Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 795/04
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2005-04-18 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji

SENTENCJA

Dnia 18 kwietnia 2005 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi - Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Zygmunt Zgierski, Sędziowie: Sędzia NSA Ewa Markiewicz, Sędzia NSA Anna Stępień (spr.), Protokolant asystent sędziego Anna Dębowska, po rozpoznaniu w dniu 18 kwietnia 2005 roku na rozprawie przy udziale prokuratora Prokuratury Okręgowej w Ł. – B. Z.- S. sprawy ze skargi D. L. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pieniężnego 1) uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...], nr [...]; 2) zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz D. L. kwotę 100, - zł (sto) tytułem zwrotu kosztów sądowych.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] na podstawie art. 1 ust. 1, art. 4 ust. 1 i 4 oraz art. 2 ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek socjalistycznych Republik Radzieckich ( Dz.U. nr 87, poz. 395 ze zm.) Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił przyznania D. L. uprawnienia do w/w świadczenia przewidzianego w tejże ustawie.

W uzasadnieniu, powołując się na treść art. 2 w/w ustawy, organ stwierdził, iż zebrany w sprawie materiał dowodowy nie potwierdza wykonywania pracy przymusowej przez co najmniej 6 miesięcy, a tylko taki okres represji daje podstawę do przyznania uprawnienia do świadczenia.

Nie zgadzając się z powyższą decyzją D. L. złożyła wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, w którym podniosła, że w czasie, gdy rodzice i najstarsza siostra pracowali przymusowo w gospodarstwie rolnym przez wiele godzin dziennie, wykonywała wszystkie obowiązki domowe, w tym pielęgnowała i opiekowała się dwojgiem rodzeństwa. Wszystkie te prace wykonywała jako 10 - letnia dziewczynka. Strona powołała się również na niedogodności związane z samą deportacją do Francji oraz na wykonywanie pracy w domu niemieckim przy opiece nad małymi dziećmi i kłopoty ze zdrowiem całej rodziny po powrocie do kraju.

Decyzją z dnia [...] wydaną na podstawie art. 127 § 3 i 138 § 1 pkt 1 k.p.a. oraz art. 4 ust. 4 wskazanej wyżej ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym (...) Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...].

W uzasadnieniu, powołując się na treść art. 2 ust. 2 lit. a w/w ustawy, organ stwierdził, iż z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, że strona przebywała na deportacji w Ardenach we Francji w okresie od sierpnia 1944r. do sierpnia 1944r., a zatem krócej niż wymagane 6 miesięcy. Nie zaliczono stronie okresu po dniu 15 września 1944r. (zajęcie rejonu Ardenów przez aliantów według opracowania "United States Army in Wrld War II. Specjal Studies. Chronology 1941/1945" pod red. Mary H. Williams, Washington 1960), ponieważ praca po tej dacie, jeżeli nawet była wykonywana, nie stanowiła represji w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. "a" powołanej wyżej ustawy. Miesiąca września 1944r. nie zaliczono ponadto ze względu na fakt, iż nie był to pełny miesiąc represji.

Na powyższą decyzję D. L. złożyła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi.

W swojej skardze strona podniosła, że do Francji wraz z rodzicami i rodzeństwem została wywieziona w kwietniu 1943r. Jej najmłodszej siostrze – H. M. przyznano uprawnienie do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej, podczas gdy skarżąca i jej młodszy brat – J. M. otrzymują decyzje odmowne w tej sprawie. Strona podniosła również, że w czasie pobytu we Francji byli przewożeni do różnych miejscowości, których nazw nie pamięta, gdyż miała wtedy 10 lat, natomiast do kraju wrócili dopiero w 1946r. z uwagi na brak transportu. Skarżąca stwierdziła, iż na deportacji wraz z rodziną przebywała 17 miesięcy.

W odpowiedzi na skargę strona przeciwna wniosła o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko i powołując się dodatkowo na wyrok NSA w Warszawie z dnia 9 sierpnia 2001r., V NSA 3877/00 - Lex nr 50162.

Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów stwierdził nadto, iż podniesione przez stronę argumenty dotyczące pobytu w obozie w Metz od marca 1943r. nie znajdują odzwierciedlenia w materiale dowodowym. Z wyciągu ewidencji przesłanego przez IPN wynika wprawdzie, iż matka skarżącej A. M. przybywała w Metz, ale w 1946r. Data pobytu wskazuje, że to był obóz tzw. dipisów ( Displaced Presons, DP - lager ), gdzie były gromadzone po wojnie osoby deportowane, oczekujące na powrót do kraju.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Stosownie do treści art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych ( Dz.U. nr 153, poz. 1269 ) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości między innymi przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.

Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz.U. nr 153, poz. 1270 ), zwanej dalej w skrócie p.s.a., sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie uchyla decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi:

a/ naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy,

b/ naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego,

c/ inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Ponadto, stosownie do treści art. 134 § 1 tejże ustawy, Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, ale nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi.

Rozpatrując przedmiotową skargę Sąd doszedł do przekonania, że postępowanie administracyjne w niniejszej sprawie zostało przeprowadzone z naruszeniem przepisów proceduralnych, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, a nadto doprowadziło do naruszenia przepisów prawa materialnego, co w myśl wskazanego wyżej przepisu art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c wymienionej wyżej ustawy, skutkuje uchyleniem decyzji.

W niniejszej sprawie poza sporem jest, iż skarżąca wraz z rodzicami i rodzeństwem została wywieziona na roboty przymusowe.

Z załączonego do akt kwestionariusza - wniosku o przyznanie świadczenia skarżąca podaje, iż w marcu 1943r. była wywieziona do Francji, do obozu w Metz, a następnie od lutego 1944r. na wieś "w okolicach Bordeaux tuż nad oceanem Atlantyckim". Do wniosku załączona jest opinia Stowarzyszenia Polaków Poszkodowanych przez III Rzeszę Oddział Wojewódzki w Ł. z dnia 20 października 2003r., w świetle której wnioskodawczyni przedstawiła dowody deportacji do Francji w okresie od marca 1943r. do maja 1945r. - łącznie 27 miesięcy.

Organ w toku prowadzonego postępowania nie podjął żadnych kroków, aby te okoliczności wyjaśnić. Pismem z dnia 23 marca 2004r. zobowiązał wprawdzie D. L. do przedłożenia w zakreślonym terminie dowodów wskazujących na datę początkową represji, z którego to obowiązku skarżąca podjęła próbę wywiązania się, przedkładając kilka dokumentów, jednakże sam – wbrew unormowaniu wynikającemu z art. 7-10 kodeksu postępowania administracyjnego – nie podjął starań, aby w sposób właściwy wyjaśnić stan faktyczny sprawy.

Przepis art. 77 § 1 kpa nakłada na organy administracji publicznej obowiązek zgromadzenia całego materiału dowodowego, koniecznego do prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy. Z przepisu tego wynika, że organ jest zobowiązany z urzędu przeprowadzić dowody służące ustaleniu stanu faktycznego sprawy. Jeżeli strona przedstawi niepełny materiał dowodowy, organ ma obowiązek z własnej inicjatywy go uzupełnić. Stosownie do treści art. 75 § 1 kpa - jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem.

W ocenie Sądu, obowiązek ten nabiera szczególnej wagi w przypadku osób, które ze względu na wiek i nieporadność nie są w stanie zadbać właściwie o swoje prawa, a także gdy ze względu na znaczny upływ czasu przedstawienie koniecznych dowodów na poparcie twierdzeń strony jest bardzo utrudnione, a często wręcz niemożliwe.

Zaniechanie przez organ administracji podjęcia czynności procesowych zmierzających do zebrania pełnego materiału dowodowego, zwłaszcza gdy strona powołuje się na określone i ważne dla niej okoliczności, jest uchybieniem przepisów postępowania administracyjnego, skutkującym wadliwością decyzji (por. np. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 17 października 2001r. sygn. I SA 1110/01 – LEX nr 75516, z dnia 4 lipca 2001r. sygn. I SA 301/00 – LEX nr 53964, z dnia 21 grudnia 2000r. sygn. V SA 1816/00 – LEX nr 77645 i z dnia 2 marca 2001r. sygn. V SA 1430/00 – LEX nr 50029).

Okoliczność, iż w ocenie organu skarżąca nie przedstawiła dostatecznych dowodów potwierdzających okres deportacji, nie zwalniał organu orzekającego od przesłuchania na tę okoliczność samej skarżącej bądź świadków.

Z akt administracyjnych, w tym z wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, wynika bowiem, że skarżąca była wywieziona do Francji ze swymi rodzicami oraz rodzeństwem, przy czym dwoje z nich jeszcze żyje. Ponadto skarżąca przed wydaniem w sprawie decyzji załączyła do akt pismo w języku francuskim z dnia 17 września 2001r., kierowane do H. M., siostry skarżącej, która według twierdzeń D. L. otrzymała świadczenie, o które wnioskuje skarżąca. Okoliczność ta wymagała również wyjaśnienia, skoro rodzina M. była w tym samym czasie wywieziona do pracy do Francji, a później razem powróciła do Polski.

Sąd zwraca ponadto uwagę na to, iż przedłożone przez skarżącą tłumaczenie zaświadczenia potwierdzającego pobyt rodziny M. w departamencie Ardeny w miejscowości Noyers-Pont-Maugis z dnia 24 lipca 2001r. ( k. 14-15 akt ), nie jest tłumaczeniem zaświadczenia z dnia 17 marca 2001r. ( k. 4 ). Okoliczność ta wydaje się nie mieć w sprawie istotnego znaczenia, jednakże w aktach winien się znajdować dokument, którego tłumaczenie zostało przedłożone.

W tym miejscu należy dodatkowo podnieść, iż decyzja Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] wydana została z istotnym naruszeniem art. 107 § 3 kpa, gdyż jej uzasadnienie nie odpowiada wskazanemu wyżej przepisowi, w związku z czym uniemożliwiło to stronie właściwą polemikę we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy i w istocie doprowadziło do pozbawienia strony w toku postępowania administracyjnego jednej instancji.

Ponadto organ, utrzymując w mocy decyzję własną odmawiającą przyznania wnioskowanego przez skarżącą świadczenia, uznał, że nie spełnia ona ustawowego 6-miesięcznego okresu deportacji. Powołał się przy tym na opracowanie mówiące o wyzwoleniu rejonu Ardenów.

Zdaniem Sądu rozpoznającego przedmiotową sprawę, niedopuszczalne jest by organ czynił istotne dla sprawy ustalenia w oparciu o wskazane w uzasadnieniu decyzji opracowania, których kserokopii wraz z tłumaczeniem nie załącza do akt, a które nie należą do powszechnie dostępnych. Czyni to niemożliwym dokonanie oceny legalności zaskarżonej decyzji.

Ponadto, przyjęty przez organ okres wyzwolenia rejonu Ardenów nie przesądza o okresie wyzwolenia miejscowości, do której deportowana była skarżąca wraz ze swymi bliskimi. Organ nie poczynił także żadnych ustaleń, co do pobytu skarżącej wraz z rodziną w okolicach Bordeaux, w pobliżu Atlantyku, jak podała skarżąca we wniosku o przyznanie świadczenia. Organ naruszył tym samym art. 7-10, art. 75 § 1, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 kpa.

Pomijając powyższe okoliczności Sąd stwierdza także, iż podziela pogląd zaprezentowany w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 25 marca 1999r. sygn. III RN 158/98 ( OSNAPU nr 3 z 20004r., poz. 86 ), w którym przyjęto, że pojęcie "deportacji" użyte w art. 2 pkt 2 lit. "a" wskazanej wyżej ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym (...) odnosi się wyłączenie do czasu trwania II wojny światowej na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych, a więc obejmuje okres od dnia 1 września 1939r. do dnia 8 maja 1945r., jak również pogląd przyjęty w niepublikowanym wyroku NSA z dnia 7 czerwca 2002r. sygn. II SA/Łd 535/00.

Wynika z niego, że tylko data 8 maja 1945r. może być pewną datą graniczną, do której deportacja do pracy przymusowej winna być uznana za spełniającą dyspozycję art. 2 pkt 2 lit. "a" w/w ustawy.

W ocenie Sądu ustawodawca położył w tym przepisie nacisk na samo wywiezienie do pracy przymusowej, a więc okres przymusowego pozostawania poza miejscem zamieszkania. Nie można bowiem przyjąć, aby przed ostatecznym zakończeniem wojny istniały szanse i warunki na powrót z deportacji do Polski, skoro w dużej części Europy nadal trwały działania wojenne uniemożliwiające powrót, a ponadto nie można było przewidzieć, jak ostatecznie potoczą się losy wojny.

Mając powyższe na uwadze Sąd w oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnym ( Dz.U. nr 153, poz. 1270 ) orzekł, jak w punkcie 1-szym sentencji wyroku.

Jednocześnie z uwagi na brak przymiotu wykonalności zaskarżonej decyzji (odmowa przyznania uprawnienia do świadczenia) Sąd uznał wydanie rozstrzygnięcia w trybie art. 152 p.s.a. za bezprzedmiotowe.

W przedmiocie zwrotu kosztów sądowych Sąd wyrokował w oparciu o art. 200 p.s.a.