Wyrok WSA w Bydgoszczy, sygn. akt II SA/Bd 849/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy
Data orzeczenia: 2024-02-19 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 60, 61 ust. 1 i 2, art. 103 ust. 2
journal: Dz.U. 2021 poz 2268
law: Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Joanna Brzezińska Sędziowie sędzia WSA Jarosław Wichrowski sędzia WSA Anna Klotz (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 19 lutego 2024 r. sprawy ze skargi M. O. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] kwietnia 2023 r. nr [...] w przedmiocie opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia [...] maja 2021 r. nr [...]; 2) zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżącego M. O. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. decyzją z dnia [...] kwietnia 2023 r. nr [...], działając na podstawie art. 1 ust. 1, art. 2, art. 17 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (Dz. U. z 2018 r. poz. 570 ze zm.), art. 60, art. 61 ust 1 i 2, art. 103 ust. 2 ustawy z dnia 12 marca 2004 o pomocy społecznej (Dz. U. z 2021 r. poz. 2268 ze zm.) - dalej ustawa, oraz art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2022 r. poz. 2000 ze zm.) - dalej kpa, utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta I. z dnia [...] maja 2021 r. wydaną w sprawie [...] w przedmiocie ustalenia dla M. O. opłaty za pobyt ojca – W. O. w DPS.

Organ I instancji ustalił opłatę na kwotę [...] zł miesięcznie od dnia 1.06.2021 r. W uzasadnieniu organ wskazał, w oparciu o treść art. 54 ust. 1 ustawy, że W. O. jest osobą, której przysługuje prawo do umieszczenia w Domu Pomocy Społecznej. W. O. przebywa w DPS od 6.02.2021 r. Organ wskazał również, że w świetle art. 60 ust 1 oraz art. 61 ust. 1 ustawy, pobyt w DPS jest odpłatny do wysokości średniego kosztu utrzymania i zobowiązane do opłaty są wskazane w tym przepisie osoby. Przepisy określają również kolejność w jakiej dokonuje się obciążenia opłatą oraz jej wysokość. Organ powołał również treść przepisów art. 61 ust. 2e i ust 2f ustawy, stanowiące że w przypadku odmowy przez osoby zobowiązane do wnoszenia opłaty wskazane w art. 61 ust 1 pkt. 2 zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2 ustawy oraz niewyrażenia zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego, wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca w DPS ustala, w drodze decyzji, organ gminy właściwej dla tej osoby w dniu jej kierowania do domu pomocy społecznej. W konkluzji organ wskazał, że W. O. ponosi odpłatność za pobyt w DPS w T., opłatę w wysokości 70% swojego dochodu, tj. [...] zł miesięcznie. W związku z tym pozostałą część opłaty, na podstawie art. 61 ust 1 pkt 2 zobowiązani są wnosić jego zstępni, córka P. S. oraz synowie R. i M. O.

Organ przeprowadził postępowanie zmierzające do ustalenia sytuacji majątkowej i rodzinnej osób zobowiązanych do ponoszenia opłaty za pobyt W. O. w DPS, w tym wywiadu środowiskowego. Skarżący nie wyraził zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego oraz zawarcia umowy w trybie art. 103 ust. 2 ustawy. W związku z tym organ ustalił odpłatność za pobyt ojca Skarżącego w DPS w T. w następujący sposób: [...] zł - miesięczny koszt utrzymania w DPS - [...] zł opłata wnoszona przez W. O.: 3 osoby zobowiązane do alimentacji = [...] zł. Z uwagi na powyższe, organ ustalił odpłatność Skarżącego za pobyt ojca W. O. w DPS w T. w wysokości [...] zł począwszy od 21.06.2021 r.

Odwołanie od decyzji, w ustawowym terminie wniósł wyznaczony z urzędu kurator M. O. W odwołaniu podniesiono rażące naruszenie przepisu prawa materialnego, przepisu art. 61 ust. 1 pkt 2 w zw. z art. 64 ust. 7 ustawy o pomocy społecznej przez orzeczenie obowiązku ponoszenia przez stronę odpłatności za pobyt ojca W. O. w DPS, podczas gdy strona podnosiła, że ojciec nie wykonywał ciążących na nim obowiązków rodzicielskich wobec syna. Podniesiono również naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć wpływ na wynik postępowania, a mianowicie przepisów art. 7, art. 77 i art. 80 kpa przez niewyjaśnienie stanu faktycznego sprawy ze względu na nieprzeprowadzenie dowodów w sprawie, w szczególności nie zweryfikowanie twierdzeń strony dotyczących przesłanek zwolnienia od odpłatności. W konkluzji kurator skarżącego wniósł o uchylenie decyzji w całości.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. nie uwzględniło odwołania. Organ II instancji powołując się na przepisy art. 54 ust. 1, art. 61 ust. 1 i 2 ustawy o pomocy społecznej wskazał, że stanowią one podstawę zobowiązania M. Ol. do uiszczania odpłatności za pobyt ojca, W. O., w Domu Pomocy Społecznej. Organ podał, że jest to odpłatność częściowa, albowiem W. O. ponosi opłatę w wysokości 70% swojego dochodu, a kwota wskazana w decyzji uwzględnia to, że jest jeszcze dwoje innych zobowiązanych do ponoszenia odpłatności z pobyt ojca w DPD, w myśl art. 61 ust 1 pkt 2 ustawy. Organ podkreślił, że obowiązek zstępnego ponoszenia opłat za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej powstaje z mocy ustawy o pomocy społecznej i nie jest obowiązkiem alimentacyjnym, uregulowanym w kodeksie rodzinnym i opiekuńczym. Z uwagi na taki charakter przedmiotowego obowiązku, do zwolnienia z niego może dojść jedynie w przypadkach określonych w art. 64 i art. 64a ustawy, nie zaś na podstawie art. 1441 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (tj. z uwagi na sprzeczność z zasadami współżycia społecznego). Przepis art. 61 ustawy nie przewiduje możliwości nieobciążania osób wymienionych w ust. 1 pkt 2 w przypadkach innych niż te wymienione w ust. 2 wzmiankowanego artykułu. Z powyższego wynika, że przepisy dotyczące ustalenia odpłatności za pobyt w DPS oraz osób zobowiązanych do ich ponoszenia nie przewidują możliwości nieustalania odpłatności za pobyt z uwagi na zasady współżycia społecznego.

Podstawowym narzędziem służącym ustaleniu sytuacji majątkowej osób zobowiązanych do ponoszenia odpłatności jest wywiad środowiskowy. Ustawodawca nadał tej instytucji szczególnie doniosłą rolę, przewidując w art. 61 ust. 2e ustawy, że jeżeli osoba zobowiązana do ponoszenia odpłatności odmawia zawarcia umowy, a ponadto nie wyraża zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, wysokość jej opłaty za pobyt mieszkańca w DPS ustala, w drodze decyzji, organ gminy właściwej w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w DPS a opłatą wnoszoną przez mieszkańca DPS i opłatami wnoszonymi przez inne osoby zobowiązane. W postępowaniu zakończonym zaskarżoną decyzją organ w sposób jasny i wyczerpujący informował skarżącego o podstawach prawnych ustalania opłaty. Organ odwoławczy wyjaśnił, że podstawy wskazywane w odwołaniu oraz twierdzenia zawarte w oświadczeniu skarżącego z dnia [...] .03.2021 r. dotyczące niewykonywania obowiązków rodzicielskich przez ojca Skarżącego mogą stanowić podstawę do domagania się zwolnienia z opłaty na podstawie art. 64 ustawy, który stanowi że osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, w szczególności jeżeli:

1) wnoszą opłatę za pobyt innych członków rodziny w domu pomocy społecznej, ośrodku wsparcia lub innej placówce;

2) występują uzasadnione okoliczności, zwłaszcza długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, straty materialne powstałe w wyniku klęski żywiołowej lub innych zdarzeń losowych;

3) małżonkowie, zstępni, wstępni utrzymują się z jednego świadczenia lub wynagrodzenia;

4) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty jest w ciąży lub samotnie wychowuje dziecko;

5) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty lub jej rodzic przebywała w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka lub placówce opiekuńczo-wychowawczej, na podstawie orzeczenia sądu o ograniczeniu władzy rodzicielskiej osobie kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańcowi domu;

6) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty przedstawi wyrok sądu oddalający powództwo o alimenty na rzecz osoby kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu;

7) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty wykaże, w szczególności na podstawie dokumentów dołączonych do wniosku, rażące naruszenie przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty.

Podane przez Skarżącego okoliczności mogą stanowić wskazane w art. 64 pkt 2 ustawy szczególne okoliczności pozwalające na zwolnienie z opłaty. Warunkiem podstawowym umożliwiającym podjęcie rozważań na temat zwolnienia z opłaty za pobyt w DPS, zgodnie z ww. przepisem jest przeprowadzenie wywiadu środowiskowego, w toku którego strona może przedstawić dowody na okoliczności stanowiące podstawę do zwolnienia z opłaty. Współpraca zobowiązanego do ponoszenia opłaty za pobyt osoby w DPS jest warunkiem koniecznym do pozytywnego załatwienia sprawy.

Skarżący reprezentowany przez pełnomocnika w osobie radcy prawnego wniósł skargę na wyżej opisaną decyzję, zaskarżając ją w całości, a orzeczeniu temu zarzucił:

1. naruszenie przepisu prawa materialnego, art. 61 ust. 1 pkt 2 w zw. z art. 64 pkt 7 ustawy o pomocy społecznej, poprzez orzeczenie o obowiązku ponoszenia przez stronę odpłatności za pobyt ojca – W. O. w Domu Pomocy Społecznej w T. oraz utrzymanie tego rozstrzygnięcia przez organ II instancji w mocy podczas, gdy strona podnosiła, że ojciec nie wykonywał ciążących na nim obowiązków rodzicielskich wobec syna, a zatem zaszła przesłanka zwolnienia strony od obowiązku ponoszenia tej odpłatności w postaci rażącego naruszenia przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty;

2. naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie przepisów art. 7 k.p.a., art. 77 k.p.a. i art. 80 k.p.a., poprzez niewyjaśnienie przez organy obu instancji stanu faktycznego sprawy ze względu na nieprzeprowadzenie wszystkich dowodów w sprawie, w szczególności nie zweryfikowanie twierdzeń strony dotyczących przesłanek zwolnienia od odpłatności.

W oparciu o powyższe zarzuty wniósł o:

1. uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz poprzedzającego ją rozstrzygnięcia Prezydenta Miasta I. z dnia [...] .05.2021 r. znak [...],

2. wstrzymanie wykonalności decyzji Prezydenta Miasta I.,

3. zasądzenie od organu na rzecz skarżącego zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa radcowskiego według norm przepisanych.

Skarżący nie zgodził się z treścią zaskarżonej decyzji. Jak wskazuje się w doktrynie i orzecznictwie, sposób sprawowania przez ojca władzy rodzicielskiej może - prima facie - uzasadniać zwolnienie jego dziecka z odpłatności za pobyt ojca w DPS. Zważywszy, gdy ze względu na upływ czasu, nie jest możliwe aktualnie uzyskanie orzeczenia, o którym mowa w art. 64a ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, nawet, jeśli w przeszłości zachodziły faktycznie przesłanki uzasadniające wydanie takiego orzeczenia, zwolnienie takie jest możliwe na podstawie art. 64 wskazanej ustawy. W pojęciu zaś niedopełnienia obowiązków rodzinnych mieści się takie zachowanie, które prowadzi do faktycznego zerwania kontaktów rodzinnych i ustania więzi uczuciowej, normalnej w stosunkach rodzinnych (tak: wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 28.09.2022 r. sygn. akt IV SA/Po 475/22, Legalis). Z taką sytuacją mieliśmy do czynienia w sprawie, co zresztą podnosił skarżący na etapie postępowania przed organem I instancji.

Podał, że ojciec nigdy nim ani rodzeństwem się nie interesował i nie brał udziału w jego wychowaniu, czym zajmowała się jedynie jego matka. Co więcej, wyrokiem Sądu Rejonowego w S. II Wydział Karny wydanym w sprawie sygn. akt [...] został skazany z art. 184 § 1 dkk w zw. z art. 10 § 3 dkk (znęcanie nad rodziną) na karę 1 roku pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania na okres lat 3. Jednocześnie, W. O. zobowiązano do powstrzymywania się od nadużywania alkoholu, a zatem znęcanie miało miejsce w związku z nadużywaniem alkoholu przez umieszczonego w DPS. Dowód: pismo SR w S. z [...] .03.2021 r. Jednocześnie, W. O. nie łożył na rzecz skarżącego i jego rodzeństwa alimentów, a wyroki były wydawane zaocznie. Dowód: wyroki.

Nie sposób zgodzić się z taką interpretacją ww. przepisu ustawy, prezentowaną przez organy obu instancji, iż zwolnienie z ponoszenia opłat nie może nastąpić, jeżeli nie przeprowadzono wywiadu środowiskowego u skarżącego. Organy miały pełną możliwość ustalenia ww. okoliczności za pomocą wszelkich dostępnych dowodów. Tego rodzaju działanie organu naruszyło również podstawowe zasady prowadzenia postępowania dowodowego, a mianowicie art. 7 k.p.a., art. 77 k.p.a. i art. 80 k.p.a. Jak bowiem wskazuje się w doktrynie i orzecznictwie, na organach administracji spoczywa obowiązek wyjaśnienia wszelkich okoliczności sprawy i ustalenia prawdy w sensie materialnym. Zakres postępowania administracyjnego wyznaczany jest treścią hipotezy normy prawnej mogącej być podstawą wydawanej decyzji (tak: wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 25.04.2012 r. sygn. akt II SA/Gd 53/12).

Ponieważ wykonanie decyzji organu I instancji spowoduje nieodwracalne straty dla skarżącego, pełnomocnik skarżącego wniósł o wstrzymanie wykonania zaskarżonego aktu. W tej sytuacji, w ocenie skarżącego, ze względu na wskazane błędy przeprowadzonego w sprawie postępowania dowodowego, wydana w sprawie decyzja nie może się ostać w porządku prawnym.

W udzielonej odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Organ podkreślił, że skarżący nie wyraził zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego oraz zawarcia umowy w trybie art. 103 ust. 2 ustawy.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 p.p.s.a. wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego lub przepisów postępowania w sposób, który odpowiednio miał lub mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.). Kontrolą sądowoadministracyjną w niniejszej sprawie została objęta decyzja SKO, wydana w przedmiocie ustalenia odpłatności dla skarżącego za pobyt jego ojca w DPS. Decyzja ta, podobnie jak rozstrzygnięcie organu I instancji, podlegają uchyleniu z uwagi na naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, a także przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Zgodnie z art. 61 ust. 1 ustawy, obowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej są w kolejności:

1) mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka,

2) małżonek, zstępni przed wstępnymi,

3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej

- przy czym osoby i gmina określone w pkt 2 i 3 nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność.

W myśl ust. 2 art. 61 ustawy, opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej wnoszą:

1) mieszkaniec domu, nie więcej jednak niż 70% swojego dochodu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, nie więcej niż 70% tego dochodu;

2) małżonek, zstępni przed wstępnymi - zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2:

a) w przypadku osoby samotnie gospodarującej, jeżeli dochód jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, jednak kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% tego kryterium,

b) w przypadku osoby w rodzinie, jeżeli posiadany dochód na osobę jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, z tym że kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie;

3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej - w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatami wnoszonymi przez osoby, o których mowa w pkt 1 i 2.

Art. 103 ust. 2 ustawy stanowi, że kierownik ośrodka pomocy społecznej albo dyrektor centrum usług społecznych, o którym mowa w ustawie z dnia 19 lipca 2019 r. o realizowaniu usług społecznych przez centrum usług społecznych, ustala w drodze umowy z małżonkiem, zstępnymi przed wstępnymi mieszkańca domu wysokość wnoszonej przez nich opłaty za pobyt tego mieszkańca w domu pomocy społecznej, biorąc pod uwagę wysokość dochodów i możliwości.

Zgodnie z art. 61 ust. 2d ustawy, w przypadku odmowy przez osoby, o których mowa w ust. 1 pkt 2, zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2, wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej ustala w drodze decyzji organ gminy właściwej zgodnie z art. 59 ust. 1, z uwzględnieniem ograniczeń, o których mowa w ust. 2 pkt 2 i art. 103 ust. 2. Zgodnie natomiast z art. 61 ust. 2e u.p.s., w przypadku odmowy przez osoby, o których mowa w ust. 1 pkt 2, zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2, oraz niewyrażenia zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej ustala, w drodze decyzji, organ gminy właściwej zgodnie z art. 59 ust. 1, w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatą wnoszoną przez mieszkańca domu i opłatami wnoszonymi przez inne osoby obowiązane, o których mowa w ust. 1 pkt 2. Wreszcie art. 61 ust. 2f stanowi, że wysokość opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej, o której mowa w ust. 2e, ustala się proporcjonalnie do liczby osób obowiązanych do jej wnoszenia.

W rozpoznawanej sprawie, bez wszczęcia postępowania administracyjnego Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w Ż. otrzymał od starszego Specjalisty Pracy Socjalnej informację celem służbowego wykorzystania, że z informacji uzyskanych od matki, M. O. złożył pisemne oświadczenie, że nie wyraża zgody na żadną pomoc ojcu. Oświadczenie M. O. z [...] marca 2021 r. znajduje się w aktach administracyjnych sprawy (k-172). Wynika z niego, że ww. nie wyraża zgody na żadną pomoc ojcu, który "(...) nigdy się nami nie interesował, wychowywała nas mama. Nie wyrażam zgody na wywiad". Następnie, w piśmie z [...] kwietnia 2021 r. organ I instancji przywołał skarżącemu przepisy ustawy o pomocy społecznej, znajdujące zastosowanie w sprawie (art. 61 i 64 ustawy o pomocy społecznej). Pouczył skarżącego, że zgodnie z art. 61 ust. 2e i ust. 2f ww. ustawy, o skutkach odmowy przez osoby zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2, oraz niewyrażenia zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego oraz proporcjonalnym sposobie ustalania wysokości opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej do liczby osób obowiązanych do jej wnoszenia. Organ wymienił, że obowiązek do ponoszenia opłaty za pobyt ojca w DPS spoczywa na skarżącym, jego bracie R. O. i siostrze P. S. Organ pouczył również skarżącego, że zgodnie z art. 64 ustawy, osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego. Organ przytoczył przypadki wymienione, w szczególności, w przepisie, a zawarte w punktach 1-7. Organ wyjaśnił skarżącemu, że: "wniosek taki podlega jednak rozpoznaniu w odrębnym postępowaniu, prowadzonym po ostatecznym zakończeniu postępowania w przedmiocie ustalenia opłaty za pobyt osoby bliskiej w domu pomocy społecznej" (k-181 akt administracyjnych organu I instancji).

Sąd stwierdza, że o ile przeprowadzenie wywiadu środowiskowego jest zgodnie z art. 64 niezbędnym warunkiem do rozpatrzenia zwolnienia osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej, o tyle powyższe pouczenie o prowadzeniu dwóch odrębnych postępowań jest błędem organu i narusza art. 64 ustawy o pomocy społecznej.

W przedmiotowej sprawie, skarżący w oświadczeniu z [...] marca 2021 r., rzeczywiście nie wyraził zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego. W związku z umieszczeniem w DPS jego ojca, jednak w drugim oświadczeniu z [...] maja 2021 r., stanowiącym odpowiedź na pismo organu z [...] kwietnia 2021 r. (k- 200 akt administracyjnych organu I instancji), skarżący oświadczył, że ojciec nie zajmował się nim całe życie, nie zna go i nie będzie opłacał jego pobytu w T. Podał, że w 2012r. ojciec zażądał od nich alimentów, sprawa została umorzona. Natomiast, kiedy był mały ojciec go pobił i miał sprawę w S. za znęcanie się. Ponadto, skarżący powołał się na trudną sytuację materialną w jego rodzinie. Podał, że obecnie na utrzymaniu ma trójkę dzieci. Żona nie pracuje, a jego dochody nie pozwalają na pokrycie kosztów pobytu ojca w DPS. Powyższe stanowisko skarżącego znajduje potwierdzenie w załączniku do skargi złożonej przez pełnomocnika. Wyrokiem Sądu Rejonowego w S. II Wydział Karny wydanym w sprawie sygn. akt [...] ojciec skarżącego został skazany z art. 184 § 1 dkk w zw. z art. 10 § 3 dkk (znęcanie nad rodziną) na karę 1 roku pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania na okres lat 3. Jednocześnie, W. O. zobowiązano do powstrzymywania się od nadużywania alkoholu, a zatem znęcanie miało miejsce w związku z nadużywaniem alkoholu przez ojca. Kopia pisma Sądu Rejonowego w S., II Wydział Karny z [...] marca 2021 r. sygn. akt [...] skierowanego do B. O. na jej wniosek, została przez pełnomocnika załączona do skargi, ale też znajduje się w aktach sprawy, gdyż została przez siostrę skarżącego załączona do złożonego przez nią odwołania z [...] czerwca 2023 r.

W ocenie Sądu, organ w ramach postępowania wyjaśniającego powinien dopytać skarżącego o charakter składanych oświadczeń, a mianowicie, czy nie stanowią one wniosku o zwolnienie z ustalonej odpłatności na podstawie przesłanek z art. 64 pkt 1-7 ustawy o pomocy społecznej. Przepis art. 64 ustawy o pomocy społecznej stanowi, że osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, w szczególności jeżeli:

1) wnoszą opłatę za pobyt innych członków rodziny w domu pomocy społecznej, ośrodku wsparcia lub innej placówce;

2) występują uzasadnione okoliczności, zwłaszcza długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, straty materialne powstałe w wyniku klęski żywiołowej lub innych zdarzeń losowych;

3) małżonkowie, zstępni, wstępni utrzymują się z jednego świadczenia lub wynagrodzenia;

4) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty jest w ciąży lub samotnie wychowuje dziecko;

5) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty lub jej rodzic przebywała w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka lub placówce opiekuńczo-wychowawczej, na podstawie orzeczenia sądu o ograniczeniu władzy rodzicielskiej osobie kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańcowi domu;

6) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty przedstawi wyrok sądu oddalający powództwo o alimenty na rzecz osoby kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu;

7) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty wykaże, w szczególności na podstawie dokumentów dołączonych do wniosku, rażące naruszenie przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty.

Sąd stwierdza, że organ powinien rozważyć, czy skarżący złożył zatem wniosek o zwolnienie od opłatności za ojca w DPS i w przypadku potwierdzenia przez skarżącego, że oświadczenia jego są wnioskami o zwolnienie w trybie art. 64 ustawy o pomocy społecznej, pouczyć skarżącego o skutkach niewyrażenia zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w związku ze złożonym wnioskiem. Wyjaśnienie powyższych kwestii co do charakteru złożonych oświadczeń ma istotny wpływ na zastosowanie art. 64 ustawy o pomocy społecznej w przedmiotowej sprawie. Prowadząc postępowanie w trybie art. 61 ustawy o pomocy społecznej należało jako strony tego postępowania ustalić wszystkie osoby mieszczące się w kręgu osób wymienionych w art. 61 ust. 1 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej i wydać jedną decyzję w stosunku do wszystkich tych osób (por. wyrok WSA w Lublinie z dnia 31 maja 2022 r. sygn. II SA/Lu 165/22 i powołane tam orzecznictwo). W przedmiotowej sprawie prawidłowym rozwiązaniem w takich sprawach jest prowadzenie przez organy jednego postępowania wobec wszystkich zobowiązanych.

Sąd kwestionuje stanowisko organu I instancji zawarte w piśmie z [...] kwietnia 2021 r. odnośnie odrębności postępowań w przedmiocie ustalenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej i zwolnienia z opłaty. Powoływane przez organ orzeczenia zapadły na tle odmiennego stanu prawnego. Aktualna treść art. 64 ustawy o pomocy społecznej obejmuje swoją hipotezą zarówno osoby "wnoszące opłatę", jak i "obowiązane do wnoszenia opłaty" (por. wyrok WSA w Lublinie z 10 maja 2022 r. sygn. II SA/Lu 60/22, wyrok WSA w Olsztynie z 27 kwietnia 2023 r. sygn. II SA/Ol 68/23). Istotnie, w dotychczasowym orzecznictwie wyrażano pogląd, mający oparcie w uchwale NSA z 11.06.2018 r. sygn. I OPS 7/17, zgodnie z którym rozstrzygnięcie w przedmiocie zwolnienia z opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej może zostać wydane dopiero po ostatecznym określeniu wysokości opłaty miesięcznej za pobyt, przed skonkretyzowaniem tej wartości nie jest zaś możliwe wydanie decyzji na podstawie art. 64 ustawy. O zasadności żądania organ powinien wypowiedzieć się – zgodnie z tym zapatrywaniem – w odrębnym postępowaniu. Z dniem 4.10.2019 r. uległa jednak zmianie treść art. 64 ustawy, a to na skutek wejścia w życie ustawy z 19 lipca 2019 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej oraz ustawy o ochronie zdrowia psychicznego (Dz.U. z 2019 r. poz. 1690). Na mocy art. 1 pkt 8 lit. a tej ustawy, z opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej mogą być zwolnione częściowo lub całkowicie zarówno osoby wnoszące opłatę, jak i osoby obowiązane do wnoszenia opłaty. Jak słusznie zwrócił uwagę WSA w Lublinie w wyroku z dnia 6.12.2022 r. sygn. II SA/Lu 627/22, motywy prawodawcy, ukierunkowane na rozszerzenie zakresu możliwości zwolnienia z opłaty także na etapie jej ustalania, wynikają również z uzasadnienia do projektu ustawy nowelizującej (Sejm VIII kadencji, druk sejmowy nr 3524), w którym wskazano, że dokonana zmiana "poszerza możliwość zwalniania z obowiązku wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej, obok osób wnoszących opłatę, również osób zobowiązanych do wnoszenia opłat zgodnie z przepisami ustawy, ale jeszcze ich niewnoszących". Taka argumentacja znajduje dodatkowe potwierdzenie w analizie ww. uchwały NSA w kontekście pojęcia "obowiązany". Jednym z istotnych elementów wywodu NSA było wyodrębnienie obowiązku ponoszenia opłaty, wynikającego z ustawy od skonkretyzowanego zobowiązania, ustalonego w umowie lub decyzji administracyjnej. Użyte przez ustawodawcę sformułowanie wydaje się wyraźnie odnosić do tego rozróżnienia. Obowiązanym jest zatem ten podmiot, wobec którego nie została jeszcze wydana decyzja o ustaleniu opłaty (po wydaniu decyzji stanie się "zobowiązanym"). Argumentację tą, jak dalej podniósł WSA w Lublinie, wspiera również wykładnia celowościowa i systemowa, odwołująca się do generalnej zasady upraszczania procedur w sprawach z zakresu pomocy społecznej. Jeżeli już na etapie przekształcania obowiązku w zobowiązanie pojawiają się przesłanki do zastosowania instytucji zwolnienia z opłaty, trudno w nowym stanie prawnym podać racjonalne argumenty za koniecznością wydawania dwóch odrębnych decyzji: o ustaleniu opłaty (art. 61) oraz o zwolnieniu z jej ponoszenia (art. 64 ustawy). W aktualnym stanie prawnym istnieje zatem możliwość orzekania o zwolnieniu od opłat łącznie z ustaleniem tej odpłatności, o ile oczywiście strona złoży w tym zakresie stosowny wniosek na tym etapie postępowania. Nadal dopuszczalne jest przy tym wydawanie dwóch odrębnych decyzji, jeżeli byłoby to uzasadnione okolicznościami sprawy, tj. gdy wniosek o zwolnienie z opłaty został złożony już po zakończeniu postępowania w sprawie ustalenia opłaty poprzez wydanie decyzji ostatecznej w tym przedmiocie (por. wyrok NSA z 12.07.2023 r. sygn. I OSK 1588/22).

W ocenie Sądu, organy obu instancji naruszyły przepisy postępowania, w stopniu uzasadniającym uchylenie wydanych przez nie decyzji. Organy administracji naruszyły art. 7, art. 8 § 1, art. 9 K.p.a. przez brak wyjaśnienia sprawy pod kątem ewentualnego wniosku o zwolnienie skarżącego z ww. opłaty, koncentrując się wyłącznie na zagadnieniu ustalenia tejże opłaty, oraz przytoczeniu treści art. 64 ustawy o pomocy społecznej jako prawidłowego pouczenia skarżącego o skutkach niewyrażenia zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego. Tymczasem pouczenie powinno objaśniać skarżącemu, że brak przeprowadzenia wywiadu środowiskowego będzie miał negatywny wpływ na wniosek o zwolnienie z odpłatności o ile skarżący potwierdzi, że jego oświadczenia z [...] marca 2021 r. i [...] maja 2021 r. są wnioskiem o zwolnienie z odpłatności w rozumieniu art. 64 ustawy o pomocy społecznej. Natomiast przeprowadzenie wywiadu środowiskowego jest niezbędne. Z przytoczonych uregulowań wynika, że opłata za pobyt w DPS w stosunku do małżonka, zstępnych i wstępnych może zostać ustalona albo w drodze umowy, albo w wyniku wydania decyzji, przy czym obowiązkiem organu jest pouczenie strony o możliwości zawarcia umowy i skutkach braku jej zawarcia. W przypadku wyrażenia zgody na podpisanie umowy lub też odmowy wyrażenia zgody na podpisanie umowy z jednoczesnym wyrażeniem zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego, organ właściwy do ustalenia opłaty jest zobowiązany przy jej ustalaniu uwzględnić ograniczenia o których mowa w art. 61 ust. 2 pkt 2 i art. 103 ust. 2 u.p.s. W przypadku natomiast, gdy osoba zobowiązana odmawia podpisania umowy i nie wyraża zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego, organ właściwy do ustalenia opłaty ustala ją w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatą wnoszoną przez mieszkańca domu i opłatami wnoszonymi przez inne osoby obowiązane, bez uwzględnienia ograniczeń o których mowa w art. 61 ust. 2 pkt 2 i art. 103 ust. 2 u.p.s. Organ powinien zwrócić się do wszystkich osób zobowiązanych do wnoszenia opłaty o zawarcie stosownej umowy. W tym celu konieczne jest ustalenie w drodze rodzinnego wywiadu środowiskowego sytuacji dochodowej, osobistej, rodzinnej i majątkowej osób zobowiązanych oraz wstępne ustalenie, do jakiej wysokości można obciążyć poszczególne osoby w granicach wyznaczonych ust. 2 pkt 2. Organ powinien sformułować propozycje obciążeń poszczególnych zobowiązanych, uwzględniając ich sytuację, możliwości oraz wymogi dyscypliny finansów publicznych. Istotne jest również pouczenie osób zobowiązanych do wnoszenia opłaty o konsekwencjach odmowy zawarcia umowy (por. m.in. I. Sierpowska, "Pomoc społeczna. Komentarz", wyd. VI, opubl. WKP 2023, kom. do art. 61 ustawy; wyrok WSA w Gliwicach z 31.08.2022 r., sygn. II SA/Gl 749/22).

Podzielając w całości wskazane wyżej stanowisko Sąd uznał, że Samorządowe Kolegium Odwoławcze – poprzez przyjęcie konieczności odrębnego rozpatrzenia sprawy dotyczącej ustalenia opłaty za pobyt w DPS i sprawy dotyczącej zwolnienia z tej opłaty – naruszyło przepis art. 64 ustawy w sposób istotny dla rozstrzygnięcia sprawy gdyż pozbawiło stronę możliwości rozstrzygnięcia obu ww. kwestii w ramach jednego postępowania.

W tym stanie rzeczy Sąd orzekł jak w sentencji wyroku na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 p.p.s.a. Rozpoznając sprawę ponownie organ I instancji uwzględni poczynione w uzasadnieniu przez Sąd rozważania i zastosuje się do wytycznych odnośnie sposobu prowadzenia postępowania.