Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt II SA/Gd 1039/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2024-04-04 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Dariusz Kurkiewicz Sędziowie: Sędzia WSA Katarzyna Krzysztofowicz (spr.) Asesor WSA Justyna Dudek - Sienkiewicz po rozpoznaniu w dniu 4 kwietnia 2024 r. w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi S. U. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Słupsku z dnia 22 września 2023 roku, nr SKO.421.663.2023 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego 1) uchyla zaskarżoną decyzję; 2) zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku na rzecz skarżącej S. U. S. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

S. S. (dalej jako: skarżąca) wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Słupsku (dalej jako: Kolegium, SKO) z dnia 22 września 2023 r., nr SKO.421.663.2023, którą utrzymano w mocy decyzję Burmistrza Miasta Człuchowa (dalej jako: Burmistrz) z 6 lipca 2023 r., nr MOPS-DŚR-524.000590.2023, o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem, H. K.

Skarga została wniesiona w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy:

W dniu 12 czerwca 2023 r. do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Człuchowie wpłynął wniosek skarżącej o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką, sprawowaną przez nią nad niepełnosprawnym ojcem, H. K.

Decyzją z dnia 6 lipca 2023 r. Burmistrz odmówił wnioskodawczyni przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej stwierdzając, że w sprawie nie zostały spełnione ustawowe kryteria przyznania świadczenia o jakich mowa w art. 17 ust. 1b oraz art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2023 r. poz. 390 ze zm.), dalej jako "u.ś.r.".

Jak wskazał organ, wprawdzie wnioskodawczyni sprawuje opiekę nad niepełnosprawnym ojcem, jednakże nie zostały spełnione inne wymagane kryteria do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Niepełnosprawność ojca powstała bowiem po ukończeniu przez niego 70-go roku życia, a ponadto pozostaje on w związku małżeńskim, zaś jego żona legitymuje się orzeczeniem jedynie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. Zdaniem organu, dopiero fakt posiadania przez żonę H. K. orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności uzasadniałby możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego

Organ wskazał też, że ma bezwzględny obowiązek przestrzegania art. 17 ust. 1b u.ś.r., albowiem stan prawny określony tym przepisem obowiązuje organy właściwe niezależnie od indywidualnych rozstrzygnięć samorządowych kolegiów odwoławczych, czy też wojewódzkich sądów administracyjnych.

W odwołaniu od tej decyzji skarżąca wskazała, że sprawuje opiekę nad swoim ojcem, posiadającym orzeczenie o trwałej niezdolności do samodzielnej egzystencji. Skarżąca potwierdziła również, że ojciec pozostaje w związku małżeńskim, a jego żona dysponuje orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności i jest po operacji kręgosłupa.

Po rozpatrzeniu wniesionego przez stronę odwołania, decyzją z 22 września 2023 r. Kolegium utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

Uzasadniając zajęte stanowisko organ odwoławczy zwrócił uwagę na treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, dotyczącego art. 17 ust. 1b u.ś.r., i w związku z tym uznał, że organ I instancji błędnie zastosował art. 17 ust. 1b u.ś.r. W ocenie organu odwoławczego, organ I instancji winien był zatem zbadać, czy ustalony w sprawie stan faktyczny wypełnia dyspozycję normy prawnej wynikającej z art. 17 u.ś.r., przy uwzględnieniu zakresu, w jakim przepis ten został uznany za niekonstytucyjny począwszy od dnia 23 października 2014 r., na mocy wyroku Trybunału Konstytucyjnego i dopiero na tej podstawie wydać decyzję. Jak stwierdziło Kolegium, brak było więc podstaw do odmowy przyznania wnioskodawczyni przedmiotowego świadczenia pielęgnacyjnego tylko z tego powodu, że nie został spełniony jeden z warunków określonych w art. 17 ust. 1b u.ś.r., a mianowicie, że niezdolność do samodzielnej egzystencji/niepełnosprawność ojca powstała w 71. roku jego życia.

Dalej Kolegium, powołując się na uchwałę NSA z 14 listopada 2022 r., sygn. akt I OPS 2/22 stwierdziło, że warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Innymi słowy, niepełnosprawność współmałżonka osoby wymagającej opieki, która nie została stwierdzona orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wyklucza przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego innemu członkowi rodziny wskazanemu w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy.

Jak ustalił organ, w niniejszej sprawie bezspornym jest, że H. K. pozostaje w związku małżeńskim, a jednocześnie jego żona nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Okoliczność ta, zdaniem organu odwoławczego, wyklucza przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wnioskodawczyni, będącej córką H. K. Przy czym, bez znaczenia dla sprawy jest okoliczność podnoszona przez stronę, że ojciec nie mieszka ze swoją żoną. Dla możliwości uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego podstawowe znaczenie ma bowiem to, czy współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, natomiast irrelewantny jest fakt pozostawania przez małżonków w faktycznej separacji.

W skardze złożonej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku strona wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji Kolegium oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, o zobowiązanie organów obu instancji do przyjęcia oceny prawnej i wskazań co do dalszego postępowania wyrażonych w orzeczeniu Sądu, a ponadto o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania. Strona złożyła także wniosek o dopuszczenie dowodu z dokumentu w postaci orzeczenia Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności z dnia 1 sierpnia 2023 r., nr [...], zaliczającego U. K. do znacznego stopnia niepełnosprawności.

Wnosząca skargę zarzuciła naruszenie art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 § 1 oraz art. 7 w zw. z art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r., poz. 775 ze zm.) dalej "k.p.a.", poprzez zaniechanie poinformowania skarżącej o uznaniu okoliczności braku legitymowania się przez żonę osoby niepełnosprawnej – U. K. orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności za negatywną przesłankę ustalenia jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i brak zobowiązania skarżącej do usunięcia takiej przeszkody poprzez przedłożenie w toku postępowania dokumentów potwierdzających powyższy fakt, a tym samym niewyjaśnienie okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy co skutkowało wydaniem rozstrzygnięcia bez uwzględnienia słusznego interesu strony.

Uzasadniając postawione zarzuty strona wskazała, że w toku postępowania administracyjnego nie miała wiedzy o konieczności przedłożenia do akt postępowania orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności matki. Jednocześnie nie została przez organ informowana o negatywnej przesłance z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. oraz o treści uchwały NSA z dnia 6 kwietnia 2022 r., sygn. akt. I OPS 2/22. To, zdaniem strony, doprowadziło do uchybienia przepisom postępowania, w tym art. 79a k.p.a., z uwagi na brak zobowiązania skarżącej do usunięcia negatywnej przesłanki ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego poprzez przedłożenie dokumentów potwierdzających legitymowanie się przez matkę orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko. Kolegium wskazało przy tym, że małżonka H. K. ani na dzień złożenia wniosku o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ani na dzień złożenia odwołania przez skarżącą, nie legitymowała się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Wniosek o ustalenie stopnia niepełnosprawności dla U. K. został złożony dopiero w dniu 14 lipca 2023 r.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 2492) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Oznacza to, że sądy administracyjne co do zasady nie orzekają merytorycznie, tj. nie wydają orzeczeń co do istoty sprawy, lecz badają zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego - określającymi prawa i obowiązki stron, oraz przepisami procedury administracyjnej - normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej. Z brzmienia art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm., w skrócie: "p.p.s.a.") wynika natomiast, że w przypadku, gdy sąd stwierdzi bądź to naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź to naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, albo inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wówczas – w zależności od rodzaju naruszenia - uchyla kontrolowaną decyzję lub postanowienie w całości lub w części, albo stwierdza ich nieważność bądź niezgodność z prawem. Nie ulega więc wątpliwości, że zaskarżona decyzja lub postanowienie mogą ulec uchyleniu tylko wtedy, gdy organom administracji publicznej można postawić uzasadniony zarzut naruszenia prawa - czy to materialnego, czy to procesowego, jeżeli naruszenie to miało, bądź mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Przy tym, z mocy art. 134 § 1 p.p.s.a., tejże kontroli legalności sąd dokonuje także z urzędu, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi.

Ocenie Sądu została poddana decyzja Kolegium z dnia 22 września 2023 r., utrzymująca w mocy decyzję organu I instancji z 6 lipca 2023 r., o odmowie przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad ojcem.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2023 r., poz. 390 ze zm.), dalej jako "u.ś.r.", w brzmieniu obowiązującym przed dniem 1 stycznia 2024 r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Ponadto, zgodnie z art. 17 ust. 1a u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Z kolei, na mocy art. 17 ust. 1b cyt. ustawy, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:

1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub

2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.

Co więcej, w stanie prawnym obowiązującym do dnia 1 stycznia 2024 r., na mocy art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne nie przysługiwało, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostawała w związku małżeńskim, chyba że jej współmałżonek legitymował się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Mając na uwadze treść tych przepisów w pierwszej kolejności wskazać należy, że orzekające Kolegium ma rację, iż z uwagi na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. K 38/13, moment powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki nie może być brany pod uwagę przy ocenianiu przesłanek przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Kwestia ta nie budzi wątpliwości w orzecznictwie sądowym, które tutejszy Sąd w pełni akceptuje (zob. m.in. wyroki NSA z dnia: 2 marca 2017 r., sygn. akt I OSK 2407/16; 26 maja 2017 r., sygn. akt I OSK 479/16; 5 grudnia 2017 r., sygn. akt I OSK 1079/17; 26 kwietnia 2019 r., sygn. akt I OSK 8/19; 23 listopada 2021 r., sygn. akt I OSK 786/21; 4 sierpnia 2023 r., sygn. akt OSK 1259/21, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Zdaniem Sądu, brak było podstaw do powoływania się przez organ I instancji na związanie zaleceniami PUW w Gdańsku w sprawie wykładni art. 17 ust. 1b u.ś.r. jako przesłankę odmowy przyznania świadczenia. Organ ten (PUW w Gdańsku) nie ma bowiem kompetencji do tworzenia wiążącej wykładni art. 17 ust. 1b u.ś.r., oderwanej od treści ww. wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Nie sposób też podzielić argumentacji akcentującej zakresowość wyroku Trybunału Konstytucyjnego i stwierdzenie zawarte w jego uzasadnieniu, że skutkiem wejścia w życie wyroku Trybunału nie jest ani uchylenie art. 17 ust. 1b u.ś.r., ani uchylenie decyzji przyznających świadczenia, ani wykreowanie "prawa" do żądania świadczenia dla opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, jeżeli niepełnosprawność podopiecznych nie powstała w okresie dzieciństwa. Skoro bowiem Trybunał Konstytucyjny nie jest ustawodawcą pozytywnym, co wynika wprost z art. 188 pkt 1 Konstytucji RP, jego wyrok nie stanowi źródła prawa. Jednak stwierdzenie konstytucyjności jedynie części norm dekodowanych z kontrolowanego przepisu w wyroku zakresowym wywołuje domniemanie niekonstytucyjności norm zawartych w zakwestionowanej części przepisu. W takiej sytuacji, w razie braku reakcji ustawodawcy, należy odkodować podstawę prawną z tych części przepisów normujących daną instytucję materialnoprawną, które nie utraciły cechy zgodności z Konstytucją. (zob. wyroki NSA z dnia 18 maja 2017 r., sygn. akt I OSK 128/16 i z dnia 17 listopada 2022 r., sygn. akt I OSK 2170/21, dostępne jw.).

Z tych względów, jak trafnie przyjęło Kolegium, fakt powstania stanu niezdolności H. K. do samodzielnej egzystencji po ukończeniu przez niego 71 lat, nie mógł stanowić przesłanki negatywnej do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, o przyznanie którego ubiegała się sprawująca nad nim opiekę córka.

Odnośnie zaś drugiej okoliczności, która stanowiła przesłankę negatywną przyznania stronie wnioskowanego świadczenia, tj. brak legitymowania się przez małżonkę niepełnosprawnego H. K., nad którym wnioskodawczyni sprawuje opiekę, orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wskazać trzeba, że istotnie warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim, osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.). Kwestia ta nie budzi wątpliwości, gdyż została przesądzona w wiążącej organy i tutejszy Sąd uchwale składu siedmiu sędziów NSA z dnia 14 listopada 2022 r., sygn. akt I OPS 2/22 (dostępna w CBOSA). W związku z tym fakt, że małżonka osoby wymagającej opieki nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wyklucza możliwość ustalenia, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje dalszym osobom, na których wobec osoby wymagającej opieki ciąży obowiązek alimentacyjny, a które - w związku ze sprawowaną faktycznie opieką - zrezygnowały z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, bądź nie podejmują takiej aktywności (zob. wyrok NSA z dnia 24 lutego 2023 r., sygn. akt I OSK 803/22, dostępny jw.).

Wyjaśnić przy tym trzeba, że tak rygorystyczny wymóg wynika z faktu, iż organy administracji, nie posiadając wiadomości specjalnych, nie są w stanie samodzielnie rozstrzygnąć, czy współmałżonek osoby wymagającej opieki, np. z uwagi na wiek lub na posiadane schorzenia, jest osobą, którą można by zakwalifikować jako osobę niepełnosprawną w znacznym stopniu. Z tego względu ustawodawca uznał, że kwestia stanu zdrowia współmałżonka powinna być rozstrzygana orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności, wydanym w odrębnym trybie i podlegającym kontroli zarówno instancyjnej jak i sądowej (zob. wyrok WSA w Gliwicach z dnia 26 września 2023 r., sygn. akt II SA/Gl 982/23, dostępny jw.). Rygoryzm tego przepisu, którego brzmienie jest jednoznaczne w swej treści, odpowiada przy tym celom ustawy. Nie można bowiem tracić z pola widzenia, że przepis. art. 17 ust. 5 pkt 2 u.ś.r. stanowi wyjątek, którego nie można poddawać rozszerzającej wykładni, skoro wyjątek ten jest konsekwencją nadania przez ustawodawcę szczególnego charakteru istniejącym między małżonkami relacjom i więzom prawnym. Ponadto omawiany wymóg koreluje z faktem, że realizacja ustawowego obowiązku alimentacyjnego małżonka co do zasady może przybrać formę nie tylko świadczeń osobistych, sprawowania opieki, ale też może mieć wymiar finansowy, sfinansowania osoby, która w miejsce małżonka (i w ramach jego obowiązku alimentacyjnego) będzie sprawować opiekę nad niepełnosprawnym współmałżonkiem (zob. wyrok NSA z dnia 23 stycznia 2020 r., sygn. akt I OSK 2462/19, dostępny jw.).

Przy tym w okolicznościach tej sprawy konieczne jest podkreślenie, że dopóki istnieje związek małżeński, osoby w nim pozostające poddane są rygorowi prawnemu przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. ze względu na istnienie między nimi prawnej więzi małżeństwa. Rygory te nie są bowiem wynikiem jedynie wolnej woli małżonków, lecz ich źródłem jest wola ustawodawcy, która stanowi dla obojga małżonków podstawę zgłaszania roszczeń przynajmniej w sferze opiekuńczej. Zatem nawet podnoszona przez stronę okoliczność zaistnienia pomiędzy ojcem skarżącej a jego małżonką faktycznej separacji nie znosi obowiązków określonych w art. 23 k.r.o., skoro ustawodawca dopuścił możliwość orzeczenia obok rozwodu także separacji w sferze prawnej. Dopiero zatem separacja w ujęciu prawnym, zgodnie z art. 61⁴ § 1, 3 i 4 k.r.o. stanowi fakultatywną okoliczność mogącą wyłączyć ustawowy obowiązek małżonków określony w art. 23 k.r.o. (por. wyroki NSA z dnia 20 stycznia 2016 r., sygn. akt I OSK 3283/14; z dnia 8 lutego 2022 r., sygn. akt I OSK 1035/21, dostępne w CBOSA).

Przechodząc zaś do istoty problemu, jaki zarysował się w niniejszej sprawie, bezsporne jest, że składając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego związanego z opieką nad ojcem skarżąca przedłożyła orzeczenie o stopniu niepełnosprawności z dnia 18 czerwca 2007 r., w którym stwierdzono, że U. K. – żona H. K., jest niepełnosprawna w stopniu umiarkowanym. Takie orzeczenie, w świetle jasnej treści art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. oraz przedstawionych poglądów judykatury, stanowiło przesłankę negatywną do przyznania wnioskowanego świadczenia. Niemniej jednak, w ocenie Sądu, nie oznacza to, iż kontrolowana decyzja jest zgodna z prawem.

W realiach przedmiotowej sprawy rozważania wymagało bowiem, czy na organach administracji publicznej, w szczególności na Samorządowym Kolegium Odwoławczym, spoczywał wynikający z art. 79a § 1 k.p.a. obowiązek poinformowania strony o konieczności przedłożenia orzeczenia stwierdzającego, iż matka strony, małżonka H. K., posiada znaczny stopień niepełnosprawności, gdyż tylko takie orzeczenie uprawniałoby do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne dalsze osoby zobowiązane do alimentacji, w tym przypadku córkę, oraz poinformowania strony, że orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności matki stanowi negatywną przesłankę przyznania wnioskowanego świadczenia.

Rozważając tę kwestię należy przypomnieć, że zgodnie z art. 8 § 1 k.p.a. organy administracji publicznej prowadzą postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej, kierując się zasadami proporcjonalności, bezstronności i równego traktowania. Z kolei, w myśl art. 9 k.p.a. organy administracji publicznej są obowiązane do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Organy czuwają nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, i w tym celu udzielają im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek. Natomiast stosownie do art. 79a k.p.a. w postępowaniu wszczętym na żądanie strony, informując o możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, organ administracji publicznej jest obowiązany do wskazania przesłanek zależnych od strony, które nie zostały na dzień wysłania informacji spełnione lub wykazane, co może skutkować wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem strony. Przepisy art. 10 § 2 i 3 k.p.a. stosuje się (§ 1). W terminie wyznaczonym na wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, strona może przedłożyć dodatkowe dowody celem wykazania spełnienia przesłanek, o których mowa w § 1 (§ 2).

Celem przepisu art. 79a § 1 k.p.a. jest zapobieganie sytuacjom, w których strona dysponuje dodatkowymi dowodami na okoliczności istotne dla wykazania zasadności jej żądania albo może je łatwo uzyskać, a z powodu braku odpowiedniej wiedzy o potrzebnych dowodach bądź o sposobie oceny wcześniej przedstawianych dowodów - nie korzysta z takiej możliwości. W takich przypadkach strona będzie zaskoczona negatywnym rozstrzygnięciem sprawy oraz zmuszona do zaskarżenia decyzji i przedstawienia tych dodatkowych dowodów dopiero na etapie postępowania odwoławczego. W tym kontekście niewystarczające jest informowanie strony o możliwości zapoznania się z aktami sprawy oraz wypowiedzenia się co od zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań (uzasadnienie projektu ustawy z 7 kwietnia 2017 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania administracyjnego oraz niektórych innych ustaw, VIII kadencja, druk sejmowy nr 1183, s. 28).

Omawiany przepis i wynikający z niego obowiązek organu koncentruje się wokół identyfikacji niespełnionych (bądź niewykazanych) przesłanek uwzględnienia żądania, nie zaś katalogu dowodów, za pomocą których określone fakty powinny zostać udowodnione. Nie da się jednak wykluczyć, że w pewnych przypadkach należy stronie udzielić także informacji, za pomocą jakich kategorii dowodów powinna dążyć do uzyskania oczekiwanego rozstrzygnięcia (Chróścielewski Wojciech (red.), Kmieciak Zbigniew (red.), Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, publ. LEX, 2019).

W konsekwencji, w ocenie Sądu, w sprawach dotyczących świadczeń rodzinnych, wynikający z art. 9 i art. 79a k.p.a. obowiązek informacyjny polega także na pouczeniu strony o możliwości złożenia wniosku o ustalenie znacznego, a nie umiarkowanego, stopnia niepełnosprawności małżonka osoby, nad którą strona sprawuje opiekę. Jest to szczególnie istotne w tych sprawach, gdzie zachodzą przesłanki umożliwiające przyznanie wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego, a jedyną przeszkodą jest nielegitymowanie się przez małżonka podopiecznego strony orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Oznacza to, że w niniejszej sprawie konieczne było, przed wydaniem decyzji odwoławczej, wystosowania do skarżącej informacji, w trybie art. 79a § 1 k.p.a., jakie przesłanki zależne od strony nie zostały na dzień wysłania informacji spełnione lub wykazane, w tym w szczególności wskazanie, że małżonka podopiecznego strony nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, a jedynie takie orzeczenie umożliwia uzyskanie żądanego świadczenia. Innymi słowy, Samorządowe Kolegium Odwoławcze powinno poinformować stronę, że - przedłożone wraz wnioskiem - orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności U. K. nie jest - w świetle art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. - wystarczające do ubiegania się przez córkę o świadczenie pielęgnacyjne w związku z pieką nad ojcem, oraz powinno wezwać ją do przedłożenia w zakreślonym terminie dokumentu potwierdzającego fakt znacznego stopnia niepełnosprawności U. K., a następnie, w zależności od sposobu wykonania przez skarżącą powyższego wezwania, uchylić decyzję organu I instancji i orzec co do istoty sprawy, bądź też odmówić przyznania wnioskowanego świadczenia.

Realizacja tego obowiązku i wadliwość decyzji Kolegium związana z jego niewykonaniem, stanowiąca naruszenie wskazanych powyżej przepisów, w tym przede wszystkim art. 79a k.p.a., jest o tyle istotna w tej sprawie, że na etapie postępowania sądowego skarżąca przedłożyła orzeczenie Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Inowrocławiu z dnia 1 sierpnia 2023 r., w którym stwierdzono, że U. K. jest niepełnosprawna w stopniu znacznym od dnia 14 lipca 2023 r. i wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Orzeczenie to wydane zostało przed dniem wydania decyzji przez organ II instancji, a zatem realizacja przez Kolegium obowiązków wynikających z art. 9 i art. 79a k.p.a. pozwoliłaby na pozyskanie od strony tego dokumentu na etapie postępowania odwoławczego, co mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Natomiast w aktualnym kształcie postępowanie organu nie spełnia wymogów stawianych przez art. 7, art. 8, art. 9, art. 10, art. 77 § 1, art. 79a i art. 80 k.p.a.

W tym stanie rzeczy Sąd uznał, że skarga jest zasadna, a stwierdzone naruszenia prawa uzasadniały uchylenie zaskarżonej decyzji Kolegium na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania organowi odwoławczemu, o czym orzeczono w punkcie pierwszym wyroku.

Ponownie rozpoznając sprawę Samorządowe Kolegium Odwoławcze zobowiązane jest uwzględnić fakt legitymowania się przez małżonkę podopiecznego wnioskodawczyni orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, a następnie rozważyć, czy zaistniały wszystkie przesłanki przyznania jej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego.

O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 w związku z art. 205 § 2 p.p.s.a., a na ich wysokość składa się opłata za czynności adwokackie ustalona na podstawie § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz.U. z 2023 r., poz. 1935 ze zm.).

Sprawa niniejsza została rozpoznana w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a., zgodnie z żądaniem stron.