Wyrok NSA, sygn. akt I GSK 640/18
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2021-04-21 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Małgorzata Grzelak Sędzia NSA Dariusz Dudra (spr.) Sędzia del. WSA Cezary Kosterna po rozpoznaniu w dniu 21 kwietnia 2021 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej Zakładu Ubezpieczeń Społecznych od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 28 października 2017 r. sygn. akt I SA/Gl 550/17 w sprawie ze skargi M. K. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lutego 2017 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach wyrokiem z dnia 28 września 2017 r., sygn. akt I SA/Gl 550/17 o rozpoznaniu skargi M. K. (dalej: skarżący) uchylił decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lutego 2017 r. nr [...] w przedmiocie ulg w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej.

Sąd I instancji rozstrzygał w następującym stanie faktycznym i prawnym:

ZUS decyzją z dnia [...] lutego 2017 r., utrzymał w mocy decyzję ZUS z dnia [...] grudnia 2016 r. w sprawie odmowy umorzenia należności z tytułu składek w łącznej kwocie 7701,61 zł na Fundusz Ubezpieczeń Społecznych za okres 07/2011, 10-11/2013, 02/2014, 04-07/2014, Fundusz Ubezpieczeń Zdrowotnych za okres 07/2011, 10-11/2013, 02/2014, 04-07/2014, Fundusz Pracy za okres 07/2011, 10-11/2013, 02/2014, 04-07/2014.

Organy obu instancji uznały, że skarżący nie spełnia żadnej z przesłanek umożliwiających umorzenie zaległości z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne.

Skarżący nie zgadzając się z rozstrzygnięciem wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach.

Sąd I instancji uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie i na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2017 r. poz. 1369 - dalej p.p.s.a.) uchylił zaskarżoną decyzję.

W ocenie Sądu I instancji w rozpoznawanej sprawie postępowaniem objęto m.in. należności składkowe za miesiąc lipiec 2011 r., a zatem zastosowanie znajdą przepisy w znowelizowanym brzmieniu. Oznacza to, że 5 - letni bieg terminu przedawnienia dla tych należności rozpoczął się 1 stycznia 2012 r. a zakończył się z dniem 1 stycznia 2017 r., o ile nie wystąpiły zdarzenia powodujące zawieszenie bądź przerwanie biegu terminu przedawnienia. W zaskarżonej decyzji zagadnienie to w ogóle nie zostało poruszone, stwierdzono jedynie, że wobec wnioskodawcy nie było prowadzone postępowanie egzekucyjne. Również w aktach sprawy brak jest jakichkolwiek dokumentów świadczących o czynnościach podjętych wobec zobowiązanego w celu ściągnięcia należności, o których dłużnik byłby zawiadomiony. Nie ma też informacji co do innych zdarzeń powodujących zawieszenie (np. zawarcie umowy o rozłożeniu na raty zaległych należności) bądź przerwanie biegu terminu przedawnienia (np. ogłoszenie upadłości dłużnika). Znajduje się w nich jedynie odpowiedź pracownika organu rentowego (nadesłana drogą elektroniczną), że należności za lipiec 2011 nie uległy przedawnieniu, która nie została poparta żadną argumentacją.

WSA wskazał, że z uzasadnienia decyzji wynika, iż ZUS w ogóle nie rozważał problemu przedawnienia części należności objętej niniejszym postępowaniem. W tej sytuacji Sąd nie miał możliwości weryfikacji czy w badanej sprawie nastąpił upływ czasu skutkujący przedawnieniem.

Sąd I instancji stanął na stanowisku, iż niewyjaśnienie kwestii przedawnienia czyni przedwczesnym rozstrzygnięcie w przedmiocie odmowy umorzenia należności strony skarżącej z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne oraz ubezpieczenie zdrowotne. Brak ustaleń w ww. zakresie oznacza bowiem, że organ nie dopełnił wymogu pełnego wyjaśnienia wszystkich okoliczności sprawy zgodnie z zasadami wynikającymi z art. 7, art. 77 i art. 107 § 3 k.p.a., obligującymi organ do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, przytoczenia przepisów i wyjaśnienia podstawy rozstrzygnięcia. Organ ponownie rozpoznając sprawę winien szczegółowo ustalić we własnym zakresie i następnie omówić w uzasadnieniu decyzji stan majątkowy strony skarżącej (w zakresie nieruchomości i ruchomości), stan rodzinny i możliwości zarobkowe członków rodziny (skarżącego i jego małżonki) oraz odnieść się do stanu zdrowia skarżącego.

W skardze kasacyjnej organ zaskarżył powyższy wyrok w całości, wniósł o jego uchylenie i przekazanie Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gliwicach sprawy do ponownego rozpoznania. Jednocześnie wniósł o zasądzenie na rzecz organu kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił naruszenie:

1. podstawie art. 174 pkt 1 p.p.s.a przepisów prawa materialnego - w związku z art. 1 i art. 2, art. 134 § 1 p.p.s.a. i art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2016r, poz. 1066) oraz art. 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964r. Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2016r. poz. 1822 z poźn. zm.), art. 83 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2017r., poz. 1778 - dalej: u.s.u.s.) poprzez przekroczenie granic właściwości sądu administracyjnego oraz objęcie kontrolą tego zakresu działalności administracji publicznej, który jest zastrzeżony dla właściwości sądów powszechnych a nie dotyczy sprawy sądowoadministracyjnej w rozumieniu art. 1 i 2 p.p.s.a., lecz sprawy z zakresu ubezpieczenia społecznego w znaczeniu materialnoprawnym;

2. na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a przepisów postępowania, które to uchybienie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy:

• art. 3 § 1 i 2 p.p.s.a. oraz art. 1, art. 3 § 1 i § 2 p.p.s.a. w związku z art. 134 § 1 p.p.s.a., polegające na przekroczeniu granic danej sprawy i objęciu kontrolą tej części działania Zakładu, która nie podlega kontroli sądownictwa administracyjnego, lecz kompetencji sądu powszechnego jako sprawa mająca charakter sprawy z zakresu ubezpieczenia społecznego. Sąd dokonując nieprawidłowej wykładni art. 134 § 1 p.p.s.a., szeroko zakreślając "granice danej sprawy" przekroczył granice sprawy sądowoadministracyjnej w rozumieniu art. 1 p.p.s.a;

• art. 141 § 4 p.p.s.a., art. 7 p.p.s.a. w związku z art. 83 ust. 1 i 2 u.s.u.s. polegające na naruszeniu przepisów postępowania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny, poprzez wskazanie w uzasadnieniu wyroku podstaw uchylenia decyzji Zakładu nie mających związku z umorzeniem składek na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne, przy zupełnym braku oceny ustaleń faktycznych dokonanych przez ZUS pod względem ich zgodności z prawem i uchylenie decyzji z jednoczesnym wskazaniem w uzasadnieniu wyroku takiego trybu dalszego postępowania, który nie doprowadzi do załatwienia sprawy, gdyż dla załatwienia sprawy konieczne jest wszczęcie odrębnego postępowania, które będzie toczone w innym trybie, zaś działalność Zakładu będzie podlegać kontroli sądu powszechnego.

Argumentację na poparcie powyższych zarzutów skarżący kasacyjnie organ przedstawił w uzasadnieniu skargi kasacyjnej.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zasługiwała na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, co oznacza, że Sąd jest związany podstawami określonymi przez ustawodawcę w art. 174 p.p.s.a. i wnioskami skargi zawartymi w art. 176 p.p.s.a.

Związanie podstawami skargi kasacyjnej polega na tym, że wskazanie przez stronę skarżącą naruszenia konkretnego przepisu prawa materialnego, czy też procesowego, określa zakres kontroli Naczelnego Sądu Administracyjnego. Zatem sam autor skargi kasacyjnej wyznacza zakres kontroli instancyjnej wskazując, które normy prawa zostały naruszone (por. wyrok NSA z dnia 6 września 2012 r., sygn. akt I FSK 1536/11, LEX nr 1218336).

Zasada związania granicami skargi kasacyjnej nie dotyczy jedynie nieważności postępowania, o której mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a. Żadna jednak ze wskazanych w tym przepisie przesłanek w stanie faktycznym sprawy nie zaistniała.

Postawione przez organ w skardze kasacyjnej zarzuty należało uznać za nieusprawiedliwione.

W zarzutach tych skarżący kasacyjnie Zakład powołał się ogólnie rzecz ujmując na naruszenie przepisów prawa materialnego i prawa procesowego, poprzez przekroczenie granic właściwości sądu administracyjnego oraz objęcie kontrolą tego zakresu działalności administracji publicznej, który jest zastrzeżony dla właściwości sądów powszechnych, a nie dotyczy sprawy sądowoadministracyjnej w rozumieniu art. 1 i art. 2 p.p.s.a., lecz sprawy z zakresu ubezpieczenia społecznego w znaczeniu materialnoprawnym. Zakład twierdzi, że do załatwienia tej sprawy w myśl wskazań WSA potrzebne jest wszczęcie odrębnego postępowania, które będzie się toczyło w innym trybie, zaś działalność Zakładu będzie podlegać kontroli sądu powszechnego.

NSA nie podziela tych zarzutów, w szczególności odnosi się to do głównego wątku sporu, a mianowicie braku po stronie sądów administracyjnych kognicji, do kontroli w ramach badania legalności decyzji organu o odmowie umorzenia należności z tytułu składek przedawnienia tych składek.

Wstępnie należy poczynić kilka uwag natury ogólnej co do kognicji sądów administracyjnych w przedmiocie kontroli zgodności z prawem indywidualnych aktów administracyjnych, w ramach których dochodzi do badania kwestii przedawnienia należności z tytułu składek. Przede wszystkim należy zauważyć, że zgodnie z art. 3 § 1 p.p.s.a. sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. W myśl zaś § 2 tego artykułu kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne (pkt 1); postanowienia wydane w postępowaniu egzekucyjnym i zabezpieczającym, na które przysługuje zażalenie (pkt 3).

Dodać do tego należy, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych, na podstawie art. 83 ust. 1 u.s.u.s., wydaje decyzje w zakresie indywidualnych spraw dotyczących w szczególności zgłaszania do ubezpieczeń społecznych, przebiegu ubezpieczeń, ustalania wymiaru składek i ich poboru, a także umarzania należności z tytułu składek, ustalania wymiaru składek na Fundusz Emerytur Pomostowych i ich poboru, a także umarzania należności z tytułu tych składek, ustalania uprawnień do świadczeń z ubezpieczeń społecznych oraz wymiaru świadczeń z ubezpieczeń społecznych. Od decyzji Zakładu przysługuje odwołanie do właściwego sądu w terminie i według zasad określonych w przepisach Kodeksu postępowania cywilnego (art. 83 ust. 2 u.s.u.s.). Odwołanie do sądu przysługuje również w razie niewydania decyzji w terminie 2 miesięcy, licząc od dnia zgłoszenia wniosku o świadczenie lub inne roszczenia (art. 83 ust. 3 u.s.u.s.). Wyjątkiem od tej zasady są decyzje o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku i decyzje dotyczące umorzenia należności z tytułu składek. Są to decyzje o charakterze konstytutywnym, poddane kontroli sądów administracyjnych (art. 83 ust. 4 u.s.u.s.).

Mając na względzie treść powołanego wyżej art. 3 § 2 pkt 3 p.p.s.a., zauważyć należy, że w ramach postępowania egzekucyjnego zobowiązany ma prawo do kwestionowania tego postępowania poprzez złożenie zarzutów w postępowaniu egzekucyjnym, a także jest uprawniony do złożenia wniosku o umorzenie postępowania egzekucyjnego. Bazując na stanie prawnym obowiązującym w dacie wydania zaskarżonej do Sądu I instancji decyzji, odnotować wypada, że zgodnie z art. 33 § 1 pkt 1 u.p.e.a. podstawą zarzutu w sprawie prowadzenia egzekucji administracyjnej może być wykonanie lub umorzenie w całości albo w części obowiązku, przedawnienie, wygaśnięcie albo nieistnienie obowiązku. Natomiast w myśl art. 59 pkt 2 postępowanie egzekucyjne umarza się jeżeli obowiązek nie jest wymagalny, został umorzony lub wygasł z innego powodu albo jeżeli obowiązek nie istniał. W orzecznictwie NSA prezentowany jest pogląd, że obowiązek przestaje "istnieć" gdy został umorzony lub wygasł z innego powodu, np. zapłaty, przedawnienia i inne (por. wyrok NSA z dnia 18 stycznia 2013 r., sygn. akt II FSK 952/11, LEX nr 1271765).

Wynika zatem z przywołanych przepisów i to w sposób jednoznaczny, że sądy administracyjne są uprawnione do badania kwestii przedawnienia należności z tytułu składek na gruncie spraw rozpoznawanych w ramach postępowania egzekucyjnego. Z orzecznictwa sądów administracyjnych wynika, że o tym, czy upłynął okres przedawnienia zaległych składek i na podstawie jakiego stanu prawnego, będzie mógł orzec sąd administracyjny przy skorzystaniu ze sprawowanej kontroli działalności administracji publicznej obejmującej także orzekanie w sprawach skarg na postanowienia wydane w postępowaniu egzekucyjnym i zabezpieczającym, na które służy zażalenie (art. 3 § 2 pkt 3 p.p.s.a.). Te kwestie nie budzą wątpliwości w orzecznictwie sądowym (np. wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 9 lutego 2006 r., sygn. akt II SA/Wr 517/2004, ONSAiWSA 2006, nr 6, poz. 169 i wyrok NSA z dnia 14 listopada 2006 r., sygn. akt II FSK 1480/2005, ONSAiWSA 2007, nr 6, poz. 1/129 oraz wyrok NSA z dnia 6 marca 2008 r., sygn. akt II GSK 421/07, LEX nr 478874).

W ocenie NSA w składzie rozpoznającym sprawę, także w postępowaniu dotyczącym umorzenia należności z tytułu składek sądy administracyjne posiadają kompetencję do oceny upływu terminu przedawnienia tych składek. Jest to nie tylko uprawnienie, ale i obowiązek sądu do skontrolowania postępowania dotyczącego umorzenia należności z tytułu składek, czy postępowanie to posiadało swój przedmiot, czy składki te istniały podczas procedowania przez Zakład w przedmiocie ich umorzenia. Obowiązek kontroli decyzji przez sąd pod kątem jej przedmiotowości, wynika z powinności Zakładu, procedowania w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek w stosunku do składek, które na dzień podjęcia decyzji w zakresie umorzenia nadal istnieją. W innej sytuacji doszłoby do prowadzenia postępowania, które byłoby bezprzedmiotowe. Zdaniem NSA, warunkiem sine quo non prowadzenia postępowania w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek jest ich istnienie.

Wskazać nadto należy, że w doktrynie podkreśla się, wprawdzie na gruncie art. 208 § 1 Ordynacji podatkowej, a zatem odpowiednika art. 105 § 1 k.p.a. stanowiącego o umorzeniu postępowania podatkowego z powodu jego bezprzedmiotowości, że w sytuacji gdy postępowanie z jakiejkolwiek przyczyny stało się bezprzedmiotowe, w szczególności w razie przedawnienia zobowiązania podatkowego, organ podatkowy wydaje decyzję o umorzeniu postępowania. Bezprzedmiotowość postępowania podatkowego może mieć charakter pierwotny, gdy jej przyczyny istniały jeszcze przed wszczęciem postępowania, ale je przeoczono lub nie było o nich wiadomo. Chodzi o sytuację, w której postępowanie nie powinno być wszczęte. Można również mówić o wtórnej bezprzedmiotowości, gdy jej przyczyny powstają dopiero w trakcie zawisłości sprawy (por. B. Adamiak, J. Borkowski, R. Mastalski, J. Zubrzycki, Ordynacja Podatkowa, Komentarz 2007, Oficyna Wydawnicza "UNMEX", s. 834 oraz wyrok NSA z dnia 18 stycznia 2011 r., sygn. akt I FSK 55/10, LEX). Tożsame stany faktyczne mogą zachodzić w zakresie należności z tytułu składek, może mieć miejsce bezprzedmiotowość pierwotna, jak i wtórna.

Dalej zauważyć należy, że ocena dotycząca przedmiotowości lub bezprzedmiotowości tego postępowania musi więc odnosić się do stanu prawnego i faktycznego istniejącego w dacie wszczęcia postępowania, zwłaszcza, że wniesienie żądania powoduje wszczęcie postępowania z mocy prawa, to jest bez wydawania przez organ aktu wszczynającego to postępowanie. Natomiast ocena istnienia przesłanek do uwzględnienia wniosku strony o umorzenie zaległości podatkowej, jako odnosząca się już nie do zagadnienia przedmiotowości postępowania, ale do merytorycznej zasadności wniosku, musi uwzględniać stan sprawy istniejący w dacie wydania decyzji (por. wyrok NSA z dnia 7 stycznia 2009 r, sygn. akt II FSK 1413/07, LEX).

Ze względu na zasadniczy cel postępowania, jakim jest konkretyzacja praw i obowiązków indywidualnego podmiotu, pojęcie bezprzedmiotowości należy odnieść do elementów materialnego stosunku prawnego, o którym należy orzec w decyzji kończącej sprawę. W rzeczonej sprawie w zakres tego materialnego stosunku prawnego wchodzą należności z tytułu składek obciążające zobowiązanego. Organ powinien zatem przede wszystkim dokonać oceny istnienia tego materialnego stosunku prawnego w dacie wszczęcia postępowania, aby ustalić, czy nie zachodzi pierwotna bezprzedmiotowość. Oczywiście w toku prowadzonego przez Zakład postępowania o umorzenie należności z tytułu składek, organ również musi baczyć na przedawnienie tych należności, z uwagi na możliwość zajścia bezprzedmiotowości postępowania o charakterze wtórnym.

Mając na względzie powyższe stwierdzić należy, że zobowiązany wobec Zakładu z tytułu składek, ma prawo złożyć wniosek o umorzenia należności z tytułu składek. Nie zawsze w stosunku do takiego zobowiązanego toczy się postępowanie egzekucyjne, w ramach którego może dojść do kontroli sądowej przedawnienia dochodzonych na drodze egzekucji należności składkowych. Nie można też zobowiązanego kierować na drogę egzekucyjną w celu kontroli przedawnienia należności z tytułu składek. Nie zawsze też stan faktyczny w przypadku istnienia zaległości w należnościach Zakładu pozwala na przymusowe dochodzenie tych składek. Poza tym postępowanie egzekucyjne generuje dodatkowe obciążenie zobowiązanego kosztami postępowania egzekucyjnego.

Wprawdzie nie można też wykluczyć ustalenia co do przedawnienia należności z tytułu składek na drodze odwołania od decyzji złożonego do sądu powszechnego, jednak niewątpliwie, w ocenie NSA, postępowanie dotyczące umorzenia należności z tytułu składek, jak wcześniej to już zauważono, musi być postępowaniem posiadającym swój przedmiot. Nie można procedować w oparciu o przesłanki do umorzenia pomieszczone w art. 28 ust. 3 u.s.u.s., czy § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365), w zakresie umorzenia należności z tytułu składek, w sytuacji gdy składki te nie istnieją. Postępowanie w przedmiocie umorzenia składek w takim przypadku byłoby bezprzedmiotowe.

Ustalenie, że składki, co do których został złożony wniosek o umorzenie istnieją (np. nie uległy przedawnieniu), to warunek wstępny do procedowania w przedmiocie umorzenia tych należności. Zatem Zakład w pierwszej kolejności winien zbadać przedmiotowość złożonego wniosku, jeśli choćby w części należności uległy przedawnieniu, wtedy w tej części organ zobowiązany będzie do umorzenia postępowania jako bezprzedmiotowego, w pozostałej zaś części nieprzedawnionej, organ zobowiązany będzie wydać decyzję umarzającą należności z tytułu składek lub odmówić ich umorzenia. Tak więc Zakład posiada kompetencję do ustalenia w postępowaniu dotyczącym umorzenia należności z tytułu składek, czy nie doszło do przedawnienia tych należności, zaś sąd administracyjny kognicję do kontroli wydanej przez Zakład w tym przedmiocie decyzji. Za niezasadne należy uznać twierdzenie, że Zakład nie może w tym postępowaniu oceniać przedawnienia składek, skoro ma obowiązek zbadania przedmiotowości postępowania dotyczącego umorzenia składek. Ewentualna wypowiedź sądu powszechnego w wyniku złożonego doń odwołania, co do przedawnienia składek, nie stanowi zagadnienia wstępnego, bez którego Zakład nie mógłby wydać decyzji w przedmiocie umorzenia składek, wypowiadając się przy tym w przedmiocie ich przedawnienia. Wypada podkreślić, że do oceny czy należności z tytułu składek uległy przedawnieniu zawsze właściwy będzie Zakład, a nie inny organ i to bez względu na to, czy będzie to postępowanie dotyczące umorzenia tych należności czy też postępowanie, którego rozstrzygniecie będzie podlegało kontroli sądu powszechnego. Poza tym to strona decyduje, na jakiej drodze chce ustalić czy składki nie uległy przedawnieniu.

W orzecznictwie NSA niejednokrotnie prezentowany był pogląd, że w postępowaniu dotyczącym umorzenia należności z tytułu składek dokonuje się oceny przedawnienia tych składek. Przykładowo można wskazać na dwa wyroki NSA. W pierwszym Sąd kasacyjny stwierdził, iż rozstrzygnięcie w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek może zapaść jedynie wówczas, kiedy należności - umorzenia których domaga się strona - nie uległy przedawnieniu. W sytuacji stwierdzenia przedawnienia należności, bezprzedmiotowe staje się orzekanie w przedmiocie ich umorzenia, co skutkować winno w takim przypadku umorzeniem postępowania w sprawie. Z tych względów należało uznać, że aczkolwiek przedawnienie należności z tytułu składek nie stanowi przesłanki skutkującej ich umorzeniem, to podniesiona przez skarżącego kwestia przedawnienia mieści się w granicach sprawy o umorzenie należności składkowych (por. wyrok NSA z dnia 27 sierpnia 2009 r., sygn. akt II GSK 15/09, LEX). W drugim uznał, że kwestia oceny czy doszło do przedawnienia jest istotną okolicznością, która powinna w pierwszej kolejności podlegać badaniu przez organ w trakcie postępowania w przedmiocie umorzenia zaległości czy innych ulg dotyczących należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, gdyż stwierdzenie przedawnienia powoduje bezprzedmiotowość merytorycznego postępowania w przedmiocie umorzenia należności (por. wyrok NSA z dnia 12 stycznia 2017 r., sygn. akt II GSK 4359/16, LEX).

Także na gruncie instytucji umorzenia zobowiązań podatkowych, instytucji uregulowanej w art. 67a § 1 pkt 3 Ordynacji podatkowej, przepisu stanowiącego swego rodzaju odpowiednik art. 28 ust. 3 u.s.u.s. i § 3 ust. 1 ww. rozporządzenia dotyczącego umarzania należności z tytułu składek, w orzecznictwie NSA prezentowany jest pogląd, że organ podatkowy procedujący w przedmiocie przyznania ulgi w postaci umorzenia zaległości podatkowych zobowiązany jest do ustalenia, czy zaległość podatkowa jest zaległością istniejącą. Przykładowo warto odnotować następujące orzeczenia Sądu kasacyjnego. Wobec braku zaległego podatku oraz odsetek za zwłokę nie wystąpiła przesłanka do merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy o której to mowa w art. 67a § 1 O.p. (por. wyrok NSA z dnia 18 stycznia 2011 r., sygn. akt I FSK 55/10, LEX). W rozpatrywanej sprawie wystąpiła pierwotna przyczyna bezprzedmiotowości postępowania, wynikająca z braku wystarczającej podstawy prawnej załatwienia sprawy co do istoty. W szczególności, wobec braku zaległego podatku, nie wystąpiła przesłanka do merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy określona w art. 67 § 1 Ordynacji podatkowej (por. wyrok NSA z dnia 4 maja 2005 r., sygn. akt FSK 2092/04, ONSAiWSA 2006/2/56).

Reasumując rozważania dotyczące przedawnienia należności z tytułu składek i kognicji w tym zakresie sądów administracyjnych, stwierdzić należy, że w granicach sprawy administracyjnej dotyczącej umorzenia należności z tytułu składek, rozpoznawanej na podstawie art. 28 ust. 3 u.s.u.s., a także § 3 ust. 1 rozporządzenia wykonawczego, mieści się kontrola przedawnienia tych składek. Tylko bowiem istnienie należności z tytułu składek pozwala na merytoryczną ocenę przesłanek umorzenia. W przypadku ich przedawnienia postępowanie staje się bezprzedmiotowe, co w konsekwencji winno skutkować umorzeniem tego postępowania na podstawie art. 105 § 1 k.p.a.

Tym samym postawione zarzuty kasacyjne należało uznać za nieusprawiedliwione.

Wobec powyższego Naczelny Sąd Administracyjny uznał zarzuty skargi za niezasadne i oddalił skargę kasacyjną na podstawie art. 184 p.p.s.a. w zw. z art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (tekst jedn. Dz. U z 2020 r. poz. 1842).