Wyrok NSA, sygn. akt III OSK 712/23
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2024-02-29 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 83 ust. 1
journal: Dz.U. 2022 poz 504
law: Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.)
article: art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
article: art. 7 art. 77 § 1, art. 80, art. 107 §3
journal: Dz.U. 2021 poz 735
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Małgorzata Masternak-Kubiak Sędziowie: Sędzia NSA Zbigniew Ślusarczyk Sędzia del. WSA Hanna Knysiak-Sudyka (spr.) po rozpoznaniu w dniu 29 lutego 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 5 stycznia 2023 r. sygn. akt II SA/Wa 1849/22 w sprawie ze skargi małoletniej L. W. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego B. W. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] sierpnia 2022 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku uchyla zaskarżony wyrok i oddala skargę.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 5 stycznia 2023 r. sygn. akt II SA/Wa 1849/22, po rozpoznaniu sprawy ze skargi małoletniej L. W. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego B. W. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 26 sierpnia 2022 r. nr 010000/620/23219/2020/CSW w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku, uchylił zaskarżoną decyzję.

Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.

B. W., działając w imieniu małoletniej L.W., pismem z dnia 15 grudnia 2021 r. złożyła wniosek o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku.

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "Prezes ZUS") decyzją z 26 sierpnia 2022 r., nr 010000/620/23219/2020/CSW odmówił L. W. (ur. 24 listopada 2007 r.) przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku po ojcu A. W., zmarłym w dniu 21 października 2021 r.

W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wyjaśnił, że według art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2021 r. poz. 291 ze zm., zwana dalej: "ustawa emerytalna", "ustawa o emeryturach i rentach z FUS"), świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane wnioskodawcy, który spełnia wszystkie warunki wymienione w tym przepisie: jest lub był osobą ubezpieczoną lub członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek oraz nie ma niezbędnych środków utrzymania. Organ administracji wyjaśnił, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych warunków przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę - członka rodziny osoby zmarłej.

Prezes ZUS podał, że w sprawie nie wystąpiły szczególne okoliczności, które uniemożliwiły spełnienie warunków wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym. A. W., który zmarł w wieku 55 lat, a w wieku 52 lat stał się całkowicie niezdolny do pracy, udokumentował 24 lata, 7 miesięcy i 15 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych, natomiast w dziesięcioleciu przed powstaniem niezdolności do pracy udokumentował 3 lata, 2 miesiące i 27 dni okresów składkowych. W okresach od 12 marca 2009 r. do 11 sierpnia 2010 r., od 12 listopada 2010 r. do 13 października 2016 r. prowadził działalność gospodarczą, jednakże opłacił składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe tylko za okres od 12 do 31 marca 2009 r. W konkluzji Prezes ZUS stwierdził, że nie ma podstaw do przyznania wnioskodawczyni świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy.

B. W., działając w imieniu małoletniej L. W., wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie.

Prezes ZUS w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w powołanym wyżej wyroku uznał, że skarga była zasadna i zasługiwała na uwzględnienie.

Uzasadniając swoje stanowisko Sąd I instancji wskazał, że w rozpoznawanej sprawie organ administracji nie przeprowadził wnikliwej analizy okoliczności faktycznych sprawy w kontekście występowania ustawowych "szczególnych okoliczności". W zaskarżonej decyzji Prezes ZUS podstawę prawną i faktyczną wydanego rozstrzygnięcia sprowadził w istocie do stwierdzenia, że zmarły udokumentował 24 lata, 7 miesięcy i 15 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych oraz że prowadząc działalność gospodarczą nie opłacał składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe. Skarżąca we wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku wskazywała na to, że przebyta przez zmarłego w 2013 r. sepsa spowodowała wraz z pozostałymi schorzeniami nieodwracalne zmiany w jego organizmie oraz że pogarszający się stan jego zdrowia miał wpływ na jego zatrudnienie. W aktach administracyjnych sprawy znajdują się orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z których wynika, że A. W. był częściowo niezdolny do pracy do 24 listopada 2017 r., (niezdolność istniała przed 29 lutego 2016 r.), a następnie został uznany za całkowicie niezdolnego do pracy do 21 października 2021 r., a więc do śmierci. Treść orzeczenia, nawet określająca częściową niezdolność skarżącego do pracy, nie mogłaby pozostać bez wpływu na ocenę występowania w sprawie okoliczności szczególnych i nie pozwala wykluczyć, że stan zdrowia A. W. na długo przed uznaniem go za całkowicie niezdolnego do pracy, uniemożliwiał mu podjęcie zatrudnienia (na co zresztą zwrócił uwagę WSA w Warszawie w wyroku z 13 maja 2021 r., sygn. akt II SA/Wa 2094/20). Jak już powiedziano, całkowita niezdolność do pracy jest tylko jedną z przesłanek do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, natomiast ograniczenia aktywności zawodowej przed jej powstaniem mogą być bardzo różne. Szczególne okoliczności to nie tylko zdarzenia o charakterze siły wyższej, ale wszelkiego rodzaju sytuacje, które czynią daną osobę nieatrakcyjną na rynku pracy, pozostającą poza kręgiem zainteresowania pracodawców; również i takie, kiedy osoba nie jest zdolna pod względem zdrowotnym do świadczenia pracy, choć nie legitymuje się orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy, ale jej stan zdrowia w poszukiwaniu pracy stawia ją w pozycji dużo gorszej, niż osobę zdrową. Utożsamianie przez organ całkowitej niezdolności do pracy ze szczególnymi okolicznościami, które uniemożliwiły uzyskanie świadczenia w trybie zwykłym nie jest więc prawidłowe. Stanowią one bowiem odrębne przesłanki z art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Sąd I instancji stwierdził, że skoro na etapie postępowania administracyjnego organ nie wyjaśnił stronie, jak należy rozumieć pojęcie szczególnych okoliczności i nie wezwał do przedłożenia wszelkich dokumentów, które mogą mieć znaczenie w sprawie, zaszła podstawa do uchylenia zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie podkreślił, że osoba ubiegająca się o świadczenie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, także o rentę rodzinną w drodze wyjątku, ma prawo oczekiwać od organu administracji wszechstronnego, wnikliwego, a tym samym rzetelnego rozpatrzenia jej sprawy. Jakkolwiek przy tym w postępowaniu wszczynanym na wniosek strony, zasadniczo to na niej spoczywa ciężar wskazania konkretnych faktów i zdarzeń, z których wywodzi określone skutki prawne, to jeżeli twierdzenia strony są ogólnikowe bądź niepełne, obowiązkiem organu prowadzącego postępowanie jest wezwanie strony do uzupełnienia i doprecyzowania tych twierdzeń. Dopiero wówczas, gdy strona nie wskaże konkretnych okoliczności, zaś organ nie jest w stanie uzupełnić materiału dowodowego, można z niego wywieść wnioski negatywne dla strony.

W rozpoznanej sprawie Prezes ZUS naruszył zatem art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 735 z późn. zm., zwana dalej: "k.p.a."), a naruszenie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W tym stanie rzeczy Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r. poz. 329 z późn. zm., zwana dalej: "p.p.s.a."), uchylił zaskarżoną decyzję.

Skargę kasacyjną od tego wyroku wniósł Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, zaskarżając wyrok w całości i zarzucając mu:

1) naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie to jest art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, poprzez przyjęcie, że pomimo, iż Sąd I Instancji zauważył w aktach sprawy orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z których wynika, że ojciec małoletniej skarżącej dopiero od dnia 24 listopada 2017 r. był całkowicie niezdolny do pracy, powyższe nie oznacza, że nie istniały przeszkody, które uniemożliwiały ojcu małoletniej skarżącej podjęcie zatrudnienia, podczas gdy zgodnie z ugruntowanym i z najnowszym orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego data powstania całkowitej niezdolności do pracy ma istotne znaczenie dla oceny zasadności wniosku, pozwala bowiem ustalić moment, z którym osoba ubezpieczona nie miała obiektywnej możliwości podjęcia zatrudnienia, a tym samym uzyskania dłuższego okresu ubezpieczeniowego, a dodatkowo w niniejszej sprawie ojciec małoletniej skarżącej prowadził działalność gospodarczą (salon prasowy "[...]" w latach 2000-2016), ale nie opłacił składek emerytalnych i rentowych;

2) naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, to jest: art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. poprzez błędne uznanie, że: a) organ w sposób niewyczerpujący zebrał i rozpatrzył materiał dowodowy z którego miałoby wynikać, że przed dniem 24 listopada 2017 r., tj. przed orzeczeniem u ojca małoletniej skarżącej całkowitej niezdolności do pracy, istniały szczególne okoliczności, z powodu których ojciec małoletniej skarżący nie spełnił warunków ustawowych do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym, podczas gdy zgodnie z ugruntowanym i z najnowszym orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego data powstania całkowitej niezdolności do pracy ma istotne znaczenie dla oceny zasadności wniosku, pozwala bowiem ustalić moment, z którym ubezpieczony nie miał obiektywnej możliwości podjęcia zatrudnienia, a tym samym uzyskania dłuższego okresu ubezpieczeniowego; b) organ nie przeprowadził wnikliwej analizy okoliczności faktycznych sprawy w kontekście występowania ustawowych "szczególnych okoliczności", podczas gdy ta kwestia została szczegółowo rozpoznana w zaskarżonej decyzji, tj. wskazano, w jakim wieku ojciec małoletniej skarżącej zgodnie z orzeczeniami lekarzy orzeczników ZUS był całkowicie niezdolny do pracy oraz wskazano, za jakie okresy nie zostały opłacone składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej; c) organ w sposób niewyczerpujący zebrał i rozpatrzył materiał dowodowy, gdyż w ocenie Sądu I Instancji nie wezwał do przedłożenia wszelkich dokumentów, które mogą mieć znaczenie w sprawie, podczas gdy zgodnie z orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego organy, realizując zasadę prawdy obiektywnej zawartą w art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a., zobowiązane są co prawda do wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego, ale nie zwalnia to strony od obowiązku współdziałania w wyjaśnianiu okoliczności faktycznych sprawy, a strona jest bowiem zobowiązana przedstawić w sprawie wszystkie informacje niezbędne do ustalenia jej stanu faktycznego, wskazać dowody mające, jej zdaniem, znaczenie w sprawie i udostępnić dowody znajdujące się w jej posiadaniu.

Mając powyższe na uwadze skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie w całości skargi strony przeciwnej lub ewentualnie o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie. Jednocześnie oświadczył o zrzeczeniu się rozprawy, w związku z tym wniósł o rozpoznanie skargi na posiedzeniu niejawnym.

Powyższe zarzuty rozwinięto w uzasadnieniu skargi kasacyjnej.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną B. W., działając w imieniu małoletniej L. W. wniosła o jej oddalanie, zasądzenie kosztów postępowania, a także rozpoznanie skargi kasacyjnej na posiedzeniu niejawnym.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z treścią art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a. i nie zachodzi żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 p.p.s.a., które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku. W tych okolicznościach badaniu podlegały wyłącznie zarzuty podniesione w skardze kasacyjnej na uzasadnienie przytoczonych podstaw kasacyjnych.

Skarga kasacyjna jest uzasadniona.

W niniejszej sprawie skarżący kasacyjnie oparł skargę kasacyjną zarówno na naruszeniu przepisów prawa materialnego poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe niezastosowanie, jak i przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a.). W przypadku, gdy skarga kasacyjna zarzuca naruszenie prawa materialnego oraz naruszenie przepisów postępowania, co do zasady w pierwszej kolejności rozpoznaniu podlegają zarzuty naruszenia przepisów postępowania. W niniejszej sprawie jednak zarzuty naruszenia przepisów postępowania wiążą się w sposób bezpośredni z zarzutami naruszenia przez Sąd I instancji prawa materialnego, stąd też zarzuty te muszą być rozpoznane łącznie.

Merytoryczne odniesienie się do zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej wymaga przedstawienia uwarunkowań systemowych, w ramach których przyznawane jest świadczenie na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2023 r., poz. 1251; dalej: ustawa emerytalna).

Stosownie do treści powołanego przepisu ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Przedstawione rozwiązanie prawne ma charakter szczególny, albowiem pozwala na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie.

Z treści omawianego przepisu wynikają przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tą możliwość – por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 9 listopada 2016 r., I OSK 2282/16, z 25 listopada 2015 r., I OSK 2271/15, z 29 kwietnia 2020 r., I OSK 1205/19, z 12 lipca 2022 r., III OSK 3696/21.

Świadczenie przyznawane w trybie art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej ma charakter wyjątkowy. Jego ekstraordynaryjność należy identyfikować z takimi układami faktycznymi, w których danej osobie nie można przyznać świadczenia w trybie zwykłym i jednocześnie nie ma perspektyw, aby w przyszłości osoba ta mogła skompletować warunki do jego przyznania - brak możliwości podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek. Wymogiem ostatnim jest niedostatek, ustawa wymaga bowiem, aby wnioskujący nie posiadał niezbędnych środków utrzymania. Przesłanka niedostatku ma przy tym charakter następczy, jej weryfikacji należy dokonać dopiero po ustaleniu istnienia przesłanki wyjściowej, jaką jest brak prawa do świadczenia w trybie zwykłym oraz brak perspektyw do jego otrzymania w przyszłości.

Należy również podkreślić, że przyznawane na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej świadczenie nie ma charakteru socjalnego. Jego celem nie jest zapewnienie pomocy osobom, których dochód nie przekracza ustawowego progu interwencji socjalnej. Taki cel realizują świadczenia przyznawane w ramach pomocy społecznej. Raz jeszcze należy podkreślić, że świadczenie przyznawane na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej ma charakter wyjątkowy i dedykowane jest wyłącznie osobom, które wskutek szczególnych okoliczności nie nabyły prawa do emerytury lub renty i pozostają w niedostatku. Sam niedostatek nie jest przesłanką umożliwiającą skuteczne ubieganie się o świadczenia przewidziane w art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej.

Renta rodzinna, o którą ubiega się skarżąca L. W., jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym w pierwszej kolejności podlegało badaniu spełnienie przez osobę zmarłą przesłanek do przyznania jej świadczenia w drodze wyjątku. Dopiero po przesądzeniu tej kwestii zasadne byłoby badanie spełnienia przesłanek nabycia uprawnienia do świadczenia przez członka rodziny, którego uprawnienie jest pochodne w odniesieniu do świadczenia w drodze wyjątku.

Raz jeszcze podkreślić należy, że art. 83 ust. 1 u.o.e.i.r. formułuje trzy przesłanki, których kumulatywne spełnienie warunkuje przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Brak spełnienia chociażby jednej z nich uniemożliwia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Przesłankami tymi są:

1) brak spełnienia warunków do uzyskania emerytury lub renty spowodowany szczególnymi okolicznościami,

2) niemożność podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym spowodowana całkowitą niezdolnością do pracy lub wiekiem,

3) brak niezbędnych środków utrzymania.

Zgodnie z art. 14 ust. 1 u.o.e.i.r. oceny niezdolności do pracy, jej stopnia oraz ustalenia daty powstania niezdolności do pracy, trwałości lub przewidywanego okresu niezdolności do pracy, dokonuje w formie orzeczenia lekarz orzecznik ZUS. Od orzeczenia lekarza orzecznika przysługuje osobie zainteresowanej prawo wniesienia sprzeciwu, które rozpatruje komisja lekarska ZUS dokonując oceny niezdolności do pracy oraz jej stopnia (ust. 2a-2f). Orzeczenie lekarza orzecznika, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości, albo orzeczenie komisji lekarskiej, stanowi dla organu rentowego podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie, do których prawo jest uzależnione od stwierdzenia niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji (ust. 3).

Jak podkreśla się w orzecznictwie, nie wywołuje skutków prawnych na gruncie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS stwierdzenie niezdolności do pracy przez innego lekarza, jak też twierdzenie samej strony, że jest niezdolna do pracy, wynikające z jej subiektywnego przekonania (por. wyrok NSA z 14 listopada 2002 r. II SA 2243/02, LEX nr 14231). Prezes ZUS rozpatrując wniosek o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku i oceniając, czy wnioskodawca spełnia przesłankę braku możliwości podjęcia pracy z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy, zobowiązany jest oprzeć się na ostatecznym orzeczeniu lekarza orzecznika ZUS lub orzeczeniu komisji lekarskiej ZUS (por. wyrok NSA z 16 kwietnia 2015 r. I OSK 1397/14).

Należy podnieść, że okolicznością bezsporną jest, że w stosunku do ojca skarżącej A. W. wydano orzeczenia, z których wynika, że był on częściowo niezdolny do pracy do 24 listopada 2017 r. Całkowita niezdolność do pracy natomiast datuje się od 24 listopada 2017 r. Oznacza to, że wcześniej nie istniały przeszkody o charakterze zdrowotnym uniemożliwiające podjęcie zatrudnienia i objęcie ubezpieczeniem społecznym, bowiem jak wyżej wykazano Prezes ZUS mógł wydać określoną decyzję dopiero po otrzymaniu stosownego zaświadczenia lekarskiego, którym wcześniej A. W. się nie legitymował.

Skoro zatem ojciec skarżącej nie posiadał wcześniej stosownego orzeczenia, a "szczególną okoliczność" strona skarżąca wiąże z jego stanem zdrowia w okresie, kiedy nie orzeczono jeszcze wobec niego całkowitej niezdolności do pracy, to należy przyjąć, że nie została spełniona jedna z trzech przesłanek, o których mowa w art. 83 ust. 1 u.o.e.i.r. Stanowisko Sądu pierwszej instancji w tej kwestii jest zatem nieprawidłowe.

Odnosząc się do zarzutów naruszenia przepisów postępowania wskazać należy, że jako skuteczny należało ocenić zarzut naruszenia art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a., art. 80 k.p.a. i art. 107 § 1 k.p.a. w zw. z 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. Wbrew stanowisku Sądu pierwszej instancji Prezes ZUS podjął wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego w zakresie przesłanek określonych w art. 83 ust. 1 u.o.e.i.r., a także dokonał prawidłowej oceny całokształtu zebranego w sprawie materiału dowodowego i wskazał, z jakich powodów odmówił przyznania skarżącej świadczenia w drodze wyjątku. Biorąc zaś pod uwagę przedstawioną wyżej wykładnię powołanego przepisu, organ nie był zobowiązany do analizowania sytuacji zdrowotnej ojca skarżącej w okresie poprzedzającym stwierdzenie całkowitej niezdolności do pracy, gdyż ustalenia w tym zakresie nie mogły wpłynąć na rozstrzygnięcie niniejszej sprawy, wobec niespełnienia jednej z przesłanek przyznania świadczenia, o którym mowa w art. 83 ust. 1 u.o.e.i.r.a.

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego organ administracji publicznej właściwie, tj. zgodnie z obowiązującym prawem i we właściwie przeprowadzonym postępowaniu prawidłowo ustalił stan faktyczny sprawy, który znajduje potwierdzenie w zebranym materiale dowodowym, dokonał oceny całokształtu materiału dowodowego oraz nie przekroczył przy tym przysługujących mu granic uznania administracyjnego. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych szczegółowo wskazał istotne okoliczności sprawy oraz okres podlegania ubezpieczeniu.

Z ustaleń faktycznych przyjętych za podstawę zaskarżonego wyroku wynika, że ojciec skarżącej w ciągu 52 lat życia, do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy udokumentował 24 lata, 7 miesięcy i 15 dni okresów składkowych i nieskładkowych, a w okresie dziesięciu lat przed powstaniem częściowej niezdolności do pracy udokumentował 3 lata, 2 miesiące i 27 dni okresów składkowych. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego nie doszło do naruszenia ogólnej zasady kształtującej postępowanie dowodowe wyrażonej w art. 7 k.p.a., tj. zasady prawdy obiektywnej, z którą ściśle jest powiązana zasada oficjalności postępowania dowodowego, w świetle której to na organie administracji prowadzącym postępowanie spoczywa obowiązek wszechstronnego oraz rzetelnego ustalenia stanu faktycznego sprawy. Generalnie obie zasady przenoszą ciężar dowodu na organ, jednakże strona postępowania nie jest zwolniona od lojalnego współdziałania w wyjaśnianiu okoliczności faktycznych. W przedmiotowej sprawie organ wywiązał się prawidłowo ze swoich obowiązków, gdyż prowadził postępowanie dowodowe uwzględniając całokształt przepisów k.p.a. Należy podnieść, że w okresach od 12 marca 2009 r. do 11 sierpnia 2010 r., od 12 listopada 2010 r. do 13 października 2016 r. ojciec skarżącej prowadził działalność gospodarczą, jednakże składki na ubezpieczenie emerytalne i rentowe opłacone zostały jedynie za okres od 12 marca 2009 r. do 31 marca 2009 r. W odniesieniu do tych okresów skarżąca nie wskazała racjonalnych przyczyn nieopłacania składek.

Nie sposób uznać za szczególne okoliczności, z uwagi na które ojciec skarżącej nie spełnił warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty nieopłacania składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe w okresie prowadzenia działalności gospodarczej, czy też orzeczenia o częściowej niezdolności do pracy.

Podkreślić należy, że ani ciężki stan zdrowia, ani trudna sytuacja życiowa nie stanowią przesłanek do uzyskania świadczenia w trybie art. 83 ust. 1 u.o.e.i.r. Przyznanie tego świadczenia jest możliwe tylko w przypadku, gdy ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności, nie spełnia on wymagań do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym i tylko z tego powodu przyznanie świadczenia w trybie wyjątkowym jest zasadne. Konieczne jest zatem wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakichś szczególnych okoliczności. Wskazywane zaś przez skarżącą problemy zdrowotne jej ojca mogły jedynie ograniczać, ale nie wyłączać możliwości podjęcia zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi, co wynika z orzeczeń Lekarzy orzeczników ZUS wystawianych przed uznaniem ojca skarżącej za całkowicie niezdolnego do pracy.

Zarzuty skargi kasacyjnej są zatem uzasadnione. Uwzględniając przedstawioną ocenę prawną, Naczelny Sąd Administracyjny uchylił w całości zaskarżony wyrok Sądu I instancji. Jednocześnie wobec faktu, iż okoliczności sprawy zostały dostatecznie wyjaśnione, na podstawie art. 188 p.p.s.a. w zw. z art. 151 i art. 193 p.p.s.a. skarga została oddalona.