Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 2181/23
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2024-08-07 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1 pkt 4
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Jolanta Rudnicka (spr.) Sędziowie sędzia NSA Monika Nowicka sędzia del. WSA Joanna Skiba po rozpoznaniu w dniu 7 sierpnia 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej A.K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 9 maja 2023 r. sygn. akt III SA/Kr 1867/22 w sprawie ze skargi A.K. na decyzję Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie z dnia 17 października 2022 r. nr SKO.NP/4115/353/2022 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia 1. uchyla zaskarżony wyrok; 2. uchyla decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie z dnia 17 października 2022 r. nr SKO.NP/4115/353/2022 oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Miasta Żabno z dnia 9 września 2022 r. znak: IV-5222-17/22; 3. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie na rzecz A.K. kwotę 360 (trzysta sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie wyrokiem z dnia 9 maja 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 1867/22, oddalił skargę A. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie z dnia 17 października 2022r., nr SKO.NP/4115/353/2022, w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia.

Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy:

Burmistrz Ż. decyzją z dnia 9 września 2022 r., znak: IV-5222-17/22, odmówił A. K. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką. Zdaniem organu w sprawie nie została spełniona przesłanka z art. 17 ust. 1b ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2022 r., poz. 1265 – dalej "u.ś.r."), która uzależnia ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od wieku powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, jak również nie został wykazany związek przyczynowo – skutkowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia a sprawowaniem opieki.

W wyniku rozpoznania odwołania skarżącej, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie decyzją z dnia 17 października 2022 r., sygn. akt SKO.NP/4115/353/2022 utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

Kolegium podkreśliło, że pomimo dokonania przez organ I instancji błędnej wykładni art. 17 ust. 1b u.ś.r., to kwestionowana decyzja odpowiada prawu, ponieważ w rozpoznawanej sprawie nie zachodzi bezpośredni związek przyczynowo skutkowy pomiędzy rezygnacją z pracy lub niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a koniecznością sprawowania stałej opieki nad matką.

Organ wskazał, że skarżąca zwróciła się z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką H. K. (wdową, ur. 25 stycznia 1945 r.), legitymującą się orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Tarnowie z dnia 19 kwietnia 2022 r. zaliczającym ją do osób ze znacznym stopniem niepełnoprawności na stałe, ze stwierdzeniem, że daty powstania niepełnosprawności nie da się ustalić, natomiast ustalony stopień tej niepełnosprawności datuje się od dnia 29 marca 2022 r.

SKO wskazało, że z przedłożonego wraz z wnioskiem świadectwa pracy wystawionego w dniu 7 marca 2022 r. wynika, że przed złożeniem wniosku o świadczenie skarżąca była zatrudniona na podstawie umowy o pracę w [...] sp. z o.o. w okresie od dnia 16 sierpnia 2021 r. do dnia 28 lutego 2022 r. a stosunek pracy uległ rozwiązaniu wraz z upływem okresu na jaki zawarta została umowa (art. 30 § 1 pkt 4 Kodeksu pracy).

Podano, że w wyniku przeprowadzonego w dniu 23 sierpnia 2022 r. rodzinnego wywiadu środowiskowego, pracownik socjalny na podstawie wyjaśnień udzielonych przez skarżącą ustalił, że mieszka ona wspólnie z matką i sprawuje nad nią opiekę, ponieważ jej matka cierpi na pląsawicę Huntingtona. Pomaga matce w ubieraniu, czynnościach higienicznych, przygotowuje posiłki, karmi matkę, zmienia jej pampersy. Osoba wymagająca opieki porusza się za pomocą innych osób, często traci równowagę. Skarżąca poinformowała pracownika socjalnego, że stan zdrowia jej matki bardzo się pogorszył w lutym 2022 r., po przyjęciu drugiej szczepionki na COVID.

Dalej Kolegium wskazało, że w dniu 7 września 2022 r. skarżąca przedłożyła pismo, w którym oświadczyła, że nie podejmuje zatrudnienia wyłącznie z uwagi na konieczność sprawowania stałej opieki nad niepełnosprawną matką.

Kolegium stwierdziło, że matka skarżącej niewątpliwie jest osobą wymagającą opieki, co wynika z przedłożonego orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jednakże powyższe ustalenie nie jest wystarczające do przyznania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego, ponieważ równie ważną przesłanką jest wykazanie przez osobę ubiegającą się o takie świadczenie bezpośredniego związku przyczynowego, pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub jego niepodejmowaniem a koniecznością sprawowania stałej opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny.

Ponadto SKO podkreśliło, że skarżąca nie dysponuje żadną dokumentacją medyczną stwierdzającą rozpoznanie w przypadku jej matki choroby Huntingtona. Kolegium wskazało, że tak poważna choroba – i jak podnosi skarżąca w dość znacznym stadium zaawansowania – powinna znaleźć odzwierciedlenie w dokumentacji lekarskiej, zwłaszcza związanej z leczeniem psychiatrycznym. Zatem organ stwierdził, że w tym zakresie do twierdzeń skarżącej należy podchodzić z dużą dozą krytycyzmu. Nawet gdyby przyjąć, że osoba wymagająca opieki cierpi na ww. schorzenie, to i tak – zdaniem organu odwoławczego – z treści zebranego w sprawie materiału nie wynika, aby zakres deklarowanej przez stronę opieki nad matką powodował niemożność wykonywania pracy zarobkowej w jakimkolwiek wymiarze czasowym. Istotne w sprawie jest także, że skarżąca posiada jeszcze czworo rodzeństwa, które w tym samym stopniu co ona są związane obowiązkiem alimentacyjnym względem matki. Okoliczności wskazywane przez skarżącą, dotyczące sytuacji rodzinnej i zawodowej rodzeństwa nie zwalniają ich z tego obowiązku.

Na powyższą decyzję A. K. złożyła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie.

Powołanym na wstępie wyrokiem z dnia 9 maja 2023 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie oddalił skargę.

W ocenie Sądu I Instancji organ odwoławczy prawidłowo przyjął, że nie zostały spełnione pozostałe przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

W ocenie Sądu w niniejszej sprawie nie został wykazany bezpośredni i ścisły związek przyczynowo – skutkowy pomiędzy rezygnacją przez skarżącą z aktywności zawodowej, a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką. Mając bowiem na uwadze, że ostatnia umowa o pracę nie została wypowiedziana przez skarżącą, ale uległa rozwiązaniu na skutek upływu okresu na jaki została zawarta, Kolegium miało – zdaniem Sądu – podstawę, aby nie dać wiary, że to w istocie sprawowana przez skarżącą opieka nad matką stanowiła rzeczywistą przyczynę rezygnacji z zatrudnienia, czy też niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.

Sąd I instancji przyznał, ze niewątpliwie matka skarżącej jest osobą schorowaną i wymagającą opieki. Jednakże przyznał rację Kolegium, że do twierdzeń skarżącej należy podchodzić "z dużą dozą krytycyzmu" ponieważ wskazuje ona na znaczne stadium zaawansowania poważną chorobą (chorobą Huntingtona), ale nie ma żadnej dokumentacji lekarskiej potwierdzającej tą chorobę, w tym związanej z leczeniem psychiatrycznym. Z kolei wskazane przez skarżącą czynności świadczą, że opieka sprawowana przez nią nie ma takiego charakteru, żeby zmuszała ją do definitywnej rezygnacji z aktywności zawodowej. Sąd stwierdził, że nie sposób przyjąć, aby zakres oraz rozmiar opieki sprawowanej przez skarżącą nad niepełnosprawną matką powodował brak możliwości podjęcia przez nią zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy.

Sąd I instancji zwrócił uwagę, że skarżąca posiada jeszcze czworo rodzeństwa, a zatem mogą one wspólnie realizować obciążający je z mocy prawa obowiązek alimentacyjny.

Od powyższego wyroku skarżąca, reprezentowana przez adwokata, złożyła skargę kasacyjną, wnosząc o:

1. przeprowadzenie na podstawie art. 106 § 3 w zw. z art. 193 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r. poz. 329 – dalej "p.p.s.a.") dowodu uzupełniającego z dokumentu, tj. wyniku Molekularnej Analizy Genetycznej z dnia 18 sierpnia 2020 r. na okoliczność występowania u niepełnosprawnej pląsawicy Huntingtona;

2. uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie skargi na podstawie art. 188 p.p.s.a.;

3. ewentualnie, wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji;

4. zasądzenie na rzecz skarżącej zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Zrzeczono się przeprowadzenia rozprawy.

Na podstawie art. 174 pkt 1 p.p.s.a., zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.:

1. art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, polegające na błędnym uznaniu, iż zakres sprawowanej przez skarżącą opieki nie uniemożliwia jej podjęcia zatrudnienia oraz że nie występuje związek przyczynowy między rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2. art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, polegające na błędnym uznaniu, iż obowiązkiem skarżącej było przedłożenie dokumentacji medycznej na potwierdzenie schorzeń niepełnosprawnej, podczas gdy ustawa nie przewiduje obowiązku wykazywania stanu zdrowia niepełnosprawnej w żaden inny sposób aniżeli legitymowanie się właściwym orzeczeniem o niepełnosprawności;

3. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie skutkujące uznaniem, iż dla istnienia związku przyczynowego konieczne jest aby ze sposobu zakończenia stosunku pracy wynikało, iż został on zakończony w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną (a nie jak to miało miejsce w przedmiotowej sprawie – z upływem okresu na jaki umowa została zawarta), co z kolei doprowadziło do błędnego uznania, iż w przedmiotowej spawie nie występuje związek przyczynowy między rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym, podczas gdy poprawna wykładnia tego przepisu nakazuje ustalić, czy na dzień złożenia wniosku zakres opieki sprawowanej przez skarżącą był na tyle szeroki, iż obiektywnie uniemożliwiał jej podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia;

4. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r., poprzez jego błędną wykładnię skutkującą uznaniem, iż dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego dziecku osoby niepełnosprawnej konieczne jest wykazanie, iż pozostałe dzieci niepełnosprawnej są obiektywnie niezdolne do sprawowania opieki i wywiązywania się z ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnego, podczas gdy prawidłowa wykładania tego przepisu nakazuje przyjąć, iż możliwości realizacji obowiązku alimentacyjnego przez pozostałe osoby zobowiązane w tym samym stopniu pozostaje bez wpływu na prawo wnioskodawcy do świadczenia pielęgnacyjnego.

Na podstawie art. 174 pkt 2 p. p. s. a., zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie prawa procesowego; które mogło mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie w sprawie; tj.:

1. art. 135 p.p.s.a., poprzez niewzięcie pod uwagę całości materiału dowodowego w sprawie, czego skutkiem było niesłuszne oddalenie skargi na podstawie art. 151 p.p.s.a. oraz uznanie, iż zaskarżona decyzja nie narusza przepisów prawa,

2. art. 151 p.p.s.a., poprzez niesłuszne oddalenie skargi, podczas gdy zaskarżona decyzja wydana została z naruszeniem art. 7 i 77 § 1 i 80 K.p.a., bowiem organ odwoławczy orzekł jednoznacznie sprzecznie z zebranym materiałem dowodowym oceniając go zupełnie dowolnie, czym naruszył zasadę swobodnej oceny dowodów zdecydowanie wykraczając poza granice tej swobody.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że przy ocenie związku przyczynowego między rezygnacją (niepodejmowaniem) zatrudnienia przez skarżącą brać należy pod uwagę moment złożenia wniosku, nie zaś sytuację przeszłą, gdy do rezygnacji z zatrudnienia dojść mogło z innych przyczyn niż sprawowanie opieki nad osobą niepełnosprawną. Wskazano, że strona na moment złożenia wniosku nie podejmuje zatrudnienia, do którego podjęcia obecnie jest zdolna, w związku ze sprawowaniem opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, zatem przyjąć należy, iż w sprawie zachodzi związek przyczynowy między rezygnacją (niepodejmowaniem) a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. Wskazano, że skarżąca zakończyła zatrudnienie w dniu 28 lutego 2022 r., gdy stan zdrowia matki zaczął się pogarszać, a w dniu 29 marca 2022r. złożony został wniosek o wydanie orzeczenia o niepełnosprawności jej matki, w wyniku rozpatrzenia którego wydano w dniu 19 kwietnia 2022 r. orzeczenie zaliczające niepełnosprawną matkę strony do znacznego stopnia niepełnosprawności. Zdaniem skarżącej, w tak zarysowującym się stanie faktycznym ciężko o bardziej jednoznacznie wynikający z okoliczności sprawy związek przyczynowy. Ponadto, skarżąca – odnosząc się do informacji zawartych w wywiadzie środowiskowym, z których wynika, że jej matka jest praktycznie w pełni uzależniona od innych osób – wskazała, że nie sposób uznać, iż osoba, która nie jest w stanie samodzielnie zjeść posiłku i załatwić potrzeb fizjologicznych może pozostawać bez opieki innych osób choćby przez kilka godzin.

Zdaniem skarżącej kasacyjnie niezasadne jest wymaganie Sądu I instancji, aby przedstawiła ona właściwą dokumentację medyczną na potwierdzenie stanu zdrowia niepełnosprawnej, aby możliwe było jednoznaczne stwierdzenie, iż wymaga ona stałej pomocy i opieki skarżącej. Wskazano, że okoliczności te zostały stwierdzone w ramach orzeczenia o niepełnosprawności i brak jest podstaw do ich kwestionowania przez organy do tego nieupoważnione.

Niezależnie od powyższego podniesiono, że z załączonego do niniejszej skargi kasacyjnej dokumentu potwierdzającego diagnozę choroby Huntingtona wynika, iż zdiagnozowana ona została u niepełnosprawnej już w 2020 r., zaś orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności zaliczające matkę skarżącej do znacznego stopnia niepełnosprawności zostało wydane w 2022 r., zatem – zdaniem skarżącej – można domniemywać, że organ orzekający w zakresie niepełnosprawności wiedział o tych okolicznościach i wziął je pod uwagę wydając odpowiednie orzeczenie jednoznacznie stwierdzające konieczność sprawowania stałej opieki nad niepełnosprawną.

Ponadto skarżąca kasacyjnie wskazała, że w ustawie o świadczeniach rodzinnych brak jest podstawy do uznania, iż stronie należne będzie świadczenie pielęgnacyjne jedynie w sytuacji, w której pozostałe osoby zobowiązane alimentacyjnie wobec osoby niepełnosprawnej w tym samym stopniu będą obiektywnie niezdolne do sprawowania opieki. Podniesiono także, że żadna z norm wynikających z art. 17 u.ś.r. nie ustanawia obowiązku wykazania "wyczerpania" innych form pomocy, ani tym bardziej nie ustanawia zasady subsydiarności pomocy państwa w opiece nad osobami niepełnosprawnymi. Skarżąca kasacyjnie podkreśliła, że jeśli wnioskodawca spełnia przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, jednocześnie nie spełniając żadnej z przesłanek negatywnych określonych w art. 17 ust. 5 u.ś.r., to świadczenie pielęgnacyjne należy mu przyznać bez względu na to czy ma rodzeństwo, które mogłoby w opiece pomóc, czy jego gmina oferuje usługi opiekuńcze lub inne formy pomocy, czy też stać by go było na opłacenie sprawowania opieki przez inną osobę z innych niż praca zarobkowa źródeł dochodu. Zaznaczono, że okoliczności te z punktu widzenia przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych nie mają znaczenia i pozostają bez wpływu na prawo do świadczenia pielęgnacyjnego.

Odpowiedzi na skargę kasacyjną nie wniesiono.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Stosownie do art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935 ze zm. – dalej "p.p.s.a."), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania.

W niniejszej sprawie nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności wymienionych w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec czego rozpoznanie sprawy nastąpiło w granicach zgłoszonych podstaw i zarzutów skargi kasacyjnej.

Skoro w niniejszej sprawie pełnomocnik skarżącej kasacyjnie – na podstawie art. 176 § 2 p.p.s.a. – zrzekł się rozprawy, a strona przeciwna w ustawowym terminie nie zawnioskowała o jej przeprowadzenie, to rozpoznanie skargi kasacyjnej nastąpiło na posiedzeniu niejawnym, zgodnie z art. 182 § 2 i 3 p.p.s.a.

W niniejszej sprawie istota sporu sprowadza się do oceny, czy występuje związek przyczynowy pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą a opieką nad niepełnosprawną matką oraz, czy posiadanie przez skarżącą rodzeństwa obciążonego obowiązkiem alimentacyjnym wobec matki stanowi negatywną przesłankę przyznania wnioskowanego świadczenia. Kwestią sporną jest także, czy obowiązkiem skarżącej było dołączenie do wniosku o przyznanie rzeczonego świadczenia, dokumentacji medycznej.

Wskazać należy, że zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Z niekwestionowanych ustaleń faktycznych niniejszej sprawy wynika, że H. K. (matka skarżącej), urodzona w dniu 25 stycznia 1945 r., legitymuje się orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Tarnowie z dnia 19 kwietnia 2022 r. o zaliczeniu do znacznego stopnia niepełnosprawności. Wynika z niego, że nie da się ustalić, od kiedy istnienie niepełnosprawność, zaś ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od dnia 29 marca 2022 r. Orzeczenie wydano na stałe. W ww. orzeczeniu wskazano, że matka skarżącej wymaga konieczności stałej lub długotrwałej opieki osoby innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. W uzasadnieniu tego orzeczenia wskazano, że zostało ono wydane na podstawie analizy przedłożonych dokumentów, w szczególności: zaświadczenia wydanego dla potrzeb orzekania o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności oraz zgromadzonej w sprawie dokumentacji medycznej, tj. kart informacyjnych leczenia szpitalnego, dokumentacji z przebiegu leczenia, kartoteki leczenia w poradniach specjalistycznych, wyników badań dodatkowych potwierdzających rozpoznanie, a także sporządzonych w oparciu o ww. materiał dowodowy. Podano, że naruszenia sprawności organizmu matki skarżącej na poziomie aktywności indywidualnej i społecznej skutkują brakiem możliwości jej samodzielnego funkcjonowania, prowadzenia gospodarstwa domowego i aktywności społecznej adekwatnej do wieku, płci i środowiska według przyjętych powszechnie i akceptowanych zachowań. Podano, że w celu pełnienia ról społecznych, matka skarżącej wymaga stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji.

Z kolei w wywiadzie środowiskowym z dnia 23 sierpnia 2022 r. wskazano, że matka skarżącej mieszka wraz z córką, która sprawuje nad nią opiekę – pomaga w ubieraniu się, czynnościach higienicznych, przygotowuje posiłki i karmi matkę, gdyż ta nie jest w stanie sama ich spożyć, podaje matce leki. Wskazano, że matka skarżącej cierpi na pląsawicę Huntingtona, porusza się przy pomocy innych osób, często występuje u niej utrata równowagi. Podano ponadto, że matka skarżącej jest pampersowana.

Pracownik socjalny przeprowadzający wywiad w rubryce "wnioski pracownika socjalnego przeprowadzającego wywiad" wskazał, że matka skarżącej wymaga pomocy i opieki osób drugich ze względu na zły stan zdrowia.

Także załączony do niniejszej skargi kasacyjnej wynik monekularnej analizy genetycznej wskazuje na istnienie u matki skarżącej choroby Huntingtona. Mając na uwadze ww. uzasadnienie orzeczenia o niepełnosprawności w stopniu znacznym orzeczone wobec matki skarżącej należy przyjąć, że organ je wydający miał na względzie m.in. ten dokument. Wynik tego badania datuje się bowiem na 18 sierpnia 2020 r., zaś orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności wydano w dniu 19 kwietnia 2022 r.

Niezależnie jednak od powyższego, należy podkreślić, że przesłanką przysługiwania świadczenia pielęgnacyjnego z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. jest legitymowanie się przez osobę wymagającą opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności "albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami (...)". Takie orzeczenie posiada matka skarżącej.

Zatem stwierdzić należy, że – jak wynika z powyższego – niepełnosprawna i schorowana, ponad 79 letnia (na dzień wydania niniejszego wyroku, a na dzień wydania zaskarżonej decyzji ponad 77 letnia) – matka skarżącej wymaga pomocy w codziennym funkcjonowaniu oraz zaspokajaniu wszystkich potrzeb dnia codziennego. Jej stan zdrowia wymaga sprawowania całodobowej opieki.

Pomimo tego jednak zarówno organy, jak i Sąd I instancji uznali, że brak jest związku pomiędzy rezygnacją przez skarżącą z zatrudnienia a opieką nad matką. Wskazać natomiast należy, że w art. 17 ust. 1 u.ś.r. ustawodawca przewidział dwie przesłanki przyznania świadczenia, tj. niepodejmowanie lub rezygnację z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki. Na równi z rezygnacją z zatrudnienia należy traktować niepodejmowanie zatrudnienia.

Podkreślić w tym miejscu należy, że istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest zapewnienie odpowiednich świadczeń dla członków rodzin osób niepełnosprawnych, którzy poświęcając się dla najbliższych rezygnują lub nie podejmują zatrudnienia, aby stale się nimi opiekować. Celem zatem uregulowania art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. jest udzielenie pomocy państwa osobie, która podejmuje się sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną i tym samym, na czas tej opieki, dobrowolnie pozbawia się potencjalnego dochodu. Musi zatem istnieć związek między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaną opieką. Świadczenie pielęgnacyjne jest niejako surogatem wynagrodzenia za pracę, które jest uzyskiwane przez uprawnionego nie od pracodawcy z tytułu świadczenia pracy, a na podstawie decyzji administracyjnej, w związku z koniecznością rezygnacji przez wnioskującego z zatrudnienia z powodu opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. W istocie, treść art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. jednoznacznie wskazuje, że nie każda rezygnacja lub niepodejmowanie zatrudnienia jest podstawą do przyznania świadczenia, ale tylko taka, której celem jest sprawowanie opieki. W związku z powyższym musi istnieć wyraźny i bezpośredni związek między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia, a podjęciem opieki nad osobą wskazaną w ustawie o świadczeniach rodzinnych. Celem ustawodawcy było bowiem zapewnienie osobie rezygnującej z zatrudnienia lub go niepodejmującej, ekwiwalentu zatrudnienia, którego nie może podjąć lub kontynuować ze względu na sprawowanie opieki nad niepełnosprawną osobą. Wobec tego, samo posiadanie orzeczenia o niepełnosprawności, czy też orzeczenia zbliżonego, nie przesądza o tym, że opiekun osoby legitymującej się takim orzeczeniem, sprawuje opiekę, która uprawnia do przyjęcia związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z pracy a sprawowaniem opieki nad bliską osobą niepełnosprawną. Istnienie tego związku podlega bowiem ocenie w każdej indywidualnej sprawie.

Wskazać trzeba, że ustawa o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji "sprawowania opieki" jednakże w orzecznictwie wskazuje się, że aby można było mówić o opiece, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., musi ona być "stała" lub "długoterminowa". Określenia te wskazują na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie. Natomiast w sytuacji, gdy opieka nad daną osobą nie nosi cech opieki stałej lub długotrwałej, taki związek przyczynowy nie istnieje.

W okolicznościach rozpoznawanej sprawy, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, nie można się zgodzić się z oceną o braku związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą, a koniecznością sprawowania osobistej opieki nad 79 letnią niepełnosprawną matką, która legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym i cierpi na liczne schorzenia. Związek ten niewątpliwie zachodzi, bowiem niepodejmowanie przez skarżącą zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej podyktowane jest koniecznością sprawowania opieki nad matką. Z okoliczności sprawy wynika bowiem, że matka skarżącej ze względu na zaawansowany wiek i liczne schorzenia wymaga całodobowej, stałej opieki i obecności skarżącej, która będzie w pobliżu gotowa do udzielenia pomocy.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w realiach rozpoznawanej sprawy uznać zatem należy, że zakres sprawowanej przez skarżącą opieki nad 79 letnią niepełnosprawną matką nie daje jej sposobności do podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Skarżąca bowiem codziennie wykonuje osobiście wszelkie czynności opiekuńcze nad matką w takim zakresie, który pozostaje adekwatny do potrzeb osoby niepełnosprawnej. Stan zdrowia matki skarżącej, osoby niepełnosprawnej, wymaga bez wątpienia stałej przy niej obecności i podejmowania różnego rodzaju czynności opiekuńczych w różnych porach, w ciągu całego dnia przez cały rok. Opieka ta sprawowana jest także w święta i dni wolne od pracy. Przy tym opieka ta daje poczucie bezpieczeństwa matce skarżącej. Zauważyć też trzeba, że skarżąca przez cały czas pozostaje w gotowości do udzielenia matce wymaganej pomocy. Nawet, jeśli skarżąca nie wykonuje w danym momencie bezpośrednio czynności opiekuńczych, bowiem nie wymaga tego stan i potrzeba matki, to pozostaje w tym czasie w jej dyspozycji, co także, bez wątpienia, stanowi element sprawowanej opieki. Mając na względzie zakres i charakter sprawowanej opieki nad matką, w pełni zrozumiały jest brak możliwości pogodzenia tej opieki z podjęciem przez skarżącą zatrudnienia, nawet w niepełnym wymiarze czasu pracy.

Ponadto wskazać należy, że w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego przyjmuje się, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie określa tego, która z osób, tj. czy skarżąca, czy może ktoś z rodzeństwa, winna sprawować opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny i jakimi kryteriami należy się kierować przy wskazaniu takiej osoby. W takiej sytuacji nie powinno być podważane, iż rozstrzygnięcie tej kwestii należy pozostawić samej rodzinie. W sytuacji zatem, gdy jedno z uprawnionych w pierwszej kolejności dzieci podopiecznego zwraca się o przyznanie takiego świadczenia, to nie ma podstaw pozbawienia go tego prawa z tego powodu, że żyją inne dzieci osoby wymagającej opieki. Ustawodawca takiego wymogu nie przewidział w stosunku do osób należących do tej samej grupy alimentacyjnej. Wymóg ten dotyczy jedynie osób z różnych grup alimentacyjnych. W stosunku do pozostałych sytuacji znajdą zastosowanie ogólne zasady i przesłanki przyznawania tego świadczenia, a wśród nich przesłanka faktycznego sprawowania opieki. Zatem w sytuacji gdy jedno z rodzeństwa, które w rzeczywistości sprawuje pełną opiekę nad rodzicem i z tego tytułu zrezygnowało z pracy bądź nie podejmuje zatrudnienia, ubiega się o świadczenie pielęgnacyjne, nie ma podstaw do pozbawiania go tego prawa z tego powodu, że żyją inne dzieci, które również taki obowiązek alimentacyjny mogą wypełniać, ale nie zwróciły się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego (por. wyroki NSA z: 9 maja 2024 r., sygn. akt I OSK 1397/23, 9 maja 2024 r., sygn. akt 1407/23; 9 maja 2024 r., sygn. akt 1471/23; 13 lutego 2024 r., sygn. akt I OSK 127/23; 30 stycznia 2024 r., sygn. akt I OSK 781/22; 9 stycznia 2024 r., sygn. akt I OSK 2449/22; 5 lipca 2023 r., sygn. akt I OSK 1576/22; 28 stycznia 2022 r., sygn. akt I OSK 925/21).

Zatem stwierdzić trzeba, że z art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie wynika, aby przeszkodą do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego była okoliczność istnienia, oprócz skarżącej, rodzeństwa należącego do pierwszej grupy zobowiązanych alimentacyjnie i uprawnionych do złożenia wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Ponownie rozpatrując sprawę organ I instancji weźmie pod uwagę ocenę prawną przedstawioną w niniejszym wyroku oraz okoliczność, że skarżąca spełnia wszystkie przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, po czym wyda stosowne rozstrzygnięcie, które uzasadni zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 K.p.a. Będzie również zobowiązany rozważyć zmiany stanu prawnego wprowadzone ustawą z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. z 2023 r., poz. 1429).

Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny uznał skargę kasacyjną za mającą usprawiedliwione podstawy i na podstawie art. 188 w zw. z art. 193 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) oraz art. 182 § 2 p.p.s.a. uchylił zaskarżony wyrok oraz decyzje organów orzekających obu instancji.

W przedmiocie kosztów postępowania orzeczono na podstawie art. 203 pkt 1 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2023 r. poz. 1964) – 360 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.