Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt IV SA/Po 816/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2024-01-18 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Izabela Bąk-Marciniak Sędzia WSA Monika Świerczak Sędzia WSA Katarzyna Witkowicz-Grochowska (spr.) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 18 stycznia 2024 r. sprawy ze skargi B. Z. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 15 listopada 2023 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę w całości.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 15 listopada 2023 r., nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy C. z dnia 26 października 2023 roku, nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania B. Z. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką K. Z..

Powyższe decyzje zapadły w następującym stanie faktycznym i prawnym.

Wnioskiem z dnia 29 września 2023 roku B. Z. wniósł o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką K. Z., urodzoną w dniu [...]

Decyzją z dnia 26 października 2023 roku, nr [...], Wójt Gminy C. podstawie art. 17, art. 20 ust. 2 i 3, art. 23 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2023 r. poz. 390 ze zm.) odmówił przyznania B. Z. wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego. W uzasadnieniu decyzji organ I instancji wskazał, że w rozpoznawanym stanie faktycznym nie zachodzi przesłanka przysługiwania świadczenia z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, który stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18. roku życia (lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia, podczas gdy z orzeczenia o niepełnosprawności K. Z. nie wynika, by jej niepełnosprawność powstała w tym czasie.

Odwołanie od wskazanej wyżej decyzji Wójta wniósł B. Z. wskazując, że nie zgadza się z tym uzasadnieniem, ponieważ różnicowanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji.

Wspomnianą na wstępie decyzją z 15 listopada 2023 r., SKO w K. na podstawie art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2023 r. poz. 390 ze zm.) utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy C. z dnia 26 października 2023 roku, w przedmiocie odmowy przyznania B. Z. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką K. Z..

W motywach rozstrzygnięcia SKO w K. wskazało, że B. Z. jako syn K. Z. należy do kręgu osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny w rozumieniu Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, z którego istnieniem łączy się prawo do ubiegania się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Odnosząc się do argumentacji organu I instancji, SKO przywołało rozstrzygnięcie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, zgodnie z którym przepis art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych utracił moc w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Kolegium wskazało, że tym samym w odniesieniu do osób nie mieszczących się w kryterium z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, a w niniejszej sprawie do matki B. Z., oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należało i należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. Oznacza to, że przy spełnieniu pozostałych przesłanek określonych w art. 17 powołanej ustawy Odwołujący się mógłby uzyskać prawo do wnioskowanego świadczenia.

Dalej Kolegium wskazało, że w rozpatrywanej sprawie niewątpliwym i bezspornym pozostaje fakt, że B. Z. z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wystąpił mając ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, które to prawo realizuje i – pomimo, że o skutkach takiego stanu rzeczy przez Kolegium został pouczony - z jego realizacji nie zamierza rezygnować. Kolegium wskazało więc, że w sprawie zachodzi negatywna przesłanka przyznania wnioskowanego świadczenia z art. 17 ust. 5 pkt. 1 lit. a u.ś.r.

W dalszej kolejności organ II instancji wskazał stanowisko Trybunału Konstytucyjnego, który wyrokiem z dnia 26 czerwca 2019 roku, sygn. akt SK 2/17, stwierdził niekonstytucyjność art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Wskazany przepis został uznany za niezgodny z art. 71 ust. 1 zd. drugie w zw. z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

Dalej Kolegium podało, że za nietrafne uznać należy wyrażone w oświadczeniu z dnia 9 listopada 2023 roku stanowisko Odwołującego się, że na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 2019 roku, sygn. akt SK 2/17, który wszedł w życie w dniu 9 stycznia 2020 roku, prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy nie wyklucza przyznania osobie uprawnionej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, bez żadnych warunków i ograniczeń. Organ odwoławczy przypomniał, że w uzasadnieniu wyroku Trybunał Konstytucyjny przyjął, że różnicowanie sytuacji prawnej osób rezygnujących z pracy w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnymi w oparciu o przyjęte przez ustawodawcę kryterium posiadania przez takie osoby ustalonego prawa do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy jest niedopuszczalne. Prowadzi ono bowiem do wyłączenia opiekunów-rencistów z kręgu podmiotów uprawnionych do świadczeń pielęgnacyjnych, pomimo że sytuacja faktyczna takich osób sprawujących opiekę nad niepełnosprawnymi (gdy nie podejmują oni zatrudnienia, które mogli podjąć przy jednoczesnym pobieraniu świadczenia rentowego) jest tożsama z sytuacją osób zdolnych do pracy, lecz rezygnujących z niej w celu opieki nad osobą niepełnosprawną.

Kolegium w pełni podzieliło rozwiązanie, które znalazło odzwierciedlenie w wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego, w których opowiedział się za umożliwieniem osobie uprawnionej wyboru jednego ze świadczeń: pielęgnacyjnego lub emerytalno-rentowego. W przypadku zbiegu uprawnień do różnych świadczeń rodzinnych, ustawodawca wprowadził zasadę wypłaty jednego świadczenia wybranego przez osobę uprawnioną.

Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu wniósł B. Z., zarzucając jej naruszenie prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 5 pkt 1 lit a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (dalej: "u.ś.r.") poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, nieuwzględniając w procesie wykładni derogacyjnego skutku orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 2019 sygn. akt SK 2/17, czego skutkiem było uznanie, iż stronie skarżącej nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z posiadanym przez nią uprawnieniem do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, mimo że hipoteza normy prawnej wynikającej z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. po wejściu w życie w/w wyroku TK nie obejmuje swoim zakresem sytuacji, w której wnioskodawca pobiera rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Zarzucił też naruszenie prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie w sprawie, tj. art. 8 § 2 Kodeksu postępowania administracyjnego poprzez orzeczenie w sposób zupełnie odmienny aniżeli we wcześniej prowadzonej przez kolegium sprawie zakończonej decyzją z dnia 21 lutego 2023 nr [...], którą Skarżącemu przyznane zostało prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w identycznym stanie faktycznym i prawnym.

W związku z powyższymi zarzutami Skarżący wniósł o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji i przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania.

W uzasadnieniu skargi argumentowano, że pierwotnie prawo do świadczenia pielęgnacyjnego przyznane zostało Skarżącemu w wyniku załatwienia sprawy z wniosku z dnia 06 grudnia 2023, kiedy to po rozpatrzeniu odwołania skarżony organ decyzją z dnia 21 lutego 2023 nr [...] przyznał skarżącemu prawo do świadczenia pielęgnacyjnego na okres od 01 grudnia 2022r. do 31 lipca 2023 r.

Decyzją z dnia 18 sierpnia 2023 nr [...] organ odwoławczy przedłużył stronie prawo do świadczenia pielęgnacyjnego do 30 września 2024, nie dłużej jednak do wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności.

Skarżący wnioskiem z dnia 29 września 2023, w związku z wydaniem nowego orzeczenia o niepełnosprawności swojej matki, wystąpił do Wójta Gminy C. o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na dalszy okres.

Skarżący nie zgadza się z zaskarżoną decyzją w zakresie w jakim stwierdza, iż brak jest możliwości przyznania mu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego bez zawieszenia wypłaty przysługującego mu prawa do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy.

W zakresie prawa stronie skarżącej do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, w związku ze wskazanym poniżej orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego, uznać należy zdaniem B. Z., iż fakt pobierania tego świadczenia rentowego nie stanowi w obecnym stanie prawnym negatywnej przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 26 czerwca 2019 r., sygn. akt. SK 2/17 orzekł niezgodność art. 17 ust. 5 pkt 1 lit a z art. 71 ust. 1 zdanie drugie w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, w zakresie w jakim stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Zgodnie z ww. orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego wyeliminowana została przesłanka negatywna pobierania renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Wobec braku jakiegokolwiek innego przepisu szczególnego regulującego sytuacje prawną osób sprawujących opiekę, które mają ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy w zakresie przysługiwania im uprawnienia do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, jak też przepisów uzależniających przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego od sytuacji majątkowej osoby uprawnionej, względnie braku osiągania przez nią dochodów ze źródeł innych niż zatrudnienie lub inna praca zarobkowa, bądź źródła wskazane w art. 17 ust. 5 pkt 1, uznać należy, iż osoby mające prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, prawo do świadczenia pielęgnacyjnego uzyskać mogą na zasadach ogólnych, tj. po spełnieniu przesłanej wynikających z art. 17 ust. 1 lub ust. 1a u. ś. r. i w wysokości wynikającej z art. 17 ust. 3 u. ś. r. Zdaniem Skarżącego w zakresie zagadnienia kumulatywnego pobierania renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy zauważyć należy, iż Trybunał Konstytucyjny w ww. wyroku również zwrócił uwagę na tę kwestię.

Zasadnym jest zatem, zdaniem Skarżącego, uznanie, że brak jest podstaw do nakazywania osobom spełniającym pozostałe przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego do wyboru między rentą a świadczeniem, jak to ma miejsce w przypadku osób uprawnionych do emerytury bądź innych rodzajów rent.

W odpowiedzi na skargę SKO w K. wniosło o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko wyrażone w treści wydanej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:

Skarga okazała się nieuzasadniona.

W pierwszej kolejności Sąd wskazuje, że zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 roku, poz. 2492) sądy administracyjne są właściwe do badania zgodności z prawem zaskarżonych aktów administracyjnych, przy czym Sąd nie może opierać tej kontroli na kryterium słuszności lub sprawiedliwości społecznej, co oznacza, że w zasadzie sąd administracyjny rozpoznając merytorycznie skargę nie przyznaje wnioskowanych świadczeń. Decyzja administracyjna jest zgodna z prawem, jeżeli jest zgodna z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa materialnego i przepisami prawa procesowego. Uchylenie decyzji administracyjnej, względnie stwierdzenie jej nieważności przez Sąd, następuje tylko w przypadku stwierdzenia istnienia istotnych wad w postępowaniu lub naruszenia przepisów prawa materialnego, mającego wpływ na wynik sprawy (art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 z późn. zm., dalej jako "p.p.s.a."). Zakres kontroli Sądu wyznacza art. 134 p.p.s.a. stanowiący, iż sąd orzeka w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

W ocenie Sądu organy I i II instancji prawidłowo ustaliły stan faktyczny sprawy, który Sąd przyjmuje za podstawę rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie.

Przedmiotem kontroli Sądu była decyzja z dnia 15 listopada 2023 r. nr [...] Samorządowego Kolegium Odwoławczego, którą utrzymano w mocy decyzję Wójta Gminy C. z dnia 26 października 2023 roku, nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania B. Z. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką K. Z..

Materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 390, zwanej dalej: "u.ś.r.", obowiązujące na dzień wydania zaskarżonej decyzji), a w szczególności art. 17 ust 5 pkt 1 lit. a tej ustawy.

W myśl art. 17 ust. 1 świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Stosownie zaś do treści art. 17 ust 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:

1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub

2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.

Bezspornie w niniejszej sprawie, Skarżący z wnioskiem o przyznanie świadczenia wystąpił 29 września 2023 r. mając ustaloną do dnia 31 stycznia 2025 r. częściową niezdolność do pracy (orzeczenie ZUS z dnia 31 stycznia 2023 r. – k. 17 akt adm. II inst.). Skarżący miał z tego tytułu ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy od 1 stycznia 2016 r. (k. 3 akt adm. I inst.). Osoba niepełnosprawna posiada orzeczenie Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w P. z dnia 13 września 2023 r. o zaliczeniu do osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności na stałe, gdzie ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 68-go roku (k. 5 akt adm. I inst.). Niekwestionowane było również to, że Skarżący sprawuje stałą opiekę nad niepełnosprawną matką (wywiad środowiskowy przeprowadzony w dniu 17 października 2023 r. – na k. 11 akt adm. I inst., uzasadnienie decyzji organu I inst. – k. 25 akt adm. I inst.).

Wskazać po pierwsze należy, że - w ocenie Sądu orzekającego w sprawie -słusznie organ II instancji nie przyjął w ślad za Wójtem Gminy C. jako podstawy odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego okoliczności powstania niepełnosprawności u matki Skarżącego po 18 lub 25 roku życia. Na mocy wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 roku, sygn. K 38/13, przepis art. 17 ust. 1b ustawy uznany został za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. W konsekwencji ww. wyroku TK fakt powstania niepełnosprawności po ukończeniu 18. roku życia, względnie 25. roku życia, u osoby podlegającej opiece, w przypadku gdy wnioskodawca rezygnuje z pracy lub innej pracy zarobkowej nie może wykluczyć prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

SKO ustaliło jednak, że w sprawie zachodzi przesłanka negatywna wskazana w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zgodnie z tym przepisem świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę: ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym, lub świadczenia pieniężnego przyznanego na zasadach określonych w ustawie z dnia 8 lutego 2023 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym członkom rodziny funkcjonariuszy lub żołnierzy zawodowych, których śmierć nastąpiła w związku ze służbą albo podjęciem poza służbą czynności ratowania życia lub zdrowia ludzkiego albo mienia.

Niewątpliwie, więc literalna wykładnia powyższego przepisu prowadzi do wniosku, że osobom, które mają ustalone prawo do renty nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego.

W wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 2019 r., sygn. akt SK 2/17 (Dz. U. z 2019 r., poz. 1257), który wszedł w życie w dniu 9 stycznia 2020 r. Trybunał orzekł: w pkt I. Art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 2220 i 2354 oraz z 2019 r. poz. 60, 303, 577, 730 i 752) w zakresie, w jakim stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, jest niezgodny z art. 71 ust. 1 zdanie drugie w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej; w pkt II Przepis wymieniony w części I, w zakresie tam wskazanym, traci moc obowiązującą po upływie 6 (sześciu) miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu powyższego wyroku Trybunał Konstytucyjny przyjął, że różnicowanie sytuacji prawnej osób rezygnujących z pracy w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnymi w oparciu o przyjęte przez ustawodawcę kryterium posiadania przez takie osoby ustalonego prawa do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy jest niedopuszczalne. Prowadzi ono bowiem do wyłączenia opiekunów-rencistów z kręgu podmiotów uprawnionych do świadczeń pielęgnacyjnych, pomimo że sytuacja faktyczna takich osób sprawujących opiekę nad niepełnosprawnymi (gdy nie podejmują oni zatrudnienia, które mogli podjąć przy jednoczesnym pobieraniu świadczenia rentowego) jest tożsama z sytuacją osób zdolnych do pracy, lecz rezygnujących z niej w celu opieki nad niepełnosprawnym dzieckiem. Jednocześnie Trybunał dostrzegł, że realna wysokość renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy może być zdecydowanie niższa niż wysokość świadczenia pielęgnacyjnego. Dalej Trybunał stwierdził, że w systemie świadczeń rodzinnych brak jest z kolei rozwiązana pośredniego, które pozwoliłoby tę sytuację rozwiązać dzięki np. obniżeniu wysokości przyznanego świadczenia proporcjonalnie do wysokości pobieranej renty. Sprzeczna z zasadą równości jest jedynie sytuacja, gdy samo przyznanie prawa do takiej renty skutkuje odebraniem świadczenia.

W niniejszej sprawie SKO stanęło na stanowisku, że pobieranie przez Skarżącego renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy wyklucza jednoczesne przyznanie mu świadczenia pielęgnacyjnego, ale z tego powodu, że odmawia wyboru świadczenia. Skarżący natomiast wskazywał, że właśnie wydanie wyroku Trybunału Konstytucyjnego w sprawie o sygn. akt SK 2/17 sprawiło, że jest możliwe pobieranie obu świadczeń w tym samym czasie. W tym zakresie Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę podziela w pełni stanowisko wyrażone przez organ odwoławczy, że prawo od renty w tytułu częściowej niezdolności do pracy nie wyklucza możliwości pobierania świadczenia pielęgnacyjnego, ale w sytuacji gdy nie jest ono realizowane (wypłacanie renty jest zawieszone na wniosek beneficjenta). Brak bowiem podstaw do pobierania obu tych świadczeń jednocześnie.

Wyrok Trybunału Konstytucyjnego o sygn. SK 2/17 jest wyrokiem zakresowym, który usuwa z sytemu prawa negatywną przesłankę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wskazaną w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r. w stosunku do osoby mającej ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, przez co osoba taka może ubiegać się o to świadczenie. Ponieważ prawodawca pierwotnie, co do zasady wykluczył w ustawie osoby uprawnione do renty od możliwości uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, regulacja prawna nie zawiera rozwiązań odnoszących się do usuwania skutku zbiegu prawa do świadczeń z zakresu zabezpieczenia społecznego, stanowiących formę redystrybucji dochodu narodowego za pośrednictwem budżetu państwa. Trybunał Konstytucyjny, jako "prawodawca negatywny" takich rozwiązań wyrokiem wprowadzić nie mógł, co nie niweczy tego, że orzeczenie o niekonstytucyjności zakresowej przepisu prowadzi do nowej sytuacji prawnej, pozbawionej kompleksowej regulacji, w szczególności odnoszącej się do warunków uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego w zbiegu z innym świadczeniem z zakresu szeroko rozumianego zabezpieczenia społecznego. Zostało to dostrzeżone przez TK i w uzasadnieniu wyroku wskazał, że: "Trybunał dostrzega, że realna wysokość renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy może być zdecydowanie niższa niż wysokość świadczenia pielęgnacyjnego, jak ma to miejsce w przypadku skarżącej. W systemie świadczeń rodzinnych brak jest z kolei rozwiązana pośredniego, które pozwoliłoby tę sytuację rozwiązać dzięki np. obniżeniu wysokości przyznanego świadczenia proporcjonalnie do wysokości pobieranej renty. Sprzeczna z zasadą równości jest jedynie sytuacja, gdy samo przyznanie prawa do takiej renty skutkuje odebraniem świadczenia". Pożądaną i optymalną reakcją na zmianę stanu prawnego wywołaną wyrokiem TK jest ingerencja ustawodawcy. Jej brak powoduje, że stan prawny wywołany wyrokiem podlega stosowaniu w rozpoznawanych przypadkach z uwzględnieniem kontekstu systemowego, w tym konstytucyjnego i funkcjonalnego.

Jak wskazano w wyroku SK 2/17, osoba sprawująca opiekę nad niepełnosprawnym, która ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, może więc – a zatem jest w stanie – faktycznie pracować. Co ważne, nie istnieją również legislacyjne przeciwwskazania do tego, aby podejmowała ona zatrudnienie. Wobec takich osób ustawodawca przewidział jedynie mechanizm zapobiegający pobieraniu przez nie świadczenia. Mechanizm ten polega na zmniejszeniu lub zawieszeniu renty w przypadku osiągnięcia określonego przychodu, według zasad wynikających z art. 103-106 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Zdaniem Trybunału, "wskazane w przywołanym przepisie prawo do szczególnej pomocy musi być bowiem tak ukształtowane, aby znajdujące się w trudnej sytuacji rodziny, a do takich należy zaliczyć rodziny, których członkami są niepełnosprawne dzieci, miały możliwość otrzymywania świadczeń pielęgnacyjnych w sytuacji, kiedy to osoba sprawująca opiekę w celu jej wykonywania rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, zwłaszcza, jeśli minimalne świadczenie rentowe jest niższe niż świadczenie pielęgnacyjne".

Osoby, które pobierają świadczenia z systemu ubezpieczenia społecznego, mogą podjąć zatrudnienie, ale rezygnują z tego ze względu na sprawowanie opieki nad osobą niepełnosprawną. Zasada równości, która stała za rozstrzygnięciem przyjętym w wyroku SK 2/17, powinna zatem znaleźć zastosowanie również do warunków na jakich opiekunowie osób niepełnosprawnych uprawnieni do świadczeń z ubezpieczenia społecznego (emerytury, renty), rezygnujący z zatrudnienia, mogą uzyskać prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Nakazuje ona przyjąć, że, wyrok TK nie wywołał skutku polegającego na możliwości pobierania przez osoby uprawnione zarówno świadczeń z zabezpieczenia społecznego, jak i świadczenia pielęgnacyjnego, ale warunkiem jest dokonanie wyboru i rezygnacja z dotychczas pobieranego świadczenia (tak też wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 7 czerwca 2023 r., sygn. akt I OSK 1413/22, dostępny: orzeczenia.nsa.gov.pl dalej "CBOSA"). Tezę taką można odnaleźć również w uzasadnieniu wyroku SK 2/17, w którym Trybunał stwierdził, że "brak jest podstaw do wykluczenia z pobierania świadczenia osób, które nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną z tego tylko względu, że mają one przyznane prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, (zwłaszcza) jeżeli świadczenia tego nie pobierają" (teza 3.3.4. uzasadnienia wyroku). Takie rozumienie tez wyroku Trybunału Konstytucyjnego o sygn. akt SK 2/17 przyjmuje Sąd rozpoznający niniejszą sprawę.

Sąd wyjaśnia również, że to proponowana przez Skarżącego wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 1a u.ś.r. prowadziłaby do nierównego traktowania obywateli, umożliwiałaby bowiem pewnej grupie opiekunów osób niepełnosprawnych korzystanie zarówno ze świadczeń o charakterze emerytalno-rentowym, jak i świadczenia pielęgnacyjnego. Tymczasem opiekunowie rezygnujący z zatrudnienia mogliby korzystać wyłącznie ze świadczenia pielęgnacyjnego. Nie gwarantowałaby zasady równości taka wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 1 lit a u.ś.r, która umożliwiałaby przyznanie osobom pobierającym rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy dodatkowo świadczenia pielęgnacyjnego. Osoba mająca prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy znalazłaby się wówczas w korzystniejszej sytuacji od opiekuna w pełni zdolnego do pracy, który zrezygnował z zatrudnienia w celu opieki nad osobą niepełnosprawną i utracił z tego powodu możliwości zarobkowania. Renta z tytułu częściowej niezdolności do pracy jest bowiem świadczeniem, które w swojej istocie rekompensuje częściową utratę możliwości świadczenia pracy (rekompensuje ograniczone możliwości zatrudnienia). Tymczasem sam Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 26 czerwca 2019 r. położył nacisk na to, że sytuacja prawna opiekunów mających ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, lecz rezygnujących z dalszego zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną na gruncie przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych powinna być taka sama jak opiekunów, którzy są zdrowi i nie mają tym samym prawa do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, lecz również rezygnują z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Analogiczne stanowisko zajął Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 22 listopada 2022 r., sygn. akt I OSK 247/22, z 7 czerwca 2023 r., sygn. akt I OSK 1413/22, z 16 listopada 2023 r., sygn. akt I OSK 1922/22, z 30 listopada 2023 r., sygn. akt I OSK 1938/22, dostępne CBOSA.

W niniejszej sprawie ustalono bezspornie, że skarżący zamieszkuje z matką i sprawuje nad nią całodobową opiekę. Taki stan rzeczy obiektywnie uniemożliwia Skarżącemu podjęcie regularnego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Skarżący, jako rencista z tytułu częściowej niezdolności do pracy niewątpliwie ma prawo podjąć zatrudnienie. Z powodu konieczności sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką nie może podjąć zatrudnienia czy innej pracy zarobkowej celem wsparcia niskiej renty. W tym kontekście prawo takich rencistów do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne potwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 26 czerwca 2019 r., sygn. akt SK 2/17. Trybunał stwierdził, że sytuacja faktyczna takich osób sprawujących opiekę nad niepełnosprawnymi (gdy nie podejmują zatrudnienia, które mogliby podjąć przy jednoczesnym pobieraniu świadczenia rentowego) jest tożsama z sytuacją osób zdolnych do pracy, lecz rezygnujących z niej w celu opieki nad niepełnosprawnym. Trybunał Konstytucyjny potwierdził w ten sposób, że sam fakt pobierania renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy nie dyskwalifikuje do ubiegania się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Trybunał nie wypowiadał się natomiast na temat możliwości pobierania jednocześnie i renty, i świadczenia pielęgnacyjnego. W ocenie Sądu rozpoznającego niniejszą sprawę, z wykładni celowościowej, funkcjonalnej i systemowej art. 17 ust. 1, ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. wynika natomiast, że świadczenie pielęgnacyjne nie może pozostawać w zbiegu z dochodami za pracę zapewniającymi źródło utrzymania, bowiem świadczenie pielęgnacyjne ma zapewnić właśnie to źródło utrzymania tym, którzy z powodu sprawowania opieki są go w ogóle pozbawieni.

Wskazać należy, że w przypadku zbiegu uprawnień do różnych świadczeń rodzinnych, ustawodawca wprowadził zasadę wypłaty jednego świadczenia, wybranego przez osobę uprawnioną. Norma taka została wprowadzona w art. 27 ust. 5 u.ś.r., zgodnie z którym w przypadku zbiegu uprawnień do świadczenia rodzicielskiego lub świadczenia pielęgnacyjnego, specjalnego zasiłku opiekuńczego, dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10, lub zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów - przysługuje jedno z tych świadczeń wybrane przez osobę uprawnioną – także w przypadku gdy świadczenia te przysługują w związku z opieką nad różnymi osobami. Zbieg uprawnień do świadczeń uregulowany jest również w art. 95 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. 2021 r., poz. 291 ze zm. - dalej jako: "u.e.r.f.u.s."). Przepisy każdej z wymienionych ustaw regulują zbieg świadczeń przyznawanych na podstawie tych ustaw, ewentualnie wyraźnie wskazanych przepisów (por. art. 27 ust. 5 pkt 5 u.ś.r. czy art. 96 ust. 1 i ust. 2 u.e.r.f.u.s.) wypłacanych przez organy określone w każdej z nich. Natomiast jedyną regulacją prawną dotyczącą zbiegu uprawnień do świadczenia pielęgnacyjnego i emerytury, czy renty z tytułu niezdolności do pracy, przyznawanych i wypłacanych przez różne organy jest art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. W świetle przedstawionej wykładni tego przepisu, potwierdzonej wyrokiem TK sygn. akt SK 2/17, należy uznać, że istota ograniczenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego dla rencisty, wynikająca z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. musi być interpretowana jako związana nie z samym prawem do renty, lecz z jego realizacją w postaci wypłaty tego świadczenia. Warunkiem niezbędnym do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest dokonanie przez osobę uprawnioną wyboru jednego ze świadczeń.

Jak zasadnie stwierdził Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 16 marca 2022 r., sygn. akt I OSK 1242/21 (dostępny w CBOSA) "skoro przepisy prawa umożliwiają stronie wybór świadczenia, to organ nie powinien czynić przeszkód w uzyskaniu przez nią świadczenia korzystniejszego, ale powinien przedsięwziąć takie czynności, aby strona mogła z tego prawa wyboru skorzystać (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 15 września 2020 r., sygn. akt I OSK 2199/19, CBOSA). Wybór taki w rozpoznawanej sprawie mógł zostać zrealizowany przez złożenie do właściwego organu wniosku o zawieszenie prawa do renty na podstawie art. 103 ust. 3 u.e.r.f.u.s. Zawieszenie prawa do renty skutkuje wstrzymaniem jej wypłaty, w ten sposób dochodzi do eliminacji negatywnej przesłanki, wyłączającej nabycie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Tymczasem, w niniejszej sprawie skarżący wyraźnym oświadczeniem z dnia 9 listopada 2023 r. poinformował Kolegium że nie wystąpił z wnioskiem o zawieszenie renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy (k. 16 akt adm. II inst.). Zdaniem skarżącego od 9 stycznia 2020 r. osoby pobierające taką rentę, które sprawują opiekę nad niepełnosprawnym krewnym mogą wnioskować o świadczenie pielęgnacyjne oraz będą mogły otrzymywać obie formy wsparcia w pełnej wysokości.

Mając powyższe na uwadze, Sąd rozpoznający niniejszą sprawą podziela stanowisko odmienne, że w sytuacji zbiegu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego ze świadczeniem rentowym z tytułu częściowej niezdolności do pracy zachodzi konieczność wyboru przysługującego mu uprawnienia, w tym podjęcia przez osobę uprawnioną do świadczenia pielęgnacyjnego działań prowadzących do zawieszenia prawa do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy na podstawie art. 103 ust. 3 u.e.r.f.u.s., jeżeli zdecyduje o pobieraniu świadczenia pielęgnacyjnego, jako świadczenia wyższego.

Reasumując, skoro z treści art. 27 ust. 5 u.ś.r. wynika zasada wypłaty jednego świadczenia, wybranego przez osobę uprawnioną, w razie zbiegu uprawnień do różnych świadczeń rodzinnych, to taka regulacja, w ujęciu systemowym, przemawia za przyznaniem opiekunowi osoby niepełnosprawnej prawa do dokonania wyboru świadczenia, także w razie zbiegu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego ze świadczeniami spoza systemu świadczeń rodzinnych. Jak to wskazano powyżej, regulacja kolizyjna, w razie zbiegu uprawnień do świadczeń, znajduje się również w art. 95 i nast. u.e.r.f.u.s., który stanowi, że w razie zbiegu prawa do kilku świadczeń przewidzianych w ustawie, wypłaca się osobie uprawnionej jedno z tych świadczeń, wyższe lub wybrane przez zainteresowanego.

W ten sposób, w następstwie realizacji prawa wyboru świadczenia, usunięta zostaje przeszkoda w uzyskaniu świadczenia pielęgnacyjnego. Źródłem zaś takiego uprawnienia strony jest przepis art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. odczytywany z uwzględnieniem wykładni prokonstytucyjnej. Wyboru świadczenia wnioskodawca może dokonać przez złożenie do organu rentowego wniosku o zawieszenie prawa do renty na podstawie art. 103 ust. 3 u.e.r.f.u.s. Zawieszenie prawa do renty, zgodnie z art. 134 ust. 1 pkt 1 u.e.r.f.u.s., skutkować będzie natomiast wstrzymaniem jej wypłaty poczynając od miesiąca, w którym została wydana decyzja o wstrzymaniu wypłaty (art. 134 ust. 2 pkt 2 u.e.r.f.u.s.). Choć bowiem renta jest prawem niezbywalnym, to jednak uznać należy, że zawieszenie realizacji tego prawa eliminuje negatywną przesłankę z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. Istota ograniczenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego dla rencisty, wynikająca z omawianego przepisu musi być przy tym interpretowana jako wiążąca się nie z samym prawem do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, lecz z jego realizacją w postaci wypłaty renty. Skoro zawieszenie prawa do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy skutkuje wstrzymaniem jej wypłaty, to przyjąć należy, że w ten sposób dochodzi do eliminacji negatywnej przesłanki, wyłączającej nabycie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Jak już wskazywano, Skarżący od 2016 r. pobiera rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy. W piśmie z dnia 9 listopada 2023 r. (k. 16 akt adm. II inst.) B. Z. oświadczył, że nie wystąpił z wnioskiem do ZUS o zawieszenie pobierania renty. Ponadto cała argumentacja zawarta w skardze sprowadza się do tego, że nie zamierza tego zrobić w przyszłości. Tym samym wobec braku woli B. Z. do zawieszenia pobierania renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, pozostaje aktualna negatywna przesłanka do przyznania mu świadczenia pielęgnacyjnego, wskazana w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych. W ocenie Sądu rozpoznającego niniejszą sprawę, dopiero bowiem z dniem zawieszenia prawa do pobierania renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy wyeliminowana zostanie negatywna przesłanka przyznania B. Z. świadczenia pielęgnacyjnego. Mimo jasnego pouczenia wnioskodawca w swoim oświadczeniu z 9 listopada 2023 r. jednoznacznie oznajmił, że jego zdaniem pobieranie renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy nie koliduje z przyznaniem świadczenia pielęgnacyjnego, w związku z czym nie zamierza zawiesić przyznanego mu prawa do renty. Tym samym, Skarżący nie wyeliminował negatywnej przesłanki do przyznania mu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W tym stanie rzeczy, organ odwoławczy nie miał innej możliwości, jak utrzymać w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji z innym wszelako uzasadnieniem. Organ odwoławczy nie mógł bowiem wydać decyzji o innej treści, mimo błędnego uzasadnienia decyzji I instancji.

Biorąc pod uwagę zawartość akt sprawy należy wskazać, że zaskarżona decyzja odpowiada prawu, organ odwoławczy nie naruszył przepisów prawa materialnego, ani przepisów postępowania. Sąd nie dopatrzył się także innych uchybień skutkujących koniecznością uchylenia zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji.

Mając powyższe na uwadze, Sąd oddalił skargę na podstawie art. 151 p.p.s.a., jak orzekł w sentencji wyroku.

Niniejsza sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym z uwagi na wniosek w tym zakresie złożony w treści skargi, albowiem organ nie zażądał przeprowadzenia rozprawy (art. 119 pkt 2 p.p.s.a.).