Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 747/24
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2024-05-10 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 138 § 2
journal: Dz.U. 2022 poz 2000
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Aleksandra Łaskarzewska (spr.) po rozpoznaniu w dniu 10 maja 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej J. J. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 8 września 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 1279/23 w sprawie ze sprzeciwu J. J. od decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia 7 lipca 2023 r. znak SKO.ŚR/4111/635/2023 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę kasacyjną


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie wyrokiem z 8 września 2023 r. oddalił sprzeciw J. J. od decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z 7 lipca 2023 r. znak SKO.ŚR/4111/635/2023 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

W uzasadnieniu wyroku Sąd I instancji przyjął następujące okoliczności faktyczne i prawne.

Wnioskiem z 5 kwietnia 2023 r. skarżąca wystąpiła do Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w S. o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad córką. Z orzeczenia z 14 marca 2023 r. wynika, że córka skarżącej jest osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności, który istnieje od 4 stycznia 2019 r. Orzeczenie zostało wydane do 31 marca 2023 r.

Z zaświadczenia z 10 stycznia 2023 r. wynika, że u córki skarżącej w 2015 r. rozpoznano guza mózgu, mimo leczenia następuje progresja objawów, rokowanie jest niekorzystne, ponieważ doszło do utrwalonych ubytków neurologicznych. Skarżąca wskazała, że pobiera emeryturę w wysokości 1739, 87 zł, musiała zrezygnować z "dorabiania" do emerytury ze względu na konieczność zajęcia się córką. Córka skarżącej jest mężatką, jednakże mąż nie może się nią opiekować, ponieważ musi utrzymywać czteroosobową rodzinę, w tym dwójkę małoletnich dzieci.

Z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego wynika, że skarżąca opiekuje się córką, u której w 2015 r. rozpoznano guza mózgu, pomimo trzech operacji u córki następuje postęp objawów. W czasie trzeciej operacji uszkodzono ośrodkowy układ nerwowy. Mąż skarżącej pracuje zawodowo, jest jedynym żywicielem rodziny i nie ma możliwości opiekowania się niepełnosprawną żoną. Skarżąca jest na emeryturze, więc dysponuje czasem i może zająć się chorą córką. Skarżąca pomaga córce w czynnościach pielęgnacyjnych, higienicznych, tj. myciu, ubieraniu się, zakładaniu oraz wiązaniu obuwia, przygotowaniu posiłków, zakupach, załatwianiu spraw urzędowych. Ze względu na niedowład lewej strony ciała skarżąca pomaga córce w poruszaniu się, wizytach lekarskich, zabiegach pielęgnacyjnych.

Decyzją z 5 maja 2023 r. Burmistrz Miasta i Gminy S. odmówił przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawną córką. W uzasadnieniu organ wskazał, że skarżąca nie spełnia przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, ponieważ niepełnosprawność córki skarżącej powstała po 36 roku życia.

W wyniku rozpoznania odwołania skarżącej decyzją z 7 lipca 2023 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie orzekło o uchyleniu decyzji z 5 maja 2023 r. i przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania przez organ pierwszej instancji. Podstawę prawną decyzji stanowił art. 17, art. 17b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tj. Dz. U. z 2023 r., poz. 390 ze zm., dalej: "u.ś.r.") oraz art. 138 § 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tj. Dz. U. z 2023 r., poz. 775 ze zm., dalej: "k.p.a.").

W uzasadnieniu organ wskazał, że w aktualnie obowiązującym stanie prawnym nie jest możliwa odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z powołaniem się na wiek, w którym powstała niepełnosprawność osoby wymagającej opieki. W ocenie organu II instancji zaistnienie negatywnej przesłanki przyznania świadczenia nie zwalniało Burmistrza Miasta i Gminy S. z wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego. W ocenie Kolegium zebrany w sprawie materiał dowodowy nie jest wystarczający do ustalenia wszystkich okoliczności istotnych dla jej rozstrzygnięcia. SKO wskazało, że konieczne jest ustalenie sprawowania przez skarżącą rzeczywistej, osobistej i stałej opieki nad córką, charakteru tej opieki, czy wyklucza ona podjęcie przez skarżącą zatrudnienia. Jak podkreśliło Kolegium, organ I instancji nie ustalił, czy skarżąca jest gotowa zawiesić prawo do emerytury. Konieczne jest ponadto ustalenie, czy mąż córki skarżącej jest w stanie zapewnić opiekę żonie. Okoliczności kluczowe dla rozstrzygnięcia nie mogą zostać zweryfikowane w oparciu o zebrany w sprawie materiał dowodowy, a zatem konieczne jest uchylenie decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, ponieważ aktualnie nie jest jasne, czy w sprawie zachodzi jakakolwiek przesłanka negatywna przyznania świadczenia, nie jest także jasne, jaki jest zakres opieki nas córką, a to uzasadnia przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez organ I instancji.

Skarżąca nie zgodziła się z decyzją organu odwoławczego i wniosła od niej sprzeciw do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie uznał, że sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie i oddalił go na podstawie art. 151a § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r., poz. 1634, dalej: "P.p.s.a."). W ocenie Sądu I instancji, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie nie naruszyło normy zawartej w art. 138 § 2 k.p.a. uchylając decyzję Burmistrza Miasta i Gminy S. W zaskarżonej sprzeciwem decyzji organ wskazał, że zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie jest wystarczający do weryfikacji wszystkich okoliczności istotnych z punktu widzenia normy prawnej będącej podstawą zaskarżonej decyzji. Organ w uzasadnieniu decyzji wskazał na przepisy, które zostały naruszone przez organ I instancji – art. 7, art. 77 oraz 107 § 3 k.p.a. Kolegium wskazało również, jakie okoliczności powinny zostać ustalone i wzięte pod uwagę przez organ I instancji w toku ponownego rozpoznania sprawy. Sąd I instancji podkreślił, że podstawę odmowy przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego przez organ I instancji stanowił art. 17 ust. 1 b u.ś.r., a organ ten powołując się na powyższy przepis w istocie uchylił się od rozpoznania istoty sprawy i wnikliwej oceny zaistnienia przesłanek do przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. WSA zwrócił uwagę, że przepis powołany przez organ I instancji został wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. uznany za niekonstytucyjny w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na wiek, w którym powstała niepełnosprawność osoby wymagającej opieki, stąd nie może stanowić samoistnej podstawy odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Stwierdzenie przez organ I instancji zaistnienia przesłanki negatywnej do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, nie zwalniało go więc z obowiązku wszechstronnego ustalenia wszystkich okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy. Uchylenie się przez Burmistrza Miasta i Gminy S. od merytorycznego rozpoznania tej sprawy, przy jednoczesnych istotnych brakach postępowania wyjaśniającego, zasadnie skutkowało uchyleniem przez Kolegium decyzji organu I instancji i przekazaniem sprawy do ponownego rozpoznania. Sąd I instancji podzielił stanowisko zawarte w zaskarżonej sprzeciwem decyzji, że rozstrzygnięcie sprawy przez SKO w Krakowie, po uprzednim uzupełnieniu dostrzeżonych braków postępowania dowodowego, stanowiłoby naruszenie zasady dwuinstancyjności postępowania wynikającej z art. 15 k.p.a. Skoro zatem organ I instancji w ogóle nie badał merytorycznych aspektów sprawy, a nadto uchybił przepisom w zakresie prawidłowego skompletowania materiału dowodowego (art. 7, art. 77 § 1 k.p.a.) – celem poszanowania zasady dwuinstancyjności postępowania, zasadne było wydanie przez SKO w Krakowie decyzji kasatoryjnej. WSA za prawidłowe uznał wskazania organu odwoławczego, że dla rozstrzygnięcia wniosku skarżącej o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego konieczne jest ustalenie następujących okoliczności faktycznych: zakresu opieki skarżącej nad córką poprzez ustalenie rodzaju czynności oraz ich zakresu czasowego, ustalenie, czy zakres opieki, jakiej wymaga córka skarżącej jest tego rodzaju, aby wykluczał podjęcie zatrudnienia przez skarżącą, czy skarżąca jest gotowa zawiesić prawo do emerytury, czy małżonek skarżącej legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, czy jest on w stanie zapewnić opiekę żonie. Wskazał przy tym, że w świetle art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, przepis ten determinuje zakres ustaleń faktycznych w niniejszej sprawie.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiodła J. J. wnosząc o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji oraz o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego według norm przepisanych. Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucono:

1) naruszenie przepisów prawa procesowego mających istotny wpływ na wynik sprawy poprzez:

a) naruszenie art. 151a § 2 P.p.s.a. w zw. z art. 138 § 2 k.p.a. w z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. poprzez błędne oddalenie sprzeciwu oraz uznanie decyzji kasatoryjnej Samorządowego Kolegium Odwoławczego za zasadną, w sytuacji, gdy skarżąca wykazała, iż w sprawie zgromadzono już kompletny materiał dowodowy, ustalono potrzebę udzielania niepełnosprawnej A. R. stałej opieki, ustalono zakres opieki sprawowanej przez J. J. córce, a także udowodniono niemożność sprawowania opieki przez męża niepełnosprawnej, z uwagi na podejmowanie przez niego stałej pracy zarobkowej, zatem nie zaistniała potrzeba uzupełnienia materiału dowodowego sprawy i przesłanka w postaci konieczności ponownego wyjaśniania istotnych okoliczności sprawy, co znacznie wydłuża czas trwania postępowania, a w takim stanie faktycznym Samorządowe Kolegium Odwoławcze miało możliwość uchylenia zaskarżonej decyzji i orzeczenia co do istoty sprawy;

b) naruszenie art. 151a § 2 P.p.s.a. w zw. z art. 138 § 2 k.p.a. w z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. poprzez błędne uznanie przez Sąd, iż organ II instancji trafnie wskazał, że nie jest jasne czy w sprawie zachodzi którakolwiek z negatywnych przesłanek ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, a także jaki jest zakres czasowy opieki sprawowanej nad niepełnosprawną i czy faktycznie czynności podejmowane przez J. J. stanowią ciągłą opiekę, mimo że wszelkie okoliczności sprawy zostały wyjaśnione w kierowanych pismach, a także przesłuchaniach, a orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności A. R. z dnia 14.03.2023 r. jednoznacznie wykazuje, iż wymaga ona stałej i ciągłej opieki podczas wykonywania czynności życiowych, zatem opieka nad niepełnosprawną wyklucza podjęcie równolegle pracy zarobkowej; nadto poprzez błędne wskazanie, że organ winien ustalić czy odwołująca się jest skłonna do rezygnacji z emerytury -jako niemającej znaczenia dla rozstrzygnięcia okoliczności; a także czy małżonek niepełnosprawnej także posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności - jako niemającej znaczenia dla rozstrzygnięcia okoliczności, a jednocześnie wyznaczającej błędny zakres ponownego do przeprowadzenia postępowania dowodowego;

2) naruszenie przepisów prawa materialnego mających istotny wpływ na wynik sprawy poprzez:

a) naruszenie art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez jego niezastosowanie w sytuacji, w której przepis ten stanowi podstawę prawną przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej jako osobie sprawującej faktyczną opiekę nad niepełnosprawną córką, należącą do kręgu osób obciążonych obowiązkiem alimentacyjnym, zamiast małżonka niepełnosprawnej,

b) dokonanie błędnej wykładni art, 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r, poprzez zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie w uzasadnieniu, że fakt pozostawania w związku małżeńskim i brak legitymowania się przez małżonka orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, bez oceny okoliczności sprawy, może stanowić negatywną przesłankę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, w zakresie w jakim Sąd powiela błędną wykładnię dokonaną przez organ II instancji,

c) dokonanie błędnej wykładni art. 17 ust. 5 pkt. 1 lit. a) u.ś.r. poprzez zaniechanie wykładni systemowej i funkcjonalnej, a w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie w uzasadnieniu, że w okolicznościach pobierania przez skarżącą emerytury wyłączona jest możliwość przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego, co stoi z sprzeczności ze stanowiskiem orzecznictwa i doktryny, czy też, że ustaleniem istotnym dla sprawy jest to czy skarżąca jest gotowa do rezygnacji z emerytury, w zakresie w jakim Sąd powiela błędną wykładnię dokonaną przez organ II instancji.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Stosownie do art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.), dalej powoływanej jako "P.p.s.a.", Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, a z urzędu bierze pod uwagę jedynie nieważność postępowania. W niniejszej sprawie żadna z wymienionych w art. 183 § 2 P.p.s.a. przesłanek nieważności postępowania nie zachodzi. Wobec tego Naczelny Sąd Administracyjny zobowiązany był ograniczyć swoje rozważania do oceny wskazanych w skardze podstaw kasacyjnych.

Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw.

W pierwszej kolejności zauważyć należy, że zaskarżony wyrok został wydany w wyniku rozpoznania przez Sąd I instancji sprzeciwu od decyzji kasacyjnej organu odwoławczego, wydanej na podstawie art. 138 § 2 K.p.a. W orzecznictwie utrwalony jest pogląd, zgodnie z którym charakter i zakres zaskarżonej decyzji, tj. decyzji kasatoryjnej, powoduje, że przedmiotem rozważań w postępowaniu sądowoadministracyjnym co do zasady nie są kwestie związane z merytorycznym rozstrzygnięciem sprawy, ale wyłącznie zagadnienia dotyczące wydania w postępowaniu odwoławczym tego rodzaju decyzji. Stosownie bowiem do treści art. 64a P.p.s.a. od decyzji, o której mowa w art. 138 § 2 K.p.a. skarga nie przysługuje, jednakże strona niezadowolona z treści decyzji może wnieść od niej sprzeciw. W myśl natomiast art. 64e P.p.s.a. sąd administracyjny rozpoznając sprzeciw od decyzji ocenia jedynie istnienie przesłanek do wydania decyzji, o której mowa w art. 138 § 2 K.p.a. Przepis ten z kolei stanowi, że organ odwoławczy może uchylić zaskarżoną decyzję w całości i przekazać sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji, gdy decyzja ta została wydana z naruszeniem przepisów postępowania, a konieczny do wyjaśnienia zakres sprawy ma istotny wpływ na jej rozstrzygnięcie. Przekazując sprawę organ ten powinien wskazać, jakie okoliczności należy wziąć pod uwagę przy ponownym rozpatrzeniu sprawy.

Innymi słowy ocena Sądu I instancji sprowadza się do skontrolowania zasadności wydania przez organ odwoławczy decyzji na podstawie art. 138 § 2 K.p.a. Zasadniczo zatem, rozpoznając sprzeciw, sąd administracyjny nie powinien dokonywać bezpośrednio wykładni prawa materialnego, tym niemniej, w świetle art. 138 § 2 K.p.a., konieczny do wyjaśnienia zakres sprawy, mający istotny wpływ na jej rozstrzygnięcie, należy oceniać przez pryzmat przepisów prawa materialnego mogących mieć zastosowanie w danej sprawie. Jeśli bowiem zakres postępowania wyjaśniającego determinują przepisy stanowiące podstawę rozstrzygnięcia merytorycznego w sprawie, kwestie materialnoprawne nie mogą być przez sąd administracyjny w ogóle zignorowane. Oznacza to, że art. 64e P.p.s.a. należy rozumieć w ten sposób, że sąd administracyjny rozpoznając sprzeciw od decyzji ocenia jedynie istnienie przesłanek do wydania decyzji, o której mowa w art. 138 § 2 K.p.a., ale czyni to w świetle przepisów prawa materialnego mogących mieć zastosowanie w danej sprawie. Do takiego twierdzenia uprawnia m.in. dyspozycja art. 138 § 2a K.p.a., zgodnie z którym jeżeli organ pierwszej instancji dokonał w zaskarżonej decyzji błędnej wykładni przepisów prawa, które mogą znaleźć zastosowanie w sprawie, w decyzji, o której mowa w § 2, organ odwoławczy określa także wytyczne w zakresie wykładni tych przepisów (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 13 lutego 2019 r. sygn. akt II OSK 132/19, z dnia 26 listopada 2019 r. sygn. akt II OSK 3311/19, z dnia 19 lutego 2021 r. sygn. akt II OSK 286/21 oraz z dnia 28 kwietnia 2022 r. sygn. akt I OSK 2382/21). Ponadto zauważa się, że sąd administracyjny dokonując kontroli legalności decyzji kasacyjnej nie może sprowadzać tej kontroli do fikcji. A tak w istocie się dzieje, jeśli sąd administracyjny "ucieka" od przepisów prawa mających w danej sprawie zastosowanie. Takiego działania nie można uznać za sprawowanie kontroli legalności wydanej decyzji, lecz za uchylenie się od zbadania zgodności z prawem zaskarżonej do sądu administracyjnego decyzji.

Mając powyższe na uwadze, zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, zarówno organ odwoławczy, jak i Wojewódzki Sąd Administracyjny Krakowie, uprawnieni byli w świetle art. 138 § 2 K.p.a., do wyrażania ocen, przez pryzmat przepisów prawa materialnego mogących mieć zastosowanie w niniejszej sprawie. Należy także zaaprobować stanowisko Sądu I instancji, co do zasadności wydania przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzji, w oparciu o art. 138 § 2 K.p.a., uchylającej decyzję organu I instancji i przekazującej sprawę temu organowi do ponownego rozpatrzenia.

W pierwszej kolejności podzielić należy stanowisko, tak Sądu I instancji, jak i Samorządowego Kolegium Odwoławczego, że organ I instancji niezasadnie doszukiwał się przesłanki odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia w fakcie powstania niepełnosprawności u osoby wymagającej opieki po ukończeniu przez nią wieku określonego w przepisie art. 17 ust. 1b u.ś.r. W związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13, moment powstania niepełnosprawności u osoby wymagającej opieki nie ma znaczenia dla możliwości przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Okoliczność, że niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała w późniejszym niż wymienione w art. 17 ust. 1b u.ś.r. momencie, nie może stanowić przyczyny odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, wobec czego brak było podstaw do odmowy przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia tylko z tego powodu, że nie został spełniony warunek z art. 17 ust. 1b u.ś.r. Należy podkreślić, że okoliczność ta była jedyną przesłanką odmowną wskazaną przez organ I instancji. Stąd Sąd I instancji słusznie przyjął, że dla rozstrzygnięcia wniosku skarżącej o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego konieczne jest ustalenie zasadniczych okoliczności faktycznych, które nie były przedmiotem oceny organu I instancji. Dotyczy to przede wszystkim ustalenia czy małżonek skarżącej legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Stosownie bowiem do art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba, że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Wyjaśnić należy, że w dotychczasowej praktyce orzeczniczej na tle tego przepisu powstały istotne rozbieżności, które stały się podstawą wniosku Rzecznika Praw Obywatelskich o podjęcie uchwały mającej na celu wyjaśnienie powyższej kwestii i ustalenie, czy przepis ten powinien podlegać ścisłej wykładni językowej, czy też dopuszczalne jest zastosowanie wykładni celowościowej i odstąpienie od literalnego brzmienia przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. i przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobom zobowiązanym alimentacyjnie w dalszej kolejności również w sytuacji, gdy małżonek niepełnosprawnego wprawdzie nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale z przyczyn obiektywnych nie jest w stanie faktycznie sprawować opieki nad niepełnosprawnym (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 25 stycznia 2013 r., sygn. akt I OSK 1899/12, z 13 lutego 2013 r., sygn. akt I OSK 1526/12, z 20 września 2013 r., sygn. akt I OSK 46/13, z 6 listopada 2014 r., sygn. akt I OSK 251/14, z 13 listopada 2015 r., sygn. akt I OSK 1230/14, z 18 listopada 2015 r., sygn. akt I OSK 1200/14, z 25 stycznia 2021 r., sygn. akt I OSK 2103/20; z 14 lipca 2021 r., sygn. akt I OSK 394/21, z 10 grudnia 2021 r., sygn. akt I OSK 817/21, czy z 31 stycznia 2024 r., sygn. akt I OSK 35/23). Zaznaczyć jednakże należy, że ostatecznie kwestia ta została rozstrzygnięta uchwałą siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 14 listopada 2022 r., sygn. akt I OPS 2/22, która w związku z brzmieniem art. 269 § 1 P.p.s.a. wiąże skład orzekający w rozpoznawanej sprawie. W uchwale tej skład orzekający stwierdził, że warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.).

W świetle powyższego kwestią kluczową dla niniejszej sprawy było jednoznaczne ustalenie czy małżonek wymagającej opieki A. R. legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ponieważ dopiero stwierdzenie, że ww. legitymuje się takim orzeczeniem umożliwia ubieganie się o świadczenie pielęgnacyjne przez dalszych krewnych (w tym przypadku matkę). Następnie, jeżeli organ ustali, że skarżąca kasacyjnie może skutecznie ubiegać się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, wówczas ma obowiązek zweryfikować zakres sprawowanej opieki i zbadać związek pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą kasacyjnie zatrudnienia i koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną córką. Po ustaleniu wszystkich okoliczności sprawy, jeżeli fakt pobierania świadczenia emerytalnego przez skarżącą kasacyjnie stanowiłby jedyną negatywną przesłankę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, organ ma obowiązek pouczyć stronę o konieczności dokonania wyboru świadczenia i ewentualnych krokach jakie strona może podjąć w celu rozwiązania kwestii zbiegu tychże świadczeń.

Należy przy tym wyraźnie podkreślić, że wbrew twierdzeniom autora skargi kasacyjnej interpretacja art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, także przy uwzględnieniu poglądów wyrażonych w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 2019 r. sygn. akt SK 2/17 nie pozwala na równoczesne pobieranie świadczenia emertytalnego i świadczenia pielęgnacyjnego. Jak zauważył Naczelny Sąd Administracyjny m.in. w wyrokach z dnia 2 marca 2022 r. sygn. akt I OSK 1623/21 oraz z dnia 24 sierpnia 2023 r. sygn. akt I OSK 1665/22, stwierdzenie częściowej niekonstytucyjności art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. wspomnianym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego wykreowało z dniem 9 stycznia 2020 r. (wejście w życie wyroku Trybunału) nowy stan prawny, w którym zaistniała konieczność odnalezienia istniejących w systemie prawa instrumentów prawnych pozwalających w praktyce stosowania prawa urzeczywistnić ten wyrok Trybunału. Jakkolwiek kształtujące się w powyższym zakresie orzecznictwo sądowe nie było początkowo jednolite, to aktualnie nie budzi wątpliwości, że w sytuacji zbiegu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego ze świadczeniami wskazanymi w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. zachodzi konieczność podjęcia przez osobę uprawnioną do świadczeń emerytalnych działań prowadzących do zawieszenia prawa do emerytury na podstawie art. 103 ust. 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. W ten sposób, w następstwie realizacji prawa wyboru świadczenia, usunięta zostaje przeszkoda w uzyskaniu świadczenia pielęgnacyjnego.

W rozpatrywanej sprawie nie ulega wątpliwości, że organ I instancji w istocie nie zbadał żadnych z wymienionych powyżej przesłanek uprawniających bądź wykluczających przyznanie stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, lecz ograniczył się do niezasadnego stwierdzenia, że prawo to nie przysługuje ze względu na fakt powstania niepełnosprawności u osoby wymagającej opieki po ukończeniu przez nią wieku określonego w przepisie art. 17 ust. 1b u.ś.r. W konsekwencji to organ odwoławczy musiałby sam przeprowadzić postępowanie wyjaśniające we wskazanym powyżej zakresie mogącym mieć bezpośredni wpływ na treść decyzji, co stanowiłoby przekroczenie jego kompetencji z art. 136 K.p.a. Przeprowadzenie przez organ odwoławczy postępowania wyjaśniającego w tak znacznym zakresie w odniesieniu do przesłanek przyznania świadczenia powodowałoby, że sprawa podlegałaby wyjaśnieniu wyłącznie w jednej instancji, co – jak słusznie zauważył Sąd I instancji - prowadziłoby do naruszenia zasady dwuinstancyjności postępowania administracyjnego wynikającej z art. 15 K.p.a.

W świetle powyższych wywodów, zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji właściwie ocenił, że w rozpoznawanej sprawie zachodziły przesłanki zobowiązujące organ odwoławczy do wydania decyzji kasatoryjnej na podstawie art. 138 § 2 K.p.a. W konsekwencji, słusznie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie orzekł o oddaleniu sprzeciwu.

W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 182 § 2a P.p.s.a., oddalił skargę kasacyjną.