Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 1621/23
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2024-07-25 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6321 Zasiłki stałe
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 184
journal: Dz.U. 2024 poz 935
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)

SENTENCJA

Dnia 25 lipca 2024 roku Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Piotr Przybysz Sędziowie: sędzia NSA Marek Stojanowski sędzia del. WSA Anna Wesołowska (spr.) po rozpoznaniu w dniu 25 lipca 2024 roku na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej R. S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 21 kwietnia 2022 r., sygn. akt I SA/Wa 2636/21 w sprawie ze skargi R. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] września 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania zasiłku stałego oddala skargę kasacyjną


UZASADNIENIE

Wyrokiem z 21 kwietnia 2022 r. I SA/Wa 2636/21 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę R. S. (Skarżący) na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. (Kolegium) z [...] września 2021 r. nr [...]w przedmiocie odmowy przyznania zasiłku stałego.

Skarżący zaskarżył powyższy wyrok skargą kasacyjną w całości zarzucając mu:

1. na zasadzie art. 174 pkt 2 p.p.s.a. naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na treść wyroku tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 138 § 1 pkt 1 kpa w zw. z art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a. w zw. z art. 7 k.p.a. przez nieprawidłowy brak uchylenia decyzji odwoławczej utrzymującej w mocy organu pierwszej instancji w sytuacji wadliwości wyniku postępowania dowodowego i oceny poszczególnych dowodów w zakresie ustalenia, iż Skarżący kasacyjnie pozostawać ma w jednej rodzinie i gospodarstwie domowym ze swoim bratem, co z kolei doprowadziło do niezasadnej odmowy przyznania mu zasiłku stałego, a przy prawidłowym uwzględnieniu całokształtu materiału dowodowego powinno skutkować uchyleniem decyzji organu odwoławczego w oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a.

2. na zasadzie art. 174 pkt 1 p.p.s.a. naruszenie prawa materialnego przez jego niewłaściwe zastosowanie tj. art. 8 ust. 3 pkt. 1 u.p.s. przez niedopuszczalne utożsamienie przychodu z tytułu najmu uzyskiwanego przez brata Skarżącego kasacyjnie z kategorią dochodu rodziny, co prowadzi do wniosku o nierozpoznaniu istoty sprawy w zakresie ustalenia kosztów uzyskania przychodu w sytuacji uznania prawidłowości ustalenia organów administracji o konieczności traktowania tego przychodu za przychód rodziny Skarżącego kasacyjnie, a także art. 6 pkt 14 ustawy o pomocy społecznej przez niezasadne uznanie, że Skarżący i jego brat G. S. stanowią dwuosobową rodzinę, stale przebywającą razem i prowadzącą wspólne gospodarstwo domowe, co stanowi nadinterpretację wskazywanej przez Skarżącego sytuacji osobistej i jest niezgodne z rzeczywistym stanem rodzinnym.

W związku z powyższym Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez ten Sąd.

Równocześnie pełnomocnik wyznaczony z urzędu przez Okręgową Radę Adwokacką w Warszawie wniósł o zasadzenie na jego rzecz kosztów nieopłaconej pomocy świadczonej z urzędu w postępowaniu kasacyjnym, według norm przepisanych, oświadczając jednocześnie, że koszty te nie zostały w żadnej części uiszczone przez reprezentowaną stronę.

Odpowiedź na skargę kasacyjną nie została wniesiona.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje :

Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a. i nie zachodzi żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 p.p.s.a., które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku.

Przed przystąpieniem do ustosunkowania się do zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej przypomnieć należy istotę sprawy poddanej pod rozstrzygnięcie Sądu kasacyjnego :

Organy obu instancji odmówiły przyznania Skarżącemu zasiłku stałego uznając, że przekroczył on kryterium dochodowe upoważniające do skorzystania z pomocy społecznej. W ocenie organów Skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe ze swoim bratem, zaś ich dochód stanowi kwota uzyskiwana przez brata Skarżącego z tytułu najmu lokalu.

Ustalenia faktyczne poczynione przez organy i dokonaną przez nie ocenę prawną podzielił Sąd pierwszej instancji oddalając skargę na podstawie art. 151 p.p.s.a.

W skardze kasacyjne podniesione zostały zarówno zarzuty naruszenia przepisów postępowania jak i prawa materialnego, co obliguje Sąd kasacyjny do odniesienia się w pierwszej kolejności do zarzutów podniesionych w ramach drugiej podstawy kasacyjnej.

Skarżący kwestionuje zaakceptowanie przez Sąd Wojewódzki poczynionych przez organy ustaleń co do pozostawania we wspólnym gospodarstwie domowym z bratem. Uzasadniając zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 138 § 1 pkt 1 kpa w zw. z art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a. w zw. z art. 7 k.p.a. Skarżący podkreślał, że w dokumentach znajdują się informacje świadczące o tym, że starał się żyć samodzielnie licząc na wsparcie rzeczowe sąsiadów, rodziny i znajomych. Mieszkał nie tylko w W. ale także w S., przebywał w szpitalu.

Odnosząc się do tej argumentacji Sąd kasacyjny wskazuje, że nie neguje wyjaśnień zawartych w odwołaniu wniesionym przez Skarżącego od decyzji organu pierwszej instancji, w którym reprezentujący go brat podkreślał, że Skarżący starał się żyć samodzielnie, m.in. przebywając w domku na działce oraz korzystając z pomocy osób trzecich. Jednak nawet z treści odwołania wynika, że po okresie samodzielnego zamieszkiwania Skarżący zachorował, znalazł się w szpitalu a następnie zamieszkał wraz z bratem.

Sąd kasacyjny zwraca uwagę, że zarówno z wywiadu środowiskowego jak i z odwołania wynika, że Skarżący zamieszkuje wraz z bratem. Jak wynika z informacji podanych w odwołaniu od decyzji organu pierwszej instancji, Skarżący kilka lat temu sprzedał domu i zakupił mieszkanie, w którym mieszka obecnie wraz ze swoim bratem. Brak Skarżącego – G. S. - wynajmuje swoje mieszkanie. Informacje te wynikają również z wywiadu środowiskowego. Jak wynika z tego ostatniego dokumentu, Skarżący nie osiąga żadnych przychodów, jest osobą bezrobotną. Jego brat również nie osiąga żadnych innych dochodów poza dochodami z najmu mieszkania.

Słusznie zatem Sąd pierwszej instancji uznał, przywołując definicję rodziny zawartą w art. 6 ust. 1 pkt 14 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2020 r. poz. 1876 ze zm., dalej "ustawa"), że dla potrzeb tej ustawy pod pojęciem "rodzina" rozumie się osoby spokrewnione lub niespokrewnione pozostające w faktycznym związku, wspólnie zamieszkujące i gospodarujące. Słusznie również Sąd Wojewódzki wskazał, że w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wielokrotnie wyjaśniono, iż faktyczny związek, o jakim mowa w powołanym przepisie oznacza codzienne współdziałanie osób zmierzające do lepszego zaspokojenia ich potrzeb bytowych, w tym mieszkaniowych, żywnościowych i polegających na zapewnieniu dochodu stanowiącego źródło utrzymania. Wspólne zamieszkiwanie jest przesłanką uznania za rodzinę osób zamieszkujących ze sobą, jeżeli równocześnie z tym zamieszkiwaniem występuje element wspólnego gospodarowania. Polega ono na dzieleniu lokalu mieszkalnego w sposób pozwalający stwierdzić, że koncentruje się w nim aktywność życiowa osoby zamieszkującej. Wspólne gospodarowanie opiera się zaś na podziale zadań związanych z właściwym prowadzeniem gospodarstwa domowego, a także - jeżeli występuje w funkcjonalnym związku z tym gospodarstwem - gospodarstwa rolnego. Pojęcie wspólnego gospodarowania nie oznacza zatem wyłącznie przyczyniania się do funkcjonowania wspólnoty poprzez wykonywanie na jej rzecz jakichkolwiek czynności, współdecydowania o przeznaczeniu dochodu rodziny oraz wykonywania czynności związanych z codziennymi zajęciami. Istotną cechą wspólnego gospodarowania jest również pozostawanie na utrzymaniu osoby, z którą takie gospodarstwo się tworzy. Wspólne zamieszkiwanie finansowane z dochodu tylko jednej osoby zawsze będzie oznaczać wspólne gospodarowanie (por. wyroki NSA z 11 czerwca 2013 r., I OSK 1947/12, z 9 lipca 2013 r., I OSK 2287/12, z 5 września 2013 r., I OSK 2836/2012 z 28 listopada 2014 r., I OSK 1326/13, z 13 czerwca 2017 r. o sygn. akt I OSK 156/17, z 13 października 2017 r. o sygn. akt I OSK 1274/16 oraz 29 sierpnia 2019 r. o sygn. akt I OSK 4273/18.)

W konsekwencji, nie można zarzucić Sądowi Wojewódzkiemu naruszenia przywołanych przez Skarżącego przepisów postępowania poprzez podzielenie ustaleń faktycznych poczynionych przez organy, w świetle których Skarżący i jego brat stanowią rodzinę i prowadzą wspólne gospodarstwo domowe. Sąd Wojewódzki prawidłowo, to jest z uwzględnieniem zasad doświadczenia życiowego, przywołał okoliczności takie jak brak jakichkolwiek dochodów, z których Skarżący mógłby się utrzymywać i fakt zamieszkiwania razem z bratem. Skoro Skarżący nie ma żadnych własnych dochodów, to w sytuacji jego zamieszkiwania wraz z bratem sprzeczne z zasadami logiki byłoby przyjęcie, że obaj prowadzą oddzielne gospodarstwa. Sąd kasacyjny zwraca dodatkowo uwagę, że jak wynika z informacji podanych w odwołaniu, obaj bracia musieli uzgodnić, że będą razem mieszkać i utrzymywać się z dochodów z najmu mieszkania G. S.

Przywoływany przez Skarżącego fakt, że jego brat składa odrębne zeznanie podatkowe również pozostaje bez wpływu na uznanie, że w świetle przepisów ustawy obaj prowadzą wspólne gospodarstwo domowe. O prowadzeniu takiego gospodarstwa nie przesądza bowiem fakt wspólnego rozliczania podatków, który w ogóle nie został przywołany przez ustawodawcę w definicji rodziny.

W konsekwencji, za niezasadny uznać należało zarzut naruszenia prawa materialnego, to jest art. 6 ust. 1 pkt 14 ustawy. Ustalony przez organy i przyjęty przez Sąd za podstawę kontroli zgodności zaskarżonej decyzji z prawem stan faktyczny pozwalał na stwierdzenie, że Skarżący wraz z bratem stanowią rodzinę w rozumieniu ustawy, pozostają bowiem w faktycznym związku, wspólnie zamieszkując i gospodarując.

Powoływanie się przez Skarżącego na fakt, że w poprzednim miejscu zamieszkania przy takim samym stanie faktycznym nie było żadnej wątpliwości, że stanowi jednoosobową rodzinę a poziom dochodów uprawnia go do otrzymania zasiłku stałego również nie przesądza o zasadności podniesionego przez niego zarzutu naruszenia przepisów postępowania. Jak słusznie zwrócił uwagę Sąd pierwszej instancji, sąd ocenia konkretną sprawę i konkretny stan faktyczny. Nie może zatem oceniać rozstrzygnięć innych organów, które zostały wydane na podstawie dowodów zebranych w odrębnym postępowaniu.

W zarzucie objętym punktem 2 petitum skargi kasacyjnej Skarżący zarzuca Sądowi pierwszej instancji naruszenie prawa materialnego przez jego niewłaściwe zastosowanie tj. art. 8 ust. 3 pkt 1 ustawy przez niedopuszczalne utożsamienie przychodu z tytułu najmu uzyskiwanego przez jego brata z kategorią dochodu rodziny, co prowadzi do wniosku o nierozpoznaniu istoty sprawy w zakresie ustalenia kosztów uzyskania przychodu w sytuacji uznania prawidłowości ustalenia organów administracji o konieczności traktowania tego przychodu za przychód rodziny Skarżącego.

Skarżący zarówno na etapie postępowania administracyjnego jak i na etapie postępowania sądowoadministracyjnego wskazywał, że kwota pomniejszająca uzyskany przez jego brata przychód z tytułu umowy najmu to kwota odpowiadająca amortyzacji.

Sąd kasacyjny wskazuje, że zgodnie z art. 8 ust. 3 pkt 1 ustawy w brzmieniu obowiązującym w dacie wydania zaskarżonej decyzji za dochód uważa się sumę miesięcznych przychodów z miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku lub w przypadku utraty dochodu z miesiąca, w którym wniosek został złożony, bez względu na tytuł i źródło ich uzyskania, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, pomniejszoną o miesięczne obciążenie podatkiem dochodowym od osób fizycznych i koszty uzyskania przychodu.

Przepis art. 8 ust. 3 pkt 1 zmieniony został z dniem 30 maja 2021 r. przez art. 1 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 15 kwietnia 2021 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej oraz ustawy o zmianie ustawy o pomocy społecznej oraz ustawy o ochronie zdrowia psychicznego (Dz. U. poz. 803).

Jak wskazano w uzasadnieniu projektu zmiany "w art. 1 w pkt 1 w lit. a projektu ustawy proponuje się zmianę art. 8 ust. 3 pkt 1 ustawy o pomocy społecznej. Na gruncie obowiązującej ustawy o pomocy społecznej pod pojęciem dochodu należy rozumieć wszystkie przychody bez względu na tytuł i źródło ich uzyskania, z wyłączeniem odliczeń i pomniejszeń enumeratywnie wymienionych w art. 8 ust. 3 i 4 ustawy o pomocy społecznej. Zgodnie z art. 8 ust. 3 pkt 1 ustawy o pomocy społecznej za dochód uważa się sumę miesięcznych przychodów z miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku lub w przypadku utraty dochodu z miesiąca, w którym wniosek został złożony, bez względu na tytuł i źródło ich uzyskania, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, pomniejszoną m.in. o miesięczne obciążenie podatkiem dochodowym od osób fizycznych. Proponuje się, aby dochód był pomniejszany o miesięczne obciążenie podatkiem dochodowym od osób fizycznych wraz z kosztami uzyskania przychodu analogicznie jak ma to miejsce przy ustalaniu prawa do świadczeń rodzinnych."

W konsekwencji, wobec dokonaj zmiany zasadne jest odwołanie się do orzecznictwa dotyczącego pojęcia dochodu w świetle przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych

Jak wskazywano w orzecznictwie NSA, nie można przyjąć, by sposób ustalania dochodów określony w ustawie o świadczeniach rodzinnych był tożsamy ze sposobem ustalenia dochodów dla celów podatkowych (por. wyrok NSA z NSA 30 maja 2023 r. III OSK 21/22 oraz przywołany w nim wyrok NSA z 25 czerwca 2019 r. I OSK 2127/17). W ocenie składu rozpoznającego niniejszą skargę kasacyjną odnieść to należy również do sposobu ustalenia dochodu dla potrzeb ustawy o pomocy społecznej. W art. 8 ust. 3 ustawy ustawodawca odwołał się bowiem do pojęcia sumy miesięcznych przychodów z miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku, pomniejszonych o miesięczne obciążenie podatkiem dochodowym od osób fizycznych i koszty uzyskania przychodu. Nie chodzi zatem o koszty wykazywane przy rocznym rozliczeniu uzyskanych przychodów ani też o odliczanie od tychże dochodów straty czy też pomniejszanie ich o odpisy amortyzacyjne. Jest to spowodowane dążeniem ustawodawcy do uwzględnienia aktualnej, to jest na dzień wystąpienia z wnioskiem o przyznanie pomocy, sytuacji majątkowej osoby zainteresowanej.

Skarżący podkreślał w skardze, że ani organy ani Sąd Wojewódzki nie uwzględnili obciążających jego brata wydatków, które mają charakter kosztów uzyskania przychodu.

Odnosząc się do tego argumentu Sąd kasacyjny przypomina, że rzeczywiście, organ pierwszej instancji uznał, że dochodem rodziny Skarżącego i jego brata jest kwota 2500 złotych wskazana w trakcie wywiadu środowiskowego. Jak jednak zwrócił uwagę Sąd pierwszej instancji Kolegium (odmiennie od organu I instancji) uznało, że kwota uzyskiwania z tytułu umowy najmu wynosi 1447,52 złotych (po odjęciu stałych kosztów administracyjnych związanych z lokalem i kosztów eksploatacyjnych - media), a nie 2500 złotych. Dzieląc tę kwotę przez liczbę osób w rodzinie (Skarżący wraz z bratem), dochód na osobę wynosi 723,76 złotych i bezspornie nadal przekracza kryterium uprawniające do zasiłku stałego, które wynosi 528 złotych.

W konsekwencji, również zarzut naruszenia prawa materialnego to jest art. 8 ust. 3 pkt 1 ustawy uznać należało za niezasadny.

Mając na uwadze powyższe wywody Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a., oddalił skargę kasacyjną. Uzasadnienie zostało sporządzone stosownie do wymogów określonych w art. 193 zdanie 2 p.p.s.a zgodnie z którym uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej.

W niniejszej sprawie pełnomocnik skarżącego kasacyjnie - na podstawie art. 176 § 2 p.p.s.a. - zrzekł się rozprawy, a strona przeciwna w ustawowym terminie nie zawnioskowała o jej przeprowadzenie, stąd też rozpoznanie skargi kasacyjnej nastąpiło na posiedzeniu niejawnym, zgodnie z art. 182 § 2 i 3 p.p.s.a.

Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł w wyroku o przyznaniu pełnomocnikowi Skarżącego wynagrodzenia na zasadzie prawa pomocy (art. 250 § 1 p.p.s.a.), gdyż przepisy art. 209 i art. 210 p.p.s.a. mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania między stronami. Wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną należne od Skarbu Państwa przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach w art. 254 § 1 i art. 258-261 p.p.s.a.