Wyrok WSA we Wrocławiu, sygn. akt IV SA/Wr 118/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Data orzeczenia: 2024-07-09 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: *Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1 pkt 4
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Katarzyna Radom (sprawozdawca), Sędziowie: Asesor WSA Aneta Brzezińska, Sędzia WSA Tomasz Świetlikowski, Protokolant: Specjalista Magdalena Dworszczak, po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 9 lipca 2024 r. sprawy ze skargi W. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Jeleniej Górze z dnia 14 grudnia 2023 r. nr SKO/ŚR/41/413/23 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy Kamienna Góra z dnia 14 listopada 2023 r. nr GOPS.5220.89.2023; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Jeleniej Górze na rzecz W. K. kwotę 480 zł (słownie: czterysta osiemdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Jeleniej Górze utrzymało w mocy orzeczenie Wójta Gminy Kamienna Góra z dnia 14 listopada 2023 r. odmawiające W. K. ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Jak wynikało z akt sprawy w dniu 10 października 2023 r. Skarżący wystąpił z wnioskiem o ustalenie prawa do ww. świadczenia w związku z opieką nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką H. K.

Po przeprowadzeniu postępowania, w tym wywiadu środowiskowego, powołaną na wstępie decyzją organ I instancji odmówił żądaniu Skarżącego. W uzasadnieniu powołując się na art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2023 r., poz. 775 ze zm., dalej: u.ś.r.) organ stwierdził brak przesłanki długotrwałej i stałej opieki nad matką. Stwierdzając, że Skarżący sprawuje całodobową opiekę nad matką.

Rozpoznając sprawę w trybie odwoławczym Samorządowe Kolegium Odwoławcze zasadniczo podzieliło ustalenia i wnioski organu I instancji. W uzasadnieniu podało, że matka Skarżącego legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym wydanym w dniu 17 kwietnia 2023 r. przez Powiatowy Zespół ds Orzekania o Niepełnosprawności w Kamiennej Górze. Z dokumentu wynika, że nie da się ustalić daty powstania niepełnosprawności, a jej ustalony stopień istnieje od dnia 21 lutego 2023 r. Orzeczenie wydano na stałe. Matka Strony pozostaje w związku małżeńskim z B. K. legitymującym się na stałe znacznym stopniem niepełnosprawności, co wyklucza możliwość sprawowania opieki nad żoną. Małżonkowie mieszkają w K. Z przeprowadzonego w miejscu zamieszkania małżonków wywiadu środowiskowego wynika, że matka Skarżącego jest osobą przewlekle chorą i wymaga pomocy drugiej osoby. Choruje na astmę, cukrzycę, miażdżyce i alzheimera. Ma zaburzenia nastroju, czasami staje się agresywna, krzyczy, ma trudności z wykonywaniem zwykłych czynności, ma problemy z pamięcią. Skarżący mieszka w P., zrezygnował z zatrudnienia w D. z dniem 31 lipca 2020 r. z uwagi na konieczność opieki nad matką. Oświadczył, że codziennie do niej dojeżdża, podaje leki, przygotowuje posiłki, sprząta, robi zakupy, opłaca rachunki, pilnuje wizyt lekarskich, wykupuje leki, załatwia sprawy urzędowe, pomaga w utrzymaniu higieny osobistej.

Na podstawie wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 24 października 2023r. w miejscu zamieszkania Skarżącego ustalono, że wyjeżdża on do rodziców o godz. 7 celem podania leków, wskazał, że rodzice mają przygotowane leki na cały tydzień, więc jego obecność nie jest konieczna i niezbędna. Skarżący jedzie aby sprawdzić, przy okazji robi zakupy i podaje rodzicom śniadanie, choć ojciec byłby w stanie zrobić to sam, chodzi także na zakupy. Po zrobieniu porządków Skarżący wyjeżdża do domu ok godz. 9:30. U siebie gotuje obiad i o godz. 14 zawozi do rodziców. Ponownie przyjeżdża do rodziców o godz.18:30 aby podać leki i kolację.

Odnosząc się do tych okoliczności organ odwołał się do celu świadczenia pielęgnacyjnego wywodząc konieczność istnienia związku przyczynowego między rezygnacją z zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. W rozpoznanej sprawie organ nie dopatrzył się takiej zależności, wskazał, że ostatnie zatrudnienie Skarżącego ustało z dniem 31 lipca 2020 r. po wypowiedzeniu umowy przez pracodawcę. Stało się to zatem na długo przed ustaleniem znacznego stopnia niepełnosprawności matki Skarżącego. Po tej dacie Strona nie podejmowała zatrudnienia. Także rozmiar i zakres sprawowanej opieki, zdaniem organu, nie wymusza bierności zawodowej Strony, może on podjąć zatrudnienie choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Odwołując się do ustaleń przeprowadzonego wywiadu środowiskowego organ wyjaśnił, że Skarżący nie mieszka z rodzicami, przyjeżdża do nich w różnych porach dnia, codziennie. W opinii organu przy właściwej organizacji istnieje możliwość podjęcie zatrudnienia, tym bardziej, że część czynności opisanych przez Skarżącego nie musi być realizowana codziennie. Skarżący nie wykonuje przy mamie czynności pielęgnacyjnych wymagających ciągłej obecności i pomocy w podstawowych czynnościach życiowych, nie zamieszkuje stale z mamą, a zatem opieka nie ma charakteru stałego i długotrwałego. Przyjeżdża do mamy na kilka godzin, a pomoc ogranicza się do czynności dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby pracujące.

W skardze Strona zarzucała naruszenie przepisów prawa procesowego, tj art. 1, art. 77 § 1, art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2023 r., poz. 775 ze zm., dalej: k.p.a.), poprzez nieprzeprowadzenie postępowania dowodowego w sposób wyczerpujący i niewyjaśnienie wszystkich okoliczności sprawy. Zarzucała brak ustaleń zakresu sprawowanej przez Skarżącego opieki; oraz błędne ustalenie, że rezygnacja z pracy nie ma związku z opieką nad matką, podczas gdy status bezrobotnego nie wpływa na ustalenie prawa do świadczenia. Zarzucał, że niepodejmowanie zatrudnienia nie oznacza, że przed stwierdzeniem znacznego stopnia niepełnosprawności nie opiekował się matką. Z wywiadu środowiskowego wynika, że zrezygnował z pracy w związku z opieką nad matką. Skarżący domaga się przecież świadczenia od dnia złożenia wniosku, a nie od dnia zaprzestania pracy, poza tym organ nie wzywał go do wykazania faktu opieki nad matką po ustaniu zatrudnienia.

Zarzucał również błąd w ustaleniach faktycznych, poprzez uznanie, że skoro nie mieszka z rodzicami a jedynie codziennie do nich przyjeżdża o różnych porach dnia to miałby możliwość podjęcia zatrudnienia, podczas gdy z akt wynika, że w czasie gdy nie jest u matki podejmuje czynności związane z opieką nad matką – robi zakupy, załatwia sprawy urzędowe, przygotowuje posiłki, co łącznie z dojazdami zajmuje mu większość dnia. Skarżący posiada prawo jazdy i jako jedyny z rodziny może jeździć do rodziców, dlatego to on zrezygnował z pracy.

Błędne jest także ustalenie organu, że Strona nie podejmuje czynności pielęgnacyjnych wobec mamy, podczas gdy z wywiadu środowiskowego wynika, że jest ona osobą wymagającą pomocy drugiej osoby. Opisane w wywiadzie czynności Strona wykonuje codziennie, stale, regularnie, gdyż matka nawet z pomocą ojca nie mogłaby ich wykonać. Podjęcie pracy choć na część etatu spowodowałoby pozostawienie mamy bez należytej opieki.

Organy pomijają, że ojciec Strony także jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, co wynika z akt i wymaga stałej lub długotrwałej opieki, nie może wspierać matki nawet przy podstawowych czynnościach życia codziennego.

Strona wnioskowała o uchylenie decyzji organów obu instancji oraz zwrot kosztów postępowania.

W uzasadnieniu Skarżący powołał się na treść wniosku, w którym podnosił, że matka z uwagi na stan zdrowia wymaga stałej opieki. W zakresie tych czynności mieści się budzenie, ubieranie, podawanie leków, posiłków, pomoc w codziennej toalecie, pilnowanie żeby mama nie odkręciła gazu, nie może ona samodzielnie wyjść z domu z uwagi na brak orientacji, co wyklucza podjęcie zatrudnienia nawet na część etatu. Wskazał także, że ojciec jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym i sam wymaga opieki, co powoduje, że nie jest w stanie zająć się żoną nawet w zakresie podstawowych czynności, wszystkie są wykonywane przez Stronę zobowiązaną alimentacyjnie. Dla przyznania świadczenia nie ma znaczenia moment powstania niepełnosprawności o czym orzekł Trybunał Konstytucyjny. W sprawie sporny jest zatem zakres sprawowanej opieki, która ma zapewnić nienaruszalność godności osoby niepełnosprawnej. Istotna jest wielość czynności i długotrwałość ich dokonywania.

Odnosząc się do argumentacji organu dotyczącej rezygnacji z zatrudnienia wskazał, że wypowiedzenie umowy przez pracodawcę nie oznacza, że nie podjął on nowego zatrudnienia, mógł to wyjaśnić w toku postępowania, wcześniej tych okoliczności nie zgłaszał, gdyż uznał, że istotny jest moment złożenia wniosku. Organ nie wzywał go do wykazania tych faktów, co narusza art. 9 k.p.a. Zwracał uwagę, że matka jest chora od wielu lat, w kolejnych latach stan zdrowia się pogarszał, a zakres opieki zwiększał, tak jak niepełnosprawność ojca. Na dzień wnioskowania Strona nie była w stanie podjąć zatrudnienia.

Co do zakresu opieki stwierdzał, że przygotowanie posiłków, a nie tylko obiadów, zajmuje sporo czasu i musi się odbywać codziennie, pominięto, że Skarżący wykonuje czynności higieniczne, pomaga przy porannej i wieczornej toalecie, pilnuje przyjmowania leków, wizyt lekarskich, co wymaga całodniowego zaangażowania i jest zorganizowane w sposób odpowiadający potrzebom matki. Poza tym są sprawy urzędowe, wizyty lekarskie, zakup leków, pilnowanie ich przyjmowania, nie są one wykonywane codzienne ale jeśli jest taka potrzeba zajmują sporo czasu. Istnieje także obawa o nieracjonalne i niebezpieczne zachowanie matki, często wizyty Skarżącego mają na celu sprawdzenie, czy nie podejmuje ona żadnych nieracjonalnych, niebezpiecznych działań. Ustalenia organu okoliczności te pomijają.

Co do możliwości podjęcia zatrudnienia Skarżący wskazywał, że zakres czynności opiekuńczych wymagałby wyjścia kilka razy celem pomocy rodzinie, co jest niemożliwe, pracodawca nie jest obligowany do udzielania pracownikowi urlopu w takich okolicznościach. Zakres opieki angażuje Skarżącego przez cały dzień, stanowisko organu jest w tym zakresie bezduszne.

Nadto organ pomija fakt, że Skarżący od lat pomaga rodzinie, z czasem coraz bardziej, co było związane ze stanem zdrowia rodziców. Jako jedyny w rodzinie ma prawo jazdy, dla siostry zatrudnionej w ZUS byłoby to nadmiernym obciążeniem. Postęp choroby wymaga coraz większego zaangażowania.

Zarzucał również niewłaściwą interpretację orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, z którego wynika znacznie ograniczona możliwość samodzielnej egzystencji, co skonfrontował z treścią przepisów w sprawie orzekania i stopniu niepełnosprawności. Organy związane są tym orzeczeniem.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje:

Na wstępie trzeba wskazać, że zakres kontroli sprawowanej przez wojewódzkie sądy administracyjne określa ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. 2022 r. poz. 2492 ze zm.), stanowiąc w art. 1 § 1 i § 2, że sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem jej zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach tej kontroli sąd stosuje środki przewidziane w art. 145 -150 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2024 poz. 935 ze zm. dalej: p.p.s.a.). Sąd uchyla zaskarżoną decyzję, jeśli stwierdzi, że wydano ją z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub z naruszeniem prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy - art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c p.p.s.a.

Spór między stronami dotyczy ustalenia, czy w sprawie wystąpiły okoliczności, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. uzasadniające ustalenie Skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką. Organy zanegowały zarówno zakres sprawowanej opieki jak i brak zależności pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki stałej i długotrwałej.

W opinii Skarżącego organ nie wyjaśnił wszystkich istotnych dla sprawy okoliczności, błędnie ocenił materiał dowodowy wywodząc nieprawidłowe wnioski wykluczające istnienie związku przyczynowego pomiędzy brakiem aktywności zawodowej Strony a koniecznością sprawowania opieki, która ma charakter stały i długotrwały.

Badając legalność zaskarżonej decyzji trzeba przyznać rację Skarżącemu, gdyż zebrany materiał dowodowy nie pozwala na wyprowadzenie wniosków jednoznacznie negujących uprawnienia Strony. Rację ma Skarżący, że postępowanie mające na celu ustalenie niezbędnych dla sprawy okoliczności faktycznych dotknięte jest licznymi brakami, pomija istotne dla sprawy okoliczności, także zasadę czynnego udziału Strony w prowadzonym postępowaniu, co wpływać może na wynik sprawy, a zatem uzasadnia uchylenie podjętych w sprawie rozstrzygnięć celem uzupełnienia i właściwej oceny materiału dowodowego.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Z utrwalonego w tym względzie orzecznictwa sądów administracyjnych wynika, że podstawową przesłanką uzasadniającą nabycie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest rezygnacja przez osobę (należącą do kręgu osób zobowiązanych alimentacyjnie) z pracy zarobkowej, spowodowana koniecznością sprawowania stałej opieki nad osobą bliską o określonym stopniu niepełnosprawności. Przy czym chodzi nie tylko o zaprzestanie konkretnego działania, ale także niepodejmowanie zatrudnienia z uwagi na wystąpienie przeszkody uniemożliwiającej to działanie (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 13 maja 2015 r., sygn. akt I OSK 2820/13, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, dalej: CBOSA). Wykładnia omawianego przepisu musi się więc odbywać przez pryzmat celu jakiemu służą świadczenia opiekuńcze, którym jest zrekompensowanie osobom wymagającym opieki i osobom tę opiekę sprawującym, utraconego zarobku i wydatków związanych z koniecznością zapewnienia tej opieki. Z punktu widzenia celu tego świadczenia, nie jest zatem istotne czy nastąpiła rezygnacja z zatrudnienia czy rezygnacja z podjęcia zatrudnienia. Istotne jest natomiast to, czy zarówno w jednym, jak i w drugim przypadku istnieje bezpośredni związek ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną osobą (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 28 maja 2020 r., sygn. akt III SA/Gd 408/20, dostępny w CBOSA).

Przy czym rozważany przepis nie definiuje, co należy rozumieć pod pojęciem owej opieki. Ustawodawca wskazał jedynie, że ma być ona stała lub długotrwała, brak innych określeń konkretyzującym jej zakres lub charakter. Z utrwalonego orzecznictwa wynika, że brak wskazań aby opieka ta musiała być całodobowa. Akcentowane jest natomiast, że cel i istota świadczenia pielęgnacyjnego pozwalają stwierdzić, że w art. 17 ust. 1 u.ś.r. chodzi raczej o ustawiczną opiekę sprawowaną nad osobą niepełnosprawną. Punkt ciężkości w tym zakresie tkwi w stałości opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, a to oznacza, że opieka ta powinna być sprawowana codziennie. Opiekun musi pozostawać do dyspozycji podopiecznego - udzielając pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość niesienia pomocy. Sprawowanie tego rodzaju opieki nie musi oznaczać, że podopieczny nie może podejmować adekwatnych dla swego stanu zdrowia aktywności, a opiekun musi wykonywać swoje obowiązki bez przerwy, 24 godziny na dobę oraz że powinien zamieszkiwać ze swoim podopiecznym. Codzienne wielogodzinne świadczenie pomocy w prowadzeniu gospodarstwa domowego i sprawowanie opieki może stanowić przesłankę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, o ile nie pozwala na podejmowanie pracy zarobkowej. Są to okoliczności, które wymagają każdorazowo dokładnego sprawdzenia i uzasadnienia (wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 sierpnia 2019 r., sygn. akt I OSK 4023/18 oraz z dnia 23 listopada 2021 r. sygn. akt I OSK 786/21, dostępne w CBOSA). Jednocześnie sprawowanie opieki w myśl przepisów ustawy nie musi polegać na opiekowaniu się osobą wyłącznie leżącą. Za niezdolne do samodzielnej egzystencji z mocy ustawy uznano także osoby cierpiące na schorzenia nieskutkujące brakiem możliwości poruszania się, a konieczność sprawowania nad nimi stałej lub długotrwałej opieki oceniać należy w świetle rodzaju schorzeń oraz sprawności psychofizycznej danej osoby. (por. wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 10 lutego 2022 r., sygn. akt III SA/Gd 996/21, w Lublinie z dnia 22 czerwca 2021 r., sygn. akt II SA/Lu 795/20, dostępne w CBOSA).

Z powyższego wynika, że jedną z podstawowych przesłanek uprawniających do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest stała i osobista opieka ubiegającego się o przyznanie świadczenia nad osobą niepełnosprawną. Opieka taka musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej. Zatem związek między rezygnacją z zatrudnia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły.

Tym samym analiza istnienia związku przyczynowego pomiędzy sprawowaniem opieki a rezygnacją z zatrudnienia (niepodejmowaniem zatrudnienia) wymaga oceny i zbadania kilku obszarów. Po pierwsze istotny jest faktyczny stan zdrowia osoby niepełnosprawnej wymagającej opieki. Wynika to z faktu, że obowiązująca definicja niepełnosprawności oraz jej stopnie nie przystają do odrębnego ryzyka socjalnego jakim jest niesamodzielność, zwłaszcza osób starszych. W praktyce obecnie istnieje jeden stopień niesamodzielności, tj. znaczny jej stopień, co wyklucza możliwość prawnego różnicowania osób niesamodzielnych z punktu widzenia stopnia naruszenia sprawności organizmu i ich samodzielności oraz potrzeb w zakresie pielęgnacji, opieki lub wsparcia. Samo orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności nie wystarcza zatem do określania zakresu potrzeb osób niepełnosprawnych (opieki, pielęgnacji, wsparcia). Jednakże na użytek ustalania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego ustawodawca przewidział szczególne środki umożliwiające badanie czy zakres potrzeb osoby o znacznym stopniu niepełnosprawności uniemożliwia zarazem aktywność zawodową jej opiekuna. Takim środkiem jest instytucja przewidziana w art. 23 ust. 4aa ust. 4b u.ś.r. uprawniająca do wnioskowanie o przeprowadzenie wywiadu środowiskowego. Ujawnione w jego toku okoliczności faktyczne winny wykazać na ile osoba niepełnosprawna jest samodzielna, a na ile wymaga wsparcia, co umożliwi ocenę zakresu wymaganej opieki i zestawienia jej z czynnościami faktycznie realizowanymi przez osobę wymagającą opieki, a w konsekwencji ustalenia, czy wystąpił związek przyczynowy, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r.

Tym samym legitymowanie się przez osobę wymagającą opieki określonym w stosownych przepisach orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności nie może wykluczać możliwości wywodzenia braku związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub niepodejmowaniem zatrudnienia a stopniem faktycznie sprawowanej opieki nad taką osobą (wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 kwietnia 2021 r., sygn. akt I OSK 2859/20 i z dnia 18 maja 2021 r., sygn. akt I OSK 275/21, orzeczenia dostępne w CBOSA).

Kolejnym istotnym elementem podlegającym ocenie na gruncie art. 17 ust. 1 u.ś.r. jest zakres czynności faktycznie realizowanych przez opiekuna w relacji do możliwości wykonywania pracy zarobkowej w rozumieniu art. 3 pkt 22 u.ś.r. Dla ustalenia przesłanki związku przyczynowo-skutkowego w każdym przypadku konieczne jest bowiem ustalenie czy rodzaj bądź ilość czynności z zakresu faktycznie sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, wykonywanych przez osobę ubiegającą się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, uniemożliwia tej osobie podjęcie i wykonywanie pracy zarobkowej.

Dotychczas powiedziane nie oznacza, że wywiad środowiskowy jest wyłącznym i jedynym dowodem potwierdzającym stan zdrowia osoby niepełnosprawnej, zakres jej samodzielności, czy wreszcie zakres czynności wykonywanych przez osobę uprawnioną. W tym zakresie obowiązują przepisy art. 75 § 1, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. stwierdzające, że jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem. W szczególności dowodem mogą być dokumenty, zeznania świadków, opinie biegłych oraz oględziny (art. 75 § 1 k.p.a). Organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.). Organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 k.p.a.). Oznacza to, że obowiązkiem organu prowadzącego postępowanie jest ustalenie wskazanych okoliczności na podstawie wszystkich dostępnych dowodów. W razie wątpliwości, co do istnienia określonych faktów, to po stronie organu leży obowiązek ich wyjaśnienia, to organ jest bowiem gospodarzem postępowania.

Przenosząc te uwagi na grunt rozpoznawanej sprawy należy stwierdzić, że organy wymogom tym nie sprostały. Wbrew wywodom zawartym w zaskarżonej decyzji, zebrane dowody nie dają podstaw do wyprowadzania jednoznacznych ustaleń w kwestii braku lub nie opisanego związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem (rezygnacją z zatrudnienia) a koniecznością sprawowania opieki przez Skarżącego nad matką. Organ nie odniósł się bowiem do wszystkich dowodów zebranych w sprawie, nie wyjaśnił nasuwających się wątpliwości odnoszących się zarówno do zakresu sprawowanej opieki i przyczyn niepojmowania zatrudnienia, co słusznie zarzuca pełnomocnik Skarżącego w treści skargi. Uchybienia te poddają w wątpliwość trafność ocen zawartych w zaskarżonej decyzji. Sąd dostrzega, że spór co do faktów przeniósł się na etap skargi, gdzie Strona obszernie przedstawiła swoje zastrzeżenia, co do ustaleń i wniosków wyprowadzonych przez organ. Stało się tak jednak z uwagi na ograniczenie jej takich możliwości na etapie postępowania administracyjnego. Lektura decyzji organu I instancji wspiera się w istocie na dwóch wzajemnie sprzecznych zdaniach. Organ I instancji, powołując się na wywiad środowiskowy stwierdza, że Skarżący nie sprawuje stałej ani długotrwałej opieki nad matką, co jest sprzeczne z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Z kolejnego zaś zdanie wynika, że późniejszy wywiad środowiskowy wykazał, że Skarżący sprawuje całodobową opiekę nad matką.

Na tej podstawie trudno dociec jakie argumenty legły u podstaw podjęcia decyzji przez organ I instancji, czego zdaje się nie dostrzegać organ odwoławczy. Jak wskazano takie uzasadnienie decyzji uniemożliwia Stronie podjęcie jakiejkolwiek polemiki z organami, nie wiadomo bowiem co miałby wyjaśnić i wykazać. Niezależnie od tego ocena podjęta w zaskarżonej decyzji pomija oświadczenie Skarżącego z dnia 9 października 2023 r., w którym wskazuje on na zakres czynności opiekuńczych stwierdzając, że mama wymaga stałej opieki w zakresie budzenia, ubierania, podawania leków i posiłków, codziennej toalety, pilnowania żeby nie odkręciła gazu. Mama nie może samodzielnie wyjść z domu z uwagi na brak orientacji, co uniemożliwia Stronie podjęcie zatrudnienia nawet na część etatu. Skarżący przedłożył dokumentację potwierdzającą, że mama choruje na alzheimera. Nadto wskazał na dokumentację potwierdzającą pobyt mamy w Dziennym Domu Opieki Medycznej P. w K. Sp. z o.o. w okresie od 17 lipca do 5 września 2023 r. W kolejnym oświadczeniu z dnia 25 października 2023 r. Skarżący stwierdził, że sprawuje opiekę nad matką podkreślając, że stan jej zdrowia uległ pogorszeniu. Opieki tej nie może sprawować ojciec z uwagi na orzeczony stopień niepełnosprawności. Skarżący wskazał, że w ramach opieki organizuje wizyty lekarskie, wykupuje leki, przygotowuje posiłki, sprząta podaje leki o określonej godzinie, pomaga mamie w utrzymaniu higieny, u rodziców jest codzienne i sprawuje opiekę. Jednocześnie z wywiadu środowiskowego z dnia 25 października 2023 r. wynika, że matka Skarżącego wymaga stałej opieki, jest osobą przewlekle chorą, a taką opiekę świadczy Skarżący. Potrzeby matki Skarżącego są zabezpieczone a opieka sprawowana jest prawidłowo. Pracownik socjalny stwierdza także, że Skarżący ma świadomość braku możliwości podjęcia zatrudnienia i pracy zawodowej. Z dalszych ustaleń wynikało, że stan zdrowia matki Skarżącego uległ pogorszeniu, przebywała ona w szpitalu w październiku 2023 r. Wywiad potwierdza, że Skarżący przyjeżdża codziennie do rodziców i wykonuje czynności opisane w złożonym oświadczeniu, w tym pomaga w czynnościach higienicznych. Z wywiadu wynika także, że ojciec Skarżącego z uwagi na orzeczoną niepełnosprawność nie może zajmować się żoną.

Na etapie postępowania odwoławczego Skarżący przedstawił dokumentację potwierdzającą wskazane fakty, w tym kartę informacyjną leczenia szpitalnego ojca Skarżącego, z której wynika, że utrzymuje się u niego osłabienie funkcji poznawczych o cechach otępiennych średniego stopnia.

Zaskarżona decyzja w ogóle nie odnosi się do opisanych faktów jednostronnie przyjmując, że zakres czynności Skarżącego ogranicza się do prowadzenia gospodarstwa domowego i umawiania wizyt lekarskich, podkreślając brak wspólnego zamieszkiwania i przyczyny rezygnacji z zatrudnienia bez związku z koniecznością sprawowania opieki. Zupełnie zatem pominięto przyczyny niepojmowania zatrudnienia, wskazywany przez Stronę i pracownika socjalnego zakres czynności obejmujący pomoc w czynnościach higienicznych, konieczność stałego nadzorowania mamy, a obecnie także ojca. Fakt, że Skarżący nie zamieszkuje z rodzicami, tak jak wskazano, nie stanowi podstawy do odmowy uznania braku sprawowania opieki, zwłaszcza, że Skarżący jest u rodziców trzy razy dziennie. Na rozprawie Skarżący oświadczył, że agresywne zachowanie mamy wymaga czasem częstszych wizyt, a zatem Skarżący pozostaje w ciągłej gotowości. Z ogólnie dostępnych źródeł wynika, że czas dojazdu z miejscowości zamieszkiwanej przez Stronę do miejscowości rodziców zajmuje średnio 6 minut. Organ w ogóle takich analiz nie prowadził, co dowodzi naruszenia wskazanych na wstępie przepisów. W sprawie nie jest bowiem negowany stan zdrowia i zakres samodzielności matki Skarżącego, a w istocie brak samodzielności i całkowita zależność od innych osób. Nie jest także negowane, że Skarżący taką opiekę sprawuje. Ocena organu pomija część podanych przez Stronę czynności związanych z wykonywaniem opieki, w tym także fakt, że w czasie powrotu do domu pomiędzy wizytami u rodziców Skarżący przygotowuje posiłki i realizuje czynności związane z wykonywaniem tej opieki, jak wskazał pozostaje także w gotowości aby w razie potrzeby pojechać do rodziców. Z materiału dowodowego wynika, że Skarżący w pewnych czynnościach wspierany jest przez siostrę, która jednak z uwagi na brak prawa jazdy nie ma takich możliwości jak Skarżący. Także i tych okoliczności organy nie wyjaśniły, pomijając cześć zebranych w sprawie dowodów, nie odnosząc się do zawartych w nich stwierdzeń. Tym samym ocena dokonana przez organ administracji nie jest kompletna, nie odpowiada wymogom wynikającym z art. 80 k.p.a. Zebrany materiał dowodowy jest niepełny i wymaga uzupełnienia, jednoznacznego ustalenia w jakim zakresie matka Skarżącego wymaga opieki i czy umożliwia ona Stronie podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia.

Jakkolwiek bowiem istotnie znaczna część działań Skarżącego sprowadza się do zaopatrzenia chorej w bieżące potrzeby związane z funkcjonowaniem, charakterystyczne dla każdego gospodarstwa domowego. Są to sprzątanie, gotowanie, czy zakupy. Poza tym zakresem leżą jednak czynności związane z nadzorowaniem, wspomaganiem lub wręcz zastępowaniem chorej w bieżących czynnościach dnia codziennego. W opinii Sądu opieka nad osobą dotkniętą otępieniem (demencją) nie musi sprowadzać się do zabiegów leczniczych, lecz obejmuje czynności związane z pielęgnacją i reagowaniem na jej bieżące potrzeby fizjologiczne i życiowe. W realiach tej sprawy nie przeprowadzono właściwych ustaleń pozwalających na dokonanie istotnych dla sprawy ocen. Uchybienia te polegające na naruszeniu przepisów art. 7 i art. 75 § i art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a. niewątpliwe mają wpływ na wynik sprawy, co legło u podstaw uchylenia decyzji organów obu instancji. W ponownie prowadzonym postępowaniu organ będzie zobowiązany do uzupełnia niezbędnej dokumentacji i właściwej oceny zebranych dowodów, co pozwoli na prawidłowe zastosowanie przepisów prawa materialnego.

Uznając, że zaskarżona decyzja i poprzedzający ją akt naruszają wskazane przepisy prawa procesowego Sąd działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135 p.p.s.a. uchylił ww. orzeczenia. O kosztach postępowania orzekł na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a.