Wyrok WSA w Bydgoszczy, sygn. akt II SA/Bd 420/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy
Data orzeczenia: 2023-12-20 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Prawo pomocy
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 30 ust. 9
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jarosław Wichrowski Sędziowie Sędzia WSA Katarzyna Korycka Sędzia WSA Grzegorz Saniewski (spr.) Protokolant Starszy sekretarz sądowy Jakub Jagodziński po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 grudnia 2023 r. sprawy ze skargi E. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z [...] lutego 2023 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia nienależnie pobranego zasiłku rodzinnego oddala skargę.


UZASADNIENIE

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w T. (zwane dalej "Kolegium") decyzją z [...] lutego 2023 r. nr SKO – 82 – 118/23 utrzymało w mocy decyzję Burmistrza M. C. z [...] grudnia 2022 r. nr [...].MG, którą to decyzją:

1) odmówiono E. S. (tj. Skarżącej) umorzenia kwoty nienależnie pobranego dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowania A. S. w wysokości [...] zł,

2) umorzono kwotę odsetek ustawowych za opóźnienie od ww. świadczeń w wysokości [...] zł,

3) rozłożono spłatę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w wysokości [...] zł na raty w wysokości [...] zł miesięcznie.

Kolegium wskazało, że decyzją Burmistrza M. C. z dnia [...] stycznia 2021 r. (znak: [...]) Skarżąca została zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranego dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka A. S., które to świadczenie zostało wypłacone w okresie od [...] lutego 2012 r. do [...] sierpnia 2021 r. w wysokości [...] zł.

Kolegium w oparciu o zgromadzony przed organem I instancji materiał dowodowy wskazało, że Skarżąca pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z dwoma synami, córką i wnuczką. Dochód rodziny w czerwcu 2022 r. wynosił [...] zł (składał się na niego świadczenia rodzinne, świadczenia wychowawcze oraz dodatek mieszkaniowy). Stałe obciążenia ?nansowe rodziny wynoszą [...] zł, w tym: czynsz - [...] zł plus [...] zł tytułem spłaty zadłużenia; energia elektryczna - [...] zł; gaz - [...] zł; telefon - [...] zł; opał - [...] zł; wydatki na leczenie - [...] zł. Skarżąca jest osobą niepracującą, zarejestrowaną w Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku z tego tytułu. Skarżąca nie prowadzi działalności gospodarczej, nie posiada nieruchomości i zasobów pieniężnych, jak również przedmiotów wartościowych. Mieszka wraz z rodziną w mieszkaniu komunalnym, składającym się z dwóch pokoi, kuchni i łazienki. Syn A. nie posiada orzeczenia o niepełnosprawności. Choruje jednak na astmę oskrzelową i ma nauczanie indywidualne od dwóch lat. Orzeczeniem o niepełnosprawności nie legitymuje się również Skarżąca oraz jej córka. Skarżąca otrzymuje ponadto alimenty w wysokości [...] zł miesięcznie (vide: wywiady środowiskowe z dnia [...] stycznia 2022 r. oraz [...] lipca 2022 r.). Skarżąca korzysta również ze środków z pomocy społecznej: - zasiłku okresowego w kwocie [...]zł miesięcznie, przyznanego na okres od [...] stycznia 2022 r. do [...] lutego 2022 r.; w kwocie [...]zł - na okres od [...] lipca 2022 r. do [...] sierpnia 2022 r.; zasiłku celowego wypłaconego w lipcu 2022 r. na pokrycie części lub całości kosztu leków i leczenia; pomocy w formie posiłku dla synów A. S. i A. S. od [...] kwietnia 2022 r. przez pięć dni w tygodniu w formie pełnego obiadu. Ponadto na okres od stycznia 2022 r. do czerwca 2022 r. na dwoje dzieci zostały przyznane stypendia szkolne, które zostały wykorzystane w kwocie [...]zł. Od marca 2022 r. do czerwca 2022 r. Skarżąca nie pobierała zasiłku okresowego.

Kolegium wskazało, że zgodnie z oświadczeniem Skarżącej w toku postępowania jej córka wyprowadziła się.

Kolegium podniosło, że zgodnie z art. art. 30 ust 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 615 z późn. zm., zwanej w skrócie "u.ś.r.") organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny.

Kolegium wskazało, że zastosowanie ulg w spłacie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych zawsze ma charakter wyjątkowy. Szczególną ostrożność i rozwagę należy wykazać udzielając ulgi w postaci umorzenia należności (w całości lub częściowo). To bowiem niweczy roszczenia Skarbu Państwa względem osoby, która nienależnie świadczenia rodzinne pobrała. Udzielanie ulg powinno nastąpić według określonego porządku, poczynając od ulg, które nie powodują całkowitego zniesienia długu, w ostateczności kończąc na uldze w postaci umorzenia należności. Ta ostatnia ulga zarezerwowana jest dla przypadków najbardziej skrajnych, gdy nastąpił tak nieszczęśliwy zbieg okoliczności, że strona ani nie mogła temu przeciwdziałać, ani nawet przewidzieć zdarzeń, które spowodowały, że sytuacja rodziny stała się ekstremalnie trudna. Co więcej, ulga ta ma zastosowanie tylko wtedy, gdy nie ma żadnych pomyślnych rokowań co do spłaty należności w dającej się przewidzieć przyszłości. Zdaniem Kolegium w przypadku Skarżącej taka sytuacja nie ma miejsca. Przede wszystkim wraz z dorastaniem dzieci, w przyszłości Skarżąca będzie mogła już bez większych przeszkód podjąć zatrudnienie. Ponadto obecnie nie ma ona schorzeń, które powodowałyby trwałą niezdolność do samodzielnej egzystencji. Kolegium podkreśliło, że świadomość (lub jej brak) okoliczności, że świadczenie jest nienależne lub wystąpienie okoliczności niezależnych od organu przy przyznaniu świadczenia uznanego za nienależne, są brane pod uwagę przy wydawaniu decyzji o obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Nie mogą natomiast stanowić podstawy do rozstrzygania w oparciu o art. 30 ust. 9 u.ś.r. tj. rozstrzygania o umorzeniu nienależnie pobranych świadczeń

Kolegium podkreśliło, że organ pierwszej instancji nie pozostawił Skarżącej bez pomocy. Umorzył bowiem kwotę odsetek ustawowych za opóźnienie w znacznej kwocie [...]zł oraz orzekł o rozłożeniu należności głównej na raty. Raty w wysokości [...] zł należy zaś uznać za niewielkie co powoduje, że Skarżąca nawet przy ograniczonym dochodzie jej rodziny jest w stanie je spłacać.

Kolegium podzieliło pogląd organu I instancji, że sytuacja rodzin korzystających ze świadczeń rodzinnych ogólnie i obiektywnie jest zła. [...] orzekając w przedmiocie ulg w spłacie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, sytuację osoby zobowiązanej do ich zwrotu odnieść należy do średniej sytuacji rodzin, korzystających z tychże świadczeń. Problem w niniejszej sprawie polega bowiem na tym, że Skarżąca jako źródła dochodu wykazuje (poza alimentami) różne rodzaje świadczeń pochodzących ze wsparcia socjalnego. Problemem jest zatem bierność zawodowa Skarżącej, która jednak powinna być przejściowa.

Kolegium wskazało, że dla osób najuboższych, korzystających ze świadczeń z pomocy społecznej spłata nawet obiektywnie niewielkiej kwoty będzie wymierną trudnością. Jednakże do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych obligują przepisy prawa, a zastosowanie ulg ma zawsze charakter wyjątkowy. Co do zasady organ administracji publicznej powinien egzekwować niezasadnie wypłacone publiczne pieniądze, lecz czynić to w taki sposób, by na stałe nie wepchnąć osoby zobowiązanej do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w system pomocy społecznej. Nie przyniesie to bowiem w dłuższej perspektywie korzyści ani Skarbowi Państwa, ani dłużnikowi.

Kolegium podniosło, że błędne jest w przedmiotowej sprawie czynienie przez organ I instancji zarzutu z wyposażenia mieszkania, dysproporcja pomiędzy stanem posiadania a deklarowanym stanem majątkowym nie jest bowiem rażąca, tzn. oczywista i ewidentna. Należy bowiem mieć na względzie fakt, że w domu są dzieci (w tym jedno cierpiące na astmę oskrzelową), stąd zadbane mieszkanie jest wręcz koniecznością.

Kolegium podkreśliło, że przedmiotowa decyzja podejmowana jest w warunkach uznania administracyjnego, zaś podjęcie takiej decyzji wymaga wystąpienia szczególnie uzasadnionej okoliczności dotyczących sytuacji rodziny (materialnej, dochodowej, zdrowotnej). Zdaniem Kolegium w przedmiotowej sprawie nie zachodzą szczególne okoliczności dotyczące sytuacji rodziny Skarżącej, które przemawiałyby za umorzeniem nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego.

Kwestionując decyzję Kolegium w skardze do Sądu E. S. podniosła, że wbrew twierdzeniu Burmistrza nie jest osobą zamożną, a to że dba o swój wygląd nie może być przyczyną odmowy umorzenia. Podniosła, że ma chore dzieci i z uwagi na ich stan zdrowia nie może podjąć pracy. Obecnie ma uraz prawej dłoni i leczy się. Podkreśliła, że nie wiedziała o zmianie przepisów wskutek której nie przysługiwało już jej świadczenie.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga jest niezasadna.

Materialno-prawną podstawę orzekania w sprawie przez organy administracji stanowiły przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych (u.ś.r.). Zgodnie z art. 30 ust. 9 u.ś.r., organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Należy zgodzić się z Kolegium, że podjęcie takiej decyzji wymaga wystąpienia szczególnie uzasadnionej okoliczności dotyczącej sytuacji rodziny wnioskującego o ulgę. W tym przypadku ustawodawca użył pojęcia niedookreślonego, pozostawiając jego interpretację organowi, co oczywiście nie oznacza, że może być ona dowolna. Dodatkowo w polu widzenia należy mieć i tę okoliczność, że przedmiotowa decyzja podejmowana jest w warunkach uznania administracyjnego, a zatem nawet uznanie, że w danej (konkretnej) sprawie występuje szczególna uzasadniona okoliczność dotycząca sytuacji rodziny nie przesądza, że podjęta zostanie pozytywna dla wnioskodawcy decyzja. Na gruncie analizowanego przepisu sama tylko trudna sytuacja materialna danej rodziny nie uzasadnia umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń. Jest to możliwe dopiero wówczas, gdy sytuacja rodziny będzie "szczególna". Należy w każdym przypadku zatem ocenić, czy sytuacja rodziny, która ubiega się o przywilej umorzenia, czy rozłożenia na raty, wymagalnych należności publicznoprawnych jest wyjątkowa i praktycznie nie do przezwyciężenia, dlatego wymaga zastosowania dobrodziejstwa w postaci zwolnienia z obowiązku spłaty zobowiązań, a nadto, czy jest to zasadne w świetle zasad słuszności i zasad przyznawania tych ulg.

W ocenie Sądu organ dokonał w sposób prawidłowy (wystarczający) analizy sytuacji materialnej i życiowej Skarżącej. Ustaleń tych Skarżąca nie kwestionuje, poza kwestią wyposażenia mieszkania. Należy jednak zauważyć, że kwestię tą podnosił organ pierwszej instancji (Burmistrz), natomiast Kolegium wprost wskazuje, że okoliczność ta nie może mieć wpływu na podejmowaną decyzję.

Należy podkreślić, że w przedmiotowej sprawie zadaniem organów było ustalenie, czy w przypadku Skarżącej nie zachodzą "szczególne okoliczności dotyczące sytuacji rodziny", o których mówi art. 30 ust. 9 u.ś.r., uprawniające organ do m.in. umorzenia należności. W ocenie Sądu organ prawidłowo uznał, że występowanie trudnej sytuacji zdrowotnej dzieci Skarżącej oraz trudnej sytuacji majątkowej Skarżącej w sytuacji kiedy sama Skarżąca jest zdolna do pracy (brak dowodów, że wskazany przez nią uraz ręki trwale uniemożliwia zatrudnienie), nie stanowi wystarczającej przesłanki do umorzenia nienależnie pobranych świadczeń. Takimi szczególnymi okolicznościami mogą być wypadki losowe - klęska żywiołowa, ciężka choroba, ale i splot różnych okoliczności, składające się na "okoliczności szczególne" (por. wyrok WSA w Gdańsku z 5 kwietnia 2013 r., III SA/Gd 30/13). Niezasadne byłoby bowiem przyznawanie umorzenia osobom, które co prawda znajdują się w trudnej sytuacji ale posiadają obiektywną zdolność do pracy i do uzyskiwania dochodu pozwalającego na zapewnienie utrzymania, kłóciłoby się to bowiem z fundamentalną dla prawa socjalnego zasadą subsydiarności. W przedmiotowej zaś sprawie w oparciu o zgromadzony materiał dowodowy zasadnie Kolegium wskazuje, że choć sytuacja Skarżącej i jej rodziny jest trudna, to jednak brak podstaw do twierdzenia, że już teraz można ocenić, iż nie ma żadnej szansy, aby sytuacja ta uległa zmianie, a tym samym – że w żadnej perspektywie czasowej nie jest możliwa spłata ciążącego na Skarżącej zobowiązania.

Ze względu na powyższe, uznając, że zaskarżona decyzja nie narusza prawa, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 z późn. zm.), Sąd oddalił skargę.