Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 156/23
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2024-02-16 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 188 w zw. z art 145 § 1 pkt 1 lit. a
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Dnia 16 lutego 2024 roku Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Marek Stojanowski Sędziowie: sędzia NSA Marian Wolanin sędzia del. WSA Arkadiusz Blewązka (spr.) po rozpoznaniu w dniu 16 lutego 2024 roku na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej A.K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 23 maja 2022 r., sygn. akt III SA/Kr 40/22 w sprawie ze skargi A. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w N. z dnia [...] października 2021 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżony wyrok, zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy L. z dnia [...] kwietnia 2021 r. znak [...]; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w N. na rzecz A. K. kwotę 900,00 (dziewięćset) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie wyrokiem z dnia 23 maja 2022 r., II SA/Kr 40/22 oddalił skargę A. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w N. z dnia [...] października 2021 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego.

Powyższy wyrok zapadł w następujących okolicznościach sprawy:

Decyzją z dnia [...] kwietnia 2021 r. nr [...] Wójt Gminy L. odmówił przyznania A. K. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opiekę nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką – M. K. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ, powołując się na art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U.2020.111 ze zm.), dalej jako "u.ś.r.", wskazał na fakt nie powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki w terminach określonych w ww. przepisie, jako na powód odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Matka skarżącego posiadała bowiem orzeczenie o niepełnosprawności, z którego wynika, iż powstało ono w grudniu 1987 r., a zatem po ukończeniu 60. roku życia. Ponadto organ I instancji wskazał, że skarżący zrezygnował z pracy w gospodarstwie rolnym począwszy od 30 marca 2021 r., tym samym brak było podstaw do przyznania świadczenia za okres od 1 marca 2021 r. Na skutek odwołania A. K. od ww. decyzji, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w N. decyzją z dnia [...] października 2021 r. nr [...] utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji. Zdaniem Kolegium w sprawie nie zachodził związek przyczynowo – skutkowy pomiędzy rezygnacją czy niepodejmowaniem przez A. K. zatrudnienia lub pracy w gospodarstwie rolnym, a sprawowaną opieką. Organ ustalił, że matka skarżącego orzeczeniem z dnia 7 grudnia 1987 r. została zaliczona do pierwszej grupy inwalidów z ogólnego stanu zdrowia, co było równoznaczne z zaliczeniem do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności. Inwalidztwo to było trwałe. Ustalono też, że z treści powyższego orzeczenia wynikał, iż inwalidztwo matki skarżącego istniało od grudnia 1987 r., a więc powstało po ukończeniu 60. roku życia. Kolegium wskazało, że za sprawą wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., K 38/13, w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później, określone art. 17 ust. 1b u.ś.r. kryterium momentu powstania niepełnosprawności, utraciło przymiot konstytucyjności, a wobec tego, w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należało dokonywać z pominięciem tego kryterium. Tym samym, stanowisko organu I instancji co do rozumienia art. 17 ust. 1b u.ś.r., w kontekście skutków powyższego wyroku Trybunału Konstytucyjnego, nie zasługiwało na akceptację. Tym niemniej organ wskazał, że z ustaleń wywiadu środowiskowego wynika, iż matka A. K. od roku nie ma zdolności poruszania się i komunikacji, w związku z doznanym udarem mózgu. Jest osobą leżącą, pampersowaną, wymagającą całodobowej opieki i pielęgnacji. Nie jest zdolna do samoobsługi i zadbania o własne bezpieczeństwo, nie zgłasza otoczeniu swoich potrzeb zaś opieka nad nią opiera się na obserwacji i wykonywaniu czynności higienicznych i pozostałych związanych z samoobsługą. Do czynności opiekuńczych należą: kąpiel, obcinanie paznokci, strzyżenie włosów, mycie protezy, zębów, moczenie nóg, prowadzenie do toalety, podmywanie, wymiana pielucho-majtek, smarowanie kremami przeciw odparzeniom, przygotowanie ubrań, ubieranie, ćwiczenia fizyczne, mierzenie ciśnienia, mierzenie poziomu cukru, podanie insuliny, podawanie leków, przygotowanie i podawanie posiłków, sprzątanie, pranie i prasowanie, wizyty lekarskie, opłacanie rachunków, robienie zakupów, realizacja recept, załatwianie spraw urzędowych, przygotowanie i przynoszenie opału, palenie w piecu, czytanie książek, pism urzędowych, układanie do snu, masaże, oklepywanie, czuwanie podczas snu. Większość z tych czynności skarżący wykonuje codziennie, nawet kilka razy dziennie, niektóre w razie potrzeby. Skarżący oświadczył, że zapewnia matce stałą, całodobową opiekę i w związku z tym nie podejmuje pracy zarobkowej, nawet w niepełnym wymiarze czasu pracy. Od [...] marca 2021 r. zaprzestał prowadzenia gospodarstwa rolnego i wykonywania pracy w tym gospodarstwie. Dokonując analizy przedstawionego przez skarżącego zakresu czynności wykonywanych w związku z opieką Kolegium wskazało, że z zasad doświadczenia życiowego wynika, że czynności takie jak: pranie, gotowanie posiłków, podawanie leków, umawianie wizyt lekarskich, sprzątanie, pomoc w czynnościach związanych z higieną osobistą – nie odbiegają od czynności, które wykonują osoby zajmujący się opieką nad starszymi rodzicami i jednocześnie pracujący zawodowo. Czynności te nie mają charakteru tego rodzaju, że należy je wykonywać przez cały dzień, a jedynie w ściśle określonych porach – z reguły rano i wieczorem – a zatem trudno uznać, że ich wykonywanie uniemożliwiało podjęcie jakiejkolwiek pracy, chociażby w ograniczonym zakresie. Zdaniem Kolegium, wskazane przez skarżącego niektóre czynności jak: wspólne spędzanie czasu, czytanie książek czy załatwianie spraw urzędowych czy związanych z opieką lekarską nie miały charakteru ciągłego, codziennego lecz są możliwe do wykonania w dłuższych okresach czasowych. Organ nadto podał w wątpliwość koniczność załatwiania przez skarżącego spraw urzędowych 94-letniej matki, które uniemożliwiałyby podjęcie pracy choćby w ograniczonym zakresie. W ocenie Kolegium, w sprawie nie zachodził związek przyczynowo – skutkowy pomiędzy rezygnacją czy niepodejmowaniem zatrudnienia (pracy w gospodarstwie rolnym), a sprawowaną opieką. Kolegium zauważyło, że poprzednio przez długi okres wystarczająca była opieka żony skarżącego nad teściową, która w związku z zaprzestaniem przez skarżącego prowadzenia gospodarstwa rolnego z dniem [...] marca 2021 r. przejęła obowiązek prowadzenia tego gospodarstwa. Niemożność sprawowania opieki, a jednocześnie podjęcie się prowadzenia gospodarstwa rolnego – w ocenie Kolegium – była okolicznością niewiarygodną na gruncie rozpatrywanej sprawy, a to w związku z faktem, że żona skarżącego nie byłaby uprawniona do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaną opieką, podczas gdy skarżący – w związku z ciążącym na nim obowiązkiem alimentacyjnym wobec matki – taką możliwość posiada. Kolegium ustaliło też, że oprócz skarżącego zobowiązanymi do alimentacji nad matką był również brat skarżącego oraz sześć jego sióstr. Po stronie rodzeństwa skarżącego nie ma przeszkody, która świadczyłaby o niemożności wywiązania się z ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnego. Wszystkie córki M. K. nie pracowały zawodowo i przebywały na emeryturze bądź też na zasiłku chorobowym, za wyjątkiem jednej, która poszukiwała pracy. Z kolei brat skarżącego mieszkał w tej samej miejscowości co matka i przebywał na rencie. Nie było zatem przeszkód aby przejął przynajmniej część obowiązków związanych z opieką nad matką, tak aby skarżący nie musiał rezygnować z pracy w gospodarstwie rolnym. Nadto – zdaniem Kolegium – obowiązek alimentacyjny nie musiał polegać na osobistym staraniu o osobę najbliższą, lecz mógł ograniczać się także do łożenia środków finansowych na tę osobę.

Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie wniósł A. K. domagając się uchylenia decyzji organów obu instancji. Wniósł również o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przypisanych.

W odpowiedzi Samorządowe Kolegium Odwoławcze w N. wniosło o oddalenie skargi, podtrzymując zajęte w sprawie stanowisko.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie uznając, że skarga na zasługuje na uwzględnienie wskazał, że skarżący nawet nie uprawdopodobnił, aby w ustalonych przez organ okolicznościach faktycznych, rzeczywiście był zmuszony do rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką. Sąd I instancji podkreślił, że przedmiotem sporu w niniejszej sprawie pozostaje sposób rozumienia związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia, a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką. W tym zakresie Sąd wskazał, że pod pojęciem opieki stałej należy rozumieć stałą pieczę nad osobą wymagającą opieki, stałą gotowość i możliwość udzielenia pomocy w sytuacji, gdy tylko taka potrzeba w danym momencie zaistnieje, a świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawną matką, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku dziecka względem rodzica, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania Sąd zauważył, że przepisy u.ś.r. nie zawiera definicji "sprawowania opieki", jednakże w orzecznictwie wskazuje się, że aby można było mówić o opiece, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., musi ona być "stała" lub "długoterminowa". Określenia te wskazują, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Świadczenie pielęgnacyjne ma bowiem być rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga, a zatem musi istnieć bezpośredni związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem) a sprawowaną opieką. Natomiast w sytuacji, gdy opieka nad daną osobą nie nosi cech opieki stałej lub długotrwałej, taki związek przyczynowo – skutkowy nie istnieje. Organ administracji ma zatem obowiązek ustalić czy istnieje związek między niepodejmowaniem pracy (rezygnacją z zatrudnienia) a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. Tym samym musi ustalić rozmiar faktycznie sprawowanej opieki w kontekście braku możliwości podjęcia pracy. Oznacza to, że organ w toku postępowania o wydanie decyzji przyznającej świadczenie pielęgnacyjne ustala, jaki jest zakres koniecznej (konkretnie w danym przypadku) opieki nad osobą niepełnoprawną, a więc w jakim zakresie osoba niepełnoprawna radzi sobie sama, bądź korzysta z pomocy innych osób bliskich. Orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności nie jest wystarczające do przyznania takiego świadczenia. Gdyby intencją ustawodawcy było przyznawanie świadczenia pielęgnacyjnego każdej osobie posiadającej orzeczenie o znacznym stopniu niepełnoprawności, przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. wprost by tak stanowił. Ze wskazanego przepisu wynika, że posiadanie takiego orzeczenia to tylko jeden z warunków świadczenia pielęgnacyjnego, niezbędne jest ponadto wykazanie, że po pierwsze istnieje "konieczność" sprawowania stałej lub długotrwałej opieki i po drugie, że jednocześnie ta "konieczność" wywołuje inną "konieczność", tj. rezygnację z zatrudnienia lub z podjęcia zatrudnienia przez osobę bliską, a więc że istnieje bezpośredni związek pomiędzy sprawowaniem stałej opieki a rezygnacją z (podjęcia) zatrudnienia.

Dalej Sąd I instancji wskazał, że z akt sprawy wynika, iż przez długi okres wystarczająca była opieka żony skarżącego nad teściową. Żona skarżącego w związku z zaprzestaniem przez skarżącego prowadzenia gospodarstwa rolnego z dniem 30 marca 2021 r. przejęła obowiązek prowadzenia tego gospodarstwa. W ocenie Sądu logiczna i zgodna z doświadczeniem życiowym była konstatacja Kolegium, że niewiarygodne były twierdzenia o niemożności prowadzenia nadal gospodarstwa rolnego przez skarżącego, w sytuacji gdy pracę na tym gospodarstwie przejęła żona skarżącego, która dotychczas opiekowała się jego matką. Tego typu "zamiana ról" miała raczej związek z chęcią uzyskania świadczenia ponieważ żona skarżącego nie byłaby uprawniona do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaną opieką, podczas gdy skarżący taką możliwość posiadał. Zdaniem Sądu, nie ma logicznie wytłumaczalnych przesłanek dlaczego żona skarżącego nie mogła nadal wspierać go w opiece nad matką.

Sąd I instancji wskazał także, że niniejszej sprawie skarżący nie jest jedyną osobą, która mogła się opiekować matką. Oprócz skarżącego zobowiązanymi do alimentacji jego matki był również brat skarżącego oraz sześć jego sióstr. W takiej sytuacji słusznie Kolegium wskazywało na potencjalne możliwości wspomagania w sprawowanej opiece nad matką chociażby w niektórych czynnościach opiekuńczych. Po stronie rodzeństwa skarżącego nie było bowiem przeszkody, która świadczyłaby o niemożności wywiązania się z ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnego.

W tym stanie rzeczy Sąd I instancji oddalił skargę na podstawie art. 151 p.p.s.a.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie wniósł A. K., zaskarżając wyrok w całości i zarzucając naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię:

1. art. 17 ust. 1 pkt 4 w związku z art. 17 ust. 1a u.ś.r. przez przyjęcie, że skarżącemu nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego mimo, że skarżący zalicza się do kręgu osób uprawnionych do uzyskania tegoż świadczenia, będący jednocześnie opiekunem faktycznie osoby niepełnosprawnej z uwagi na to, że rodzeństwo skarżącego może partycypować w opiece nad niepełnosprawna matką, podczas gdy funkcjonalna wykładnia ww. przepisów winna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia;

2. art. 17 ust. 1 u.ś.r. przez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącego w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

Mając na uwadze powyższe zarzuty wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i zasądzenie zwrotu kosztów postępowania.

Powyższe zarzuty zostały szerzej umotywowane.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna okazała się uzasadniona.

Naczelny Sąd Administracyjny stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a. rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod uwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a. oraz nie zachodzi żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 p.p.s.a., które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku.

Ocenę zarzutu kasacyjnego wypada rozpocząć od wskazania, iż zasadniczą przesłanką świadczenia pielęgnacyjnego jest rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Z niekwestionowanych okoliczności niniejszej sprawy wynika, iż matka skarżącego legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wskazującym na konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Jednocześnie z ustaleń, które były podstawą kwestionowanego wyroku wynika, iż matka skarżącego od 2020 r. nie ma zdolności poruszania się i komunikacji, w związku z doznanym udarem mózgu. Jest osobą leżącą, pampersowaną, wymagającą całodobowej opieki i pielęgnacji. Nie jest zdolna do samoobsługi i zadbania o własne bezpieczeństwo, nie zgłasza otoczeniu swoich potrzeb, zaś opieka nad nią opiera się na wykonywaniu wszelkich czynności higienicznych i związanych z jej obsługą.

W takiej sytuacji trafnie wskazywano w toku dotychczasowego postępowania, że zachodzi konieczność zbadania, czy istnieje związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją przez skarżącego z pracy w gospodarstwie rolnym a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką. Odnosząc się do powyższej kwestii, która stanowi wyłączne źródło kontrowersji w badanej sprawie, wypada zauważyć, iż zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. rezygnacja z zatrudnienia musi pozostawać w bezpośrednim związku z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Zatem nie każda rezygnacja z zatrudnienia stanowi podstawę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, a tylko taka, która jest podyktowana opieką. Związek między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły. Jednocześnie opieka ta musi stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej – powodować faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub prowadzić do rezygnacji z zatrudnienia w celu jej sprawowania. W treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. ustawodawca nie zawęził charakteru sprawowanej opieki, w szczególności nie wskazał aby opieka ta musiała być opieką stałą, wykonywaną bez przerwy, przez 24 godziny na dobę. Nie wskazał nawet na obowiązek zamieszkiwania opiekuna ze swoim podopiecznym. Przyjmuje się zatem, że cel i istota świadczenia pielęgnacyjnego wskazują na konieczność sprawowania opieki ustawicznej nad osobą niepełnosprawną. Powinna ona być sprawowana codziennie, a opiekun winien pozostawać do dyspozycji podopiecznego, udzielając pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość niesienia pomocy (vide: P.Rączka (red.), Świadczenia rodzinne. Komentarz, WKP 2021, uwagi do art. 17 oraz przywołane tam orzecznictwo sądów administracyjnych). Sprawowanie opieki, w powyższym rozumieniu tegoż pojęcia, nie musi oznaczać, że podopieczny nie może podejmować aktywności adekwatnych dla swego stanu zdrowia, w szczególności, że nie może mieć "czasu dla siebie". Podejmowanie takich aktywności nie podważa sprawowanej opieki, która winna być odpowiednią do charakteru istniejącej niepełnosprawności, potwierdzonej w orzeczeniu o niepełnosprawności. Z orzeczenia tego wynika bowiem charakter i zakres stwierdzonej niepełnosprawności i orzeczeniem tym pozostają związane organy orzekające o świadczeniu pielęgnacyjnym. Stopnie niepełnosprawności (znaczny, umiarkowany i lekki), rozróżnione i zdefiniowane zostały w art. 3 i art. 4 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz.U.2021.573 ze zm.)., dalej jako "u.r.z.s.". Legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności jest zatem faktem instytucjonalnym, a o tym jak należy rozumieć orzeczenie o stopniu niepełnosprawności rozstrzyga brzmienie przepisów ww. ustawy (vide: uchwała siedmiu sędziów NSA z dnia 14 listopada 2022 r., I OPS 2/22, www.orzeczenia.nsa.gov.pl ). Zgodnie z art. 4 ust. 1 u.r.z.s. do znacznego stopnia niepełnosprawności zalicza się osobę z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej i wymagającą, w celu pełnienia ról społecznych, stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji. Skutki naruszenia sprawności organizmu osoby o znacznym stopniu niepełnosprawności oznaczają całkowitą zależność osoby od otoczenia. Zakres sprawowanej opieki nad taką osobą oznacza pielęgnację dotyczącą higieny osobistej i karmienia lub w wykonywaniu czynności samoobsługowych, prowadzeniu gospodarstwa domowego oraz ułatwiania kontaktów ze środowiskiem (§ 29 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 15 lipca 2003 r. w sprawie orzekania o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności (Dz.U.2021.857).

Z ustaleń dokonanych przez organ I instancji, niepodważonych w toku dalszego postępowania wynika, iż do czynności opiekuńczych, które skarżący wykonuje (niektóre kilka razy dziennie, a niektóre stosownie do potrzeb) należą: kąpiel, obcinanie paznokci, strzyżenie włosów, mycie protezy, zębów, moczenie nóg, prowadzenie do toalety, podmywanie, wymiana pielucho-majtek, smarowanie kremami przeciw odparzeniom, przygotowanie ubrań, ubieranie, ćwiczenia fizyczne, mierzenie ciśnienia, mierzenie poziomu cukru, podanie insuliny, podawanie leków, przygotowanie i podawanie posiłków, sprzątanie, pranie i prasowanie, wizyty lekarskie, opłacanie rachunków, robienie zakupów, realizacja recept, załatwianie spraw urzędowych, przygotowanie i przynoszenie opału, palenie w piecu, czytanie książek, pism urzędowych, układanie do snu, masaże, oklepywanie, czuwanie podczas snu. Z oświadczeń skarżącego, które nie były podważone w toku postępowania wynika, że zapewnia on niepełnosprawnej matce stałą, całodobową opiekę. Z ustaleń sprawy nie wynika także aby opieka nad M. K. była nienależycie sprawowana albo aby opiekę tę sprawowały inne osoby niż syn A. K.

W takiej sytuacji należy wyraźnie wskazać, iż zakres sprawowanej przez skarżącego opieki nad matką nie jest możliwy do pogodzenia z pracą w gospodarstwie rolnym lub jakąkolwiek inną pracą zarobkową, choćby w niepełnym zakresie. Wniosek taki uznać wypada za oczywisty, zważywszy na to, że skarżący wykonuje opiekę nad matką codziennie i regularnie w takim wymiarze, który pozostaje adekwatny do potrzeb osoby niepełnosprawnej. Nie może przy tym ulegać wątpliwości, że stan zdrowia 94-letniej osoby całkowicie niesamodzielnej wymaga podejmowania czynności opiekuńczych w różnych porach, w ciągu całego dnia. Opieka ta sprawowana jest także w święta i dni wolne od pracy. To zaś oznacza, że opieka trwa bez możliwości uzyskania w niej przerwy, a zatem w istocie bez wytchnienia jakie dają w przypadku zatrudnienia lub pracy zarobkowej dni wolne (weekendy) czy okresy urlopowe. Nadto, nawet jeśli skarżący nie wykonuje bezpośrednio czynności opiekuńczych w określonym czasie, bowiem nie wymaga tego stan matki, to w tym czasie pozostaje w dyspozycji osoby niepełnosprawnej, co także stanowi element sprawowanej opieki. Z powyższego punktu widzenia koherentny obraz sprawy daje także rezygnacja przez skarżącego z dalszego prowadzenia gospodarstwa rolnego i podjęcie się jego prowadzenia przez żonę skarżącego. Okoliczności te potwierdzają realizm opieki sprawowanej przez skarżącego nad matką i brak możliwości pogodzenia tej opieki z jednoczesnym prowadzeniem gospodarstwa rolnego.

W takiej sytuacji niezrozumiała jest ocena zakresu i charakteru sprawowanej opieki, dokonana w postępowaniu odwoławczym i zaakceptowana przez Sąd I instancji, odwołująca się wyłącznie do poszczególnych czynności opiekuńczych. Wszak wśród czynności opiekuńczych znajdują się zarówno takie, które wykonywane są sporadycznie, co kilka dni, a nawet tygodni, jak i takie, które są pracochłonne i wykonywane są kilka razy dziennie. Dostrzeżenie przez organ tylko tych pierwszych i próba zdyskredytowania ich wagi, nie stanowi oceny okoliczności sprawy, która mogłaby odpowiadać dyspozycji art. 80 k.p.a. Ocena taka ma charakter wybiórczy i nie może prowadzić do zdyskredytowania pełnego zakresu sprawowanej opieki, który – co należy raz jeszcze zaakcentować – został ustalony w postępowaniu przed organem I instancji i nie został w toku późniejszego postępowania podważony.

Mając na uwadze powyższe okoliczności należy uznać, iż w badanej sprawie związek pomiędzy sprawowaną przez skarżącego opieką nad niepełnosprawną matką, a rezygnacją z dalszej pracy w gospodarstwie rolnym jest niewątpliwy. Rezygnacja z dalszego prowadzenia gospodarstwa rolnego podyktowana jest bowiem koniecznością sprawowania opieki nad matką, a zakres sprawowanej opieki uniemożliwia jej pogodzenie z dotychczasową aktywnością zawodową skarżącego. Nietrafny jest zatem wniosek organu odwoławczego i Sądu I instancji o braku ścisłego związku między rezygnacją przez skarżącego z dotychczasowego prowadzenia gospodarstwa rolnego, a sprawowaną opieką nad niepełnosprawną matką.

Niemożliwe do zaakceptowania są także podnoszone w toku dotychczasowego postępowania próby "zracjonalizowania" opieki sprawowanej przez skarżącego nad niepełnosprawną matką, tak aby była ona możliwa do pogodzenia z pracą w gospodarstwie rolnym, w tym przez zaangażowanie do opieki nad niepełnosprawną M. K. jej synowej (żony skarżącego), oraz jej pozostałych dzieci (rodzeństwa skarżącego). Tego rodzaju uwagi organu odwoławczego i Sądu I instancji wykraczają poza zakres sprawy opartej na treści art. 17 u.ś.r., w szczególności w razie ustalenia – jak ma to miejsce w badanej sprawie – że osoba niepełnosprawna ma ustalony znaczny stopień niepełnosprawności, a opiekę nad nią w pełnym możliwym zakresie sprawuje jej syn. Należy bowiem dostrzec, iż opieka nad osobą niepełnosprawną jest działaniem w sferze intymnej, wymagającym często akceptacji opiekuna, wzajemnego szacunku i zaufania obu stron. Stąd też wybór, czy choćby akceptacja opiekuna dokonana przez osobę niepełnosprawną nie mogą być podważane przez organy administracji. Próby "znalezienia" osobie niepełnosprawnej innych opiekunów zarówno wśród osób zobowiązanych do alimentacji (córki i syn niepełnosprawnej), jak i wśród osób spoza tego kręgu (synowa niepełnosprawnej), nie znajdują oparcia w prawie, a nadto dezawuują akceptowany przez osobę niepełnosprawną fakt sprawowania nad nią opieki przez określoną, konkretną osobę. Nie jest zatem akceptowalna odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie aktualnie sprawującej opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, która z tego powodu zrezygnowała z dalszej pracy zarobkowej, podyktowana wyłącznie faktem, że opiekę tę wcześniej sprawowała inna osoba, która nie była uprawniona do świadczenia pielęgnacyjnego albo też, że opiekę tę mogą sprawować także inne osoby, a tym samym aktualny opiekun nie musi rezygnować zatrudnienia lub pracy zarobkowej. Przepis art. 17 u.ś.r. nie formułuje bowiem tego rodzaju ograniczeń w dostępie do świadczenia pielęgnacyjnego.

Trafne zatem okazały się zarzuty błędnej wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 w związku z art. 17 ust. 1 u.ś.r. z zakresie braku związku przyczynowego pomiędzy koniecznością sprawowania przez skarżącego opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką, a rezygnacją z pracy w dotychczas prowadzonym gospodarstwie rolnym.

Uznając, iż skarga kasacyjna ma usprawiedliwione podstawy Naczelny Sąd Administracyjny zaskarżony wyrok uchylił, a uznając, iż istota sprawy jest dostatecznie wyjaśniona rozpoznał skargę orzekając o uchyleniu decyzji zaskarżonej i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji (art. 188 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i art. 135 p.p.s.a.).

Ponownie rozpoznając sprawę organ uwzględni wyrażoną powyżej ocenę prawną (art. 153 w związku z art. 193 p.p.s.a.).

O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 203 pkt 1 w zw. z art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a.

Skargę kasacyjną rozpoznano na posiedzeniu niejawnym stosownie do art. 182 § 2 p.p.s.a., gdyż strona skarżąca zrzekła się rozprawy, a strona przeciwna nie zażądała jej przeprowadzenia.