Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 1580/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2023-04-03 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą decyzję I instancji
Powołane przepisy: article: Art. 17 ust. 1
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: SWSA Tadeusz Kiełkowski (spr.) Sędziowie : SWSA Hanna Knysiak-Sudyka ASR WSA Marta Kisielowska po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 3 kwietnia 2023 r. sprawy ze skargi J. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie z dnia 10 sierpnia 2022 r. znak SKO.NP/4115/269/2022 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji


UZASADNIENIE

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie decyzją z dnia 10 sierpnia 2022 r., znak SKO.NP/4115/269/2022, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 735) i art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 615) oraz art. 2 i art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 570) i § 1 pkt 6 lit c rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 17 listopada 2003 r. w sprawie obszarów właściwości samorządowych kolegiów odwoławczych (Dz. U. Nr 198, poz. 1925), po rozpatrzeniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 10 sierpnia 2022 r. odwołania J. M. od decyzji działającego z upoważnienia Wójta Gminy D. Starszego Inspektora Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w D. z dnia 22 czerwca 2022 r., znak: [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad ojcem J. M.1 ur. [...] – utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji.

Powyższa decyzja, która jest przedmiotem skargi, zapadła w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych.

Decyzją z dnia 22 czerwca 2022 r., znak [...], Wójt Gminy D. – po ponownym rozpoznaniu sprawy na skutek kasacyjnego orzeczenia organu odwoławczego – odmówił J. M. przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad ojcem J. M.1, legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia organ pierwszej instancji wskazał, że bezspornym jest, że J. M.1 jest osobą, która wymaga opieki oraz że opiekę ma zapewnioną w sposób niebudzący zastrzeżeń. Nie kwestionując zatem niepełnosprawności J. M.1, niepodejmowania zatrudnienia i rezygnacji z pracy w gospodarstwie rolnym przez J. M., a także poprawnie sprawowanej opieki – organ pierwszej instancji odmówił przyznania świadczenia z uwagi niespełnienie przesłanki z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Działając na skutek odwołania J. M., Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie wydało opisaną na wstępie decyzję z dnia 10 sierpnia 2022 r., którą utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia organ odwoławczy zreferował przebieg postępowania, przytoczył art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych – i wskazał, że w obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust 1b ustawy, której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13. Zdaniem organu odwoławczego, stanowisko prawne organu I instancji co do skutków wspomnianego wyroku Trybunatu Konstytucyjnego nie zasługuje na akceptację, ponieważ w świetle art. 190 ust. 1 Konstytucji RP orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne, co oznacza, że wiążą one wszystkich adresatów bez wyjątku, a zatem winny być przez nich respektowane. Analiza przepisów Konstytucji oraz ich rozumienia przez Trybunał Konstytucyjny prowadzi do wniosku, że wykonywanie orzeczeń Trybunału jest obowiązkiem zarówno prawodawcy, jak i organów stosujących prawo. Źródłem tego obowiązku jest moc powszechnie obowiązująca orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego (art. 190 ust. 1 Konstytucji RP) w związku z zasadami państwa prawnego (art. 2 Konstytucji RP), legalizmu (art. 7 Konstytucji RP) i nadrzędności Konstytucji (art. 8 ust. 1 Konstytucji RP).

Organ odwoławczy uznał jednak, że – pomimo dokonania przez organ pomocy społecznej błędnej wykładni art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych – zaskarżona decyzja ostatecznie odpowiada prawu, ponieważ w rozpoznawanej sprawie nie zachodzi bezpośredni związek przyczynowo skutkowy pomiędzy rezygnacją z pracy lub niepodejmowaniem przez J. M. zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a koniecznością sprawowania stałej opieki nad ojcem.

Organ odwoławczy wyjaśnił, że przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego uzależnione jest od spełnienia warunków wskazanych w art. 17 ust. 1 u.ś.r. W powołanym przepisie wyraźnie wskazano na konieczność rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez osoby, o których mowa w pkt 1 - 4 w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. "Rezygnując z zatrudnienia" wnioskodawca musi celowo, intencjonalnie zaprzestać wykonywania pracy w formach prawem przewidzianych, z tytułu której otrzymuje wynagrodzenie. Z kolei "niepodejmowanie zatrudnienia" związane jest ze świadomą decyzją o nieubieganiu się o pracę, przy jednoczesnej, realnej możliwości jej wykonywania. Niepodejmowanie zatrudnienia lub rezygnacja z niego muszą być zaś bezpośrednio związane z koniecznością sprawowania stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy nad osobą niepełnosprawną. Nadto świadczenie pielęgnacyjne jest dedykowane dla osób w wieku produkcyjnym, które przez wzgląd na zaistniałe okoliczności życiowe – choroba bliskiej osoby – są zmuszone do zaprzestania pracy albo powstrzymania się od jej poszukiwania. Ustawodawca w trosce o opiekunów osób z niepełnosprawnościami ustanowił świadczenie pielęgnacyjne, które chociaż w części wynagrodzi im to, że poprzez swoje poświęcenie doznają uszczerbku w swojej sytuacji majątkowej, która dla osób w wieku produkcyjnym jest uzależniona wyłącznie od ich aktywności zawodowej.

Oceniając, czy zachodzi w sprawie związek przyczynowo - skutkowy między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia przez J. M. a koniecznością sprawowania opieki nad ojcem J. M.1 – organ odwoławczy zwrócił uwagę na oświadczenia strony, z których wynika, że jest ona właścicielem gospodarstwa rolnego o powierzchni 1,03 ha (0,9280 hap), ale go nie uprawia, gdyż sprawuje opiekę nad niepełnosprawnym ojcem. Informacja ta jest zbieżna z treścią pisma z dnia 14 lutego 2022 r., w którym Gmina D. potwierdza, że J. M. jest ujęta w rejestrach podatkowych Gminy D. jako podatnik podatku rolnego z gospodarstwa rolnego o pow. 1,03 ha. Informacja dotyczy roku 2022. W złożonym do GOPS w D. wniosku, a ściślej jego części III J. M. oświadczyła, że jest rolnikiem, jednakże zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego z dniem 1 lipca 2021 r. W piśmie z dnia 20 czerwca 2022 r. wnioskodawczyni podała, że ojciec J. M.1 od dawna zmagał się z różnymi dolegliwościami i chorobami, w związku z czym posiadał orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności z dnia 20 czerwca 2003 r. z ustalonym stopniem niepełnosprawności od dnia 12 listopada 1982 r. Wnioskodawczyni wyjaśniła, że w związku z pogorszeniem się stanu zdrowia ojca w lipcu 2021 r. zaprzestała pracować w gospodarstwie rolnym i od tamtego czasu pole jest nieuprawiane; wnioskodawczyni nie podjęła i nie podejmuje innego zatrudnienia, aby móc sprawować należytą opiekę nad ojcem. Równocześnie J. M. podjęła działania zmierzające do zmiany orzeczenia co do stopnia niepełnosprawności ojca w Powiatowym Zespole do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności, co skutkowało wydaniem w dniu 27 września 2021 r. orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. W celu weryfikacji oświadczeń wnioskodawczyni pozyskano pismo Dyrektora Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia 7 czerwca 2022 r. nr [...], w którego treści wskazano, że J. M. nie figuruje w krajowym systemie ewidencji producentów. W treści zaświadczenia z dnia 8 czerwca 2022 r. wydanego przez Kierownika Placówki Terenowej KRUS w B. ujawniono, że J. M. podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników od 16 listopada 2012 r. do nadal jako rolnik z mocy ustawy. Mając na uwadze przywołane dowody, organ odwoławczy stwierdził, iż J. M. wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego złożyła w dniu 7 lutego 2022 r., zaś według oświadczenia złożonego w części III ww. wniosku strona zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego z dniem 1 lipca 2021 r. Z treści uzasadnienia przywołanego orzeczenia Powiatowego Zespołu Do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w B. z dnia 27 września 2021 r. wynika, iż Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w B. wydał w dniu 20 czerwca 2003 r. orzeczenie, w którym zaliczył J. M.1 do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności, który miał charakter trwały. Orzeczenie to nie utraciło ważności i w trakcie jego trwania pacjent złożył wniosek o ponowne ustalenie stopnia niepełnosprawności, motywując to zmianą stanu zdrowia. W następstwie tego wniosku skład orzekający stwierdził, że pacjent wymaga stałej lub długotrwałej opieki w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji. Strona złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w dniu 7 lutego 2022 r. Zestawiając te ustalenia z załączonym do akt sprawy orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w B. z dnia 27 września 2021 r., uznającym J. M.1 za osobę niepełnosprawną w stopniu znacznym, gdzie ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 17 sierpnia 2021 r. – uznać należy, zdaniem organu odwoławczego, że zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego nie miało związku z koniecznością sprawowania opieki nad ojcem, bowiem zaistniało przed orzeczeniem ww. Zespołu uznającym J. M.1 za osobę niepełnosprawną w stopniu znacznym.

Analizując zakres czynności pielęgnacyjno-opiekuńczych, organ przywołał oświadczenia z dnia 24 lutego 2022 r. oraz 7 lutego 2022 r., w których treści J. M. podała, że jej 89 letni ojciec jest osobą legitymującą się znacznym stopniem niepełnosprawności, niezdolną do samodzielnego funkcjonowania. Nadto dodała, że ojciec ma rozpoznaną chorobę [...], [...], miażdżycę, [...] (wymaga pampersowania), zwyrodnienie kręgosłupa, nadciśnienie, przeszedł operację [...], lewe oko nie widzi na skutek urazu, na prawe oko słabo widzi. Z powodu obustronnej głuchoty nosi aparaty słuchowe. Ojciec ma kłopoty z poruszaniem się (zdarzają mu się upadki), korzysta z laski bądź kuli. Nadto w związku z chorobą [...] pogłębił się u niego stan otępienny (zapomina słów, myli pojęcia, ma trudności z wypowiadaniem się, bywa nielogiczny, splątany), ma zmienne nastroje od znużenia po atak złości, bywa pobudzony a nawet agresywny, ma trudności z orientacją w czasie jak i przestrzeni, miewa kłopoty z rozpoznawaniem osób. W ramach sprawowanej opieki nad ojcem J. M. wykonuje czynności polegające na przygotowaniu i podaniu posiłków, często też karmieniu, dba o jego higienę osobistą (kąpiel, mycie, golenie), ubiera, podaje leki, zakłada aparat słuchowy, robi zakupy, wykonuje czynności porządkowe, organizuje wizyty lekarskie i towarzyszy w ich przebiegu. Strona przedłożyła do akt sprawy dokumenty medyczne – zaświadczenie o stanie zdrowia wydane przez specjalistę medycyny rodzinnej z dnia 19 lipca 2021 r., zaświadczenie lekarskie o stanie zdrowia J. M.1 z dnia 5 sierpnia 2021 r. wydane przez specjalistę medycyny rodzinnej NZOZ P. dla potrzeb Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności, karty informacyjne z leczenia w trybie jednodniowym ze Szpitala Wojewódzkiego [...] SP ZOZ w T. z 12 marca 2021 r. i 22 grudnia 2021 r. oraz Centrum Medycznego U. w T. z okresu 2020 - 2021, które potwierdzają opisaną przez wnioskodawczynię historię rozpoznanych u niepełnosprawnego ojca chorób. Istotna w sprawie jest zalegająca w aktach "Ocena pacjenta wg zmodyfikowanej skali Barthel" z dnia 6 czerwca 2022 r. sporządzona przez lekarza medycyny M. P. oraz lic. pielęgniarkę I. D. z NZOZ P. w P. W jej treści wskazano, że J. M.1 – przy przemieszczaniu się z łóżka na krzesło i z powrotem wymaga mniejszej pomocy słownej lub fizycznej – 10 pkt, przy poruszaniu się po powierzchniach płaskich – spacer z pomocą słowną lub fizyczną jednej osoby, powyżej 50 m – 10 pkt, potrzebuje pomocy w krojeniu, smarowaniu – 5 pkt, przy korzystaniu z toalety, potrzebuje pomocy ale może coś zrobić sam – 5 pkt, przy wchodzeniu i schodzeniu po schodach potrzebuje pomocy słownej, fizycznej – 5 pkt, przy ubieraniu i rozbieraniu się potrzebuje pomocy, ale może wykonywać połowę czynności bez pomocy – 5 pkt, potrzebuje pomocy przy czynnościach osobistych – 0 pkt, jest zależny przy myciu, kąpieli całego ciała – 0 pkt, nie kontroluje czynności fizjologicznych – 0 pkt. W ramach niniejszego badania J. M.1 osiągnął 40 pkt na 100 pkt możliwych. Stwierdzono, że ww. nie wymaga pielęgniarskiej opieki długoterminowej domowej. Wreszcie, w treści pisma z dnia 20 czerwca 2022 r. wnioskodawczyni podała, że ojciec wymaga pomocy i opieki we wszystkich czynnościach życiowych. Jest po operacji [...], ma bóle nóg, trudności w poruszaniu się, zaburzenia oceny odległości, w związku z czym pozostawiony bez opieki często się potyka, a nawet przewraca. Szczególnie trudne dla niego jest poruszanie się po wszelkiego rodzaju nierównościach, wchodzenie i schodzenie ze schodów, gdyż nie jest w stanie ocenić prawidłowo wysokości czy wielkości przeszkody. Ojciec wymaga opieki poprzez wykonywanie względem niego takich czynności jak: przygotowywanie i podawanie posiłków, dozowanie i podawanie leków, zakładanie aparatów słuchowych, kąpiel, mycie, golenie, pomoc w ubieraniu i rozbieraniu, zakładanie pampersów, zakrapianie oczu i uszu, umawianie wizyt lekarskich i dowożenie go do lekarzy, na badania, obecność przy każdej wizycie, czynności porządkowe. Ojciec ma spowolnione ruchy i reakcje, ma problemy z utrzymaniem równowagi, zaburzenia pamięci, obniżenie nastroju, ma trudności w wypowiadaniu się, bywa splatany, nielogiczny, ma zmienne nastroje od znużenia i przysypiania do nadmiernej aktywności, a nawet agresji zarówno słownej, jak też fizycznej.

Przytoczywszy orzecznictwo sądów administracyjnych co do odnośnej kwestii, organ odwoławczy ocenił, że czynności opiekuńcze J. M. bezpośrednio związane z ojcem sprowadzają się do pomocy przy czynnościach dnia codziennego. Zakres opieki sprawowanej przez skarżącą nad niepełnosprawnym ojcem, w świetle zasad doświadczenia życiowego, jest do pogodzenia z równoczesnym podjęciem pracy.

Organ odwoławczy zwrócił też uwagę na to, że oprócz wnioskodawczyni, tj. J. M., zobowiązani do alimentacji względem J. M.1 są: córka A. K. – mieszka w B., nie może opiekować się ojcem ze względu na stan zdrowia schorzenia narządu wzroku i [...]; – syn K. mieszka w J. i pracuje zawodowo w systemie zmianowym. W ocenie organu odwoławczego, w przypadku kilku osób zobowiązanych do alimentacji możliwe jest takie podzielenie się obowiązkami, żeby każda z tych osób mogła podjąć (utrzymać) zatrudnienie. Co więcej, realizacja tego obowiązku nie musi polegać na osobistych staraniach, lecz może polegać na finansowaniu usług opiekuńczych dla matki, stosownie do indywidualnych możliwości. Samo natomiast stwierdzenie, że syn pracuje zawodowo nie może automatycznie oznaczać, że w żaden sposób nie może wesprzeć siostry J. (osobiście lub choćby finansowo, realizując tym samym swój obowiązek alimentacyjny) w opiece nad chorym ojcem. System zmianowy, w jakim jest zatrudniony K. M., daje właśnie możliwości w zakresie zaplanowania odpowiednich czynności opiekuńczych w stosownym czasie. Nadto córka A. K., mimo własnych problemów zdrowotnych, winna wypełnić obowiązek alimentacyjny wobec ojca stosownie do swoich możliwości. Organ odwoławczy zwrócił też uwagę na możliwość uzyskania pomocy w postaci usług opiekuńczych.

Pismem z dnia 15 września 2022 r. J. M. złożyła skargę na powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie. Skarżąca wskazała, że nie zgadza się z zaskarżoną decyzją i przedstawiła argumentację na poparcie swojego stanowiska. Skarżąca podkreśliła w szczególności, że pogarszający się stan zdrowia ojca spowodował nie tylko rezygnację z podjęcia pracy, ale także zaprzestanie prac w gospodarstwie rolnym, co nastąpiło w lipcu 2021 roku. Organ odwoławczy skupił się tylko na sferze fizycznej, ruchowej, natomiast nie wziął pod uwagę niesprawności intelektualnej osoby wymagającej opieki. Skarżąca zaznaczyła, że jej matka orzeczeniem KRUS została uznana za niezdolną do samodzielnej egzystencji, zaś córka jest osobą od urodzenia niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym i wymaga obecności skarżącej podczas załatwienia spraw urzędowych i wizyt lekarskich. Wtedy skarżąca korzysta z pomocy rodzeństwa. Ojciec w stosunku do rodzeństwa jest mniej ufny i traktuje je z dystansem. W piśmie z dnia 20 listopada 2022 r. skarżąca zwróciła uwagę na pogarszający się stan zdrowia ojca i dodatkowo przedłożyła aktualną ocenę sprawności chorego według skali Barthel, gdzie liczba punktów wyniosła 0.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie wniosło o oddalenie skargi, podtrzymując swoje stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Organ odwoławczy odniósł się również do zarzutów i twierdzeń skargi, uznając je za niezasadne.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje.

Stosownie do art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 259, dalej "p.p.s.a."), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, stosując środki określone w ustawie. Kontrola sądu polega na zbadaniu, czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu nie doszło do rażącego naruszenia prawa dającego podstawę do stwierdzenia jego nieważności, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania, naruszenia prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy oraz naruszenia przepisów postępowania administracyjnego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi ani powołaną podstawą prawną, zgodnie z dyspozycją art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd nie rozstrzyga sprawy administracyjnej merytorycznie, lecz ocenia zgodność aktu z prawem.

Kontrolując zaskarżoną decyzję zgodnie ze wskazanymi wyżej kryteriami, należało uznać, że zachodzą podstawy do pozbawienia jej mocy wiążącej. Na zasadzie art. 135 p.p.s.a. Sąd uchylił także decyzję organu pierwszej instancji.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. oświadczeniach rodzinnych (obecnie t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 390, dalej "ustawa") świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Wedle art. 17 ust. 1a ustawy osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W myśl art. 17 ust. 1b świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Z kolei art. 17 ust. 5 ustawy stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli: 1) osoba sprawująca opiekę: a) ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym, b) ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, świadczenia pielęgnacyjnego lub zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów; 2) osoba wymagająca opieki: a) pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, b) została umieszczona w rodzinie zastępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej spokrewnionej, rodzinnym domu dziecka albo, w związku z koniecznością kształcenia, rewalidacji lub rehabilitacji, w placówce zapewniającej całodobową opiekę, w tym w specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym, z wyjątkiem podmiotu wykonującego działalność leczniczą, i korzysta w niej z całodobowej opieki przez więcej niż 5 dni w tygodniu; 3) na osobę wymagającą opieki inna osoba ma ustalone prawo do wcześniejszej emerytury; (...) 5) na osobę wymagającą opieki jest ustalone prawo do dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10, prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, prawo do świadczenia pielęgnacyjnego lub prawo do zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów; 6) na osobę wymagającą opieki inna osoba jest uprawniona za granicą do świadczenia na pokrycie wydatków związanych z opieką, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej.

W niniejszej sprawie organ I instancji wskazał, jako jedyną przeszkodę do przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego, powstanie niepełnosprawności u osoby, nad którą jest sprawowana opieka, po 25 roku życia (art. 17 ust. 1b ustawy). Tę przeszkodę trafnie zweryfikował organ odwoławczy, wskazując na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (K 38/13, Dz. U. z 2014 r. poz. 1443). Organ odwoławczy prawidłowo wywiódł, że kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. Nie jest zatem dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.

Sąd nie podzielił natomiast oceny organu odwoławczego co do tego, że w świetle zebranego materiału dowodowego zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego przez skarżącą nie miało związku z koniecznością sprawowania opieki nad ojcem, ani co do tego, że zakres opieki sprawowanej przez skarżącą nie spełnia wymagań określonych w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zważywszy na ogół okoliczności niniejszej sprawy, Sąd nie podzielił też stanowiska organu odwoławczego co do znaczenia okoliczności, że poza skarżącą są jeszcze inne osoby zobowiązane do alimentacji względem osoby wymagającej opieki.

Akcentowana przez organ odwoławczy sekwencja zdarzeń (zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego przez skarżącą z dniem 1 lipca 2021 r.; uznanie J. M.1 za osobę niepełnosprawną w stopniu znacznym orzeczeniem z dnia 27 września 2021 r., gdzie ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 17 sierpnia 2021 r.; wystąpienie z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w dniu 7 lutego 2022 r.), zdaniem Sądu, nie uzasadnia wniosku o braku związku przyczynowego między zaprzestaniem prowadzenia gospodarstwa rolnego przez skarżącą a koniecznością sprawowania opieki nad ojcem, wręcz przeciwnie, taki związek rysuje się na tle tej sekwencji w sposób wyraźny. Wszak wymienione zdarzenia (zwłaszcza zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego i data powstania niepełnosprawności w stopniu znacznym) pozostają w bliskości czasowej. Jako wiarygodne jawią się też zawarte w uzasadnieniu skargi wyjaśnienia skarżącej, że już przed wydaniem orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności rozpoczęła opiekę nad ojcem (i dlatego zrezygnowała z prowadzenia gospodarstwa rolnego), a uzyskanie wspomnianego orzeczenia było kolejnym etapem. Wobec braku poprawy stanu zdrowia ojca skarżąca wystąpiła o ustalenie świadczenia pielęgnacyjnego. Zdaniem Sądu, te okoliczności przemawiają za istnieniem związku przyczynowego między zaprzestaniem prowadzenia gospodarstwa rolnego a koniecznością sprawowania opieki nad ojcem.

Gdy chodzi o zakres czynności opiekuńczych, z akt sprawy wynika, że ojciec skarżącej ma rozpoznaną chorobę [...], [...], miażdżycę, [...] (wymaga pampersowania), zwyrodnienie kręgosłupa, nadciśnienie, przeszedł operację [...], na lewe oko nie widzi na skutek urazu, na prawe oko słabo widzi. Z powodu obustronnej głuchoty nosi aparaty słuchowe; ma kłopoty z poruszaniem się (zdarzają mu się upadki), korzysta z laski bądź kuli. W związku z chorobą [...] pogłębił się u niego stan otępienny (zapomina słów, myli pojęcia, ma trudności z wypowiadaniem się, bywa nielogiczny, splątany), ma zmienne nastroje od znużenia po atak złości, bywa pobudzony, a nawet agresywny, ma trudności z orientacją w czasie jak i przestrzeni, miewa kłopoty z rozpoznawaniem osób. W ramach sprawowanej opieki nad ojcem J. M. wykonuje czynności polegające na przygotowaniu i podaniu posiłków, często też karmieniu, dba o jego higienę osobistą (kąpiel, mycie, golenie), ubiera, podaje leki, zakłada aparat słuchowy, robi zakupy, wykonuje czynności porządkowe, organizuje wizyty lekarskie i towarzyszy w ich przebiegu. Jak przyznaje organ odwoławczy, zgromadzone dokumenty potwierdzają opisaną przez wnioskodawczynię historię rozpoznanych u niepełnosprawnego ojca chorób.

Generalnie zgodzić się należy z organem odwoławczym co do tego, że orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności samo przez się nie wyklucza ani nie znosi powinności badania – w kontekście przesłanki związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem lub rezygnacją z zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki – jaki jest zakres czynności opiekuńczych faktycznie wykonywanych przez wnioskodawcę i czy w okolicznościach danej sprawy rzeczywiście uniemożliwia on podjęcie zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Hipotetycznie rzecz ujmując, zanegowanie wspomnianego związku może się zasadzać w szczególności na wykazaniu, że osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne nie sprawuje opieki nad osobą niepełnosprawną należycie albo sprawuje tę opiekę tylko częściowo, tj. wespół z innymi osobami. Jednak poczynione w niniejszej sprawie ustalenia na to nie wskazują. Zdaniem Sądu, nie podstaw do kwestionowania okoliczności, że opiekę nad ojcem J. M.1 sprawuje właśnie skarżąca, że czyni to należycie, w pełnym zakresie, zasadniczo bez udziału innych osób.

W tym kontekście warto podkreślić, że już zakres czynności opiekuńczych w sferze aktywności fizycznej jest szeroki, a dodatkowo – co jest istotne i na co zasadnie zwraca uwagę skarżąca w uzasadnieniu skargi – J. M.1 cierpi na schorzenia wpływające na sferę psychiczną, intelektualną, które implikują konieczność jeszcze większego zaangażowania opiekuna i niemal stałej jego obecności.

Zasadniczo podzielić należy stanowisko organu odwoławczego, w myśl którego istnienie innych osób zobowiązanych do alimentacji względem osoby wymagającej opieki powinno być brane pod uwagę przy ustalaniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, niemniej jednak okoliczność ta nie w każdym przypadku musi samoistnie przesądzać o rozstrzygnięciu negatywnym; podlega ona ocenie przez prymat ogółu okoliczności danej sprawy. Trzeba zatem zauważyć, że w rodzinie skarżącej jest jeszcze 84 letnia matka uznana za niezdolną do samodzielnej egzystencji oraz córka, która jest od urodzenia osobą niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym (są to okoliczności udokumentowane w aktach sprawy). Pomoc dwojga rodzeństwa skarżącej – w zakresie, w jakim może być świadczona z uwagi na ich stan zdrowia (w przypadku siostry) i pracę zawodową (w przypadku brata) – ukierunkowana jest na potrzeby matki oraz niepełnosprawnej córki skarżącej. W takiej szczególnej sytuacji istnienie innych osób zobowiązanych do alimentacji względem osoby wymagającej opieki, zdaniem Sądu, nie może być przeszkodą do przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym ojcem.

Ustalenia organu odwoławczego co do braku związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem lub rezygnacją z zatrudnienia (zaprzestaniem prowadzenia gospodarstwa rolnego) przez skarżącą a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem oraz co do tego, że opieka świadczona przez skarżącą nie spełnia wymagań określonych w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych – nie znajdują uzasadnienia w zebranym materiale dowodowym i tym samym zostały poczynione nieprawidłowo. Wskazywane przez organ odwoławczy w tym kontekście okoliczności, w tym istnienie innych osób zobowiązanych do alimentacji względem osoby wymagającej opieki – zdaniem Sądu, nie pozwalają na poczynienie takich ustaleń w obliczu ogółu uwarunkowań niniejszej sprawy. Stan faktyczny nie został zatem ustalony zgodnie z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a., wobec czego doszło do mogącego mieć istotny wpływ na wynik sprawy naruszenia tych przepisów.

Ponownie rozpatrując sprawę, organ rozważy – w oparciu o zebrany dotychczas względnie, jeżeli uzna to za potrzebne, uzupełniony materiał dowodowy – kwestię spełnienia przez skarżącą przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, z uwzględnieniem oceny prawnej sformułowanej w niniejszym wyroku, przyjmując w szczególności, że nie jest dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.

Z tych przyczyn Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c oraz art. 135 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.