19, stanowi utratę dochodu w rozumieniu tej ustawy i jest uwzględniane przy ustalaniu prawa do świadczeń rodzinnych na okresy zasiłkowe od dnia 1 listopada 2019 r. do dnia 31 października 2022 r. Jak stanowi przy tym art. 2 ust. 2 ww. ustawy COVID, ilekroć w ustawie jest mowa o "przeciwdziałaniu COVID-19" rozumie się przez to wszelkie czynności związane ze zwalczaniem zakażenia, zapobieganiem rozprzestrzenianiu się, profilaktyką oraz zwalczaniem skutków, w tym społeczno-gospodarczych, choroby, o której mowa w ust. 1.

Według art. 3 pkt 22 u.ś.r. zatrudnieniu lub inna praca zarobkowa to wykonywanie pracy na podstawie stosunku pracy, stosunku służbowego, umowy o pracę nakładczą oraz wykonywanie pracy lub świadczenie usług na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia, umowy o dzieło albo w okresie członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej, spółdzielni kółek rolniczych lub spółdzielni usług rolniczych, a także prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej. Zgodnie zaś z art. 3 pkt 2 u.ś.r. przez dochód rodziny rozumie się sumę dochodów członków rodziny. Z kolei dochodem członka rodziny jest przeciętny miesięczny dochód członka rodziny osiągnięty w roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 4-4c (art. 3 pkt 2a). Zgodnie z treścią art. 3 pkt 2a u.ś.r., ustalając dochód członków rodziny, a w konsekwencji i rodziny, organy muszą mieć na uwadze przepisy dotyczące utraty i uzyskania dochodu (art. 5 ust. 4-4c u.ś.r.). W powołanych przepisach ustawodawca przewidział sytuację zmian w strukturze dochodów rodziny, które powinny zostać wzięte pod uwagę w celu urealnienia dochodu w rozumieniu ustawy do dochodu faktycznie osiąganego. Zmiany sytuacji dochodowej rodziny mogą polegać na utracie lub uzyskaniu dochodu. W odniesieniu do uzyskania dochodu przepisy ustawy przewidują dwie możliwe sytuacje: (i) uzyskanie dochodu w roku kalendarzowym poprzedzającym okres, na jaki ustalane jest prawo do świadczeń rodzinnych, (ii) uzyskanie dochodu po roku kalendarzowym poprzedzającym okres, na jaki ustalane jest prawo do świadczeń rodzinnych.

Zgodnie zaś z art. 5 ust. 4 u.ś.r. w przypadku utraty dochodu przez członka rodziny, osobę uczącą się lub dziecko pozostające pod opieką opiekuna prawnego w roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy lub po tym roku, ustalając ich dochód, nie uwzględnia się dochodu utraconego. Art. 5 ust. 4c u.ś.r. stanowi, że przepisów o utracie i uzyskaniu dochodu nie stosuje się do dochodu z tytułu zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej i dochodu z tytułu wykreślenia z rejestru lub rozpoczęcia pozarolniczej działalności gospodarczej, jeżeli członek rodziny, osoba ucząca się lub dziecko pozostające pod opieką opiekuna prawnego utracili dochód z tych tytułów i w okresie 3 miesięcy, licząc od dnia utraty dochodu, uzyskali dochód u tego samego pracodawcy lub zleceniodawcy, lub zamawiającego dzieło lub ponownie rozpoczęli pozarolniczą działalność gospodarczą.

Sąd w składzie orzekającym podziela przy tym pogląd wyrażony w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 29 kwietnia 2020 r. I OSK 783/19, że przepis art. 5 ust. 4c ustawy należy odczytywać w ten sposób, że przepisów o utracie i uzyskaniu dochodu nie stosuje się, jeżeli członek rodziny utraci dochód m.in. z tytułu zatrudnienia i w okresie 3 miesięcy, licząc od dnia utraty dochodu, uzyska go ponownie u tego samego pracodawcy. Nie chodzi jednak o uzyskanie jakiegokolwiek dochodu, ale dochodu w wysokości co najmniej odpowiadającej dochodowi utraconemu. Aby organ mógł zastosować przepis art. 5 ust. 4c ustawy musi zaistnieć nie tylko kontynuacja zatrudnienia u tego samego pracodawcy (bez względu na podstawę prawną tego zatrudnienia), ale też kontynuacja w uzyskiwaniu dochodu (dochód uzyskany w okresie 3 miesięcy nie może być niższy niż dochód utracony).

Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę podziela zatem pogląd prezentowany w judykaturze przyjmujący, że w zakresie definicji zawartej w art. 3 pkt 23 u.ś.r. mieści się także obniżenie dochodu w związku z ograniczeniem zatrudnienia. Jakkolwiek w powołanym przepisie art. 3 pkt 23 u.ś.r. nie wskazano expressis verbis "zmniejszenia wynagrodzenia", to wykładnia tego przepisu nie może wspierać się wyłącznie na interpretacji literalnej. Zgodnie bowiem z poglądami orzecznictwa wykładnia przepisów winna zasadzać się na kompleksowej ich analizie. Pogląd taki wynika m. in. z wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 14 lipca 2021 r. sygn. akt I OSK 797/21 (orzeczenie dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, dalej CBOSA). Rozstrzygniecie to zapadło na tle sporu dotyczącego właściwej wykładni art. 3 pkt 23 ustawy o świadczeniach rodzinnych. W uzasadnieniu tego orzeczenia wskazano, że wykładnia spornych w sprawie norm winna następować przy wykorzystaniu wszystkich interpretacyjnych, bez względu na stopień jasności rezultatu wykładni otrzymanego w wyniku zastosowania dyrektyw chronologicznie wcześniejszych, a w przypadku powstania różnic rezultatów wykładni językowej, systemowej i funkcjonalnej wymagają podjęcia decyzji o przyznaniu prymatu, którejś z metod wykładni i uzyskanym przy jej pomocy wyniku (por. wyroki NSA z 3 lipca 2019 r., sygn. akt I OSK 2510/18, z 19 lipca 2019 r., sygn. akt I OSK 2631/18, dostępne w CBOSA). Dodatkowo zgodnie z niekwestionowanym stanowiskiem sądów administracyjnych organy administracji oraz sądy powinny dokonywać wykładni przepisów ustawowych z uwzględnieniem wartości i zasad wynikających z przepisów Konstytucji RP. Sądy i organy mają zatem obowiązek interpretowania przepisów ustaw, nie poprzestając na dosłownym odczytaniu treści przepisów, lecz na nadaniu im takiego znaczenia, by rezultat wykładni był zgodny z zasadami przewidzianymi w Konstytucji RP i prawie międzynarodowym, wiążącym Polskę, oraz z ich aksjologicznym uzasadnieniem (por. wyrok NSA z 9 czerwca 2017 r., sygn. akt II GSK 502/17, dostępne w CBOSA).

Z uwagi na powyższe należy wskazać, że zgodnie z art. 18 Konstytucji RP rodzina, macierzyństwo i rodzicielstwo znajdują się pod ochroną i opieką Rzeczypospolitej Polskiej. Stosownie zaś do postanowień art. 71 ust. 1 Konstytucji RP państwo w swojej polityce społecznej i gospodarczej uwzględnia dobro rodziny, a rodziny znajdujące się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej, zwłaszcza wielodzietne i niepełne, mają prawo do szczególnej pomocy ze strony władz publicznych. Odnotować także wypada, że w toku wykładni przepisów dotyczących możliwości przyznania zasiłku rodzinnego należy kierować się celem, jaki ma spełniać ta forma pomocy, który zgodnie z art. 4 ust. 1 u.ś.r. stanowi częściowe pokrycie wydatków na utrzymanie dziecka. Realizacja tego celu zapewniona jest nie tylko w sytuacji, gdy stosunek zatrudnienia lub wykonywania innej pracy zarobkowej ustał całkowicie, ale także w sytuacji, gdy utrata zatrudnienia i zmniejszenie wynikającego z tego stosunku wynagrodzenia następuje przez zmniejszenie wymiaru czasu pracy i płacy (por. wyroki NSA z 29 kwietnia 2020 r., sygn. akt I OSK 783/19, z 13 grudnia 2017 r., sygn. akt I OSK 1376/17, czy z 19 stycznia 2018 r., sygn. akt I OSK 1728/17, dostępne w CBOSA).

Przenosząc te uwagi na grunt rozpoznawanej sprawy trzeba wskazać, że porozumieniem zmieniającym warunki pracy zawartym pomiędzy R. Sp. z o.o. sp. k. a pracownikiem T. C., dokonano zmniejszenia temu pracownikowi miesięcznej płacy zasadniczej do kwoty 2600 zł brutto. Do akt sprawy złożono także potwierdzenie przelewu wynagrodzenia od wskazanego wyżej pracodawcy za czerwiec 2020 r. w kwocie 1865,62 zł oraz potwierdzenie wykonania przelewu z tytułu umowy zlecenia od firmy S. w kwocie 2001,50 zł.

W skarżonej decyzji Kolegium uznało, że zmniejszenie wynagrodzenia z tytułu umowy o pracę z R. Sp. z o.o. sp. k. nie stanowi o utracie dochodu. Sąd w składzie orzekającym nie podziela jednak tego stanowiska organu odwoławczego.

Co więcej, jak słusznie podnosi skarżąca, Kolegium w ogóle nie rozważyło zasadności zastosowania przytoczonego wyżej art. 15oa ustawy COVID-19.

Nadto Kolegium odnosząc się do wskazanej wyżej kwestii powołało przepisy prawa regulujące utratę dochodu i zawarcie umowy u tego samego pracodawcy. Uwzględniania jednak wymaga, że na gruncie niniejszej sprawy występują dwa podmioty reprezentujące pracodawcę, umowa o pracę zawarta bowiem została z R. Sp. z o.o. sp. k., zaś wynagrodzenie z tytułu umowy zlecenia wypłacała firma S.

Zauważyć przy tym należy, że organ I instancji wystąpił pismem z 10 listopada 2021 r. do przedsiębiorcy – S. o udzielenie informacji o zawartej umowie, nie uzyskując informacji w tym zakresie z uwagi na niepodjęcie przesyłki pocztowej przez adresata. Przesyłkę wystosowano za zwrotnym potwierdzeniem odbioru w placówce operatora pocztowego i pozostawiono na wymagany okres 14 dni, jednak z koperty nadawczej wynika, że była ona awizowania jednokrotnie. W rezultacie z uwagi na treść art. 44 k.p.a. oraz brak dalszych czynności mających na celu przeprowadzenie postępowania wyjaśniającego, starania organu uznać należy za nieskuteczne.

W konsekwencji Kolegium, nie rozważyło w sposób prawidłowy, czy na gruncie niniejszej sprawy doszło do utraty dochodu w rozumieniu powołanych wyżej przepisów, co przełożyło się na przedwczesne ustalenie kwoty dochodu w rodzinie skarżącej bez rozważenia wszystkich istotnych okoliczności, a w konsekwencji - na wadliwym ustaleniu w zakresie nienależnie pobranych przez stronę świadczeń.

Organ dopuścił się zatem naruszenia przepisów prawa materialnego art. 3 pkt 2a u.ś.r. w zw. z art. 5 ust. 4-4c u.ś.r. i art. 15oa ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych, jednocześnie nie zbadawszy należycie istotnych w sprawie okoliczności, naruszając tym samym art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.

Mając na uwadze powyższe, Sąd na podstawie art. 145 § 1 ust. 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję, uznając to za wystarczające do ponownego, właściwego załatwienia sprawy. Kolegium posiada bowiem kompetencje merytoryczno – reformacyjne umożliwiające wydanie prawidłowego rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie, zgodnego z wiążącą oceną prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania wyrażonymi w niniejszym wyroku. Kolegium powinno zatem dokonać ponownej analizy w zakresie dotyczącym uznania obniżenia wynagrodzenia z umowy o pracę za utratę dochodu, uwzględniając obniżenie wynagrodzenia w rozumieniu cytowanego wyżej art. 15 oa ustawy COVID-19 przy ustalaniu kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Ewentualne wątpliwości organu drugiej instancji co do zawartych umów winien on wyeliminować w trybie art. 136 k.p.a.

Orzeczenie o kosztach postępowania w zakresie wynagrodzenia adwokackiego Sąd pozostawił referendarzowi sądowemu zgodnie z jego właściwością.

Sąd orzekł w niniejszej sprawie na posiedzeniu niejawnym w postępowaniu uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a.