Wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt II SA/Gl 155/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Data orzeczenia: 2021-05-05 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Zabezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 30
journal: Dz.U. 2020 poz 808
law: Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów - t.j.
article: art 151
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Beata Kalaga-Gajewska (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Grzegorz Dobrowolski, Sędzia WSA Stanisław Nitecki, , po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 5 maja 2021 r. sprawy ze skargi S. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie umorzenia zadłużenia z funduszu alimentacyjnego oddala skargę


UZASADNIENIE

S.R. (dalej: "skarżący") pismem z dnia 13 lipca 2020 r., złożonym do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w J. , wnioskował o umorzenie w całości zadłużenia z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego.

Decyzją z dnia [...] r., nr [...], Dyrektor Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w J. , działając z upoważnienia Prezydenta Miasta J. (w skrócie: "organ I instancji"), odmówił skarżącemu umorzenia zadłużenia powstałego z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego przyznanych na rzecz jego dzieci: D. R. , K. R. i S. R. w kwocie 61 483,80 zł. łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, na którą składa się należność główna w wysokości 36 275,19 zł., oraz odsetki ustawowe za opóźnienie, wynoszące na dzień wydania decyzji kwotę 25 303,91 zł.

W odwołaniu od powyższej decyzji pełnomocnik skarżącego zarzucił organowi I instancji naruszenie art. 7 i art. 77 w związku z art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.: Dz. U. z 2020 r. poz. 256, zwanej dalej w skrócie: "k.p.a."), poprzez niewyczerpujące zebranie i rozpatrzenie całego materiału dowodowego oraz niepodjęcie wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, polegające na pominięciu istotnych okoliczności takich jak całkowita niezdolność do pracy skarżącego, jego kalectwo i potrzeba nad nim samym opieki, a także naruszenie art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 808 z póżn. zm., w skrócie: "ustawa"), poprzez jego niezastosowanie i błędne przyjęcie, że nie zachodzą podstawy do umorzenia w całości należności z tytułu wypłaconych osobom uprawnionym świadczeń.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej: "SKO") decyzją z dnia [...] r., nr [...], działając na podstawie art. 1 i art. 2 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (t.j. Dz. U. z 2015 r. poz. 1659) i art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymało w mocy decyzję organu I instancji z dnia [...] r. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia podało, iż skarżący pismem z dnia [...] r. złożył wniosek o umorzenie w całości zadłużenia z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego (należność główna wraz z odsetkami) w kwocie 62 787,53 zł. (stan na 03 kwietnia 2020 r.). W tej sytuacji podstawę materialnoprawną działania organu pomocy społecznej stanowi art. 30 ust. 2 ustawy. Samo natomiast umorzenie należności z funduszu alimentacyjnego należy do fakultatywnych form pomocy dłużnikom i organ może, lecz nie musi jej udzielić w przypadku ustalenia, że występują przesłanki wymienione w tym przepisie. Prawidłową jest konkluzja, że z jego treści nie wynika obowiązek udzielenia pomocy (por. wyrok NSA z 21.07.2020 r. sygn. akt I OSK 3074/19). Umorzenie świadczeń, jest wyjątkiem od reguły i nakłada na właściwy organ obowiązek zbadania, czy przedmiotowy wniosek rzeczywiście dotyczy przypadku szczególnie uzasadnionego. Zasadą jest egzekwowanie należności, natomiast ich umorzenie może nastąpić wyjątkowo tylko w sytuacjach szczególnych. Sąd Najwyższy, w wyroku dotyczącym instytucji umorzenia należności wskazał, że zasadą jest egzekwowanie należności, natomiast ich umorzenie może nastąpić wyjątkowo tylko w sytuacjach szczególnych. Również brak stałych dochodów i związana z tym trudna sytuacja materialna, nie były w ocenie Sądu Najwyższego szczególną okolicznością. Dobrodziejstwo przewidziane w art. 30 ust. 2 ustawy stanowi nadzwyczajne zwolnienie zobowiązanego z długu alimentacyjnego, co następuje kosztem uszczuplenia środków publicznych. W związku z powyższym, interpretacja tego unormowania nie może prowadzić do poszerzenia przesłanek gwarantujących przewidziane przez ustawodawcę zwolnienie z długu (czy to całkowite czy częściowe) lub przesunięcie terminu jego płatności. Dłużnik alimentacyjny ponosi pełną odpowiedzialność za zaistniałe zaległości powstałe z tytułu wypłaconych przez Państwo zastępczo na rzecz jego dzieci alimentów i spoczywa na nim obowiązek pełnego zaangażowania i podjęcia starań w kierunku spłaty tych zaległości wraz z odsetkami. Państwo obciążyło podatników ciężarem częściowego comiesięcznego utrzymywania dziecka dłużnika alimentacyjnego, który ma obowiązek wydatkowane kwoty zwrócić. Zabezpieczenie społeczne nie ma na celu przejmowania w całości kosztów utrzymania dzieci z barków rodziców na barki podatników. Zwrot należności jest zatem zasadą, a instytucja umorzenia, rozłożenia na raty albo odroczenia terminu płatności odstępstwem, wyjątkiem od ogólnej zasady obowiązku zwrotu należności i może mieć miejsce w sytuacjach szczególnych, nadzwyczajnych. Należy też mieć na względzie charakter zobowiązań alimentacyjnych, które zgodnie z art. 133 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w przypadku rodziców w stosunku do dzieci, mają charakter obligatoryjny i zwolnić się z nich można tylko w wyjątkowych sytuacjach. Wszelkiego rodzaju zwolnienia z obowiązku alimentacyjnego mają charakter wyjątkowy i jako takie, zgodnie z ogólnymi regułami interpretacyjnymi, powinny być wykładane w sposób ścisły a nie rozszerzający. W związku z tym umorzenie powinno mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa zobowiązanego lub jego rodziny nie pozwala mu na wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Zadłużenie z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego stanowi bowiem zobowiązanie strony, która winna czynić wszelkie starania, by dokonać jego spłaty. W stanie faktycznym sprawy jest bezsporne, iż: - w dniu [...] r. wobec skarżącego wydano orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności (okresowym), do dnia [...]r.; - w protokole oględzin sądowo - lekarskich w dniu [..]. r. stwierdzono niezdolność skarżącego do pracy; - wyrokiem Sądu Okręgowego w O. z dnia [...] r. sygn. akt [...]przyznano skarżącemu prawo do renty socjalnej od dnia [...] r. na stałe; - wyrokami Sądu Rejonowego w J. z dnia [...] r. sygn. akt [...] oraz z dnia [...] r. sygn. akt [...] ustalono po stronie skarżącego obowiązek alimentacyjny względem pozwanych: S. R. , K. R. i D. R. ; - skarżący jako dłużnik zobowiązany był do łożenia alimentów na rzecz dzieci: D. w wysokości 350 zł. miesięcznie, K. w wysokości 400 zł. miesięcznie oraz S. w wysokości 300 zł. miesięcznie; - wyrokiem Sądu Rejonowego w J. z dnia [...] r., sygn. akt [...] ustalono, że obowiązek alimentacyjny ciążący na skarżącym jako powodzie względem pozwanych - S. , K. , D. - wygasł odpowiednio z dniem: 1 września 2009 r., 1 września 2013 r. i 1 września 2018 r.; - wysokość pobieranej przez skarżącego renty od dnia 01 marca 2020 r. wynosi 1 200,00 zł. i zmniejsza się z powodu potrącenia należności alimentacyjnych na mocy tytułu wykonawczego, tj. o 492,39 zł.; - od dnia 1 marca 2020 r. wysokość świadczenia skarżącego do wypłaty wynosi miesięcznie 532,61 zł. (dowód: kopia decyzji ZUS o podwyższeniu renty z dnia [...]r. nr [...]), z kwoty 1 200,00 zł. pobierana jest zaliczka na podatek (67,00 zł.) oraz składka na ubezpieczenie zdrowotne (108,00 zł.); - w dniu 31 lipca 2020 r. przeprowadzono wywiad środowiskowy, w wyniku którego ustalono, iż skarżący jako strona postępowania jest rozwiedziony, prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, utrzymuje się jedynie z renty socjalnej, z której ma potrącenia na alimenty, nigdzie nie pracuje i nie ma żadnych dochodów, a jego wydatki miesięczne to: opłaty - energia 35 zł.; butla gazowa 100 zł.; leki ok. 60 zł.; żywność i środki czystości ok. 400 zł.; w sezonie zimowym opał w kwocie 500 zł.; podatek od nieruchomości 85 zł.; - dodatkowo od kilkunastu lat skarżący regularnie korzysta z pomocy finansowej i żywnościowej Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w G., a ostatnia pomoc została mu udzielona w miesiącu kwietniu 2019 r.; - w dniu [...] r. skarżący uległ wypadkowi, w wyniku którego konieczna była amputacja palca II prawej ręki na poziomie podstawy paliczka bliższego. Zdaniem SKO, nie ulega wątpliwości, że skarżący ma stały dochód umożliwiający przynajmniej częściową spłatę zadłużenia z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, dlatego uwzględnienie wniosku o całkowite umorzenie zadłużenia z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego nie jest zasadne. Skarżący nie posiada żadnych osób na utrzymaniu, a konieczność ponoszenia wydatków związanych z codziennym utrzymaniem i fakt posiadania zadłużenia, nie czyni sytuacji skarżącego jako wyjątkowej, nadzwyczajnej na tle innych dłużników alimentacyjnych. W świetle przywołanej powyżej zasady zwrotu należności oraz odpowiedzialności dłużnika alimentacyjnego - w sytuacji pobierania przez dłużnika renty socjalnej - całkowite umorzenie zadłużenia powstałego z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego przyznanych osobom uprawnionym, czyli dzieciom byłoby niezgodne z interesem społecznym. Każdy dłużnik powinien w możliwie największym stopniu zwrócić koszty poniesione przez podatników na utrzymywanie jego dzieci. System zabezpieczenia społecznego nie ma na celu zwolnienia w całości rodzica z ponoszenia kosztów utrzymania dzieci. Pogląd ten pozostaje w zgodzie z konstytucyjną zasadą pomocniczości (wyrażoną w preambule Konstytucji RP), stosownie do której państwo ma wspierać, a nie zastępować w alimentacji osoby do tego zobowiązane (por. rozważania w pkt 4.2 wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 23 czerwca 2008 r., sygn. akt P 18/06). Nie jest zatem uzasadnionym, aby pochopnie przerzucać obowiązek alimentacyjny na ogół podatników, tym bardziej, że celem zabezpieczenia społecznego jest zapewnienie bytu dzieciom rodziców, którzy nie są w stanie samodzielnie regulować należności na ich rzecz. Nie jest to pomoc bezzwrotna, a ustanowiona w interesie uprawnionych do pobierania świadczeń alimentacyjnych, dlatego uzasadnionym jest, że organ będzie oczekiwał uregulowania wypłaconych uprawnionym świadczeń alimentacyjnych od zobowiązanego z tytułu alimentów. Oceny tej nie zmienia podnoszona w odwołaniu niezdolność skarżącego do pracy, kalectwo i potrzeba mu opieka. Wynikające z akt sprawy okoliczności dotyczące wypadku, leczenia i dalszego postępowania nie mają znaczenia dla zastosowania całkowitego umorzenie zadłużenia powstałego z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Dodatkowo, art. 30 ust. 2 ustawy przewiduje także inne niż całkowite umorzenie zadłużenia formy pomocy dla dłużnika alimentacyjnego, które z uwagi na treść wniosku skarżącego z dnia [...]. nie były w sprawie analizowane.

W skardze z dnia 31 grudnia 2020 r. pełnomocnik skarżącego domagał się uchylenia obu wydanych w sprawie decyzji i zasądzenia kosztów postępowania, w tym zwrotu kosztów zastępstwa procesowego. Akcentował naruszenie art. 7, art. 77 § 1, art. 80, art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., poprzez niewyczerpującą ocenę zebranego w sprawie materiału dowodowego, pominięcie okoliczności całkowitej niezdolności skarżącego do pracy, jego kalectwa i potrzeby stałej nad nim opieki, oraz zbyt daleko idące uprzywilejowanie interesu społecznego (publicznego) kosztem interesu indywidulanego. Zaznaczył również, że występują u skarżącego zaburzenia stanu zdrowia i mają one proces nieodwracalny z tendencją do pogłębiania się, co implikuje wniosek, iż jest osobą bezpowrotnie wykluczoną z rynku pracy (por. wyrok NSA z dnia 14 lipca 2020 r. sygn. akt I OSK 2861/19). Dodatkowo, pełnomocnik skarżącego zarzucił organom pomocy społecznej naruszenie prawa materialnego, mającego wpływ na wynik sprawy, tj. art. 30 ust. 2 ustawy, poprzez jego niezastosowanie. Uznał również, iż sam fakt niskiej renty socjalnej jako jedynego źródła dochodu stanowi podstawę do uznania niemożliwości dokonania jakiejkolwiek spłaty zadłużenia alimentacyjnego.

W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje:

Sprawę rozpoznano na posiedzeniu niejawnym w trybie przewidzianym w art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (tekst jednolity: Dz. U. z 2020 r. poz. 1842 z późn. zm.). Poza brakiem udziału stron w tym postępowaniu, sądowa kontrola nie różni się od kontroli sprawowanej przy rozpoznawaniu spraw w trybie zwykłym. W ramach tej kontroli, tak jak w każdym przypadku sąd stosuje przewidziane prawem środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia.

Zgodnie z art. 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 137) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Stosownie do art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U z 2019 r. poz. 2325 z późn. zm., dalej: "p.p.s.a."), sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi, oraz powołaną podstawą prawną.

Zaznaczyć przyjdzie, że decyzja wydawana na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy podejmowana jest w ramach tzw. uznania administracyjnego. Zakres uznania administracyjnego wyznaczony jest zawsze przepisem prawa, a jego ramy określają normy kompetencyjne, przepisy o postępowaniu administracyjnym i przepisy prawa materialnego. Wydając decyzję o charakterze uznaniowym, organ jest związany nie tylko przepisem prawa, ale i celem ustanowionego przepisu oraz normami etycznymi. Uznanie administracyjne nie pozwala zatem organowi na dowolność w załatwieniu sprawy, ale jednocześnie nie nakazuje mu spełnienia każdego żądania obywatela. Z kolei, sądowa kontrola decyzji opartej na uznaniu administracyjnym, jakkolwiek ma ograniczony zakres, to jednak wymaga zbadania, czy zaskarżona decyzja nie nosi cech dowolności, tj. czy organ administracji wybrał prawnie dopuszczalny sposób rozstrzygnięcia sprawy, oraz czy wyboru takiego dokonał po ustaleniu i rozważeniu istotnych dla sprawy okoliczności. Sąd bada zatem, czy decyzja organu nie jest arbitralna (dowolna) lub podjęta przy użyciu niedozwolonych kryteriów. Kontrolując decyzję uznaniową, nie jest natomiast uprawniony do dokonywania oceny tego, w jaki sposób organy administracji, wypełniając treści pozasystemowych kryteriów słusznościowych czy celowościowych, realizują określoną politykę stosowania prawa.

Uwzględnienie skargi następuje w przypadkach naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a.), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (art. 145 § 1 pkt 1 lit. b) p.p.s.a.), oraz innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a.). W przypadkach, gdy zachodzą przyczyny określone w art. 156 k.p.a. sąd stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a.), jeżeli zachodzą przyczyny określone w innych przepisach, sąd stwierdza wydanie decyzji lub postanowienia z naruszeniem prawa.

Przedstawiona regulacja prawna nie pozostawia wątpliwości co do tego, że zaskarżona decyzja może ulec uchyleniu tylko wtedy, gdy organom administracji publicznej można postawić uzasadniony zarzut naruszenia prawa, czy to materialnego, czy to procesowego, jeżeli naruszenie to miało, bądź mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Organy administracji, zgodnie z zasadą praworządności, działać mogą wyłącznie na podstawie powszechnie obowiązującego prawa i nie posiadają uprawnień do rozpatrywania spraw w oparciu o zasady słuszności i współżycia społecznego. Jeżeli zatem wydana w sprawie decyzja znajduje oparcie w przepisach prawa materialnego, a nadto pozostaje w zgodzie z regułami procedury administracyjnej, mimo, iż nie odpowiada oczekiwaniu strony, jest legalna.

Dokonując kontroli wydanych w sprawie rozstrzygnięć w oparciu o wskazane powyżej kryteria Sąd uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Przedmiotem oceny Sądu skarżący uczynił decyzję SKO z dnia [...]r., utrzymującą w mocy decyzję organu I instancji z dnia [...] r. o odmowie umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami.

Materialnoprawną podstawę wydanych w sprawie decyzji stanowił art. 30 ust. 2 ustawy, zgodnie z którym organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Z treści zacytowanego przepisu wynika, że umorzeniu mogą podlegać jedynie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami. W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się powszechnie, że użycie przez ustawodawcę w przepisie art. 30 ust. 2 ustawy słowa: "może" oznacza, iż decyzja wydana w tym przedmiocie ma charakter uznaniowy. Decyzja taka jest zatem podejmowana w ramach tzw. uznania administracyjnego, co oznacza, że organ administracji publicznej nie ma nakazu wydania decyzji o określonej treści, zgodnej z żądaniem wnioskodawcy. Właściwy organ może ograniczyć nałożony na dłużnika obowiązek zwrotu należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, nie ma on jednak takiego obowiązku. Taka decyzja nie podlega kontroli sądowej z punktu widzenia celowości. Obejmuje ona zbadanie, czy wydanie decyzji poprzedzone zostało prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem, tzn. czy organ w sposób wyczerpujący zebrał materiał dowodowy i rozważył okoliczności mogące mieć wpływ na wybór rozstrzygnięcia. Innymi słowy sąd administracyjny bada w takim przypadku, czy organ administracji publicznej uwzględnił całokształt okoliczności faktycznych, mających znaczenie w sprawie oraz czy w ramach przyznanego uznania nie naruszył zasady swobodnej oceny dowodów. Zastosowanie art. 30 ust. 2 ustawy uzależnione jest po pierwsze, od zaistnienia dwóch przesłanek (kryteriów), tj. sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika alimentacyjnego, oraz po drugie, oparte jest na zasadzie uznania administracyjnego.

Odnosząc się do pierwszej kwestii, wskazać należy, że sytuacja dochodowa oznacza dochody otrzymywane z różnych tytułów, a także takie okoliczności, jak np. stan zdrowia, czy możliwości uzyskania dochodu (sytuacja dochodowa). Na sytuację rodzinną dłużnika alimentacyjnego składa się natomiast ustalenie, czy prowadzi on samodzielnie gospodarstwo, czy też wspólnie z innymi osobami, oraz jakie ponosi koszty utrzymania. Wykładnia użytego przez ustawodawcę sformułowania "uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną" dłużnika alimentacyjnego powinna być dokonywana z uwzględnieniem definicji dłużnika alimentacyjnego zawartą w art. 2 pkt 3 ustawy. Według tego przepisu dłużnik alimentacyjny to osoba zobowiązana do alimentów na podstawie tytułu wykonawczego, przeciwko której egzekucja okazała się bezskuteczna. A to oznacza, że co do zasady każdy dłużnik alimentacyjny wobec którego egzekucja okazała się bezskuteczna, nie uzyskuje dochodów wystarczających na pokrycie zasądzonych przez sąd alimentów. Samo uzyskiwanie niskich dochodów bądź też ich nieuzyskiwanie nie jest okolicznością wyjątkową i szczególną na tle innych dłużników alimentacyjnych. Sytuacja dochodowa dłużnika w postępowaniu dotyczącym umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń powinna być analizowana przy uwzględnieniu faktu, że dłużnik alimentacyjny, co do zasady, jest osobą borykającą się z trudnościami finansowymi.

Oparcie na uznaniu administracyjnym decyzji w sprawie umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości (...), oznacza, że uwzględnienie wniosku dłużnika w sytuacji wystąpienia tychże kryteriów pozostawione zostało do uznania organu. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem w przypadku decyzji uznaniowych organ administracyjny zobowiązany jest wyważyć słuszny interes obywatela i interes społeczny. O istnieniu ważnego interesu strony nie decyduje jej subiektywne przekonanie, lecz obiektywne kryteria, zgodne z powszechnie aprobowaną hierarchią wartości. Natomiast przez interes społeczny (publiczny) rozumie się dyrektywę postępowania nakazującą mieć na uwadze respektowanie wartości wspólnych dla całego społeczeństwa, takich jak sprawiedliwość, bezpieczeństwo, zaufanie obywateli do organów władzy, sprawność działania aparatu państwowego i korektę błędnych decyzji (por. wyrok NSA z dnia 21 maja 2003 r. sygn. akt III SA 2752/01). Interes społeczny wymaga przede wszystkim, aby dokonując redystrybucji środków publicznych organy właściwe w sprawach przedmiotowych świadczeń nie dochodziły ich zwrotu jedynie w wyjątkowych przypadkach. Niedomaganie się zwrotu kwoty świadczeń, naruszałoby w sposób rażący nie tylko interes fiskalny Państwa, ale i wartości wspólne dla całego społeczeństwa, takie jak sprawiedliwość społeczna i zaufanie obywateli do organów władzy. Społeczeństwo i jego obywatele muszą żyć w przekonaniu, że organy Państwa dbają o to, aby pieniądze publiczne były wykorzystywane w sposób zgodny z ich przeznaczeniem, a umorzenie wypłaconych świadczeń dotyczyło jedynie osób znajdujących się w zupełnie wyjątkowej sytuacji, których twierdzenia nie wzbudzają jakichkolwiek wątpliwości co do ich zgodności z prawdą, oraz które wykorzystują wszystkie swoje możliwości i uprawnienia do poprawy sytuacji finansowej. W przeciwnym wypadku należałoby uznać, że instytucje odpowiedzialne nie wykonują swoich ustawowych obowiązków i marnotrawią środki publiczne, co oczywiście naruszałoby rażąco interes społeczny.

Umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego ma zatem wyjątkowy charakter i zachodzi jedynie wówczas, gdy na skutek obiektywnych okoliczności sytuacja dochodowa i rodzinna uniemożliwia zobowiązanemu wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Rozstrzygnięcie w tym przedmiocie pozostawiono uznaniu organu administracji publicznej, co oznacza, że umorzenie należności dłużnika alimentacyjnego nie jest obligatoryjne nawet w przypadku ustalenia trudnej sytuacji dochodowej i rodzinnej.

W ramach uznania administracyjnego organ może, ale nie musi wydać decyzji zgodnej z wnioskiem. Zastosowanie ulgi ustanowionej w art. 30 ust. 2 ustawy jest prawem a nie obowiązkiem organów pomocy społecznej. Wydanie decyzji w tym przedmiocie musi zostać poprzedzone dogłębnym wyjaśnieniem i rozważeniem wszystkich istotnych okoliczności, w szczególności tych podnoszonych przez wnioskodawcę, a w jej uzasadnieniu powinny być przedstawione motywy podjętego rozstrzygnięcia.

Zdaniem Sądu, w rozpatrywanej sprawie nie przekroczono granic uznania administracyjnego. Organy dokonały bowiem wszechstronnej analizy sytuacji dochodowej i rodzinnej skarżącego.

Trzeba mieć na uwadze, jak zaznaczyło SKO w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, że dłużnik alimentacyjny co do zasady jest osobą borykającą się z problemami finansowymi, dlatego też jego sytuacja dochodowa i rodzinna powinna wyróżniać się na tle innych dłużników (wyroki NSA z dnia 13 kwietnia 2018 r. sygn. akt I OSK 2443/17 i z dnia 28 kwietnia 2020 r. sygn. akt I OSK 9/19). Tożsama wykładnia art. 30 ust. 2 ustawy prezentowana jest również w innych wyrokach NSA z dnia: 25 czerwca 2015 r. sygn. I OSK 53/14; 24 lipca 2015 r. sygn. I OSK 273/14; 27 września 2016 r. sygn. 355/15; 6 grudnia 2016 r. sygn. I OSK 1446/15, a także wcześniejszych wyrokach, które dotyczyły umorzenia zaliczek alimentacyjnych pod rządem obowiązywania art. 16 ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (por. wyroki NSA z dnia: 24 stycznia 2008 r. sygn. akt I OSK 544/07 i 14 stycznia 2010 r. sygn. akt I OSK 1166/09).

Rozważając sytuację dochodową i rodzinną skarżącego organy pomocy społecznej uwzględniły zarówno aktualną na dzień orzekania okoliczność posiadania niewielkiego, ale stałego źródła dochodu w postaci renty socjalnej przyznanej od dnia [...] r. oraz jego stan zdrowia związany z niepełnosprawnością i innymi schorzeniami. Sytuacja skarżącego jest trudna, ale nie na tyle wyjątkowa aby zastosować instytucję całkowitego umorzenia zadłużenia. Tym bardziej, iż regularnie korzysta z innych form pomocy społecznej.

SKO zaznaczyło, iż skarżący wnioskował o udzielenie mu najszerszej z ulg dopuszczalnych przez ustawodawcę.

W art. 30 ust. 2 ustawy mowa jest bowiem nie tylko o umorzeniu należności, ale także o rozłożeniu na raty, czy odroczeniu terminu płatności.

Umorzenie należności alimentacyjnych powinno być zaś zarezerwowane dla sytuacji, które nie rokują żadnej poprawy sytuacji życiowej, zdrowotnej i materialnej. Samo uzyskiwanie niskich dochodów a nawet nie uzyskiwanie dochodów nie jest okolicznością wyjątkową i szczególną na tle sytuacji innych dłużników alimentacyjnych. Sytuacja majątkowa skarżącego nie uzasadnia zwolnienia go od spłaty, istniejących względem państwa długów, powstałych w związku z finasowaniem opieki nad jego dziećmi, od której skarżący uchylał się od początku powstania obowiązku alimentacyjnego, na co wskazuje zebrany w sprawie materiał dowodowy (por. wyrok Sądu Rejonowego w J. z dnia [...] r. sygn. akt [...] oraz z dnia [...] r. sygn. akt [...], w których ustalono obowiązek alimentacyjny). Działanie dłużnika sprzeczne z normami prawa nie może być premiowane umarzaniem zaległości z tytułu wypłacanych zaliczek alimentacyjnych, uprzednio spełnianych na koszt podatnika. Państwo obciążyło podatników ciężarem częściowego comiesięcznego utrzymywania dziecka dłużnika alimentacyjnego, który ma obowiązek wydatkowane kwoty zwrócić. Zabezpieczenie społeczne nie ma na celu przejmowania w całości kosztów utrzymania dzieci na podatników (por. wyrok NSA z 4 września 2018 r. sygn. I OSK 2604/16 oraz przywołane tam orzeczenia). Już z tego powodu brak jest podstaw do umorzenia należności alimentacyjnych skarżącego, gdyż równałoby się to z rezygnacją przez Państwo z odzyskania choćby części kwoty za niego wydatkowanej. Uwzględniając ten argument i zestawiając go z trafnie przeprowadzoną oceną sytuacji dochodowej i rodzinnej skarżącego, SKO doszło do słusznego wniosku i to nie naruszając granic uznania administracyjnego, że wniosek skarżącego o całkowite umorzenie jego zadłużenia jako dłużnika alimentacyjnego nie zasługuje na uwzględnienie. Przeprowadzona ocena zebranych w sprawie dowodów nie może być uznana za ocenę dowolną. Argumentacja poczyniona w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji zasługuje na pełną aprobatę i jest wyczerpująca. SKO odniosło się do zarzutów zawartych w odwołaniu w zakresie niezbędnym do rozpatrzenia sprawy, co wynika z uzasadnienia zaskarżonej decyzji. Nawet pominięcie pewnych kwestii nie mogłoby być uznane za naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, stosownie do art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a.

W kontrolowanej sprawie organy obu instancji nie dopuściły się naruszenia przepisów postępowania administracyjnego w stopniu mogącym mieć wpływ na rozstrzygnięcie, w szczególności materiał dowodowy został zgromadzony zgodnie z zasadami wynikającymi z art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. oraz prawidłowo oceniony, stosownie do treści art. 80 k.p.a., a ponadto był wystarczający do prawidłowego zastosowania normy prawa materialnego.

Skarżący ponosi odpowiedzialność za zaistniałe zaległości powstałe z tytułu wypłaconych przez Państwo zastępczo na rzecz jego dzieci alimentów i spoczywa na nim obowiązek pełnego zaangażowania i podjęcia starań w kierunku spłaty tych zaległości wraz z odsetkami. Zwrot należności jest zasadą, a instytucja umorzenia, rozłożenia na raty albo odroczenia terminu płatności odstępstwem, wyjątkiem od ogólnej zasady obowiązku zwrotu należności i może mieć miejsce w sytuacjach szczególnych, nadzwyczajnych, która w niniejszej sprawie nie miała miejsca.

W tym stanie rzeczy, skoro podniesione w skardze zarzuty nie mogły odnieść zamierzonego skutku, Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a., oddalił skargę, o czym orzeczono w sentencji.

Wszystkie powołane wyżej orzeczenia sądów administracyjnych znajdują się w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych pod adresem internetowym http://orzeczenia.nsa.gov.pl