Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 2755/23
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2024-11-05 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 188
journal: Dz.U. 2024 poz 935
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Karol Kiczka Sędziowie: Sędzia NSA Piotr Niczyporuk (spr.) Sędzia del. WSA Joanna Skiba po rozpoznaniu w dniu 5 listopada 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej T. G. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 20 kwietnia 2023 r., sygn. III SA/Kr 1949/22 w sprawie ze skargi T. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie z dnia 20 października 2022 r. nr SKO.NP/4115/346/2022 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia 1. uchyla zaskarżony wyrok, zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wójta Gminy [...] z dnia 24 sierpnia 2022 r. znak: GOPS.5222.SP.000645.08.2022; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie na rzecz T. G. kwotę 720 (siedemset dwadzieścia) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 20 kwietnia 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 1949/22 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie (dalej: "Sąd I instancji") oddalił skargę T. G. (dalej: "Skarżąca") na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie (dalej: Kolegium) z 20 października 2022 r. nr SKO.NP/4115/346/2022 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia.

Wyrok ten zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym:

W dniu 29 lipca 2022 r. Skarżąca złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką S. P. (dalej: "matka"), legitymującą się orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności, zaliczającym matkę Skarżącej do znacznego stopnia niepełnosprawności na stałe ze stwierdzeniem, że nie da się ustalić od jakiej daty istnieje niepełnosprawność zaś ustalony stopień niepełnosprawności datuje się do lipca 2016 r.

Po rozpoznaniu wniosku, Wójt Gminy T. (dalej: Wójt) decyzją z 24 sierpnia 2022 r., nr GOPS.5222.SP.000645.08.2022 odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia. W motywach rozstrzygnięcia stwierdził, że nie zostały spełnione wszystkie warunki do przyznania wnioskowanego świadczenia. W ocenie Wójta, czynności jakie wykonuje Skarżąca nad swoją matką, można rozplanować w czasie tak by nie było konieczności oczekiwania w gotowości do udzielenia pomocy przez 24 godziny na dobę. Zakres opieki nad matką nie uniemożliwia kontynuacji zatrudnienia przez Skarżącą, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Tym samym Wójt stwierdził, że czas i zakres wykonywanych koniecznych czynności wspomagających matkę w jej codziennym funkcjonowaniu, nie spełnia wymogów opieki o jakich mowa w art. 17 u.ś.r. Jednocześnie Wójt dodał, że Skarżąca posiada dwójkę rodzeństwa tj. brata, który zamieszkuje w T. i siostrę, która od lat mieszka w [...]. Rodzeństwo nie udziela pomocy siostrze w sprawowaniu opieki nad matką. Okoliczności, na jakie się powołują nie zwalniają ich jednak z obowiązku alimentacyjnego. Obowiązek ten mogą realizować chociażby poprzez przekazanie środków pieniężnych, które mogłyby zostać spożytkowane w sposób umożliwiający Skarżącej podjęcie zatrudnienia.

Na skutek odwołania Skarżącej Kolegium powołaną na wstępie decyzją, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2022 r., poz. 2000, dalej: "k.p.a.") oraz art. 2 i art. 17 ust. 1 u.ś.r., utrzymało w mocy decyzję Wójta.

W swoich rozważaniach Kolegium, doszło do przekonania, że kwestionowana decyzja odpowiada prawu, bowiem w sprawie nie zachodzi bezpośredni związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy rezygnacją z pracy lub niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a koniecznością sprawowania opieki nad matką.

Dalej Kolegium podało, że jak wynika z akt sprawy, Skarżąca była zatrudniona:

- od 01.09.1977 r. do 31.05.1980 r. [...] w celu odbycia nauki zawodu, na stanowisku cukiernik,

- od 7.03.1980 r. do 30.11.1991 r. w [...], na stanowisku ciastkarz,

- od 6.09.2004 r do 5.10.2004 r w [...], na okres próbny,

- od 6.10.2004 r. do 31.12.2006 r. w [...],

- od 06.09.2004 r. do 18.07.2015 r. w [...], na stanowisku pomocnik cukiernika, pracownik gospodarczy, stosunek pracy ustał poprzez rozwiązanie umowy przez pracodawcę za wypowiedzeniem.

W ocenie Kolegium zestawiając powyższe ustalenia z załączonym do akt sprawy orzeczeniem Powiatowego Zespołu Do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności z 18 sierpnia 2016 r., uznającym matkę Skarżącej za osobę niepełnosprawną w stopniu znacznym, zaprzestanie aktywności zawodowej, jak i niepodejmowanie zatrudnienia przez Skarżącą nie miało związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką. Kolegium podkreśliło, że ostatni stosunek pracy ustał 18 lipca 2015 r. - został rozwiązany za wypowiedzeniem przez pracodawcę, a wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego złożyła dopiero 27 lipca 2022 r., podczas gdy stopień niepełnosprawności matki datuje się już od lipca 2016 r. Z kolei jak wynika z wywiadu środowiskowego przeprowadzonego 10 sierpnia 2022 r., Skarżąca pobiera od 2016 r. do nadal specjalny zasiłek opiekuńczy.

W tych okolicznościach Kolegium stwierdziło, że nie zaistniał związek między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia przez Skarżącą a koniecznością sprawowania opieki nad matką.

Dodatkowo Kolegium zwróciło uwagę, na zakres wykonywanych przez Skarżącą czynności pielęgnacyjno-opiekuńczych w odniesieniu do stanu zdrowia matki. Jak wynika z dokumentów medycznych przedłożonych do akt sprawy m.in. kart informacyjnych z leczenia szpitalnego, u matki Skarżącej rozpoznano zawał prawej półkuli mózgu, nadciśnienie tętnicze, miażdżycę uogólnioną, niedowład połowiczy po przebytym udarze mózgu, inny nieokreślony ból brzucha, złamanie szyjki kości udowej lewej. Natomiast czynności opiekuńcze bezpośrednio związane z matką sprowadzają się do pomocy przy czynnościach dnia codziennego.

Kolegium powołując się na orzecznictwo sądowe wskazało, że takie czynności jak: pranie, gotowanie posiłków, podawanie leków, umawianie wizyt lekarskich, pomoc w czynnościach higieny osobistej - nie odbiegają od czynności, które wykonują ludzie zajmujący się opieką nad starszymi rodzicami, z którymi wspólnie zamieszkują i jednocześnie pracują. Czynności te nie mają charakteru tego rodzaju, że należy je wykonywać przez cały dzień, a jedynie w ściśle określonych porach - z reguły rano i wieczorem. A zatem, trudno uznać, że ich wykonywanie uniemożliwia skarżącemu podjęcie jakiejkolwiek pracy, chociażby w ograniczonym zakresie.

Zdaniem Kolegium część obowiązków w ww. zakresie może przejąć rodzeństwo Skarżącej, na których również ciąży wobec matki obowiązek alimentacyjny, wynikający wprost z treści art. 129 § 1 Kodeksu rodzinnego, jak i obowiązek moralny. Samo natomiast stwierdzenie, że mieszkają zbyt daleko czy pracują zawodowo, nie może automatycznie oznaczać, że w żaden sposób nie mogą wesprzeć siostry (osobiście lub choćby finansowo, realizując tym samym swój obowiązek alimentacyjny) w opiece nad chorą matką.

Dalej Kolegium dodało, że nie kwestionując złego stanu zdrowia matki podkreśliło, że sama konieczność sprawowania opieki czy też wykonywanie czynności stanowiących w istocie codzienną pomoc nie stanowi w świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r. samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Ponadto Skarżąca jest uprawniona do specjalnego zasiłku opiekuńczego w związku z opieką nad matką, zatem w sprawie zachodzi także przesłanka negatywna wymieniona w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b) ustawy o świadczeniach rodzinnych. W stanie faktycznym niniejszej sprawy nie można bowiem rozpatrywać zbiegu uprawnień do świadczeń opiekuńczych w aspekcie możliwości wyboru świadczenia korzystniejszego zgodnie z treścią art. 27 ust. 5 u.ś.r., ponieważ taka możliwość uaktualniłaby się w przypadku, gdyby jedyną przesłanką odmowy przyznania Stronie dochodzonego świadczenia byłaby okoliczność pobierania przez nią specjalnego zasiłku opiekuńczego, co w sprawie niniejszej jak wykazano wyżej nie zachodzi.

Skargę na powyższa decyzję do Sądu I instancji wniosła Skarżąca.

Opisanym na wstępie wyrokiem z dnia 20 kwietnia 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 1949/22 – Sąd I instancji, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 259 ze zm., dalej: "p.p.s.a"), oddalił wniesioną skargę.

W uzasadnieniu Sąd I instancji podał, że Skarżąca sprawuje opiekę nad niepełnosprawną matką, która została zaliczona do osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności. Orzeczony stopień ma charakter stały. Symbol niepełnosprawności został określony jako 10-N oraz 02-P. W aktach znajdują się karty informacyjne ze szpitali. Z karty informacyjnej z 17 marca 2014 r. wynika, że matka w dniu wypisu miała niewielki niedowład lewej kończyny dolnej i duży niedowład lewej kończyny górnej. Były one skutkiem zawału prawej półkuli. Kolejna karta informacyjna pochodzi z 2015 r., a pobyt w szpitalu był związany ze złamaniem szyjki kości udowej lewej, co nastąpiło na skutek poślizgnięcia się (potknięcia) w domu. W epikryzie stwierdzono, że wykonano zabieg operacyjny. Zabieg i okres pooperacyjny bez powikłań. W stanie ogólnym i miejscowym dobrym wypisana do domu. Ostatnia karta informacyjna ze szpitala pochodzi z 2016 r. W epikryzie stwierdzono, że matka Skarżącej została skierowana do SOR z powodu przewlekłych dolegliwości bólowych jamy brzusznej. Po podaniu leków przeciwbólowych i rozkurczowych dolegliwości ustąpiły. Stwierdzono, że pacjentka jest przytomna, zorientowana auto i allopsychicznie, spokojna, kontakt logiczny. W stanie dobrym została wypisana do domu. Skarżąca zamieszkuje ze swoją matką, która jest wdową. Natomiast matka Skarżącej ma jeszcze dwoje dzieci. Skarżąca wskazała, że nie ma kontaktu z siostrą, która przebywa w [...]. Z kolei z bratem widuje się na święta. W wywiadzie środowiskowym wskazano, że Skarżąca uzyskała własność domu jednorodzinnego, w którym mieszka z matką w zamian za opiekę nad rodzicami.

Dalej Sąd I instancji podał, że w wywiadzie środowiskowym ustalono, że matka Skarżącej cierpi na lewostronnej paraliż ciała, zaniki pamięci, problemy z mową, jest pampersowana. Większość dnia spędza na wózku inwalidzkim. Skarżąca wskazała następujące czynności, które wykonuje przy matce: czynności higieniczne, zmiany pampersów, mycie, przygotowywanie ubrań, ubieranie, przygotowywanie i podawanie pokarmu, podawanie leków, mierzenie ciśnienia, załatwianie wizyty lekarskich.

Sąd I instancji przypomniał, że odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego przez organ I i II instancji nastąpiła z powodu braku bezpośredniego związku przyczynowego między sprawowaną przez Skarżącą opieką, a niepodejmowaniem zatrudnienia. Zdaniem Sądu I instancji, organy trafnie uznały, że sama konieczność wykonywanie wskazanych wyżej czynności stanowiących w istocie codzienną pomoc, nie stanowi w świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r. samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Tak więc Skarżąca z uwagi na zakres i rozmiar tychże czynności, jakie wykonuje opiekując się matką (będącą osobą samodzielną w znacznym zakresie), nie musiał rzeczywiście zrezygnować z zatrudnienia. Ponadto organy trafnie zwróciły uwagę na fakt, że Skarżąca posiada rodzeństwo, które jest również zobligowane alimentacyjnie wobec matki Skarżącej.

W przedmiotowej sprawie Skarżąca nie spełniła tej przesłanki, gdyż zakres opieki sprawowanej nad niepełnosprawną matką nie wyklucza podjęcia przez nią zatrudnienia, a samo świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje jedynie z tytułu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, ale z tytułu niemożności podjęcia zatrudnienia z uwagi na konieczność stałej i długotrwałej opieki nad osobą niepełnosprawną. Należy podkreślić w niniejszej sprawie, że matka Skarżącej wymaga opieki, która nie uniemożliwiała podjęcia zatrudnienia choćby w niepełnym wymiarze czasu. Wszystkie wymienione przez Skarżącą czynności opiekuńcze można natomiast świadczyć albo przed pójściem do pracy, albo po powrocie do domu. Są to bowiem wprawdzie czynności codzienne, ale jednak takie, które nie pochłaniają całego dnia i nie skutkują obowiązkiem notorycznego czuwania nad podopieczną.

Dalej Sąd I instancji podał, że jednym z warunków, od których zależy powstanie prawa do tego świadczenia jest, że opiekę wykonuje osoba obciążona wobec podopiecznego obowiązkiem alimentacyjnym. W niniejszej sprawie oprócz Skarżącej występują jeszcze dwoje jej rodzeństwa, które jest obciążone w tym samym stopniu wobec matki obowiązkiem alimentacyjnym, co Skarżąca. Ustawodawca nie zagwarantował w odniesieniu do osób równolegle zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego prawa do wyboru przez nich samych tej osoby, która będzie się opiekowała osobą niepełnosprawną i pobierała świadczenie pielęgnacyjne. W sytuacji więc, gdy obowiązek alimentacyjny obciąża kilka osób, każda z nich ma częściowy obowiązek opieki i powinny się one stosownie podzielić tym obowiązkiem, tak aby nie była nim obciążona tylko jednak osoba, zwłaszcza że w niniejszej sprawie zakres czynności opiekuńczych nie jest szeroki. Zgodnie z art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r. poz. 1359, dalej: "k.r.o.") obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Z kolei art. 129 § 2 k.r.o. stanowi, że krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym. Art. 135 § 1 k.r.o. przewiduje, iż zakres świadczeń alimentacyjnych zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego. Przepisy przewidują również możliwość wyegzekwowania obowiązków alimentacyjnych w drodze sądowej.

Dalej Sąd I instancji podał, że w orzecznictwie przyjmuje się że obiektywne przeszkody w sprawowaniu opieki przez osoby uprawnione w pierwszej kolejności z osobą jej wymagającą, mogą jednak uzasadniać przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie uprawnionej w dalszej kolejności. Przyjmuje się bowiem, że pozbawienie krewnych wyższego stopnia świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy z udokumentowanych i obiektywnych powodów opieki takiej nie mogą sprawować osoby bliżej spokrewnione, nawet jeśli nie mają ustalonego znacznego stopnia niepełnosprawności, naruszałoby konstytucyjną zasadę równości (art. 32 ust. 1 Konstytucji), a także zasadę sprawiedliwości społecznej, pojmowaną nie w aspekcie socjalno-ekonomicznym, lecz odnoszoną również do społecznego poczucia sprawiedliwości, które w demokratycznym państwie prawnym nie powinno być przez ustawodawcę ignorowane (art. 2 Konstytucji). Godziłoby to też w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną w ogólności (art. 18 Konstytucji) oraz szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej (art. 71 ust. 1 Konstytucji).

Dalej, zdaniem Sądu I instancji, niepodejmowanie wcześniej przez Skarżącą zatrudnienia bezpośrednio przed wystąpieniem z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, a więc brak aktywności zawodowej, nie może być uznane za rozstrzygające o braku związku przyczynowego pomiędzy sprawowaną przez Skarżącą opieką, a niemożnością podjęcia przez nią zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Skarżąca w niniejszej sprawie jest osobą obiektywnie zdolną do pracy. Należy jednak wskazać, że jej brak aktywności zawodowej bezpośrednio przed wystąpieniem z wnioskiem o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego sam w sobie nie wyklucza przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Podobnie nie ma znaczenia brak aktywności zawodowej Skarżącej bezpośrednio przed uzyskaniem przez jej matkę orzeczenia o niepełnosprawności.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosła Skarżąca, zaskarżając go w całości. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił naruszenie prawa materialnego:

a) art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez uznanie, że stan zdrowia osoby niepełnosprawnej oraz zakres sprawowanej nad nią opieki nie wymaga rezygnacji z zatrudnienia przez Skarżącą oraz w sprawie nie występuje związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną podczas gdy taki związek niewątpliwie istnieje;

b) art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię i uznanie, że Skarżącej nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na fakt, że żyją jeszcze inne osoby na których ciąży obowiązek alimentacyjny w stopniu pierwszym, które jednak są osobami nie dającymi rękojmi sprawowania należytej opieki nad osobą niepełnosprawną z uwagi na własny stan zdrowia i inne obowiązki oraz żaden przepis prawa nie przewiduje kryteriów wyboru opiekuna z grupy osób na których ciąży obowiązek alimentacyjny w tym samym stopniu.

Wobec powyższego wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Jednocześnie wniosła o zasądzenie kosztów oraz rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Na wstępie podać należy, że sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 182 § 2 p.p.s.a., ponieważ Skarżący kasacyjnie zrzekł się rozprawy, a organ, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia skargi kasacyjnej, nie zażądał przeprowadzenia rozprawy.

Na wstępie podać należy, że sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 182 § 2 p.p.s.a., ponieważ Skarżąca kasacyjnie zrzekła się rozprawy, a organ, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia skargi kasacyjnej, nie zażądał przeprowadzenia rozprawy.

Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W analizowanej sprawie przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego wskazane enumeratywnie w art. 183 § 2 p.p.s.a., nie występują. Z tego względu Naczelny Sąd Administracyjny przy rozpoznaniu sprawy związany był granicami skargi kasacyjnej. Granice te są wyznaczone wskazanymi w niej podstawami, którymi może być naruszenie prawa materialnego przez jego błędną wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (art. 174 pkt 1 p.p.s.a.), a także naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 p.p.s.a.).

W skardze kasacyjnej sformułowano jedynie zarzut naruszenia prawa materialnego, przy czym spór w niniejszej sprawie sprowadza się do oceny, czy występuje związek przyczynowy pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez Skarżącą, a opieką nad niepełnosprawną matką oraz czy posiadanie przez Skarżącą rodzeństwa obciążonego obowiązkiem alimentacyjnym wobec matki stanowi negatywną przesłankę przyznania wnioskowanego świadczenia.

Skarga kasacyjna zawiera usprawiedliwione podstawy.

Stosownie do art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu; 2) opiekunowi faktycznemu dziecka; 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej; 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Przepis ten formułuje więc warunek rezygnacji (zaprzestania) lub niepodejmowania zatrudnienia (bądź innej pracy zarobkowej), który należy brać pod uwagę dokonując oceny spełnienia przesłanek koniecznych do ustalenia prawa do ww. świadczenia. W świetle powyższego, osoba ubiegająca się o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego powinna sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną w wymiarze, który obiektywnie zmusza ją do rezygnacji z dotychczasowego zatrudnienia, bądź wyklucza możliwość podjęcia zatrudnienia (lub innej pracy zarobkowej). Istotna jest tu również ocena, czy zakres sprawowanej opieki wypełnia ustawowe przesłanki, warunkujące ustalenie tego prawa i stwierdzenie związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy sprawowaną opieką a możliwością pogodzenia jej z pracą zarobkową. Podkreślenia również wymaga, że okoliczności rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia oraz brak możliwości jego podjęcia powinny być oceniane na moment rozpoznawania wniosku o przyznanie wnioskowanej pomocy.

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego w sprawie, bez znaczenia pozostaje przy tym, czy wnioskodawczyni zrezygnowała z pracy zarobkowej wcześniej (z innych przyczyn jak w niniejszej sprawie) lub też nigdy jej nie podejmowała, jeżeli w dacie wystąpienia z wnioskiem o świadczenie pielęgnacyjne zaistniała realna konieczność sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, uniemożliwiająca stronie podjęcie zatrudnienia. Stanowisko to wywodzić należy bezpośrednio z brzmienia art. 17 ust. 1 u.ś.r., który determinuje konieczność oceny korelacji zachodzącej pomiędzy możliwością kontynuowania/podjęcia aktywności zawodowej przez opiekuna, a zakresem sprawowanych czynności opiekuńczych, związanych z indywidualnymi ograniczeniami dotyczącymi samodzielnej egzystencji osoby legitymującej się stosownym orzeczeniem.

Niewątpliwie świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za sam fakt opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, czy też za pozostawanie w gotowości do świadczenia czynności opiekuńczych. Za zasadne uznać w tym kontekście należy prezentowane w orzecznictwie stanowisko, że powinno ono stanowić ekwiwalent za faktyczny brak możliwości podjęcia przez opiekuna zatrudnienia wobec konieczności sprawowania czynności opiekuńczych, bądź za rezygnację z zatrudnienia w celu ich sprawowania. Norma art. 17 ust. 1 u.ś.r. odnosi się więc wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Prawodawca wymaga bowiem, by brak podejmowania zatrudnienia lub rezygnacja z niego przez osoby wymienione w ww. normie pozostawały w bezpośrednim związku z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Spełnienie przesłanek określonych w art. 17 ust. 1 u.ś.r. oznacza, że czynności opiekuńcze muszą w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, a związek pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia (jego niepodejmowaniem) a opieką musi być bezpośredni i ścisły. Oceny takiej powinien dokonać organ administracji, biorąc pod uwagę okoliczności konkretnej sprawy i ustalając, czy istotnie osoba sprawująca opiekę nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia lub zmuszona jest z niego zrezygnować. Kluczowym jest, że w przywołanej regulacji brak jest wskazania dotyczącego sprawowania opieki w sposób nieprzerwany, całodobowy, codzienny, samodzielny, jak też przebywania stale w pobliżu osoby, która pomocy tego typu wymaga. Jak już wielokrotnie podkreślano w orzecznictwie, opieka powinna mieć charakter stały, długotrwały w sensie rozciągłości w czasie i powtarzalny, zaś jej zakres wyznaczony być powinien niepełnosprawnością osoby wymagającej opieki, czyli koniecznością wykonywania czynności w związku z ograniczoną możliwością podopiecznego do samodzielnej egzystencji, w warunkach dnia codziennego. Tak określony zakres opieki, uprawniający do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, zależny jest więc od całokształtu okoliczności konkretnej sprawy, a przede wszystkim indywidualnej sytuacji osoby wymagającej wsparcia, w tym: rodzaju niepełnosprawności, stanu zdrowia, sprawności ruchowej i intelektualnej, trybu życia, warunków mieszkaniowych, itp.

Przenosząc powyższe na grunt rozpoznawanej sprawy, zgodzić się należy ze Skarżącą kasacyjnie, że jej matka – mimo, że nie jest osobą leżącą i w pełni niesamodzielną - nie może zostać uznana za osobę, która nie wymaga stałej i długotrwałej opieki innej osoby. Z akt administracyjnych sprawy wynika, że podopieczna w chwili złożenia wniosku w 2022 r. jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym. W orzeczeniu o stopniu niepełnosprawności wskazano symbol niepełnosprawności jako 10-N oraz 02-P. Orzeczony stopień ma charakter stały, zaś nie da się ustalić od jakiej daty istnieje niepełnosprawność zaś ustalony stopień niepełnosprawności datuje się do lipca 2016 r. Matka Skarżącej została uznana za osobę, która wymaga stałej pomocy i wsparcia, poradnictwa rehabilitacyjnego, a także konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby, w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

W aktach sprawy znajdują się wywiad środowiskowy szczegółowo opisujący sytuację podopiecznej oraz wykonywane przez Skarżącą w ramach opieki czynności. Czynności te składają się na kompleksową opiekę i pomoc dla osoby, która - jak orzekł uprawniony organ, jest niezdolna do samodzielnej egzystencji. Z ww. wywiadu środowiskowego wynika, że matka Skarżącej cierpi na lewostronnej paraliż ciała, zaniki pamięci, problemy z mową, jest pampersowana. Większość dnia spędza na wózku inwalidzkim. Skarżąca wskazała następujące czynności, które wykonuje przy matce: czynności higieniczne, zmiany pampersów, mycie, przygotowywanie ubrań, ubieranie, przygotowywanie i podawanie pokarmu oraz leków. Skarżąca mierzy też matce ciśnienie a gdy zachodzi konieczność zamawia wizyty lekarskie. Wszystkie wskazane w wywiadzie czynności dnia codziennego i przy opiece nad matką zajmują Skarżącej znaczny okres czasu.

Twierdzenia ww. wywiadu i oświadczeń przywołały organy oraz Sąd I instancji, kwestionując jednocześnie zakres czynności opiekuńczych wykonywanych przez Skarżącą wobec matki oraz ich bezpośredni związek z brakiem aktywności zawodowej strony. Uznano mianowicie, że wszystkie wymienione przez Skarżącą czynności opiekuńcze można natomiast świadczyć albo przed pójściem do pracy, albo po powrocie do domu. Są to bowiem wprawdzie czynności codzienne, ale jednak takie, które nie pochłaniają całego dnia i nie skutkują obowiązkiem notorycznego czuwania nad podopieczną. W niniejszej sprawie oprócz Skarżącej występują jeszcze dwoje jej rodzeństwa, które jest obciążone w tym samym stopniu wobec matki obowiązkiem alimentacyjnym, co Skarżąca. Sąd I instancji uznał, że w sytuacji więc, gdy obowiązek alimentacyjny obciąża kilka osób, każda z nich ma częściowy obowiązek opieki i powinny się one stosownie podzielić tym obowiązkiem, tak aby nie była nim obciążona tylko jednak osoba, zwłaszcza że w niniejszej sprawie zakres czynności opiekuńczych nie jest szeroki. Powyższe okoliczności nie pozwoliły na przyjęcie, że niepodejmowanie lub rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej nastąpiła w celu i w związku z koniecznością sprawowania stałej opieki, w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, stanowisko takie nie znajduje oparcia w zgromadzonym materiale dowodowym. Trudno bowiem przyjąć, że matka Skarżącej, która cierpi na lewostronnej paraliż ciała, zaniki pamięci, problemy z mową, jest pampersowana a większość dnia spędza na wózku inwalidzkim, a przez to wymaga pomocy praktycznie przy każdej czynności oraz nie rokującą poprawy nie jest osobą wymagającą stałej obecności opiekuna i długotrwałej opieki.

Zdaniem Sądu kasacyjnego sytuacja zawodowa Skarżącej, jest niewątpliwie bezpośrednio związana ze stanem zdrowia i sprawnością jej matki, a więc również zakresem faktycznej opieki, który zależy bezpośrednio od kondycji podopiecznej. Nieuprawnione w związku z tym było stanowisko Kolegium, podzielone następnie przez Sąd I instancji, że zakres czynności opiekuńczych wykonywanych przez Skarżącą ma charakter czynności który nie koliduje z możliwością podjęcia przez nią zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Organy oraz Sąd I instancji w swoich rozważaniach dotyczących zakresu świadczonej przez Skarżącą opieki skupiły się na tzw. czynnościach dnia codziennego, pomijając kwestie związane ze specyfiką chorób podopiecznej, ograniczającą jej możliwości samodzielnego funkcjonowania (paraliż ciała, zaniki pamięci, problemy z mową oraz że podopieczna jest pampersowana). Jak wynika z akta administracyjnych sprawy, Skarżąca w niniejszej sprawie jest osobą obiektywnie zdolną do pracy, jednakże nie oznacza to, że w zaistniałej sytuacji ma ona realną możliwość świadczenia pracy, czy podjęcia zatrudnienia choćby w niepełnym wymiarze czasowym. Zauważyć przy tym należy, że co najmniej od 2014 r. Skarżąca pobiera zasiłek dla opiekuna w związku z opieką nad matką, z którego zrezygnowała we wniosku o przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Zdaniem Sądu kasacyjnego, ocena całokształtu sprawy nie pozwala na przyjęcie, żeby stan zdrowia osoby podlegającej opiece był na tyle dobry, by mogła ona przez większość czasu funkcjonować samodzielnie, bez wsparcia i pomocy innej osoby w wymiarze, który umożliwiałby opiekunowi równoczesne podjęcie pracy zarobkowej. Analizując i poddając ocenie stan sprawy, należy każdorazowo brać pod uwagę indywidualną sytuację podopiecznego, determinowaną jego stanem zdrowia i warunkami bytowymi. Istotnym jest tu nie tylko związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy rezygnacją przez opiekuna z zatrudnienia, ale przede wszystkim potencjalna możliwość świadczenia, czy podjęcia pracy – bezpośrednio związana z potrzebami osoby niepełnosprawnej, podlegającej opiece, a określona ramami jej możliwości samodzielnego funkcjonowania, również w aspekcie radzenia sobie z czynnościami dnia codziennego. Ponownego podkreślenia wymaga, że pod pojęciem opieki stałej rozumie się stałą pieczę nad osobą wymagającą opieki, gotowość i możliwość udzielenia pomocy w sytuacji, gdy tylko taka potrzeba w danym momencie zaistnieje, która w konsekwencji prowadzi do braku faktycznej możliwości podjęcia zatrudnienia przez osobę zainteresowaną przyznaniem świadczenia. Z taką właśnie sytuacją mamy do czynienia w analizowanej sprawie, bowiem opieka sprawowana przez Skarżącą nad matką nosi cechy opieki stałej i długotrwałej.

Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela również stanowiska Sądu I instancji, że zakres sprawowanej opieki nie jest na tyle absorbujący aby Skarżąca mogła podjąć pracę choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy, a to ze względu na to, że Skarżąca posiada dwójkę rodzeństwa tj. brata, który zamieszkuje w T. i siostrę, która od lat mieszka w [...] a okoliczności, na jakie się powołują nie zwalniają ich jednak z obowiązku alimentacyjnego.

Norma art. 17 ust. 1 u.ś.r. jasno wylicza przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Niedopuszczalne jest w tej sytuacji wprowadzanie przez organy administracyjne, czy Sąd dodatkowych negatywnych przesłanek przyznania tego rodzaju pomocy. Przyczyną odmowy ustalenia prawa nie może więc posiadanie przez wnioskodawczynię rodzeństwa, zobowiązanego alimentacyjnie wobec niepełnosprawnej matki. Zauważenia wymaga, że jeżeli jest kilka osób zobowiązanych w równym stopniu do alimentacji, można przyznać świadczenie jednej z nich, pod warunkiem, gdy spełnia ona przewidziane prawem przesłanki (zob.: wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 9 sierpnia 2023 r., sygn. akt I OSK 1661/22; z dnia 12 grudnia 2023 r., sygn. akt I OSK 2057/22; z dnia 6 lutego 2024 r., sygn. akt I OSK 157/23 wyroki dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, pod adresem internetowym http:/orzeczenia.nsa.gov.pl – dalej jako "CBOSA"). Naczelny Sąd Administracyjny nie kwestionuje tym samym obowiązku alimentacyjnego rodzeństwa Skarżącej wobec matki, jednak wskazuje na konieczność rozróżnienia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy obok wnioskującej osoby spełniającej warunki do jego przyznania są jeszcze inne osoby spokrewnione w tym samym stopniu z osobą wymagającą opieki od sytuacji złożenia wniosku o przyznanie świadczenia przez osobę potencjalnie uprawnioną, a zobowiązaną w dalszej kolejności – gdy istnieją osoby bliżej spokrewnione. Podkreślenia wymaga, że u.ś.r. w sytuacji, gdy jest kilka osób zobowiązanych do alimentacji w tym samym stopniu, nie przewiduje pierwszeństwa względem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego dla jednej z nich w możliwości wywiązania się z obowiązku alimentacyjnego łącznie przez wszystkich zobowiązanych. Skoro zatem Skarżąca, jako córka osoby wymagającej opieki znajduje się wraz z rodzeństwem wśród osób wymienionych w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., którym przy spełnieniu pozostałych warunków ustawowych przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, to do niej należy wybór czy wypełni swój obowiązek alimentacyjny względem matki poprzez sprawowanie osobistej opieki (nie podejmując, bądź rezygnując z zatrudnienia), czy też zapewni jej opiekę w inny sposób, np. podejmując zatrudnienie, dzieląc się obowiązkami opiekuńczymi z rodzeństwem.

Ponownie rozpoznając sprawę organ uwzględni wskazaną powyżej wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r. oraz ocenę okoliczności niepodejmowania przez Skarżącą kasacyjnie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a także charakteru opieki i pomocy udzielanej niepełnosprawnej matce. Weźmie również pod uwagę zmianę stanu prawnego związaną z art. 63 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. z 2023 r. poz. 1429).

Naczelny Sąd Administracyjny uznając, że sprawa została dostatecznie wyjaśniona, na podstawie art. 188 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a. uchylił zaskarżony wyrok i uwzględnił skargę uchylając zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję, o czym orzekł w wyroku.

O kosztach postępowania sądowego orzeczono w pkt 2 wyroku w oparciu o art. 203 pkt 1 p.p.s.a. i art. 209 p.p.s.a. oraz art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) oraz pkt 2 lit. b) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (t.j. Dz. U. z 2023 r., poz. 1935).