Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 261/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2021-07-08 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą decyzję I instancji
Powołane przepisy: article: Art. 17 ust. 1 b
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
article: Art. 71  ust. 1  w zw. z art. 32  ust. 1
journal: Dz.U. 1997 nr 78 poz 483
law: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie  Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu  25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r.

SENTENCJA

|Sygn. akt III SA/Kr 261/21 | [pic] W Y R O K W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 8 lipca 2021 r., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, w składzie następującym:, Przewodniczący Sędzia: WSA Ewa Michna (spr.), Sędziowie: WSA Hanna Knysiak-Sudyka, WSA Maria Zawadzka, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym, w dniu 8 lipca 2021 r., skargi J. S., na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego, z dnia 8 grudnia 2020 r. nr [...], w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia, , uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji.,


UZASADNIENIE

Decyzją z 29 lipca 2020 r. znak [...] Prezydent Miasta odmówił J. S. – zwanemu dalej skarżącym – przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wnioskowanego na żonę skarżącego – J. S. Skarżący przedłożył przy tym do akt orzeczenie z 7 lutego 2020 r. o niezdolności swojej żony do samodzielnej egzystencji - do dnia 29 lutego 2024 r.

Jako uzasadnienie odmowy organ wskazał niespełnienie przesłanki z art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 111 z późn. zm.), gdyż niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała w wieku 45 lat. Ponadto wskazał na zaistnienie negatywnej przesłanki z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy, którą stanowi ustalone skarżącemu prawo do emerytury począwszy od dnia 24 kwietnia 2020 r.

Skarżący w odwołaniu od decyzji organu I instancji wniósł o jej uchylenie. Powołał się na orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014r., K 38/13 i podniósł, że ustawa określając, że świadczenie przysługuje z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, nie określa kryterium dochodowego. Wyjaśnił także, że ma 65 lat i bez problemu dorobiłby do emerytury pracując, ale ze względu na konieczność sprawowania opieki nad żoną, takiej pracy nie może podjąć.

Decyzją z 8 grudnia 2020 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji. Odniosło się do powołanego przez skarżącego orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. podnosząc m. in., że organy rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożony przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej, miały obowiązek zbadać, czy skarżący spełniał warunki do przyznania tego świadczenia określone w art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych, z wyłączeniem tej części tego przepisu, która z dniem 23 października 2014 r. tj. z dniem publikacji w Dzienniku Ustaw, została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną - w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie, ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Organ odwoławczy podniósł, że skarżący z punktu widzenia art. 17 ust. 1 b ustawy o świadczeniach rodzinnych spełnia przesłanki warunkujące przyznanie mu świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu nie podejmowania bądź rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w związku z koniecznością sprawowania opieki nad żoną.

Jednocześnie organ podkreślił, że art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych wyraźnie wskazuje, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo m.in. do emerytury i w związku z tym organ I instancji nie mógł orzec inaczej niż odmówić przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego. Kolegium wskazało, że powołany wyżej przepis ustawy o świadczeniach rodzinnych nie przewiduje możliwości wyboru pomiędzy świadczeniem pielęgnacyjnym, a świadczeniem wymienionym w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy w zależności od tego, które ze świadczeń jest dla strony bardziej korzystne. Nie przewiduje również wyrównania różnicy pomiędzy tymi świadczeniami. Zatem, posiadanie prawa do jednego ze świadczeń, o których mowa w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a - w niniejszej sprawie do emerytury - wyklucza możliwość uzyskania przez stronę świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną żoną. W ocenie Kolegium przyjęcie odmiennego poglądu oznaczałoby zanegowanie zasady praworządności wyrażonej w art. 7 Konstytucji RP.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżący wniósł o uchylenie decyzji organu odwoławczego i przyznanie świadczenia od kwietnia 2020 r. w wysokości rekompensującej różnice pomiędzy pobieraną emeryturą a świadczeniem pielęgnacyjnym z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Podniósł, że do marca 2020 r. pobierał specjalny zasiłek pielęgnacyjny, który został wstrzymany w związku z uzyskaniem uprawnień do świadczenia emerytalnego. Skarżący powołał się na orzeczenia sądów administracyjnych, i podniósł że zgodnie z wykładnią prawa emerytura nie pozbawia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, bo emerytura jest niższa od świadczenia, a zgodnie z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., K 38/13 oraz wskazanymi orzeczeniami skarżący ma prawo do świadczenia w wysokości stanowiącej różnicę między wysokością świadczenia pielęgnacyjnego (1 971 zł), a świadczeniem emerytalnym (1 304,13 zł).

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył co następuje.

Skarga zasługiwała na uwzględnienie ponieważ z uwagi na różnice w wysokości świadczeń emerytalnych i pielęgnacyjnych uprawniona była wykładnia umożliwiająca skarżącemu dokonanie wyboru pomiędzy świadczeniami. Innymi słowy, posiadanie prawa do emerytury nie wykluczało automatycznie możliwości starania się o świadczenie pielęgnacyjne.

Sąd dostrzega, że obowiązujący nadal art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych stanowi w sposób wyraźny, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli: osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury. Jednakże wskazany przepis został wprowadzany do systemu prawa w czasie gdy świadczenia pielęgnacyjne były stosunkowo niskiej wysokości. Po zmianach wysokości tych świadczeń począwszy od 2014 r. (obecnie kwota świadczenia wynosi 1 971 zł zgodnie z obwieszczeniem Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 4 listopada 2020 r. wysokości świadczenia pielęgnacyjnego w roku 2021 - M.P z 2020 r., poz. 1031) opiekunowie niepełnosprawnych podnosili, że ww. art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a jest niezgodny z art. 71 ust. 1 zdanie drugie w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Powołane przepisy stanowią, że rodziny znajdujące się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej, zwłaszcza wielodzietne i niepełne, mają prawo do szczególnej pomocy ze strony władz publicznych (ww. art. 71 ust 1 zdanie drugie) i wszyscy są wobec prawa równi. Wszyscy mają prawo do równego traktowania przez władze publiczne (ww. art. 32 ust.1).

Istotne jest w sprawie, że wyrokiem z 26 czerwca 2019 r., SK 2/17 Trybunał Konstytucyjny orzekł, że ww. art. 17 ust. 5 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, jest niezgodny z art. 71 ust. 1 zdanie drugie w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu wyroku Trybunał stwierdził, że różnicowanie sytuacji prawnej osób rezygnujących z pracy w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnymi w oparciu o przyjęte przez ustawodawcę kryterium posiadania przez takie osoby ustalonego prawa do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy jest niedopuszczalne. Prowadzi ono bowiem do wyłączenia opiekunów-rencistów z kręgu podmiotów uprawnionych do świadczeń pielęgnacyjnych, pomimo że sytuacja faktyczna takich osób sprawujących opiekę nad niepełnosprawnymi (gdy nie podejmują oni zatrudnienia, które mogli podjąć przy jednoczesnym pobieraniu świadczenia rentowego) jest tożsama z sytuacją osób zdolnych do pracy, lecz rezygnujących z niej w celu opieki nad niepełnosprawnym dzieckiem.

Jednocześnie Trybunał dostrzegł, że realna wysokość renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy może być zdecydowanie niższa niż wysokość świadczenia pielęgnacyjnego. W systemie świadczeń rodzinnych brak jest z kolei rozwiązana pośredniego, które pozwoliłoby tę sytuację rozwiązać dzięki np. obniżeniu wysokości przyznanego świadczenia proporcjonalnie do wysokości pobieranej renty. Sprzeczna z zasadą równości jest jedynie sytuacja, gdy samo przyznanie prawa do takiej renty skutkuje odebraniem świadczenia.

Powyższy wyrok zbiegł się ze zmianą trendów orzeczniczych sadów administracyjnych (por. wyrok NSA z 28 czerwca 2019 r., I OSK 757/19), które dostrzegły konieczność weryfikacji jasnych wydawałoby się rezultatów wykładni językowej art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych w oparciu o reguły wykładni systemowej oraz celowościowej i funkcjonalnej.

Wynika to ze zmiany relacji między wysokością świadczenia pielęgnacyjnego a wysokością świadczeń, których pobieranie wyłącza prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Kiedy ustawodawca uchwalając w 2003 r. ustawy o świadczeniach rodzinnych wyłączył możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego opiekunom, którzy mają prawo do określonych świadczeń, określił wysokość świadczenia pielęgnacyjnego na 420 zł miesięcznie i była to kwota niższa niż ówczesna wysokość najniższej emerytury i innych świadczeń wyłączających prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Taka relacja utrzymywała się aż do 1 maja 2014 r., kiedy to świadczenie pielęgnacyjne wzrosło do 800 zł i stało się nieznacznie wyższe od najniższej emerytury, a następnie było waloryzowane i obecnie jest już niemal dwukrotnie wyższe od najniższej emerytury. Niewątpliwie zatem intencją ustawodawcy wprowadzającego to wyłączenie było, aby uprawniony opiekun nie pobierał świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy otrzymuje świadczenie wyższe. Jednak odczytanie przepisu art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych w obecnych realiach jako pozbawiającego w całości świadczenia pielęgnacyjnego także opiekuna otrzymującego świadczenie znacznie niższe, wymagałoby jednoznacznego potwierdzenia przez dyrektywy wykładni systemowej oraz funkcjonalnej i celowościowej.

W rezultacie, zdaniem orzekającego w niniejszej sprawie Sądu, narusza zasadę równości taka wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, która pozbawia w całości prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osoby mające ustalone prawo do emerytury w wysokości niższej niż to świadczenie, choć w istocie przesłanki ubiegania się o każde z tych świadczeń są analogiczne.

Celem świadczenia pielęgnacyjnego jest rekompensowanie braku dochodów z pracy zarobkowej z powodu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Pozbawienie prawa do całości świadczenia pielęgnacyjnego osób pobierających emeryturę w niższej wysokości niż to świadczenie powoduje, że cel ten nie jest w stosunku do tej grupy opiekunów realizowany, mimo że sprawując opiekę po uzyskaniu prawa do emerytury opiekun nie może podjąć pracy zarobkowej (również tak jak ma to miejsce w przypadku świadczenia pielęgnacyjnego). Przykładem jest skarżący, który gdyby nie sprawował opieki nad żoną mógłby "dorobić" do uzyskiwanej emerytury, a nawet normalnie zarobkować, nie korzystając z tego świadczenia.

W ocenie orzekającego Sądu brak jest przesłanek, uzasadniających zróżnicowanie sytuacji opiekunów osób niepełnosprawnych polegających na wyłączeniu w całości prawa do świadczenia pielęgnacyjnego tych opiekunów, którzy mają ustalone prawo do jednego ze świadczeń wymienionych w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych w sytuacji gdy to świadczenie jest niższe niż świadczenie pielęgnacyjne. Wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych musi prowadzić do takiego zdekodowania jego treści, który nie jest sprzeczny nie tylko z zasadą równości wobec prawa (art. 32 ust. 1 Konstytucji RP), ale także z zasadami sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP), czy udzielania szczególnej pomocy rodzinom znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej (art. 71 ust. 1 zdanie drugie Konstytucji RP) i osobom niepełnosprawnym (art. 69 Konstytucji RP). Egzegeza tego przepisu musi być bowiem zgodna z innymi normami systemu prawa. Ustalenie jego znaczenia musi także uwzględniać jego cel i rolę społeczną, którą winien on pełnić. Wyłączenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego dla osób mających ustalone do emerytury w chwili wejścia w życie ustawy o świadczeniach rodzinnych ustawy o świadczeniach rodzinnych było uzasadnione, gdyż ówczesna wysokość tego świadczenia była niższa od najniższej emerytury. Tym samym osoba pobierająca emeryturę nie ponosiła straty finansowej pobierając emeryturę. Odwrócenie relacji ekonomicznych świadczenia pielęgnacyjnego i emerytury musi wiązać się z realizacją celu tego przepisu i nie może stawiać osoby pobierającej emeryturę w sytuacji ekonomicznie gorszej niż byłaby wówczas, gdyby nie posiadała ustalonego prawa do emerytury. W swoim orzecznictwie Trybunał Konstytucyjny stoi konsekwentnie na stanowisku, że obowiązkiem ustawodawcy jest stanowienie prawa, które będzie urzeczywistniało zasadę sprawiedliwości społecznej ("Pojęcie sprawiedliwości wiąże się z innymi pojęciami, takimi jak równość wobec prawa, solidarność społeczna, minimum bezpieczeństwa socjalnego oraz zabezpieczenie podstawowych warunków egzystencji osób pozostających bez pracy nie z własnej woli" - orzeczenie z 25 lutego 1997 r., K 21/95). Ustawa o świadczeniach rodzinnych w swym założeniu jest w całości aktem normatywnym służącym realizacji wskazanych powyżej zasad konstytucyjnych. Zmiany wysokości świadczenia pielęgnacyjnego i emerytury wiązać muszą się z kolei z taką interpretacją przepisów ustawy, która będzie urzeczywistniała te zasady. Oznacza to, że zasady konstytucyjne będące wyrazem określonych wartości determinują nie tylko treść aktów normatywnych stanowionych w państwie, lecz także proces stosowania prawa i związanej z nim wykładni jego przepisów.

Sąd zwraca uwagę, podobnie jak to zrobił Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w wyroku z 7 lipca 2021 r., III SA/Kr 51/21, że z uwagi na przedstawione powyżej zasady konstytucyjne uznać należy, że osoba, która spełnia warunki do przyznania wyższego świadczenia pielęgnacyjnego i chce je otrzymać, a pobiera emeryturę, winna móc dokonać wyboru jednego z tych świadczeń przez rezygnację z pobierania świadczenia niższego, tj. w niniejszej sprawie emerytury. Wybór może zrealizować przez złożenie do organu rentowego wniosku o zawieszenie prawa do emerytury na podstawie art. 103 ust. 3 ustawy dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 291 z późn. zm.). Zgodnie z tym przepisem prawo do emerytury, renty z tytułu niezdolności do pracy lub renty rodzinnej, do której uprawniona jest jedna osoba, może ulec zawieszeniu na wniosek emeryta lub rencisty. Ustawa nie ogranicza możliwości złożenia takiego wniosku. Zawieszenie prawa do emerytury, zgodnie z art. 134 ust. 1 pkt 1 powołanej ustawy, skutkować będzie wstrzymaniem wypłaty emerytury poczynając od miesiąca, w którym została wydana decyzja o wstrzymaniu wypłaty (art. 134 ust. 2 pkt 2 ustawy. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych). Emerytura jest prawem niezbywalnym, ale uznać należy, że zawieszenie tego prawa eliminuje negatywną przesłankę z ww. art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy o świadczeniach. O możliwości złożenia wniosku o zawieszenie emerytury i uzależnieniu przyznania świadczenia pielęgnacyjnego od przedstawienia decyzji o wstrzymaniu jej wypłaty organ winien stronę poinformować. Obowiązek informowania stron wynika z art. 9 ustawy dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 735) zgodnie z którym organy administracji publicznej są obowiązane do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Organy czuwają nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, i w tym celu udzielają im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek.

W ponownym postępowaniu organy uwzględnią stanowisko Sądu wyrażone w niniejszym wyroku.

W rezultacie Sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji z uwagi na naruszenie prawa materialnego tj. ww. art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, działając na podstawie art. 145 §1 pkt 1 lit. a i art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 z późn. zm.).