Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 481/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2023-09-28 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą decyzję I instancji
Powołane przepisy: article: Art. 17  ust. 1  pkt 4
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Michna Sędziowie Sędzia Jakub Makuch (spr.) Asesor WSA Marta Kisielowska Protokolant Specjalista Dominika Janik po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 września 2023 roku sprawy ze skargi A. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia 12 grudnia 2022 r. nr SKO.ŚR/4111/1063/2022 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji. II. zasądza od Samorządowego Kolegium odwoławczego w Krakowie na rzecz skarżącej A. B. kwotę 480 zł (czterysta osiemdziesiąt złotych).


UZASADNIENIE

A. B. (dalej: "skarżąca") wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z 12.12.2022 r. (SKO.Ś/4111/1063/2022) utrzymującą w mocy decyzję Wójta Gminy Z. z 13.07.2022 r. ([...]) o odmowie przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Decyzja ta zapadła w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:

1.

W dniu 2.11.2021 r. skarżąca złożyła do organu I instancji wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym w znacznym stopniu ojcem. Niepełnosprawność tej osoby została ustalona orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności z 7.02.2019 r. Przyczyna niepełnosprawności została oznaczona symbolem 07-S, który odnosi się do chorób układu oddechowego i krążenia.

W dniu 23.11.2021 r. przeprowadzony został wywiad środowiskowy. Pracownik socjalny ustalił m.in., że ojciec skarżącej obarczony jest następującymi schorzeniami: miażdżyca uogólniona, ostre uszkodzenie nerek, niedokrwistość, nadciśnienie tętnicze, przewlekła niewydolność krążenia, przewlekły zespół wieńcowy, choroba zwyrodnieniowa wielostawowa, rozrost prostaty. Stwierdzono także, iż w 2018 r. niepełnosprawny przebył zespolenie złamanego trzonu kości udowej lewej i resekcję kości udowej lewej. Ojciec skarżącej jest leżący, skłonny do odleżyn, wymaga opieki i pomocy osób drugich w codziennym funkcjonowaniu. Czynności opiekuńcze skarżącej wobec ojca obejmują: mycie, czesanie, golenie, podawanie leków, przewijanie, przygotowywanie i podawanie posiłków, realizację recept, kontakt z lekarzami, zmianę pościeli i bielizny. Dodatkowo odnotowano, że skarżąca mieszka także z matką, która choruje na Alzheimera, jest niedosłysząca i również potrzebuje pomocy w codziennym funkcjonowaniu. Stwierdzono, że skarżąca sprawuje nad rodzicami stałą i ciągłą opiekę, w związku z czym nie jest w stanie podjąć zatrudnienia.

2.

Decyzją z 20.12.2021 r. organ I instancji odmówił przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia. Zaznaczył, że znaczny stopień niepełnosprawności ojca skarżącej został ustalony od 28.12.2018 r., kiedy miał on 87 lat. Taka sytuacja nie realizuje przesłanki z art. 17 ust. 1b ustawy z 28.11.2003 r. o świadczeniach rodzinnych, tj. niepełnosprawność osoby wymagającej opieki nie powstała przed ukończeniem przez nią 18. roku życia lub 25. roku życia w trakcie nauki w szkole lub szkole wyższej. W ocenie organu nie zostały zatem spełnione wszystkie warunki konieczne do uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Jednocześnie z decyzji tej wynika, że organ przyjął, iż skarżąca sprawuje opiekę nad ojcem i z uwagi na niepełnosprawność obojga rodziców i potrzebę objęcia ich opieką, została zmuszona do rezygnacji z pracy w gospodarstwie rolnym.

3.

W odwołaniu od opisanej wyżej decyzji skarżąca zarzuciła naruszenie z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych polegające na nieuwzględnieniu przy wykładni tego przepisu wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21.10.2014 r. (sygn. K 38/13), którym to wyrokiem wskazany przepis uznany został za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tej regulacji.

4.

Organ odwoławczy decyzją z 6.04.2022 r. uchylił zaskarżoną decyzję i przekazał sprawę do ponownego rozstrzygnięcia przez organ I instancji. Stwierdził, że w sprawie nie została należycie wyjaśniona podstawowa przesłanka przyznania świadczenia, tj. rezygnacja z pracy zarobkowej spowodowana koniecznością sprawowania stałej lub długotrwałej opieki nad osobą bliską o określonym stopniu niepełnosprawności. W ocenie organu II instancji, w sprawie należało sprecyzować, czy opieka, którą sprawuje skarżąca zmusza ją do definitywnej rezygnacji z pracy w gospodarstwie rolnym. Organ zlecił też dokładniejsze ustalenia w zakresie sytuacji życiowej i rodzinnej rodzeństwa skarżącej oraz osób z nią zamieszkujących w celu stwierdzenia, czy skarżąca jest jedyną osobą, która może świadczyć opiekę na rzecz ojca. Organ II instancji zwrócił również uwagę na nieprawidłowe zastosowanie przez Wójta Gminy Z. art. 17 ust. 1b ustawy z uwagi na brak uwzględnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego i skutków prawnych jakie wyrok ten wywołał.

5.

W ponownie prowadzonym postępowaniu uzyskano:

a) oświadczenie skarżącej o zaprzestaniu – od 18.10.2018 r. – pracy w gospodarstwie rolnym, tj. po powrocie ojca ze szpitala;

b) oświadczenie skarżącej wskazujące, iż mieszka ona z rodzicami i swoim dorosłym synem, sprawuje opiekę nad niesprawnym (leżącym) ojcem i chorą na Alzheimera matką. Oświadczenie to zawiera stwierdzenie, że bracia skarżącej mają swoje rodziny i nie bardzo można liczyć na ich pomoc przy opiece sprawowanej nad rodzicami. Skarżąca podała, że jeden z braci (A.) "jest po dwóch zabiegach i nie pracuje", drugi zaś (Z.) prowadzi gospodarstwo rolne.

W toku ponownie prowadzonego postępowania organ I instancji przeprowadził kolejny wywiad środowiskowy (14.06.2022 r.), a w jego trakcie ustalił, że skarżąca mieszka z chorymi (niepełnosprawnymi w znacznym stopniu) rodzicami i sprawuje nad nimi całodobową opiekę. Ojciec skarżącej jest leżący, wymaga pomocy we wszystkich czynnościach (higiena, ubieranie, zmiana pampersów, przebieranie pościeli, podanie przygotowanego posiłku, leków, utrzymywanie w czystości pomieszczenia). Skarżąca celem zapewnienia właściwej opieki nocuje w pokoju sąsiednim względem zajmowanego przez ojca. W wywiadzie wskazano, że wraz ze skarżącą i jej rodzicami mieszka także jej syn (wnuk niepełnosprawnych), który prowadzi własne życie, pracuje, a incydentalnie może skarżąca liczyć na pomoc z jego strony. Odnośnie braci skarżąca wskazała, że Z. pracuje na roli, ma rodzinę, zaś gdy skarżąca musi sama skorzystać z porady lekarza, to w takiej sytuacji może liczyć na brata. Z kolei drugi brat (A.) "nie pracuje, jest po dwóch zabiegach i sam wymaga pomocy". Pracownik socjalny podsumował, że skarżąca świadczy faktyczną, całodobową opiekę nad niepełnosprawnymi rodzicami.

6.

Organ I instancji decyzją z 2.11.2021 r. kolejny raz odmówił skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Podał, że skarżąca posiada gospodarstwo rolne, lecz z uwagi na stan zdrowia rodziców musiała zrezygnować z pracy w tym gospodarstwie od 28.12.2018 r. Organ potwierdził też, że ojciec skarżącej wymaga pomocy we wszystkich czynnościach życiowych, a skarżąca w związku z udzielaną mu pomocą nie jest w stanie podjąć żadnej pracy zarobkowej. Wskazał, że "ojciec skarżącej jest od niej całkowicie uzależniony". Wójt dostrzegł też fakt, że skarżąca świadczy pomoc także niepełnosprawnej matce (praktycznie leżącej), chorej na Alzheimera. Jednakże organ I instancji stwierdził, że w związku z brakiem spełnienia przesłanek z art. 17 ust. 1b ustawy, skarżącej nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego.

7.

W odwołaniu od opisanej wyżej decyzji skarżąca ponownie zwróciła uwagę na błędną wykładnię art. 17 ust. 1b ustawy pomijającą wyrok Trybunału Konstytucyjnego zapadły w sprawie o sygnaturze akt K 38/13. Podniosła też, że organ odwoławczy w uprzednio wydanej w sprawie decyzji również podkreślał nieprawidłowość przyjętej wykładni tego przepisu, nieuwzględniającej powyższego wyroku.

8.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie decyzją z 12.12.2022 r. utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy. Wskazało, że decyzja organu I instancji jest prawidłowa, lecz z innych powodów niż podane w jej uzasadnieniu. Zdaniem Kolegium Odwoławczego, regulacja z art. 17 ust. 1b ustawy nie może aktualnie stanowić podstawy dla odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż na przeszkodzie stoi powołany już wyżej wyrok Trybunału Konstytucyjnego.

Organ odwoławczy zwrócił uwagę na to, że jedną z przesłanek otrzymania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest rezygnacja z aktywności zawodowej spowodowana koniecznością opieki nad osobą niepełnosprawną. Z akt sprawy i przeprowadzonego wywiadu środowiskowego wynika zaś, że zaprzestanie pracy w gospodarstwie rolnym przez skarżącą nie pozostaje w ścisłym związku przyczynowym z opieką nad ojcem. Organ zaznaczył, że ojciec skarżącej jest niepełnosprawny od 2019 r. Skarżąca nie wskazała jakie działania w prowadzonym wcześniej gospodarstwie domowym podejmowała dzieląc tę pracę z opieką nad rodzicami i kto prowadzi obecnie gospodarstwo rolne. W ocenie SKO w Krakowie, z akt sprawy wynika, że opieka może być dzielona z braćmi skarżącej zobowiązanymi do alimentacji. Według organu odwoławczego, nie można przyjąć, że zaprzestanie pracy w gospodarstwie rolnym pozostawało w związku z opieką nad ojcem. Następnie Kolegium Odwoławcze wskazało, że opieka nad osobą niepełnosprawną powinna być trwała, osobista i ciągła oraz winna zaspokajać całodobowo wszystkie potrzeby życiowe niepełnosprawnego, przy czym nie chodzi tu o prowadzenie gospodarstwa domowego, czy zapewnienie tej osobie leków i opieki lekarskiej. Takie obowiązki można pogodzić z pracą zawodową. Dodało Kolegium, że z akt wynika, iż część czynności opiekuńczych może być dzielona z innymi współdomownikami lub braćmi, mieszkającymi w niedalekiej odległości od rodziców. Zaakcentowało SKO w Krakowie, że z oświadczenia wnioskodawczyni wynika, iż sytuacja zdrowotna i finansowa braci jest dobra, prowadzą gospodarstwo, są zatrudnieni, utrzymują rodziny. W przypadku zaś, gdy sytuacja rodzinna, zdrowotna i finansowa tych osób jest dobra, to mogą one też sprawować opiekę nad chorymi rodzicami lub wzajemnie wspierać się z siostrą w opiece nad ojcem pamiętając, że obowiązek alimentacyjny obejmuje też świadczenia pieniężne. Wskazało Kolegium Odwoławcze, że co prawda organ I instancji nie przesłuchał braci skarżącej w postępowaniu ale okoliczności te (stan zdrowia, sytuacja finansowa) nie były przez nią kwestionowane, a nadto potwierdziła ona nieodległe zamieszkiwanie rodzeństwa i fakt odwiedzania rodziców. Tym samym – w ocenie organu – nie zostały spełnione przesłanki z art. 17 ust. 1 ustawy.

Zauważyło Kolegium, że ojciec skarżącej jest osobą, która w miarę możliwości powinna mieć stałą opiekę i pomoc, jednak zakres tej opieki byłby możliwy do pogodzenia z pracą. Kolejny raz powtórzyło, że część czynności opiekuńczych, które wykonuje skarżąca, mogłyby wykonywać inne osoby takie jak współdomownicy lub mieszkający w bliskiej odległości bracia, co pozwoliłoby jej na kontynuowanie pracy w gospodarstwie rolnym. Organ odwoławczy podkreślił, że brak możliwości sprawowania opieki przez inne osoby powinien być oceniany w sposób obiektywny, tj. na podstawie ich wieku i stanu zdrowia, a bracia skarżącej, mimo braku możliwości podjęcia stałej opieki nad ojcem ze względu na pracę, są w stanie pomóc skarżącej w opiece w taki sposób, by nie musiała rezygnować z zatrudnienia. Zdaniem SKO, także zakres oraz rozmiar czasowy opieki sprawowanej przez skarżącą nad ojcem jest do pogodzenia z podjęciem pracy w gospodarstwie rolnym przy wsparciu braci. Fakt, że osoby te prowadzą działalność rolniczą i są zatrudnieni – nie przesądza o braku możliwości włączenia się w sprawowanie opieki nad ojcem. Jest to efekt ich świadomego wyboru i obiektywnie nie wyklucza możliwości sprawowania opieki nad ojcem. Według organu, trzy osoby są w stanie podzielić się opieką, aby nikt nie był zmuszony rezygnować z zatrudnienia, a sam obowiązek alimentacyjny może być spełniony przez wypłatę środków na pokrycie koniecznych wydatków niepełnosprawnego.

9.

W skardze na opisaną wyżej decyzję skarżąca zarzuciła naruszenie:

a) art. 7 i art. 77 par. 1 k.p.a. poprzez nieprzesłuchanie braci skarżącej jako świadków celem zweryfikowania, czy są oni w stanie pomóc skarżącej w opiece nad ojcem, co miało istotny wpływ na wynik sprawy oraz

b) art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. poprzez utrzymanie w mocy wadliwej decyzji organu I instancji.

Skarżąca domaga się uchylenia zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji i zobowiązania organu (na podstawie art. 145a par. 1 prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi) do wydania decyzji w określonym terminie wskazując sposób załatwienia sprawy lub jej rozstrzygnięcie. Skarga zawierała też żądanie zasądzenia kosztów postępowania.

W uzasadnieniu skargi podano, że podczas wywiadu środowiskowego w żaden sposób skarżąca nie wskazała, że sytuacja zdrowotna i finansowa jej braci jest dobra, co było podstawą decyzji organu odwoławczego. Zaznaczyła, że jeden z braci, ze względu na stan zdrowia (przeszedł przeszczep obu stawów biodrowych) nie jest w stanie opiekować się ojcem, zaś drugi samodzielnie zajmuje się gospodarstwem i byłby zmuszony zrezygnować z pracy z uszczerbkiem w utrzymaniu siebie i rodziny. Skarga akcentowała, że ojciec skarżącej wymaga karmienia, mycia, przewijania – w rozmiarze 24 godziny na dobę. Podkreślała, iż organ nie zweryfikował okoliczności dotyczących jej braci i oparł się jedynie na ustnej informacji o bliskim ich zamieszkaniu względem rodziców.

10.

Odpowiadając na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie domagało się jej oddalenia, podtrzymując dotychczas wyrażone w sprawie stanowisko.

11.

Na rozprawie w dniu 19.09.2023 r. pełnomocnik skarżącej wskazywał m.in., że Rzecznik Praw Obywatelskich wyraził stanowisko, iż nie jest trafna wykładnia art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych wskazująca na tworzenie negatywnej przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na istnienie innych osób z kręgu tego samego obowiązku alimentacyjnego. Nadto wskazał, że bracia skarżącej mieszkają w obrębie właściwości miejscowej organu I instancji i nie powinno nastręczać trudności ustalenie okoliczności rzutujących na możliwość ich współpartycypacji w opiece nad niepełnosprawnym ojcem.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

Skarga była zasadna i skutkowała uchyleniem obu kontrolowanych aktów.

Na wstępie należy podkreślić, że SKO w Krakowie w wydanej w tej sprawie decyzji trafnie zweryfikowało błędny pogląd organu I instancji przyjmujący, jako przeszkodę do przyznania skarżącej żądanego świadczenia pielęgnacyjnego okoliczność powstania niepełnosprawności u osoby, nad którą jest sprawowana opieka, po 25. roku życia (art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28.11.2003 r. o świadczeniach rodzinnych; Dz. U. 2023 r., poz. 390; dalej u.ś.r.). Kolegium Odwoławcze wskazując bowiem na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 21.10.2014 r. (sygn. akt K 38/13) prawidłowo wywiodło, że kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności, co skutkować winno aktualnie tym, że nie jest dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.

Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Przepis ten mówi, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje także innym – niż wymienione w poprzednich punktach tego ustępu – osobom, na których zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli osoby te nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

Z kolei w myśl art. 17b ust. 1 u.ś.r. w przypadku, gdy o świadczenie pielęgnacyjne ubiegają się rolnicy, małżonkowie rolników bądź domownicy, świadczenia te przysługują odpowiednio:

1) rolnikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego;

2) małżonkom rolników lub domownikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego albo wykonywania przez nich pracy w gospodarstwie rolnym.

Stosownie do ustępu 2 cytowanego przepisu, zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego lub zaprzestanie wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, potwierdza się stosownym oświadczeniem złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań.

W celu uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego należy zatem wykazać, że osoba ubiegająca się o to świadczenie, nie tylko należy do kręgu osób w nim wskazanych, ale także - stale i osobiście opiekuje się bliską (tj. objętą ustawowym obowiązkiem alimentacyjnym) osobą niepełnosprawną. Fundamentalną jest tu natomiast kwestia, czy taka opieka stanowi przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej (w tej sprawie pracy w gospodarstwie rolnym), a tym samym, czy w istocie zachodzi bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją (niepodejmowaniem) zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a sprawowaną opieką. Innymi słowy, zaniechanie aktywności zawodowej opiekuna musi nastąpić w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Podkreślić bowiem należy, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za sam tylko fakt opieki nad niepełnosprawnym, lecz za rzeczywisty brak możliwości podjęcia zatrudnienia przez opiekuna (lub jego rezygnację z zatrudnienia) – wynikający właśnie z konieczności sprawowania tej opieki. Jak przy tym wskazuje się w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (por. wyrok NSA z 17 października 2020 r., sygn. akt I OSK 1148/20). Jak zasadnie wskazał WSA w Warszawie w wyroku z 7.10.2011 r. (sygn. I SA/Wa 1265/11), wymóg opieki nad osobą niepełnosprawną związany jest z całkowitą zależnością tej osoby od otoczenia. Trafnie też zauważył NSA w wyroku z 12.10.2021 r. (sygn. akt I OSK 493/21), że o tym, czy istnieje związek przyczynowy w rozumieniu wyżej wskazanym, decydować winien zakres wymaganych czynności opiekuńczych i konieczny na to czas wykluczający - zgodnie z zasadami doświadczenia życiowego - aktywność zarobkową i zawodową opiekuna.

Analiza objętej kontrolą decyzji SKO w Krakowie wskazuje, że kluczowym powodem odmowy przyznania skarżącej żądanego świadczenia pielęgnacyjnego było niestwierdzenie istnienia związku przyczynowo-skutkowego między zaprzestaniem przez skarżącą pracy w gospodarstwie rolnym, a opieką sprawowaną nad ojcem. W tym zakresie organ odwoławczy przyjął bowiem, że realizowana przez skarżącą opieka nad ojcem może być dzielona z domownikami (wnukiem niepełnosprawnego) i braćmi skarżącej (A. i Z.), bowiem sytuacja finansowa i zdrowotna rodzeństwa jest dobra, a zatem nie istnieją obiektywne przeszkody we współpartycypacji tych osób w opiece nad ojcem.

W ocenie Sądu rozstrzygnięcie Kolegium Odwoławczego zapadłe w tej sprawie nie jest prawidłowe, zostało ono wydane przedwcześnie, tj. bez ustalenia kluczowych dla sprawy okoliczności faktycznych, a nadto - z pominięciem okoliczności wprost z akt sprawy wynikających.

Poprzedzając prezentację motywów przemawiających za wskazanym wyżej wnioskiem wskazać trzeba, że Sąd orzekający w niniejszej sprawie podziela wyrażane w orzecznictwie sądowoadministracyjnym stanowisko według którego ocena, czy istnieje związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem (rezygnacją) z zatrudnienia, a opieką nad osobą niepełnosprawną, wymaga również ustalenia, czy istnieją inne osoby zobowiązane do alimentacji względem osoby niepełnosprawnej w tym samym stopniu, co osoba wnioskująca o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, i przesądzenie tego, czy po stronie tych osób występują obiektywne okoliczności pozwalające zwolnić je z ciążącego względem niepełnosprawnego obowiązku alimentacyjnego. Inaczej rzecz ujmując, ocena możliwości współpartycypacji rodzeństwa osoby ubiegającej się o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego - w opiece nad niepełnosprawnym rodzicem, stanowi element ocen brany pod uwagę przy ustalaniu występowania (istnienia) związku przyczynowo-skutkowego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., tj. związku pomiędzy niepodejmowaniem aktywności zawodowej przez wnioskodawcę, a potrzebą sprawowania przez niego opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny (por. przykładowo wyrok WSA w Krakowie z 7 marca 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 1235/22, z 15 marca 2023 r., sygn. III SA/Kr 1335/22, czy z 5 grudnia 2022 r., sygn. III SA/Kr 918/22). To bowiem, czy można uznać, że dana osoba jest zmuszona do rezygnacji z zatrudnienia (lub niepodejmowania aktywności zawodowej) z uwagi na potrzebną troskę o bliską osobę niepełnosprawną - zależeć będzie także od tego, czy inne osoby ustawowo zobowiązane do alimentacji niepełnosprawnego w tym samym stopniu co wnioskodawca, wywiązywać się mogą z obciążającego je obowiązku dostarczania uprawnionemu środków utrzymania (szersze rozważania za prezentowanym wyżej poglądem por. np. wyrok WSA w Krakowie z 12.04.2023 r. sygn. akt III SA/Kr 1669/22). Przyjęcie powyższego stanowiska (za którym także opowiedziało się orzekające w tej sprawie SKO w Krakowie) wymaga jednak od organów administracji publicznej poczynienia rzetelnych ustaleń i dokonania kompleksowych oceń co do tego, czy w stwierdzonych okolicznościach faktycznych, w istocie występują obiektywne przeszkody w uczestniczeniu osób współzobowiązanych z wnioskodawcą do alimentacji - w opiece nad niepełnosprawnym w znacznym stopniu członkiem bliskiej rodziny. Zatem, w razie ustalenia wielości osób zobowiązanych do alimentacji niepełnosprawnego, postępowanie poprzedzające wydanie decyzji o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego winno być ukierunkowane na ustalenie tego, czy po stronie tych osób istnieją takie obiektywne okoliczności, które wykluczać mogą ich przyczynianie się do opieki nad niepełnosprawnym. W tej natomiast sprawie organ odwoławczy jako podstawę rozstrzygnięcia przyjął stwierdzenie, że sytuacja finansowa, jak i zdrowotna obojga rodzeństwa skarżącej – jest dobra. Stwierdzić jednak trzeba, że wskazane ustalenie nie wynika z akt sprawy. Przeciwnie, skarżąca w toku wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 14.06.2022 r. (k. 40v) oraz w oświadczeniu z 15.06.2022 r. (k. 39) podała, iż jej brat A. przeszedł dwa zabiegi, nie pracuje i sam wymaga pomocy. Z kolei odnośnie drugiego z braci (Z.) z akt sprawy wiadomo tylko tyle, że ma on rodzinę i pracuje na roli oraz mieszka w okolicy (k. 40, k. 39). W oparciu więc o powyższe stwierdzenia nie sposób było przyjmować – jak uznało SKO – że sytuacja tak zdrowotna, jak i finansowa opisanych wyżej osób, może być dobra. Niewątpliwe jest bowiem to, że sytuacja zdrowotna brata skarżącej A. – dobra nie jest, skoro osoba ta ma być nieaktywna zawodowo właśnie z uwagi na przebyte zabiegi medyczne. Fakt zaś, że drugi brat skarżącej pracuje i ma rodzinę nie implikuje jeszcze absolutnie wniosku, że jego sytuacja zdrowotna i finansowa może być oceniana jako "dobra". Poza bowiem wskazanymi wyżej oświadczeniami skarżącej, jakichkolwiek bliższych ustaleń analizowanego aspektu sprawy nie dokonał żaden z orzekających organów administracji publicznej, a cytowane wyżej stwierdzenie Kolegium Odwoławczego nie przystaje do realiów analizowanego przypadku. Trafnie więc argumentowano w skardze, że orzekające organy administracji publicznej w ogóle nie poczyniły ustaleń w zakresie kluczowych dla sprawy okoliczności, w tym nie przeprowadziły też dowodów z wyjaśnień rodzeństwa skarżącej pozwalających stwierdzić i wiarygodnie ustalić ich sytuację, w tym przesądzić to, czy osoby te mogą współpartycypować w opiece nad niepełnosprawnym ojcem. W tym ostatnio wskazanym aspekcie dostrzec trzeba, iż organ odwoławczy także zwrócił uwagę na brak przeprowadzenia bezpośrednich dowodów w postaci przesłuchania braci skarżącej podnosząc przy tym, że okoliczność ta nie była przez skarżąca kwestionowana, a nadto "potwierdziła skarżąca nieodległe zamieszkiwanie jej rodzeństwa i fakt odwiedzania rodziców". W ocenie Sądu, argumenty te nie mogły jednak uzasadniać i usprawiedliwiać zaniechania organu w zakresie powinności ukształtowania podstawy faktycznej rozstrzygnięcia w oparciu o wskazywane wyżej dowody. Zauważyć bowiem trzeba, że w postępowaniu administracyjnym obowiązuje zasada oficjalności postępowania dowodowego. Okoliczność więc, w której strona postępowania nie kwestionuje pasywności organu w zakresie przeprowadzania dowodów, nie pozwala uznać trafności braku podjęcia przez organ z urzędu czynności zmierzających do pełnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy w oparciu o kompleksowo poczynione ustalenia. Nadto zauważyć należy, iż na żadnym etapie postępowania administracyjnego nie została skarżącą pouczona (np. w trybie art. 79a par. 1 k.p.a. lub w oparciu o art. 9 k.p.a.) o potrzebie wykazania przesłanek lub okoliczności rzutujących na przyjęte przez organ stanowisko determinujące w istocie kierunek rozstrzygnięcia tej sprawy (tj. istnienia po stronie rodzeństwa obiektywnych przeszkód w sprawowaniu opieki). Z skierowanego do skarżącej zawiadomienia (k. 49) wynika, że jedyna informacja jaka udzielona jej została przez organ administracji, obejmowała brak spełnienia przesłanki z art. 17 ust. 1b u.ś.r. (data powstania niepełnosprawności ojca). Skoro zatem stosownych pouczeń skarżącej nie dokonał żaden z orzekających organów administracji, to nie sposób usprawiedliwiać braku przeprowadzenia w postępowaniu kluczowych dowodów faktem, że skarżąca pasywności tej nie oponowała.

W realiach ocenianego przypadku zwrócić należy także uwagę na to, że organ odwoławczy przyjmując brak istnienia związku przyczynowo-skutkowego przyjął, iż rozmiar i zakres czasowy opieki skarżącej nad ojcem jest do pogodzenia z pracą w gospodarstwie rolnym, przy wsparciu udzielanym przez braci. W ocenie Sądu, także i to stanowisko Kolegium nie mogło zostać ocenione jako uprawnione, w sytuacji gdy dostrzeże się, że organ odwoławczy w kontrolowanej decyzji w ogóle nie ustalił (nie przedstawił) i nie poddał analizie - zakresu opieki jakiej wymaga niepełnosprawny. Organ nie odniósł się też do tego, jaki rodzaj opieki (tj. w jakim rozmiarze i spektrum czynności) w istocie jest zapewniany przez skarżącą. Nie sposób jest zasadnie stwierdzać możliwości podjęcia przez ubiegającego się o świadczenie pielęgnacyjne zatrudnienia (pracy), nawet przy wsparciu rodzeństwa, bez szczegółowego odniesienia się do zakresu, skali, intensywności i charakteru opieki dostarczanej niepełnosprawnemu, a postrzeganej przez pryzmat schorzeń tej osoby i uzasadnionych jej potrzeb. Jak wskazano na wstępie, to zakres opieki (potrzebnej niepełnosprawnemu, a świadczonej przez opiekuna) rzutuje na spełnienie przesłanek przyznania świadczenia z art. 17 ust. 1 u.ś.r. Bez ustalenia i oceny tego aspektu, nie sposób w ogóle wypowiadać się o związku przyczynowo-skutkowym w rozumieniu przywołanego przepisu. Wskazane natomiast uprzednio stanowisko Kolegium Odwoławczego (stwierdzające brak związku przyczynowego) dokonane w istocie zostało bez uwzględnienia realiów tej sprawy, tj. bez analizy, rzutującego na istnienie tegoż związku, zakresu czynności opiekuńczych dostarczanego niepełnosprawnemu przez skarżącą. Dostrzec przy tym trzeba, że z wypowiedzi organu I instancji wynika, że Wójt nie kwestionował faktu, iż rezygnacja skarżącej z pracy w gospodarstwie rolnym jest uwarunkowana właśnie opieką świadczoną obojgu rodzicom (wykluczył przyznanie świadczenia z uwagi na treść art. 17 ust. 1b u.ś.r.). Z akt sprawy wynika bowiem, że czynności opiekuńcze realizowane przez skarżącą obejmują nie tylko pełną troskę o leżącego ojca, przy którym należy wykonać wszystkie czynności służące zapewnieniu mu elementarnej egzystencji ale obejmują także czynności opiekuńcze względem matki mieszkającej ze skarżącą, która chora jest na Alzheimera i też dysponuje orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W ocenie organu I instancji, to właśnie niepełnosprawność rodziców zmusiła skarżącą do rezygnacji z pracy w gospodarstwie rolnym. SKO przyjmując, że skarżąca ma jednak możliwość pracy w gospodarstwie (jeżeli czynności opiekuńcze dzielić będzie z rodzeństwem lub domownikiem) nie zaprezentowało rozważań wskazujących, że taka możliwość istnieje, a uwzględniających właśnie konieczny w tym przypadku zakres czynności opiekuńczych.

Podnoszonym przez organ odwoławczy argumentem dodatkowo mającym przemawiać za brakiem występowania związku przyczynowego między pasywnością zawodową skarżącej, a opieką nad niepełnosprawnym ojcem była też możliwość współpartycypacji w opiece syna skarżącej, a wnuka osoby niepełnosprawnej. Dostrzec jednak trzeba, iż z twierdzeń skarżącej nie wynikało, aby opiekę realizowała wspólnie z innymi osobami (z jej synem). Takich ustaleń nie poczynił też pracownik socjalny w trakcie wywiadu środowiskowego. Skarżąca podnosiła jedynie, że jej syn "pracuje zawodowo, a do pracy dojeżdża dwie godziny" (k. 43), a nadto że prowadzi własne życie osobiste (k. 40v) i w razie konieczności liczyć może na jego pomoc. Z powyższego wynika więc, że ewentualne wsparcie skarżącej może mieć charakter epizodyczny, incydentalny. Jak wskazał przy tym Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 6.10.2020 r. (sygn. I OSK 371/20), treść normy art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie stanowi jako warunku uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego konieczności sprawowania opieki całkowicie w sposób samodzielny, bez prawa do skorzystania ze wsparcia innych osób. Nawet bowiem w przypadku konieczności przebywania z podopiecznym nieprzerwanie całą dobę, bez możliwości nawet chwilowego pozostawienia tej osoby samotnie z powodu braku jej samodzielności wynikającego z niepełnosprawności, doświadczenie życiowe nakazuje przyjąć, że nie jest możliwe wykonywanie tej opieki bez pomocy innych osób, choćby z uwagi na potrzebę zaspokojenia własnych, podstawowych potrzeb życiowych opiekuna. Z realiów tej sprawy opartych na okolicznościach przedstawionych przez skarżącą zdaje się wynikać – akcentowana przez NSA w cytowanym wyroku – rola domownika skarżącej (syna) i charakter udzielanego wsparcia.

Reasumując, sądowoadministracyjna kontrola zaskarżonej decyzji wykazała, że SKO w Krakowie zaniechało dokonania kompleksowych ocen tej sprawy, co uzasadniało przyjęcie naruszenia art. 80 k.p.a., przy jednoczesnym ukształtowaniu podstawy faktycznej rozstrzygnięcia z naruszeniem art. 7 i art. 77 par. 1 k.p.a. W konsekwencji Sąd uchylił tę decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji. Ten ostatnio wskazany organ nietrafnie oparł swe rozstrzygnięcie na błędnej wykładni art. 17 ust. 1b u.ś.r. Podstawą prawną orzeczenia Sądu był art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135 ustawy z 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2023 r., poz. 1634; dalej p.p.s.a.).

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ weźmie pod uwagę stanowisko przedstawione w niniejszym wyroku. Uwzględni zatem konieczność pozyskania dodatkowych informacji indywidualizujących sytuację rodzinną (w tym zdrowotną i finansową) rodzeństwa skarżącej, a pozyskane dane oceni przez pryzmat występowania (lub niewystępowania) obiektywnych uwarunkowań mogących wykluczać możliwość udziału tych osób w opiece świadczonej przez skarżącą. Dokonywane w powyższym względzie oceny winny uwzględnić faktyczne uwarunkowania niniejszej sprawy, a wskazujące m.in. na to, że skarżąca w istocie opiekuje się dwojgiem niepełnosprawnych w znacznym stopniu rodziców, tj. – poza leżącym ojcem - też matką, chorą na Alzheimera. W ocenie Sądu, uwzględnienie tej ostatnio wskazanej kwestii pozwoli realnie ocenić skalę zaangażowania opiekuńczego skarżącej, w tym konieczny na to czas rzutujący na możliwość zawodowego zarobkowania. Dopiero rzetelne ustalenie i ocena wskazanych okoliczności, przy dokładnym ustaleniu sytuacji rodzeństwa skarżącej, da możliwość wiarygodnego wypowiedzenia się organowi administracji, czy ewentualna pomoc ze strony tych osób jest w ogóle możliwa i czy potencjalny rozmiar tej pomocy, pozwoli skarżącej podjąć efektywnie pracę w gospodarstwie rolnym, bez jednoczesnego uszczerbku dla osób podlegających jej opiece.

O kosztach orzeczono na zasadzie art. 200 p.p.s.a. w art. 205 par. 2 p.p.s.a. Stosownie do tych przepisów, w razie uwzględnienia skargi przez sąd pierwszej instancji przysługuje skarżącemu od organu, który wydał zaskarżony akt, zwrot kosztów postępowania niezbędnych do celowego dochodzenia praw, co obejmuje także wynagrodzenie zawodowego pełnomocnika reprezentującego skarżącego. Wysokość tego wynagrodzenia ustalona została w oparciu o par. 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. 2023 r., poz. 1935).