Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 2342/22
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2023-12-15 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 188 w zw. z art. 151, art. 206
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Dnia 15 grudnia 2023 roku Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Maciej Dybowski Sędziowie: sędzia NSA Jolanta Rudnicka sędzia del. WSA Anna Wesołowska (spr.) po rozpoznaniu w dniu 15 grudnia 2023 roku na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 15 lipca 2022 r., sygn. akt II SA/Gl 472/22 w sprawie ze skargi W. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] stycznia 2022 r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranych świadczeń wychowawczych 1. uchyla zaskarżony wyrok i oddala skargę, 2. odstępuje od zasądzenia od W. W. na rzecz Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z 15 lipca 2022 r. II SA/Gl 472/22 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach po rozpoznaniu sprawy ze skargi W. W. (Skarżąca) na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. (Kolegium) z [...] stycznia 2022 r. w przedmiocie nienależnie pobranych świadczeń wychowawczych : uchylił zaskarżoną decyzję (pkt 1 wyroku) i zasądził od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. (Kolegium) na rzecz Skarżącej kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania (pkt 2 wyroku).

Wyrok wydany został w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy :

Prezydent Miasta M. (Prezydent) decyzją z [...] listopada 2021 r.:

1) uznał za nienależnie pobrane przez Skarżącą świadczenie wychowawcze wypłacone w okresie od 1 lipca 2019 r. do 31 maja 2021 r. w wysokości 5750,00 zł,

2) zobowiązał stronę do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego wypłaconego w okresie od 1 lipca 2019 r. do 31 października 2020 r. w wysokości 4000 zł,

3) odstąpił od zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego wypłaconego w okresie od 1 listopada 2020 r. do 31 maja 2021 r. w wysokości 1750 zł,

4) zobowiązał stronę do zwrotu odsetek ustawowych za opóźnienie od nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego wypłaconego w okresie od 1 lipca 2019 r. do 31 października 2020 r.

W uzasadnieniu organ wskazał, że informacją z [...] sierpnia 2019 r. przyznano Skarżącej świadczenie wychowawcze na małoletnią córkę w wysokości 500 zł miesięcznie. Organ powziął jednak wiadomość, że ojcu dziecka przyznano świadczenie wychowawcze w wysokości 250 zł w okresie od 1 lipca 2019 r. do 31 maja 2021 r. (decyzją Kolegium z 8 października 2019 r.). Jednocześnie organ uznał, że zgodnie z treścią sentencji postanowienia Sądu Rejonowego w K. o sygn. akt [...] z [...] marca 2019 r. dziecko znajduje się pod opieką naprzemienną obojga rodziców, gdyż będzie przebywać pod opieką obydwojga rodziców w porównywalnych i powtarzających się okresach.

Prezydent wyjaśnił, że zgodnie z art. 5 ust. 2a ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego. Stronie przysługiwało zatem świadczenie, ale w wysokości 250 zł. Wypłacone dodatkowe środki, w wysokości 250 zł miesięcznie należało zatem potraktować, jako świadczenie nienależnie pobrane w rozumieniu ustawy podlegające zwrotowi.

Skarżąca złożyła odwołanie od decyzji zarzucając jej naruszenie:

- art 6 k.p.a. bowiem Prezydent nie ma możliwości dowodzenia w jakikolwiek sposób sprawowania opieki przez rodziców,

- art 365 § 1 k.p.c. zgodnie z którym orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd który je wydał, lecz również inne sądy oraz inne organy państwowe i organy administracji publicznej,

- art. 5 ust 2a ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci poprzez błędne uznanie, iż z treści sentencji postanowienia Sądu Rejonowego wynika opieka naprzemienna, podczas gdy z treści wyroku Sądu Okręgowego w K. z [...] marca 2019r. sygn. [...] wprost wynika, iż opieka wydana nad małoletnia córką w wyroku rozwodowym przyznana została matce a jedynie władza rodzicielska przyznana została oboju rodzicom,

- art. 27 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci poprzez wydanie decyzji z mocą wsteczną w sytuacji gdy decyzja może wywoływać jedynie skutki ex nunc,

- art. 9 k.p.a. poprzez niepoinformowanie strony o decyzji wydanej na rzecz ojca jej córki czego następstwem było przyznanie ojcu dziecka prawa do świadczenia pieniężnego w wysokości 250 zł bez udziału matki,

- art. 25 ust 1 i 2 o pomocy państwa w wychowaniu dzieci poprzez uznanie iż odwołująca się nie miała prawa do świadczenia wychowawczego,

- art. 25 ust 3 o pomocy państwa w wychowaniu dzieci poprzez uznanie iż z faktu że organ wypłacający świadczenie nie miał informacji w zakresie wniosku ojca dziecka o przyznanie świadczenia to świadczenie wypłacone odwołującej się jest nienależne,

- art. 8 k.p.a. poprzez uwzględnienie tylko interesów jednej ze stron i wydanie decyzji bez możliwości zgłoszenia twierdzeń i wniosków strony reprezentującej sprzeczne interesy.

Kolegium utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji mocy. Podkreśliło, że zarówno ustalenia Prezydenta jak i wywiedzione z nich skutki prawne są prawidłowe.

Skargę na tę decyzję (zatytułowaną "odwołanie) złożyła jej adresatka reprezentowana przez profesjonalną pełnomocnik. W skardze podniosła argumentację tożsamą z przedstawioną wcześniej w odwołaniu. Dodatkowo zarzuciła naruszenie art. 25 ust 6 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, poprzez jego niezastosowanie w sytuacji, gdy decyzja o ustaleniu i zwrocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego nie jest wydawana, jeżeli od terminu jego pobrania upłynęło więcej niż 2 lata, a zatem w części dotyczącej zwrotu świadczenia brak było podstaw prawnych do określenia zwrotu za okres co najmniej od lipca 2019 r. do października 2019 r. albowiem upłynęły dwa lata od ich pobrania.

Organ administracji wniósł o odrzucenie skargi. Wskazał, że z jej treści wynika, iż złożona została na decyzję organu I instancji, co jest niedopuszczalne.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach uwzględniając skargę i uchylając decyzję Kolegium na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. przyznał rację organowi administracji, iż skarga została sformułowana w sposób mało czytelny. Została określona jako "odwołanie" a we wstępnej części wskazano, iż jej przedmiotem jest decyzja organu pierwszej instancji. Jednakże analiza treści tego dokumentu pozwala na stwierdzenie, że jest to skarga a jej przedmiotem jest rozstrzygnięcie organu II instancji utrzymujące w mocy decyzję Prezydenta.

Sąd zgodził się z ustaleniami dokonanymi przez Kolegium oraz za prawidłowe uznał zastosowane w sprawie normy prawne.

Wskazał, że z akt administracyjnych wynika jednoznacznie, że opieka nad córką skarżącej była sprawowana naprzemiennie. Wyrok Sądu Okręgowego w K. z [...] marca 2019 r. sygn. [...] określa kontakty ojca z dzieckiem. Można uznać, że dziecko ma przebywać u rodziców we wskazanych dniach, w okresach porównywalnych. Sąd podzielił stanowisko wyrażone w wyroku WSA w Gliwicach z 28 stycznia 2022 r. (sygn. II SA/Gl 1301/22) zgodnie z którym "opiekę naprzemienną w rozumieniu ustawy z 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci konstytuują trzy elementy: rodzice dziecka powinni być rozwiedzeni, w separacji lub żyć w rozłączeniu, w przedmiocie opieki winno zapaść orzeczenie sądu, a opieka nim orzeczona winna cechować się naprzemiennością. Do uznania opieki za opiekę o charakterze naprzemiennym konieczne jest ustalenie, że oboje rodzice ponoszą równoważny wysiłek w sprawowaniu pieczy nad dzieckiem. Muszą zatem w porównywalnym stopniu podejmować starania o wychowanie dziecka, utrzymywać je i zaspokajać jego bieżące oraz długoterminowe potrzeby. Jako istotny element opieki naprzemiennej należy więc wskazać konieczność zajmowania się dzieckiem przez każdego z rodziców w porównywalnych, stałych okresach, w regularnych odstępach, z zastrzeżeniem, że sytuacja taka nie jest niezgodna z orzeczeniem sądu powszechnego. W konsekwencji należy przyjąć, że podstawy do uznania, że opieka ma charakter opieki naprzemiennej zachodzą, gdy rzeczywiście jest sprawowana w taki sposób, że w mniej więcej równych, powtarzających się okresach każdy z rodziców sprawuje wyłączną opiekę nad dzieckiem". Zatem w świetle art. 5 ust. 2a ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2022 r. poz. 1577) część świadczenia wypłaconego Skarżącej można uznać przynajmniej za "nienależne".

W ocenie Sądu Wojewódzkiego na uwzględnienie zasługiwał jedynie zarzut dotyczący naruszenia art. 25 ust. 6 ustawy. Zgodnie z tym przepisem "decyzja o ustaleniu i zwrocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego nie jest wydawana, jeżeli od terminu jego pobrania upłynęło więcej niż 2 lata". Świadczenie było po raz pierwszy wypłacone w lipcu 2019 r. Decyzja organu I instancji została zaś wydana [...] listopada 2021 r. Dotyczy zatem zwrotu świadczenia pobranego po upływie 2 lat. Ta kwestia powinna zostać wyjaśniona przez organ odwoławczy.

Sąd wskazał równocześnie, nie przesądzając w sprawie, iż w orzecznictwie sądowoadministracyjnym dokonuje się rozróżnienia pojęć "nienależnego świadczenia" oraz "świadczenia nienależnie pobranego". "Nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła, zaś "świadczeniem nienależnie pobranym" jest świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Innymi słowy, dla uznania wypłaconego świadczenia wychowawczego za nienależnie pobrane decydujące znaczenie ma nie tylko przesłanka obiektywna, powodująca ustanie prawa do świadczenia, ale także świadomość i zamiar osoby pobierającej świadczenie. Obowiązek obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy. Ocena świadomości osoby pobierającej świadczenie musi być dokonywana z uwzględnieniem wszystkich okoliczności danej sprawy, w tym, czy zachowanie strony było ukierunkowane na niezgodne z prawem korzystanie ze środków publicznych. Organ odwoławczy powinien przynajmniej odnieść się do występowania w rozpatrywanej obecnie sprawie powyższych okoliczności.

Kolegium zaskarżyło wyrok Sądu pierwszej instancji w całości zarzucając mu na podstawie art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a.:

I. naruszenie prawa materialnego poprzez jego błędną wykładnię, a to:

- art. 25 ust. 6 ustawy z dnia 11 lutego 2016 roku o pomocy państwa w wychowaniu dzieci (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r. poz. 1577 ze zm.), dalej: "ustawa" w zw. z art. 20 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 17 września 2021 roku o zmianie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2021 r. poz. 1981), dalej: "ustawa zmieniająca" poprzez uznanie, że w sprawie zastosowanie znajdzie 2 letni termin na wydanie decyzji o ustaleniu i zwrocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, w sytuacji gdy na mocy ustawy zmieniającej, sprawa winna być rozpatrywana na podstawie przepisów dotychczasowych (termin 10 letni), co w konsekwencji wyklucza konieczność podejmowania w tym zakresie dodatkowych czynności wyjaśniających przez organ odwoławczy, z uwagi na wydanie decyzji przez organ I instancji w przepisanym, 10 letnim terminie;

II. naruszenie prawa materialnego poprzez jego niewłaściwe zastosowanie, a to:

- art. 25 ust. 1 ustawy w zw. z art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy poprzez uznanie, że świadczenia wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia, stają się świadczeniami jedynie nienależnymi o ile strona nie pobrała ich w złej wierze, w sytuacji gdy świadomość strony i późniejsze zachowanie osoby pobierającej świadczenia, nie sanuje faktu, że świadczenia wychowawcze zostały wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia, a zatem, stanowią świadczenia nienależnie pobrane i jednocześnie literalne brzmienie przepisu wyklucza możliwość dokonywania interpretacji woli strony w tym zakresie;

III. naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, a to: - art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a., art. 135 p.p.s.a. w zw. z art. 77 § 1 kpa, poprzez uchylenie decyzji organów obu instancji, na skutek błędnego uznania, że w sprawie należy dokonać dodatkowych czynności wyjaśniających, w sytuacji gdy postępowanie administracyjne zostało przeprowadzone w sposób kompleksowy, nie wykazano istotnego wpływu naruszeń na wynik sprawy, a jednocześnie organy administracji publicznej nie mogłyby wydać decyzji o innej treści.

IV. naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, a to: - art 58 § 1 pkt 6 p.p.s.a. w zw. z art 52 § 1 p.p.s.a., poprzez nieodrzucenie skargi, w sytuacji gdy była ona niedopuszczalna, albowiem wniesiona od decyzji organu I instancji;

Mając na względzie powyższe zarzuty, Kolegium wniosło :

I. na podstawie art. 189 p.p.s.a. i art 185 § 1 p.p.s.a., o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i odrzucenie skargi, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gliwicach;

II. na podstawie art. 203 pkt 2 p.p.s.a. w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a., o zasądzenie od Skarżącej na rzecz organu kosztów postępowania, według norm przepisanych.

Odpowiedź na skargę kasacyjną nie została wniesiona.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje :

Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a. które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku.

W pierwszej kolejności odnieść się należy do zawartego w skardze kasacyjnej wniosku o uchylenie zaskarżonego wyroku i odrzucenie skargi.

Uzasadniając swoje stanowisko w tym zakresie organ wskazał, że nawet jeśli przyjąć, iż pismo zatytułowane "odwołanie" stanowi skargę, to jednak nie sposób uznać, by profesjonalny pełnomocnik zdołał zaskarżyć decyzję organu odwoławczego. Kolegium podkreśliło, że w jego ocenie środek zaskarżenia sformułowany przez Skarżącą jest skierowany na zwalczenie decyzji organu I instancji. Nie ma tu mowy o omyłce pisarskiej. Nie ma też mowy, by do podmiotu profesjonalnego można było zastosować tak daleko zasadę falsa demonstratio non nocet. Analiza treści pisma Skarżącej, wbrew temu co twierdzi Sąd nie jest jedynie mało czytelną skargą. Jest odwołaniem, a nawet gdyby uznać to pismo za skargę, to jest ona wywiedziona od orzeczenia organu I instancji, a nie organu II instancji. W związku z tym, skargę należało odrzucić, jako niedopuszczalną. Kolegium zwróciło również uwagę, że Skarżąca nie przedłożyła odpisu pisma, nie podała także numeru PESEL Już więc z tego faktu można wnioskować, iż w istocie składała odwołanie. Odwołanie nie musi bowiem zawierać wskazania numeru PESEL odwołującej się strony. Nie musi także być wniesione wraz z odpisem. Można by się zgodzić z Sądem gdyby oprócz błędnego tytułu pisma, pozostałe elementy były prawidłowe. Tak jednak nie jest. Pismo zawiera wszak precyzyjny opis decyzji (znak, numer, dzień, organ wydający, organ upoważniający), którą zaskarża.

Sąd kasacyjny nie podziela powyższego stanowiska. Faktycznie, skarga jest sformułowana w sposób nieprofesjonalny. Bezsprzecznie jednak skierowana została do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, za pośrednictwem organu odwoławczego. Rację miał Sąd pierwszej instancji wskazując, że w treści skargi zawarte zostały zarzuty w stosunku do decyzji Kolegium, jako utrzymującej w mocy błędną decyzję organu pierwszej instancji. Na stronach 5 i 6 skargi Skarżąca wskazała jakich uchybień w decyzji organu pierwszej instancji nie dostrzegło Kolegium, co przesądzało, jak wynika ze skargi o wadliwości decyzji organu drugiej instancji.

Sam fakt niepodania numeru PESEL i niedołączenia odpisu skargi nie przesądza o sposobie kwalifikacji pisma wniesionego do sądu administracyjnego. Opisane przez Kolegium braki stanowią bowiem braki formalne skargi podlegające uzupełnieniu w trybie art. 49 § 1 p.p.s.a. W niniejszej sprawie, wbrew stanowisku Kolegium, do skargi dołączony został jej odpis, numer PESEL odnotowany został przez Sąd pierwszej instancji na podstawie akt administracyjnych sprawy. Jedyny brak formalny polegający na niedołączeniu pełnomocnictwa został uzupełniony w terminie.

W konsekwencji, w niniejszej sprawie nie zaistniała przesłanka zastosowania art. 189 p.p.s.a., co czyni niezasadnym zarzut objęty punktem IV petitum skargi kasacyjnej.

Przechodząc do rozpoznania pozostałych zarzutów wyjaśnić należy, że w niniejszej sprawie w pierwszej kolejności odnieść się należy do zarzutów naruszenia prawa materialnego. Zasadność zarzutów opartych na podstawie kasacyjnej wskazanej w art. 174 pkt 2 p.p.s.a uzależniona jest bowiem od prawidłowej wykładni przepisów prawa materialnego.

Zasadny był zarzut naruszenia prawa materialnego objęty punktem I petitum skargi kasacyjnej.

Rzeczywiście, w dacie rozpoznawania odwołania przez Kolegium to jest [...] stycznia 2022 r. art. 25 ust 6 ustawy miał brzmienie następujące : "Decyzja o ustaleniu i zwrocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego nie jest wydawana, jeżeli od terminu jego pobrania upłynęło więcej niż 2 lata." Brzmienie to nadane zostało ustawą z dnia 17 września 2021 r. o zmianie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2021 poz. 1981, dalej "ustawa nowelizująca"). Istota ustawy nowelizującej polegała na zmianie organów właściwych, to jest na przeniesieniu kompetencji do wydawania decyzji z organów jednostek samorządu terytorialnego do ZUS zgodnie bowiem ze znowelizowanym art. 10 ust. 1 "Postępowanie w sprawie świadczenia wychowawczego prowadzi oraz świadczenie to wypłaca Zakład Ubezpieczeń Społecznych."

Zmiana kompetencji organu właściwego w sprawach przyznawania i wypłaty świadczenia wychowawczego skutkowała m.in. skróceniem okresu w jakim organ może wystąpić o zwrot nienależnie pobranego świadczenia. Jak wskazano w uzasadnieniu do projektu ustawy nowelizującej : "Przeniesienie zadania obsługi świadczenia wychowawczego do ZUS oznacza przeniesienie jego obsługi z ok. 2500 jednostek samorządowych do jednej instytucji, posiadającej zcentralizowaną obsługę świadczeniobiorców i bazę danych. Obsługa świadczenia w systemie teleinformatycznym ZUS, jak również połączenia z rejestrami i bazami prowadzonymi przez ZUS oraz przez podmioty zewnętrzne umożliwi zwiększenie kontroli nad prawidłowością przyznania prawa do świadczenia wychowawczego.

W związku z tym obowiązujący, tak długi 10-letni okres na zidentyfikowanie nienależnie pobranych świadczeń nie wydaje się mieć uzasadnienia. Można więc ograniczyć ten okres dla świadczeń bieżąco wypłacanych przez ZUS do 2 lat. Zwiększy to również pewność i poprawi sytuację prawną osób uprawnionych. ZUS zastosuje mechanizmy umożliwiające poprawę wychwytywania przypadków nienależnie pobranych świadczeń przez mechanizmy automatycznej weryfikacji wniosków i spraw. ZUS posiada w tym zakresie doświadczenia w obszarze świadczeń z systemu ubezpieczeń społecznych, a mechanizmy weryfikacji wniosków w oparciu m.in. o rejestry publiczne i jednolitą bazę danych ograniczają w istotnym stopniu ryzyka nadpłatowe."

Konsekwencją wprowadzonych zmian w zakresie właściwości organu było m.in. wprowadzenie w art. 20 ustawy nowelizującej zapisu wskazującego organ właściwy do rozpoznania m.in. odwołania od decyzji wydanej przez dotychczas właściwe organy oraz wskazującego brzmienie przepisów, które winno być zastosowanie do tegoż rozpoznania tegoż odwołania (art. 20 ust 1). Zgodnie z art. 20 ust. 1 ustawy nowelizującej "odwołania, zażalenia, ponaglenia, skargi na bezczynność dotyczące wydanych na podstawie przepisów dotychczasowych przez wójtów, burmistrzów, prezydentów miast, starostów i wojewodów rozstrzygnięć w sprawie ustalenia prawa odpowiednio do świadczenia wychowawczego lub dodatków, o których mowa w art. 80 ust. 1a, art. 113a albo art. 115 ust. 2a ustawy zmienianej w art. 15 w brzmieniu dotychczasowym, są rozpatrywane na podstawie przepisów dotychczasowych.

Ustawodawca wskazał również wprost w art. 20 ust. 2 ustawy nowelizującej, że sprawy o nienależnie pobrane świadczenia wychowawcze, przyznane odpowiednio przez wójtów, burmistrzów, prezydentów miast lub starostów są rozpatrywane na podstawie przepisów dotychczasowych.

Z brzmienia art. 20 ust. 2 ustawy nowelizującej wynika zatem, że do sprawy dotyczącej nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, przyznanego przez wójta, burmistrza, prezydenta miasta lub starostę stosuje się przepisy dotychczasowe. Oznacza to, że w sprawie zastosowanie miał art. 25 ust. 6 ustawy w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2021 r. zgodnie z którym decyzja o ustaleniu i zwrocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego nie jest wydawana, jeżeli od terminu jego pobrania upłynęło więcej niż 10 lat.

Wadliwie zatem Sąd Wojewódzki uznał, że w sprawie znajduje zastosowanie art. 25 ust. 6 ustawy w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 2022 r.

Zasadny jest również zarzut objęty punktem II petitum skargi kasacyjnej, to jest zarzut naruszenia art. 25 ust. 1 ustawy w zw. z art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy. Sąd kasacyjny wyjaśnia, że wykładając powyższy przepis Naczelny Sąd Administracyjny rzeczywiście wskazywał, że przesłanka nienależnie pobranego świadczenie wychowawczego określona w art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. nie ma charakteru jednorodnego, który pozwalałby na automatyczne przyjęcie, że w każdej sytuacji zakwalifikowanej przez organ jako podpadającej pod ten przepis, nie będzie on odnosił się do elementu subiektywnego, czyli stanu świadomości (woli) osoby pobierającej świadczenie wychowawcze co do tego, że to świadczenie nie powinno zostać przyznane albo że zaistniały okoliczności powodujące ustanie prawa do tego świadczenia (por. wyroki NSA z 12 maja 2022 r. I OSK 1929/21, 19 października 2021 r. I OSK 540/2, 1 grudnia 2023 r. I OSK 1967/22).

Zwrócić jednak należy uwagę, że wyroki te wydawane były w stanach faktycznych, w których przyczyną uznania świadczenia za nienależnie pobrane był fakt jego przyznania rodzicowi, który nie zamieszkiwał z dzieckiem. W konsekwencji w cytowanych wyrokach zwracano uwagę na konieczność badania, czy świadczenie otrzymane przez rodzica, który nie zamieszkiwał z dzieckiem przeznaczone zostało na potrzeby dziecka.

W niniejszej sprawie stan faktyczny jest jednak odmienny. Świadczenie wychowawcze w pełnej kwocie przyznane zostało matce. Jednocześnie przyznane zostało ono ojcu w wysokości 250 (dwieście pięćdziesiąt) złotych w związku z uznaniem, że oboje rodzice sprawują opiekę naprzemienną. Organy uznały za świadczenie nienależnie pobrane kwotę odpowiadającą kwocie połowy świadczenia wypłaconego Skarżącej w okresie, kiedy świadczenie wypłacane było również ojcu.

Sąd kasacyjny rozpoznający sprawę wskazuje, że z konstrukcji art. 25 ust. 2 pkt 6 i ust. 6 ustawy wynika, iż decyzja orzekająca o nienależnie pobranym świadczeniu wychowawczym i obowiązku jego zwrotu jest aktem administracyjnym związanym z konkretnym stanem faktycznym i prawnym. Składają się na niego: fakt przyznania stronie na dany okres przez właściwy organ świadczenia wychowawczego na zindywidualizowane dziecko, zaistnienie następnie sytuacji, która spowodowała, że pobieranie pierwotnie przyznanego świadczenia nie jest prawnie dozwolone (por. stanowisko wyrażone przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 30 listopada 2023 r. I OSK 61/22). Stan taki zaistniał w niniejszej sprawie: Skarżąca otrzymała świadczenie wychowawcze w pełnej wysokości to jest w kwocie 500 złotych miesięcznie w okresie, w którym w związku ze sprawowaniem opieki naprzemiennej nad dzieckiem kwota odpowiadająca połowie świadczenia wychowawczego wypłacona została również ojcu.

W konsekwencji za zasadne uznać należało zarzuty objęte punktem III petitum skargi kasacyjnej, to jest zarzuty naruszenia przez Sąd pierwszej instancji art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a., art. 135 p.p.s.a. w zw. z art. 77 § 1 kpa, poprzez uchylenie decyzji organów obu instancji, na skutek błędnego uznania, że w sprawie należy dokonać dodatkowych ustaleń. W świetle przedstawionej wyżej wykładni art. 25 ust. 6 ustawy oraz art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy brak jest podstaw do uznania, że zaskarżona decyzja narusza przepisy postępowania.

Skoro zarzuty skargi kasacyjnej okazały się uzasadnione, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 p.p.s.a. uchylił zaskarżony wyrok zaś uznając, że sprawa jest dostatecznie wyjaśniona, oddalił skargę.

Sąd kasacyjny wyjaśnia w tym miejscu, że dostrzega przywoływaną przez Skarżącą wadliwość decyzji organu pierwszej instancji polegającą na wskazaniu w punkcie 1 decyzji, że świadczeniem nienależnie pobranym jest świadczenie wypłacone w okresie od 1 lipca 2019 r. do 31 maja 2021 r., podczas gdy świadczenie w wysokości 500 złotych wypłacane było Skarżącej wyłącznie w okresie od 1 lipca 2019 r. do 31 października 2020 r. Jak jednak wynika z punktu 2 decyzji organu pierwszej instancji, Skarżąca została zobowiązana do zwrotu wyłączenie rzeczywiście nienależnie wypłaconych kwot, to jest do zwrotu kwoty 4000 złotych za okres od 1 lipca 2019 r. do 31 października 2020 r.

W zakresie sprawowania na dzieckiem opieki naprzemiennej, Sąd kasacyjny podziela stanowisko wyrażone w wyroku Sądu Wojewódzkiego uznając, że dokonał on prawidłowej oceny ustaleń poczynionych w tym zakresie przez organy na podstawie wyroku Sądu Okręgowego w K. z [...] marca 2019 r. [...].

W związku z tym Naczelny Sąd Administracyjny uznając, że sprawa została dostatecznie wyjaśniona, na podstawie art. 188 i art. 151 w zw. z art. 193 P.p.s.a., uchylił zaskarżony wyrok i oddalił skargę, o czym orzekł w pkt 1 wyroku.

Od zasądzenia kosztów postępowania kasacyjnego na rzecz organu odstąpiono na podstawie art. 207 § 2 p.p.s.a.

W niniejszej sprawie pełnomocnik skarżącego kasacyjnie – na podstawie art. 176 § 2 p.p.s.a. – zrzekł się rozprawy, a strona przeciwna w ustawowym terminie nie zawnioskowała o jej przeprowadzenie, stąd też rozpoznanie skargi kasacyjnej nastąpiło na posiedzeniu niejawnym, zgodnie z art. 182 § 2 i 3 p.p.s.a.