Wyrok WSA w Szczecinie, sygn. akt II SA/Sz 55/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie
Data orzeczenia: 2024-03-27 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji i umorzono postępowanie administracyjne
Powołane przepisy: article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a i c, art. 135, art. 145 par. 3, art. 3 par. 1, art. 134 par. 1,
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 16 ust. 1, ust. 2 i ust. 3, art. 24 ust. 4, art. 32 ust. 1, ust. 1a, ust. 1b, ust. 1c, ust. 1d i ust. 2, art. 30 ust. 1 i ust. 2, art. 25 ust. 1
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
article: art. 15h
journal: Dz.U. 2021 poz 2095
law: Ustawa z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych  chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (t. j.)
article: art. 44, art. 8 par. 1, art. 6, art. 9, art. 10, art. 7
journal: Dz.U. 2022 poz 2000
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
article: art. 2, art. 32 ust. 1
journal: Dz.U. 1997 nr 78 poz 483
law: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie  Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu  25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Renata Bukowiecka-Kleczaj Sędziowie Asesor WSA Joanna Świerzko-Bukowska (spr.), Sędzia WSA Joanna Wojciechowska po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 27 marca 2024 r. sprawy ze skargi L. T. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Szczecinie z dnia 27 listopada 2023 r. nr [...] w przedmiocie uznania zasiłku pielęgnacyjnego za świadczenie nienależnie pobrane oraz zobowiązania do jego zwrotu I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta S. z dnia 6 września 2023 r. nr [...], II. umarza postępowanie administracyjne.


UZASADNIENIE

Prezydent Miasta S. , działając na podstawie art. 16, art. 20 ust. 3, art. 25 ust. 1, art. 30 ust. 1, ust. 2, ust. 2 b, ust. 6 - 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 390 ze zm.; dalej: "u.ś.r."), art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U z 2023 r. poz. 775 ze zm.; dalej "K.p.a"), w dniu 6 września 2023 r. wydał decyzję nr DS.5110.565.2021.EK.22383 wobec L. T. (dalej: "skarżący" w której:

- uznał świadczenie rodzinne, tj. zasiłek pielęgnacyjny wypłacony za okres od 1.11.2021 r. do 31.07.2023 r. w wysokości 4.532,64 zł za świadczenie nienależnie pobrane;

- orzekł o obowiązku zwrotu ww. świadczenia nienależnie pobranego wraz z kwotą ustawowych odsetek za opóźnienie, które są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych, tj. od dnia 1.12.2021 r. do dnia całkowitej spłaty należności;

- wskazał, że wysokość ustawowych odsetek za opóźnienie wyliczonych na dzień wydania decyzji, tj. na dzień 6.09.2023 r. wynosi 503,94 zł.

Organ I instancji przytoczył treść art. 2 pkt 2 u.ś.r., art. 24 ust. 2a i ust. 4 u.ś.r. i wskazał, że decyzją z dnia 15 października 2019 r. nr DS.16.5000-3349/2019 na wniosek skarżącego z dnia 11 października 2019 r. przyznano mu zasiłek pielęgnacyjny z tytułu niepełnosprawności na okres od 1.08.2019 r. do 30.09.2021 r. Następnie decyzję tą zmieniono decyzją z dnia 6 października 2021 r. nr DS.5110.565.2021.EK.22383 w ten sposób, że przedłużono prawo do zasiłku pielęgnacyjnego z tytułu niepełnosprawności do ostatniego dnia miesiąca, w którym upłynie ważność orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, w związku z przedłużeniem z mocy prawa ważności orzeczenia o niepełnosprawności z dnia 25 września 2019 r. nr WN.8321.1.1580.2019 do upływu 60 dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności.

Organ I instancji podał, że na podstawie art. 23b ust. 1 u.ś.r. uzyskał informację, iż w dniu 10 października 2021 r. wydano skarżącemu orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności nr WN.8321.1.1570.2021 i w związku z tym wszczął z urzędu postępowanie w sprawie zmiany decyzji z dnia 6 października 2021 r. nr DS.5110.565.2021.EK.22383. W dniu 21 sierpnia 2023 r. skarżący złożył kopię orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności z dnia 6 października 2021 r. oraz kopię decyzji Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia 10 lipca 2023 r. nr 15/GE/02694437-1 o przyznaniu skarżącemu dodatku pielęgnacyjnego od 1.08.2023 r.

Organ I instancji stwierdził, że w związku z tym, że w okresie trzech miesięcy, licząc od daty wydania orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, tj. 6 października 2021 r., nie został złożony wniosek o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego nie można zastosować art. 24 ust. 2a i ust. 4 u.ś.r.

Organ I instancji stwierdził, że z uwagi na fakt, iż decyzja z dnia 15 października 2019 r. nr DS.16.5000-3349/2019 wygasła z dniem wydania nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, tj. 6 października 2021 r. - zasiłek pielęgnacyjny nie przysługiwał skarżącemu w okresie od 1.11.2021 r. do 31.07.2023 r. Zostało to ujawnione 9 sierpnia 2023 r., tj. po realizacji wypłaty zasiłku pielęgnacyjnego za okres od 1.11.2021 r. do 31.07.2023 r.

Organ I instancji przywołał treść art. 25 ust. 1 u.ś.r. i wskazał, że w decyzji z dnia 15 października 2019 r. nr DS. 16.5000-3349/2019 i w decyzji z dnia 6 października 2021 r. nr DS.5110.565.2021.EK.22383 pouczył skarżącego o obowiązku niezwłocznego powiadomienia organu wypłacającego świadczenia rodzinne o zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych.

Organ I instancji wskazał na definicję nienależnie pobranego świadczenia wynikającą z art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. i podał, że w związku z tym, iż decyzja z dnia 15 października 2019 r. wygasła z dniem wydania nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, tj. 6 października 2021 r., zasiłek pielęgnacyjny wypłacony za okres od 1.11.2021 r. do 31.07.2023 r. w wysokości 4.532,64 zł został uznany za świadczenie nienależnie pobrane zgodnie z art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Skarżący jest zatem obowiązany do zwrotu ww. kwoty wraz z odsetkami.

Skarżący złożył odwołanie od ww. decyzji i wskazał, że zasiłek pielęgnacyjny został mu przedłużony i pobierał go zgodnie z prawem, bowiem spełniał wszystkie warunki aby otrzymać tę formę wsparcia. Podniósł, że nie miał wiedzy o obowiązku poinformowania organu o wydaniu nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Wskazał, że gdyby wiedział o takim obowiązku to z pewnością dołożyłby starań, aby poinformować organ, że prawo do zasiłku nadal mu przysługuje. Skarżący wskazał, że jest osobą bardzo schorowaną, co potwierdzają wydawane orzeczenia o stopniu niepełnosprawności oraz że w okresie pandemii COVID-19 izolował się od ludzi i rodziny. Podkreślił, że brak poinformowania organu nie wynikał z jego złej woli lecz braku wiedzy w tym zakresie.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Szczecinie wydało w dniu 27 listopada 2023 r. decyzję nr SKO/PA/431/3807/2023, którą utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

Organ odwoławczy ustalił, że na podstawie decyzji z dnia 15 października 2019 r. przyznano skarżącemu zasiłek pielęgnacyjny na okres 01.08.2019 r.-30.09.2021 r. Wówczas skarżący legitymował się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności z dnia 25 września 2019 r., wydanym do dnia 30 września 2021 r.

Organ odwoławczy przytoczył treść art. 15h ust. 1 pkt 2 ustawy o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2021 r., poz. 2095 ze zm., dalej: "ustawa COVID") i wskazał, że w oparciu o ten przepis, w związku z trwającym na terenie Rzeczypospolitej Polskiej stanem zagrożenia epidemicznego, decyzją z dnia 6 października 2021 r. organ I instancji zmienił decyzję z dnia 15 października 2019 r. poprzez przedłużenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego dla skarżącego - do upływu 60. dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Takie działanie organu doprowadziło w konsekwencji do uznania, że skoro w dniu 6 października 2021 r. skarżący otrzymał nowe orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, to zarazem utracił w tym dniu prawo do zasiłku pielęgnacyjnego, przyznanego decyzją z dnia 15 października 2019 r., zmienioną decyzją z dnia 6 października 2021 r.

W ocenie organu odwoławczego na mocy art. 15h ust. 1 pkt 2 ustawy COVID z dniem wydania orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, opatrzonego datą 6 października 2021 r. utraciło swoją "wydłużoną" ważność orzeczenie o niepełnosprawności z dnia 25 września 2019 r. Organ odwoławczy wskazał, że w pouczeniu w decyzji z dnia 15 października 2019 r. i w decyzji z dnia 6 października 2021 r. (doręczonej w trybie art. 44 § 4 k.p.a.) skarżący został zobowiązany do niezwłocznego powiadomienia organu wypłacającego świadczenia rodzinne o zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych. Z sentencji i uzasadnienia decyzji z dnia 6 października 2021 r. wynika, że wydłużenie okresu przysługiwania prawa do zasiłku pielęgnacyjnego następuje na okres nie dłuższy niż do czasu wydania nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. W dniu 9 września 2021 r. skarżący złożył wniosek do Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności o wydanie stosownego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności na kolejny okres, gdyż dotychczasowe orzeczenie traciło swoją moc 30 września 2021 r. Mimo tego jednak o fakcie wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności z dnia 6 października 2021 r. nie poinformował niezwłocznie organu. W związku z powyższym organ odwoławczy stwierdził, że organ I instancji prawidłowo uznał, że wypłacony skarżącemu zasiłek pielęgnacyjny jest świadczeniem nienależnie pobranym. Według organu odwoławczego decyzja z dnia 15 października 2019 r. wygasła z dniem wydania nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, tj. 6 października 2021 r., a zatem zasiłek pielęgnacyjny wypłacony za okres od 01.11.2021 r. do 31.07.2023 r. w wysokości 4.532,64 zł organ I instancji prawidłowo uznał za świadczenie nienależnie pobrane zgodnie z art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r.

Skarżący złożył skargę na ww. decyzję wskazując, że we wszystkich wskazanych terminach dysponował wymaganymi orzeczeniami uprawniającymi go do pobierania zasiłku pielęgnacyjnego z tytułu niepełnosprawności i pobierał ten zasiłek zgodnie z przysługującym mu prawem. Nie zgodził się, że 6 października 2021 r. wygasła decyzja o przyznaniu skarżącemu tego zasiłku, ponieważ posiadał orzeczenie, które uprawnia go do jego pobierania w okresie 01.11.2021 r.-31.07.2023 r. Dopiero w momencie otrzymania pisma we wrześniu 2023 r. wzywającego skarżącego do zwrotu zasiłku za ww. okres, zdał sobie sprawę, że ciąży na nim obowiązek poinformowania organu o wydaniu nowego orzeczenia. Wcześniej nie miał takiej świadomości, a organ przez cały ten okres wypłacał mu zasiłek i nie poinformował go o tym obowiązku, nikt nie zadzwonił (mimo, że wcześniej taki kontakt telefoniczny był). Skarżący wskazał również, że ustalił w organie, że korespondencja, w której była informacja przypominająca o konieczności zgłoszenia faktu otrzymania nowego orzeczenia, nie została przez niego odebrana i została zwrócona do organu. Orzeczenie o stopniu niepełnosprawności skarżący dostarczył do organu w sierpniu 2023 r., ponieważ dopiero wtedy został telefonicznie poinformowany o konieczności jego dostarczenia. Skarżący wskazał, że nadal jest uprawniony do pobierania zasiłku pielęgnacyjnego, zaś zasiłek, który przyznano mu w okresie 01.11.2021 r. - 31.07.2023 r., został przeznaczony na zakup i utrzymanie koncentratora tlenu oraz niezbędnych leków, które pozwalają mu na w miarę stabilne funkcjonowanie. Wskazał, że zwrot kwoty niemal 5 tys. złotych jest poza jego możliwościami finansowymi oraz że koszty leczenia znacznie przekraczają kwotę zasiłku.

W odpowiedzi na skargę, organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie.

Przewodniczący Wydziału II skierował sprawę do rozpoznania w trybie uproszczonym w składzie trzech sędziów na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 dalej: "p.p.s.a.").

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zważył, co następuje.

Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U. z 2022 r., poz. 2492 ze zm.) w związku z art. 3 § 1 p.p.s.a., sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Przepis art. 145 § 1 p.p.s.a., stanowi, że uwzględnienie skargi następuje w przypadku: naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy (pkt 1), a także w przypadku stwierdzenia przyczyn powodujących nieważność kontrolowanego aktu (pkt 2) lub wydania tego aktu z naruszeniem prawa (pkt 3). W przypadku uznania, że skarga nie ma uzasadnionych podstaw podlega ona oddaleniu, na podstawie art. 151 p.p.s.a. Stosownie natomiast do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd wydaje rozstrzygnięcie w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Na wstępie należy podkreślić, że przepisy u.ś.r. przytoczono w brzmieniu na dzień wydania zaskarżonej decyzji.

Na podstawie art. 16 ust. 1 i 2 u.ś.r., zasiłek pielęgnacyjny przyznaje się w celu częściowego pokrycia wydatków wynikających z konieczności zapewnienia opieki i pomocy innej osoby w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji. Zasiłek pielęgnacyjny przysługuje:

1) niepełnosprawnemu dziecku;

2) osobie niepełnosprawnej w wieku powyżej 16. roku życia, jeżeli legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) osobie, która ukończyła 75 lat.

Ponadto stosownie do art. 16 ust. 3 u.ś.r., zasiłek pielęgnacyjny przysługuje także osobie niepełnosprawnej w wieku powyżej 16. roku życia legitymującej się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, jeżeli niepełnosprawność powstała w wieku do ukończenia 21. roku życia.

Jak wynika z art. 24 ust. 4 u.ś.r., prawo do zasiłku pielęgnacyjnego lub świadczenia pielęgnacyjnego ustala się na czas nieokreślony, chyba że orzeczenie o niepełnosprawności lub orzeczenie o stopniu niepełnosprawności zostało wydane na czas określony.

W myśl art. 15h ust. 1 pkt 2 ustawy COVID, orzeczenie o niepełnosprawności albo orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, wydane na czas określony na podstawie ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, którego ważność upływa w terminie od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy, zachowuje ważność do upływu 60. dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności.

Zgodnie z art. 32 ust.1 u.ś.r., organ właściwy oraz wojewoda mogą bez zgody strony zmienić lub uchylić ostateczną decyzję administracyjną, na mocy której strona nabyła prawo do świadczeń rodzinnych, jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna lub dochodowa rodziny mająca wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, członek rodziny nabył prawo do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, osoba nienależnie pobrała świadczenie rodzinne lub wystąpiły inne okoliczności mające wpływ na prawo do świadczeń. Zmiana decyzji na korzyść strony nie wymaga jej zgody (art. 32 ust. 1a u.ś.r.).

Wszczęcie postępowania w sprawie zmiany decyzji ustalającej prawo do świadczeń rodzinnych na korzyść strony, w zakresie zmiany wysokości świadczeń, następuje z urzędu (art. 32 ust. 1b u.ś.r.). Wszczęcie postępowania, o którym mowa w ust. 1b, nie wymaga zawiadomienia strony (art.32 ust. 1c u.ś.r.).

Decyzje przyznające świadczenia rodzinne oraz decyzje w sprawie zmiany wysokości świadczeń rodzinnych na korzyść strony są natychmiast wykonalne (art. 32 ust. 1d u.ś.r.).

W sprawach nieuregulowanych w niniejszej ustawie stosuje się przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2022 r. poz. 2000 i 2185), z zastrzeżeniem ust. 3 (art. 32 ust. 2 u.ś.r.).

Należy więc przyjąć, że postępowanie administracyjne wszczęte przez organ z urzędu w związku z art. 15h ustawy COVID było postępowaniem szczególnym wobec zaistnienia konkretnej sytuacji faktycznej (czas epidemii), mającym na celu wyeliminowanie negatywnych skutków dla osób uprawnionych, związanym z utratą ważności orzeczenia o niepełnosprawności, którego podstawą był art. 32 ust. 1 u.ś.r. Postępowanie to, choć wszczęte było na korzyść strony, to nie było związane ze zmianą wysokości świadczenia.

Jak wynikało z akt, decyzja z dnia 6 października 2021 r. została doręczona skarżącemu w trybie zastępczym. Skutkowało to przyjęciem przez organy założenia, że skarżący został poinformowany, iż w przypadku uzyskania nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności traci moc decyzja przedłużająca stosowanie dotychczasowej decyzji przyznającej ww. zasiłek.

Zdaniem Sądu, w rozpoznawanej sprawie należy ustalić, czy przedmiotowy zasiłek pobrany przez skarżącego stanowi nienależnie pobrane świadczenie w rozumieniu przepisów u.ś.r.

Zgodnie z art. 30 ust. 1 u.ś.r., osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu.

Stosownie do art. 30 ust. 2 u.ś.r., za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się:

1) świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania;

1a) świadczenia rodzinne wypłacone w związku z zastosowaniem przepisów o utracie i uzyskaniu dochodu – po ustaleniu, że wystąpiły okoliczności, o których mowa w art. 5 ust. 4c;

2) świadczenia rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia;

3) świadczenia rodzinne wypłacone w przypadku, o którym mowa w art. 23a ust. 5, za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenia rodzinne;

4) świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie rodzinne przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego;

5) świadczenia rodzinne wypłacone osobie innej niż osoba, która została wskazana w decyzji przyznającej świadczenia rodzinne, z przyczyn niezależnych od organu, który wydał tę decyzję.

W niniejszej sprawie przepisy art. 30 ust. 2 pkt 1a, pkt 3, pkt 4 i pkt 5 u.ś.r. nie mają zastosowania.

Zdaniem Sądu, pobrany zasiłek przez skarżącego nie jest nienależnie pobranym świadczeniem z art. 30 ust. 2 pkt 2 u.ś.r., gdyż nie było ono przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów oraz jego przyznanie i wypłacenie nie było wynikiem świadomego wprowadzenia w błąd organu przez skarżącego. Według Sądu, organy nie podważyły wyjaśnień skarżącego, że nie był świadomy konieczności złożenia nowego wniosku wobec wydania mu nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Decyzja z 6 października 2021 r. weszła do obrotu prawnego w trybie zastępczym i wiąże się nią domniemanie o poinformowaniu skarżącego o ciążących na nim obowiązkach. Doręczenie na podstawie art. 44 K.p.a. to tzw. fikcja doręczenia i jest to sytuacja, w której pismo uważa się za doręczone, mimo że faktycznie adresat pisma nie odebrał. Bezspornie ww. decyzja wywołała skutki prawne, lecz na tle art. 30 ust. 2 pkt 2 u.ś.r. wymagane jest świadome działanie osoby pobierającej świadczenie rodzinne.

W ocenie Sądu, żeby prawidłowo rozumieć pojęcie świadomego działania należy odnieść się do jego znaczenia, wynikającego ze słowników języka polskiego.

Według Uniwersalnego Słownika Języka Polskiego PWN pod red. S. Dubisza, Warszawa 2008, świadomy to: a) zdający sobie z czegoś sprawę, wiedzący o czymś, umiejący przewidzieć skutki, konsekwencje czegoś (świadomy odpowiedzialności, trudnej sytuacji); b) dobrze zorientowany w swojej dziedzinie, działający w sposób odpowiedzialny, podejmujący przemyślane decyzje, umiejący dokonać oceny sytuacji (świadomy polityk, świadomy artysta, świadomy obywatel); c) podejmowany w sposób przemyślany, zaplanowany, zamierzony, celowy (świadoma działalność, świadomy wybór, świadoma decyzja).

Według Słownika Języka Polskiego PWN, Warszawa 1996, pod red. M. Szymczaka, świadomy to: 1. zdający sobie z czegoś sprawę, wiedzący o czymś; 2. taki, z którego ktoś zdaje sobie sprawę; uświadamiany, zamierzony, nieinstynktowny (świadoma działalność, świadomy upór, wysiłek, świadome postępowanie).

Według Słownika Języka Polskiego PWN, Warszawa 2011, L. Drabik i inni, świadomy to: 1. zdający sobie dokładnie z czegoś sprawę, uświadamiający sobie coś, wiedzący o czymś; 2. wynikający ze świadomości, taki z którego ktoś zdaje sobie sprawę, zgodny z czyjąś wolą.

Według Słownika 100 tysięcy potrzebnych słów PWN Warszawa 2008 pod red. J. Bralczyka, świadomy to: 1. zdający sobie sprawę z czegoś; 2. dobrze zorientowany w swojej dziedzinie i podejmujący przemyślane decyzje i działania; 3. zaplanowany, celowy.

Z powyższego wynika, że świadome działanie oznacza celowe, zamierzone, przemyślane postępowanie danej osoby i takiego postępowania, mającego na celu wprowadzenie organu w błąd nie sposób zarzucić skarżącemu w realiach niniejszej sprawy.

Zdaniem Sądu, pobrany przez skarżącego zasiłek nie stanowi również nienależnie pobranego świadczenia z art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r.

Jak już wyżej wskazano, decyzja z dnia 6 października 2021 r. weszła do obrotu w trybie zastępczym. Należy więc rozważyć czy świadczenia rodzinne wypłacono skarżącemu mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, oraz czy skarżący został pouczony o braku prawa do ich pobierania.

Sąd dokonał porównania orzeczenia o stopniu niepełnosprawności z dnia 25 września 2019 r. z orzeczeniem z dnia 6 października 2021 r. i stwierdził, że treść obu orzeczeń jest identyczna poza okresem obowiązywania danego orzeczenia. W ocenie Sądu, oznacza to, że mimo niezłożenia nowego wniosku przez skarżącego, nie wystąpiła sytuacja, iż ustały okoliczności uprawniające go do ww. zasiłku. Nie wystąpiły również okoliczności powodujące zmniejszenie wysokości pobieranego zasiłku, ani okoliczności związane z zawieszeniem prawa do ww. zasiłku, czy też powodujące wstrzymanie wypłaty tego zasiłku. Zarówno na podstawie poprzedniego orzeczenia, jak i nowego orzeczenia skarżący był uprawniony do uzyskania ww. zasiłku w tej samej wysokości. Sam fakt niezłożenia przez skarżącego wniosku o przyznanie przedmiotowego zasiłku w sytuacji utraty ważności orzeczenia poprzedniego, którego stosowanie zostało wydłużone nie powoduje, że pobierany zasiłek stał się z tego powodu świadczeniem nienależnie pobranym.

Zgodnie z art. 2 Konstytucji RP, Rzeczpospolita Polska jest demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej. Jest to zasada demokratycznego państwa prawnego. Jej elementem składowym jest zasada proporcjonalności. Państwo prawne opiera się bowiem na założeniu racjonalności prawodawcy, a warunkiem koniecznym realizacji tego założenia jest przestrzeganie proporcjonalności w procesie przestrzegania prawa. Zasada proporcjonalności kładzie nacisk na adekwatność celu i środka użytego do jego osiągnięcia.

Zasada równości wyrażona została w art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, zgodnie z którym wszyscy są wobec prawa równi. Wszyscy mają prawo do równego traktowania przez władze publiczne.

Z powyższymi zasadami koresponduje art. 8 § 1 K.p.a., stanowiący zasadę zaufania do władzy publicznej zgodnie z którą organy administracji publicznej prowadzą postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej, kierując się zasadami proporcjonalności, bezstronności i równego traktowania.

W ocenie Sądu, zastosowanie przepisów u.ś.r. przez organ nie może być dyskryminujące, osoby znajdujące się w podobnej sytuacji faktycznej i prawnej nie mogą być różnie traktowane.

Podnieść należy, że choć w orzecznictwie przyjmuje się prymat wykładni językowej to jak podkreślono w uzasadnieniu uchwały NSA z 14 marca 2011 r. w sprawie II FPS 8/10, w procesie wykładni prawa interpretatorowi nie wolno jednak całkowicie ignorować wykładni systemowej lub funkcjonalnej poprzez ograniczenie się wyłącznie do wykładni językowej pojedynczego przepisu. Może się bowiem okazać, że sens przepisu, który wydaje się językowo jasny, okaże się wątpliwy, gdy go skonfrontujemy z innymi przepisami lub weźmiemy pod uwagę cel regulacji prawnej. Według NSA, przepisy prawne nie mogą dawać organom państwowym możliwości nadużywania swojej pozycji wobec obywatela, łamać ustalonych reguł postępowania, czy zastawiać pułapek (por. L. Garlicki, Polskie prawo konstytucyjne Zarys wykładu, Warszawa 2005r., s. 63). Jako przykład NSA przywołał wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 27 kwietnia 1997r., sygn. akt U 11/97 (publ. OTK-A 1997 r. Nr 5-6, poz. 67), w którym wskazano, że określając treść zasady ochrony zaufania obywateli do państwa i prawa nie można lekceważyć faktu, że dla obywateli treść prawa przejawia się przede wszystkim w sposobie jego stosowania przez organy państwowe. Zdaniem Trybunału, sądowe stosowanie prawa polega na stosowaniu norm ogólnych i abstrakcyjnych do konkretnych indywidualnych przypadków. W demokratycznym państwie prawnym stanowienie i stosowanie prawa nie może być pułapką dla obywatela, a obywatel powinien mieć możliwość układania swoich spraw w zaufaniu, iż nie naraża się na niekorzystne skutki prawne swoich decyzji i działań niemożliwe do przewidzenia w chwili podejmowania tych decyzji i działań (por. orzeczenie TK z 3 grudnia 1996 r., sygn. akt K 25/95, publ. OTK ZU Nr 6/1996, s. 301; wyrok TK z 25 listopada 1997 r., sygn. akt K 26/97; publ. OTK ZU Nr 5 i 6/1997, poz. 64).

Podkreślić należy, że celem regulacji związanej z przyznaniem świadczeń rodzinnych jest niewątpliwie pomoc osobom do niej uprawnionym, zwłaszcza w czasie obowiązywania ograniczeń wywołanych epidemią COVID.

W ocenie Sądu, w ww. sytuacji należało oczekiwać od organu, że podejmie z urzędu działania w interesie strony postępowania. W art. 8 § 1 K.p.a. wyrażona została zasada pogłębiana zaufania obywateli do organów państwa, z której wynika przede wszystkim wymóg praworządnego i sprawiedliwego prowadzenia postępowania i rozstrzygnięcia sprawy przez organ administracji publicznej, co jest zasadniczą treścią zasady praworządności (art. 6 K.p.a.). Stosownie do art. 9 K.p.a., na organach administracji spoczywa obowiązek należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków a także czuwania nad tym aby strony i inni uczestnicy nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa i w tym celu udzielają im niezbędnych wskazówek. Zgodnie natomiast z art. 10 § K.p.a., strona ma prawo czynnie uczestniczyć w całym toku postępowania. Czynny udział strony przejawia się w szczególności w postępowaniu wyjaśniającym, co dla ochrony praw strony ma istotne znaczenie. Strona postępowania administracyjnego posiada inicjatywę dowodową i w przypadku posiadania informacji przydatnych dla wyjaśnienia sprawy może przedkładać dokumenty, mogące mieć znaczenie dla jej praw czy obowiązków.

Dochowanie obowiązku poinformowania strony o okolicznościach mających wpływ na prawo do pobieranego świadczenia stanowi fundament budowania zaufania strony do organu państwa (art. 8 § 1 i art. 9 K.p.a.). Na gruncie stosowania art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. ustawodawca wymaga, by osoba pobierająca świadczenie miała świadomość, że czyni to w sposób nieuprawniony. Uwzględniając, że postępowanie dotyczące zmiany decyzji ustalającej prawo do zasiłku pielęgnacyjnego w trybie art. 15h ust. 1 pkt 2 ustawy COVID, wszczynane jest z urzędu, nie powinno być wątpliwości, że na organie prowadzącym postępowanie spoczywał obowiązek udzielenia stronie informacji zarówno o przepisach prawa materialnego, jak i procesowego, które mogą mieć wpływ na pobieranie świadczenia. Wyjaśnienie stronie w sposób należyty okresu, na jaki świadczenie będzie dalej przysługiwać powinno być nie tylko uzewnętrznione stronie, ale także przedstawione w sposób dla niej zrozumiały.

Na gruncie kontrolowanej sprawy, Sąd podziela w pełni stanowisko judykatury, wskazujące, że z zasady określonej w art. 9 K.p.a., wynika bezwzględny zakaz wykorzystywania przez organy administracji nieznajomości prawa przez obywateli lub przerzucanie skutków nieznajomości prawa przez urzędników na obywateli. Jakkolwiek więc art. 6 K.p.a. stanowi, że organy administracji publicznej działają na podstawie przepisów prawa, to nie można tego przepisu rozumieć w ten sposób, że istnienie przepisu prawa jest nadrzędną wartością wykluczającą analizę konkretnego przypadku w odniesieniu do zasady słusznego interesu obywatela, jak też zwalniającą organ władzy publicznej od obowiązku czuwania na tym, by strona postępowania, wskutek niedoinformowania nie poniosła szkody z powodu nieznajomości prawa. Zlekceważenie przez organ władzy publicznej tych elementarnych zasad praworządności w postępowaniu administracyjnym i przyznanie priorytetu przepisowi prawa skutkuje wprost naruszeniem zasady pogłębiania zaufania obywateli do organów władzy publicznej (por. wyrok WSA w Krakowie z 8 grudnia 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 1247/23). Organ nie może więc ograniczyć się tylko do udzielenia informacji prawnej, lecz musi podać również niezbędne wyjaśnienia co do treści przepisów oraz udzielać wskazówek, jak należy postąpić w danej sytuacji, aby uniknąć szkody (por. wyrok NSA z 29 października 2015 r., sygn. akt I OSK 557/14).

W ocenie Sądu, w niniejszej sprawie obowiązek informacyjny organu nie został zrealizowany właściwie na etapie zmiany decyzji na podstawie art. 15h ust. 1 pkt 2 ustawy COVID. Skarżący nie został wówczas pouczony o konieczności niezwłocznego zawiadomienia organu o otrzymaniu nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, brak jest pouczenia o utracie prawa do pobierania świadczenia w razie niewywiązania się z tego obowiązku. Niedopuszczalne jest zatem przerzucanie skutków zaniechania przez organ obowiązku informacyjnego na skarżącego i czynienia mu zarzutu braku reakcji wobec uzyskania nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, skoro organ nie zadał sobie trudu aby w należyty sposób o takim obowiązku i jego skutkach skarżącego pouczyć.

Zdaniem Sądu, nie można utożsamiać realizacji pouczenia z powołaniem w decyzji przepisu prawa czy z samym brzmieniem rozstrzygnięcia w zakresie daty końcowej, do której nastąpiło przyznanie świadczenia. W ocenie Sądu, art. 25 ust. 1 u.ś.r. nie daje organom uprawnienia do pomijania na tej podstawie prawnej istotnych okoliczności faktycznych, tzn. o charakterze prawotwórczym, które się ujawnią w toku postępowania, a które nie zostały "niezwłocznie" podane do wiedzy organu przez osobę zobowiązaną. Przy ocenie, czy zaistniały okoliczności mające wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, decydujące są materialnoprawne przepisy u.ś.r. warunkujące to prawo, czyli z którymi ustawa łączy skutek w postaci nieprzysługiwania lub ustania prawa do świadczeń rodzinnych, zaś sam fakt niedotrzymania (przez stronę) wymogu informacyjnego nie ma takiego charakteru. Przepis ten nie uchyla generalnej normy z art. 7 K.p.a. ustanawiającej zasadę prawdy obiektywnej, w myśl której organy "podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy" - co oznacza, że organ prowadzący postępowanie ma obowiązek zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego, aby ustalić stan faktyczny sprawy zgodny z rzeczywistością (por. wyrok WSA we Wrocławiu z 10 października 2019 r., sygn. akt IV SA/Wr 245/19; WSA w Gliwicach z 15 lipca 2022 r., sygn. akt II SA/Gl 281/22; WSA w Łodzi z 11 stycznia 2023 r., sygn. akt II SA/Łd 640/22).

Tym bardziej, że organ posiada bezpośredni dostęp do Elektronicznego Krajowego Systemu Monitoringu Orzekania o Niepełnosprawności (ESMOON), który służy gromadzeniu danych dotyczących procesu orzekania o niepełnosprawności. Wspomaga rejestrację i proces wydawania orzeczeń o niepełnosprawności przez wojewódzkie i powiatowe zespoły do spraw orzekania o niepełnosprawności. Wykorzystywany jest również do kontroli wniosków i odwołań oraz orzeczeń wydawanych na obszarze całego kraju, a także do prowadzenia bieżących analiz przez Pełnomocnika Rządu ds. Osób Niepełnosprawnych (https://empatia.mpips.gov.pl/dla-przedsiebiorcow/systemy/on).

W ocenie Sądu, skoro pobranie przedmiotowego zasiłku nie było wynikiem świadomego wprowadzenia w błąd organu przez skarżącego, zaś wydanie nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności nie powodowało zmiany mającej wpływ na prawo do pobierania zasiłku pielęgnacyjnego, a także z uwagi na fakt braku właściwych pouczeń ze strony organu o skutkach nieprzedłożenia nowego orzeczenia o niepełnosprawności w warunkach trwania epidemii COVID to brak jest podstaw do twierdzenia, że skarżący pobrał ww. zasiłek nienależnie.

Zdaniem Sądu, materiał dowodowy w sprawie jest pełny i nie wymaga uzupełnienia, zaś ustalenia są jednoznaczne i świadczą o bezprzedmiotowości postępowania administracyjnego.

Podobne stanowisko zajął WSA w Szczecinie w wyroku w dniu 4 stycznia 2024 r. o sygn. akt II SA/Sz 896/23, WSA w Gliwicach w wyrokach z dnia 18 stycznia 2024 r. o sygn. akt II SA/Gl 1424/23 i II SA/Gl 1379/23.

Z tych względów Sąd, działając zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 lit.a i c oraz art. 135 p.p.s.a., uchylił decyzje wydane przez organy administracyjne obu instancji. Uznając jednocześnie, że z uwagi na stwierdzony charakter naruszenia prawa brak było podstaw do dalszego prowadzenia postępowania administracyjnego, Sąd na mocy art. 145 § 3 p.p.s.a. umorzył postępowanie administracyjne.

Przywołane w uzasadnieniu orzeczenia sądowe dostępne są na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl.