Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt III SA/Po 784/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2024-06-05 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 145 § 1 pkt 1 lit. c
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 7, art. 77 i art. 80
journal: Dz.U. 2021 poz 735
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
article: art. 28 ust. 3 pkt 6 i ust. 3a
journal: Dz.U. 2022 poz 1009
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j.)

SENTENCJA

Dnia 5 czerwca 2024 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Walentyna Długaszewska (spr.) Sędzia WSA Zbigniew Kruszewski Asesor sądowy WSA Piotr Ławrynowicz Protokolant: st. sekr. sąd. Agnieszka Raczkowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 czerwca 2024 roku sprawy ze skargi J. O. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 7 września 2023 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek uchyla zaskarżoną decyzję.


UZASADNIENIE

W dniu 31 marca 2022 r. J. O. wniósł o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne w wysokości 247 626,48 zł, na ubezpieczenie zdrowotne w wysokości 83 654,86 zł oraz na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych w wysokości 22 004,63 zł, oraz wszelkich dodatkowych należności ubocznych powstałych w związku z tym zadłużeniem.

Decyzją z 21 czerwca 2022 r. (k. 158-167 akt adm.) Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w R. na podstawie:

1. art. 83 ust. 1 pkt 3 w zw. z art. 28 ust. 2 i ust. 3 oraz art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2022 r., poz. 1009), dalej: "u.s.u.s.", odmówił umorzenia należności z tytułu składek za zatrudnionych pracowników w części finansowanej przez płatnika składek oraz za osobę prowadzącą działalność gospodarczą w łącznej wysokości 480 246,83 zł, w tym na:

a) ubezpieczenia społeczne w łącznej wysokości 356 495,80 zł, w tym należność główna 140 088,38 zł,

b) ubezpieczenie zdrowotne w łącznej wysokości 84 322,70 zł, w tym należność główna 11 908,10 zł,

c) Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych w łącznej wysokości 39 428,33 zł, w tym należność główna 20 380,73 zł;

2. art. 83 ust. 1 pkt 3 w zw. z art. 28 ust. 3a i art. 32 u.s.u.s. oraz § 3 ust. 1 pkt 1-3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003 r. Nr 141, poz. 1365), dalej: "rozporządzenie", odmówił umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek w łącznej wysokości 53 773,89 zł, w tym:

a) ubezpieczenia społeczne w łącznej wysokości 28 301,90 zł, w tym należność główna 14 567,48 zł,

b) ubezpieczenie zdrowotne w łącznej wysokości 23 088,70 zł, w tym należność główna 11 908,10 zł,

c) Fundusz Pracy w łącznej wysokości 2 383,29 zł, w tym należność główna 1 162,69 zł.

Strona wniosła o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej powyższą decyzją (k. 168-170 akt adm.).

Decyzją z 12 września 2022 r. ZUS utrzymał w mocy decyzję z 21 czerwca 2022 r. (k. 185-192 akt adm.) na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021, poz. 735 ze zm.), dalej: "K.p.a.".

Strona wniosła na decyzję z 12 września 2022 r. skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu, który wyrokiem z 21 marca 2023 r. o sygn. akt III SA/Po 1059/22 uchylił zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję z 21 czerwca 2022 r. Wyrok ten uprawomocnił się 12 maja 2023 r. (k. 195 akt adm.)

W uzasadnieniu wyroku Sąd wskazał, co następuje.

W pierwszej kolejności organ winien ustalić, czy istnieją należności, o których umorzenie wnioskuje strona, tj. czy nie uległy przedawnieniu. Organ wskazał, że należności za okres od września do listopada 2010 r., od stycznia 2011 r. do listopada 2012 r. i stycznia 2013 r. nie uległy przedawnieniu, gdyż doszło do zawieszenia terminu przedawnienia z uwagi na wystawienie i doręczenie tytułów wykonawczych w latach 2011-2013. Nadto w 2015 r. należności za okres od września 2010 r. do listopada 2012 r. zabezpieczono wpisem hipoteki. Zgodnie z art. 24 ust. 5 u.s.u.s. nie ulegają przedawnieniu należności z tytułu składek zabezpieczone hipoteką, jednakże po upływie terminu przedawnienia należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia. Postanowieniem z 17 października 2018 r. Naczelnik Urzędu Skarbowego w [...] umorzył postępowanie egzekucyjne prowadzone wobec majątku skarżącego na należności za okres od czerwca do sierpnia 2011 r. stwierdzając, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwoty przewyższającej wydatki egzekucyjne. Organ podał, że wobec pozostałych należności postępowanie egzekucyjne jest prowadzone nadal, ale nie wyjaśnił, czy objęcie postępowaniem należności za okres od stycznia 2011 r. do listopada 2012 r. (okresy wskazane w zaskarżonej decyzji) uwzględnia należności za okres od czerwca do sierpnia 2011 r., wobec których postępowanie egzekucyjne zostało umorzone, czy też nie. Okoliczność ta powinna zostać przez organ wyjaśniona.

Organ nie wyjaśnił też przekonująco, że nie zaszła żadna z przesłanek całkowitej nieściągalności z art. 28 ust. 3 u.s.u.s. Z pewnością nie wystąpiły przesłanki z art. 28 ust. 3 pkt 1, 2, 3, 4-4c i 5 u.s.u.s. Jednakże wątpliwości budzi ocena, że nie wystąpiła przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s., zgodnie z którą jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Na gruncie art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. jednolicie przyjmuje się, że to ZUS ma obowiązek samodzielnie ocenić przesłankę całkowitej nieściągalności w nim opisaną, porównując spodziewane koszty egzekucji (obliczane w części w proporcji do egzekwowanych kwot) z posiadanymi informacjami o nadającym się do egzekucji majątku. Dokonując samodzielnej oceny organ winien mieć na uwadze, czy majątek zobowiązanego nadaje się w ogóle do egzekucji, jak również czy postępowanie egzekucyjne nie spowoduje ruiny finansowej i życiowej zobowiązanego i jego rodziny. Organ oceny takiej nie dokonał. Ograniczył się do stwierdzenia, że wobec skarżącego postępowanie egzekucyjne nadal się toczy. Nie odniósł się w żaden sposób do twierdzeń skarżącego, że mimo formalnego prowadzenia postępowania egzekucyjnego nie wyegzekwowano żadnych kwot. W aktach organu znajduje się informacja o wynikach dotychczas prowadzonego postępowania, gdzie w rubryce: informacja o realizacji, wpisano: brak. W postanowieniu Naczelnika Urzędu Skarbowego w [...] z 17 października 2018 r. o umorzeniu postępowania egzekucyjnego wskazano, że w prowadzonym postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwoty przewyższającej wydatki egzekucyjne. Wówczas skarżący, tak jak obecnie, otrzymywał emeryturę, spłacał zaległości alimentacyjne (obowiązek alimentacyjny wobec byłej żony ustał 7 lipca 2015 r. - wyrok Sądu Rejonowego w K. z 6 kwietnia 2016 r.) i z żoną był współwłaścicielem nieruchomości. Prowadzona egzekucja była bezskuteczna. Aktualna sytuacja skarżącego w porównaniu z tą wskazaną w postanowieniu z 2018 r. nie poprawiła się. Organ nie wyjaśnił z jakich przyczyn przy braku wyegzekwowania jakiejkolwiek kwoty uznaje, że nie zachodzi przesłanka całkowitej nieściągalności. Egzekucja zaległości alimentacyjnych ma pierwszeństwo przed innymi należnościami - i jak sam organ wskazał - potrwa jeszcze ponad 2 lata. Egzekucja z przedmiotu hipoteki od jej wpisania w czerwcu 2015 r. nie została przeprowadzona. W znajdującej się w aktach administracyjnych analizie organu egzekucyjnego z 24 maja 2022 r. ewentualnego przeprowadzenia egzekucji z przedmiotu hipoteki napisano, że z uwagi na to, że jest to ryzykowny i zbyt kosztowny środek nie jest zasadne kierowanie wniosku o prowadzenie egzekucji z ˝ udziału w nieruchomości w trybie egzekucji administracyjnej. Skarżący podał, że w sytuacji braku porozumienia z byłą żoną, zamieszkującą nieruchomość z wpisaną hipoteką oraz z uwagi na brak środków, nie jest w stanie zbyć tej nieruchomości i spłacić należności. Brak skuteczności zaspokojenia zaległości z tej nieruchomości potwierdza również bierna postawa organu wobec ewentualnej egzekucji z przedmiotu hipoteki. W takiej sytuacji argument o prowadzeniu (formalnym) postępowania egzekucyjnego nie wyjaśnia czy majątek zobowiązanego nadaje się w ogóle do egzekucji, jak również czy postępowanie egzekucyjne nie spowoduje ruiny finansowej i życiowej zobowiązanego i jego rodziny. Założenie, że za ponad 2 lata, jak skarżący spłaci zobowiązania alimentacyjne, organ będzie mógł egzekwować należności nie zostało również w przekonujący sposób uzasadnione. Istnienie możliwości spłaty zobowiązania w przyszłości winno być realne i odnosić się do konkretnej sytuacji. Organ na realność poprawy sytuacji skarżącego nie wskazał, nie przeanalizował, czy hipotetyczna możliwość egzekucji w przyszłości pozwoli na uzyskanie kwot przekraczających wydatki egzekucyjne, nie podał wysokości ponoszonych kosztów egzekucyjnych i kwot jakie mogą być realnie wyegzekwowane z emerytury skarżącego.

Zgodzić się należy z organem, że nie zaszła przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia, tj. poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności. Skarżący wskazywał na zdarzenia sprzed wielu lat, które doprowadziły do trudności w prowadzeniu działalności (wycofanie się kontrahentów i utrata palców). Te okoliczności jednak obecnie nie pozwalają na uznanie, że mogłyby (na przyszłość) pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności. Skarżący jest emerytem, działalności gospodarczej nie prowadzi.

Organ nie wyjaśnił jednak braku zaistnienia przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia, tj. przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Skarżący udokumentował swój bardzo zły stan zdrowia, który pozbawia go możliwości uzyskiwania dochodów innych niż emerytura. Uznanie przez organ, że sam fakt otrzymywania emerytury umożliwia skarżącemu opłacenie należności jest w świetle braku wyegzekwowania jakiejkolwiek kwoty z tego świadczenia gołosłowny.

Organ nie wyjaśnił również braku zaistnienia przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, tj. przypadku gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. ZUS rutynowo i pobieżnie (choć uzasadnienia decyzji obejmowały wiele stron) potraktował aktualną sytuację materialną i zdrowotną skarżącego, a właśnie to te okoliczności związane ze szczególną sytuacją, zwłaszcza zdrowotną i majątkową skarżącego, które uniemożliwiają spłatę zadłużenia, powinny być traktowane pierwszoplanowo przy rozstrzyganiu o umorzeniu należności z tytułu składek (z pkt 2 decyzji). Dowolne, nie znajdujące oparcia w materiale dowodowym sprawy, jest stanowisko organu, że uzyskiwanie stałego dochodu w postaci świadczenia emerytalnego w wysokości 762,06 zł netto (po potrąceniach tytułem egzekucji alimentów na żonę) daje możliwość spłaty zadłużenia wobec ZUS-u bez negatywnych skutków w sferze socjalno-bytowej skarżącego. Z dokonanych przez organ ustaleń wynika bowiem, że bieżące wydatki skarżącego wyczerpują praktycznie całe uzyskiwane przez niego świadczenie. Tak niska kwota w realiach aktualnych kosztów życia nie wskazuje, aby skarżący był w stanie spłacić zadłużenie. Organ nie wskazał również na istnienie realnej możliwości prowadzenia egzekucji z udziału w nieruchomości. W sprawach zainicjowanych wnioskiem o umorzenie zaległości wobec ZUS, zwłaszcza - tak jak w niniejszej sprawie - w przypadku osoby, która ze względu na wiek, ale przede wszystkim ze względu na stan zdrowia, zakończyła aktywność zawodową, organ ma obowiązek uprawdopodobnić, że z danego źródła, w konkretnym okresie, osoba ta uzyska realnie środki pozwalające jej na spłatę zadłużenia. Twierdzenie organu, że sytuacja finansowa, w jakiej aktualnie znajduje się skarżący, nie daje wystarczających podstaw dla uznania, że spłata zobowiązania z tytułu składek mogłaby pociągnąć za sobą negatywne skutki, zupełnie pomija także fakt, że skarżący, mający 70 lat, jest osobą poważnie chorą, której to okoliczności organ nie neguje. Nie można w związku z tym wykluczyć, że na skutek pogorszenia stanu zdrowia skarżącego (rozpoznanie kolejnego raka) jego sytuacja może ulec pogorszeniu i to znacznemu. ZUS powinien wziąć także pod uwagę to, czy spłata zadłużenia z tytułu składek w dłuższym okresie czasu nie spowoduje sytuacji, że po uiszczeniu przedmiotowych należności osoba zobowiązana nie będzie dysponowała środkami niezbędnymi dla zachowania podstawowych potrzeb życiowych (wyżywienie, leki, ubranie i inne). Skarżący miał przyznany okresowo zasiłek pielęgnacyjny z opieki społecznej, jak podaje korzysta z pomocy matki i córki. Wskazuje to na bardzo trudną sytuację, w jakiej się znalazł. To, że nie korzysta z szerszego wsparcia opieki społecznej nie oznacza, jak twierdzi organ, że opłacenie zaległych składek nie pozbawiłoby go możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb. Niezrozumiałe było stanowisko organu, że nie można uznać, iż sytuacja skarżącego ma charakter trwały i pogłębiający się, podczas gdy przez lata prowadzonej egzekucji nie wyegzekwowano zaległości, stan zdrowia skarżącego i jego sytuacja materialna ulegają pogorszeniu. Wbrew twierdzeniom organu w praktyce orzeczniczej nie wskazuje się na brak uwzględniania zasądzonych wyrokiem sądu alimentów przy umarzaniu należności publicznoprawnych. Praktyka orzecznicza wskazuje, że nie można oczekiwać umorzenia takich należności z uwagi na konieczność spłat, np. z tytułu zaciąganych pożyczek lub kredytów, ale nie zasądzonych alimentów.

Podsumowując, organy niedostatecznie rozważyły indywidualny interes skarżącego, który - jak wynika z akt sprawy - pozostaje w niewątpliwie ciężkiej sytuacji finansowej (niewielkie miesięczne środki finansowe). Powyższe przy uwzględnieniu jego stanu zdrowia wymaga wnikliwego rozważenia pod kątem spełnienia przesłanek warunkujących umorzenie należności z tytułu składek, czego w sprawie zabrakło.

W konsekwencji ocena organu co do możliwości finansowych skarżącego, skutkująca odmową umorzenia należności, jest dowolna, naruszając podstawowe zasady postępowania administracyjnego wyrażone w art. 7, art. 8, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. (zasadę prawdy obiektywnej, zaufania do władzy publicznej, obowiązek wszechstronnego i dokładnego zbadania wszystkich okoliczności faktycznych, mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, a także zasadę swobodnej oceny dowodów). Uchybienia te miały istotny wpływ na wydane rozstrzygnięcie. W aktach sprawy znajdują się dokumenty świadczące o zbadaniu w toku postępowania sytuacji skarżącego, jednakże sytuacja strony nie została oceniona zgodnie z zasadami logiki i doświadczenia życiowego w oparciu o zebrany w sprawie materiał dowodowy i racje strony. Organ w tym zakresie ograniczył się do matematycznego obliczenia dochodów i wydatków nie odnosząc tego w żaden sposób do braku szansy na poprawę sytuacji finansowo-zdrowotnej w rodzinie skarżącego i realnych, podstawowych potrzeb życiowych. Długotrwałość zalegania ze składkami, co generowało powstanie wysokich odsetek, nie została przez organ rozpatrzona przez pryzmat możliwości spłaty zobowiązania i braku skuteczności prowadzonej od wielu lat egzekucji. Organ nie przeanalizował wnikliwie przyczyn braku skorzystania przez skarżącego z pomocy ośrodków pomocowych, choć wyciągnął z tego faktu wniosek o braku ubóstwa w rodzinie skarżącego. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy usuną dostrzeżone przez Sąd uchybienia.

Po ponownym rozpatrzeniu wniosku decyzją z 7 września 2023 r. ZUS Oddział w R., na podstawie:

1. art. 83 ust. 1 pkt 3 w zw. z art. 28 ust. 2 i ust. 3 oraz art. 32 u.s.u.s. odmówił umorzenia należności z tytułu składek za zatrudnionych pracowników w części finansowanej przez płatnika składek oraz za osobę prowadzącą działalność gospodarczą w łącznej wysokości 480 246,83 zł, w tym na:

a) ubezpieczenia społeczne w łącznej wysokości 356 495,80 zł, w tym należność główna 140 088,38 zł,

b) ubezpieczenie zdrowotne w łącznej wysokości 84 322,70 zł, w tym należność główna 11 908,10 zł,

c) Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych w łącznej wysokości 39 428,33 zł, w tym należność główna 20 380,73 zł;

2. art. 83 ust. 1 pkt 3 w zw. z art. 28 ust. 3a i art. 32 u.s.u.s. oraz § 3 ust. 1 pkt 1-3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003 r. Nr 141, poz. 1365), dalej: "rozporządzenie", odmówił umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek w łącznej wysokości 53 773,89 zł, w tym:

a) ubezpieczenia społeczne w łącznej wysokości 28 301,90 zł, w tym należność główna 14 567,48 zł,

b) ubezpieczenie zdrowotne w łącznej wysokości 23 088,70 zł, w tym należność główna 11 908,10 zł,

c) Fundusz Pracy w łącznej wysokości 2 383,29 zł, w tym należność główna 1 162,69 zł.

W uzasadnieniu decyzji wskazano, co następuje.

Strona pobiera świadczenie emerytalne, z którego dokonywane są potrącenia alimentacyjne na rzecz byłej żony. Strona przedłożyła przekaz pocztowy dotyczący emerytury przyznanej jej w lipcu 2023 r. w wysokości 2 822,05 zł brutto, do wypłaty 835,84 zł. Ustalenia ZUS potwierdzają, że strona pobiera świadczenie emerytalne w wysokości 2 822,05 zł brutto i że ze świadczenia realizowane są potrącenia alimentacyjne w wysokości 1 693,23 zł - do wypłaty jest przekazywana kwota 835,84 zł.

W rozmowie telefonicznej przeprowadzonej 16 sierpnia 2023 r. z Kancelarią Komorniczą Pana M. K. w [...] Zakład uzyskał informację, że potrącenia ze świadczenia przekazywane są na poczet zaległych alimentów, ponieważ obowiązek bieżących alimentów już ustał. Zgodnie z wyrokiem Sądu Rejonowego w [...] z 6 kwietnia 2016 r., sygn. akt III RC [...] wynika, że obowiązek alimentacyjny strony wygasł z dniem 7 lipca 2015 r.

Strona wskazała świadczenie dodatkowe w wysokości 1 200 zł brutto rocznie i świadczenie z pomocy społecznej w wysokości 215,84 zł (zasiłek pielęgnacyjny) oraz korzysta z pomocy matki w wysokości 500 zł. Strona załączyła decyzję w sprawie ustalenia prawa do zasiłku pielęgnacyjnego od stycznia 2022 r. do stycznia 2023 r. w wysokości 215,84 zł miesięcznie.

Wnioskodawca jest rozwiedziony i oświadczył, że prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. We wniosku o umorzenie poinformował, że miesięczne wydatki to ok. 1 200 zł i ok. 300 zł na leki i opiekę medyczną. W oświadczeniu z 18 kwietnia 2022 r. wymienił następujące stałe wydatki: opłaty eksploatacyjne 450 zł, koszty leczenia 300 zł. Jednocześnie poinformował, że ponosi stałe wydatki na własne utrzymanie w miesięcznej kwocie ok. 1 100 zł plus stałe wydatki na leczenie. Oznajmił, że wydatki na leki są pokrywane z pomocy społecznej w wysokości 215 zł. Kwoty na utrzymanie, przekraczające uzyskiwane przychody, pochodzą ze wsparcia od najbliższych - matki i córki. W piśmie z czerwca 2023 r. podał, że wzrosły wydatki na leczenie. Na dowód ponoszonych wydatków związanych z leczeniem wnioskodawca przedłożył dokumenty.

Wnioskodawca oświadczył, że jest inwalidą, w wypadku w 1988 r. stracił w całości lub częściowo palce obu rąk. W maju 2013 r. miał poważny wypadek samochodowy, jest schorowany i od wielu lat regularnie leczy się u specjalistów. Oświadczył, że 19 listopada 2021 r. orzeczono wobec niego znaczny stopień niepełnosprawności i wymaga stałej opieki najbliższych. Do akt sprawy załączono dokumentację medyczną.

W oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym z 31 marca 2022 r. wnioskodawca wykazał oprócz zadłużenia w ZUS również zaległość wobec Urzędu Skarbowego z tytułu podatku VAT w wysokości ok. 20 000 zł i zaległości alimentacyjne ok. 42 000 zł. W oświadczeniu z 18 kwietnia 2022 r. wskazał, że posiada zobowiązania pieniężne z tytułu podatków w wysokości 28 000 zł i alimentacyjne w wysokości 36 886 zł, miesięcznie 1 254 zł. Oznajmił, że zobowiązania są regulowane. Formą spłaty jest egzekucja prowadzona przez Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w [...]. Łączna miesięczna kwota spłaty wynosi 1 274 zł.

W oświadczeniu z 31 marca 2022 r. wnioskodawca poinformował o nieruchomości zabudowanej domem mieszkalnym o powierzchni około 360 m˛, użytkowanym w całości tylko przez byłą żonę oraz budynku byłej firmy o powierzchni ok. 1 900 m˛. Oświadczył, że szacowana wartość całości nieruchomości z budynkami stanowi ok. 1 500 000 zł. Zgodnie z ustaleniami Zakładu wnioskodawca figuruje w Centralnej Bazie Danych Ksiąg Wieczystych jako współwłaściciel (w ˝ części) nieruchomości gruntowej (tereny mieszkaniowe, tereny przemysłowe i grunty orne) o powierzchni 0,3546 ha, położonej w miejscowości R. przy ul. [...], a udział w nieruchomości jest obciążony hipoteką przymusową na rzecz ZUS.

Zakład 1 sierpnia 2023 r. dokonał analizy możliwości dochodzenia należności z przedmiotu hipoteki wskazując, że z kwoty uzyskanej z ewentualnej sprzedaży powyższej nieruchomości zostaną zaspokojone koszty egzekucyjne i zadłużenie alimentacyjne (na luty 2022 r. wynosiło ok. 36 000 zł plus należności przyszłe 34 000 zł) w przypadku przyłączenia się komornika do egzekucji do nieruchomości. Obecnie prowadzone działania egzekucyjne przez ZUS wobec strony są nieefektywne - brak wpłat. Mając na uwadze m. in. nieskuteczność przymusowego dochodzenia i realną możliwość zaspokojenia chociaż w części tak wysokiego zadłużenia jedynie ze sprzedaży nieruchomości podjęto decyzję, aby wszcząć postępowanie egzekucyjne z udziału w nieruchomości.

Zgodnie z ustaleniami Zakładu umową darowizny sporządzoną 3 lipca 2013 r. wnioskodawca dokonał zapisu terenów mieszkalnych o powierzchni 0,0668 ha położonych w [...] przy ul. [...], [...], na córkę M. O.. W dziale III KW dokonano wpisu ograniczonego prawa rzeczowego na rzecz strony do nieodpłatnej i dożywotniej służebności osobistej mieszkania polegającej na korzystaniu z pomieszczeń o łącznej powierzchni 94,19 m˛ w budynku mieszkalnym znajdującym się na przedmiotowej nieruchomości.

Wnioskodawca zaznaczył, że nie posiada majątku ruchomego. Według ustaleń w Centralnej Ewidencji Pojazdów na nazwisko strony nie są zarejestrowane żadne pojazdy.

Postanowieniem z 17 października 2018 r. Naczelnik Urzędu Skarbowego w [...] umorzył postępowanie egzekucyjne prowadzone wobec majątku strony (na należności za okres od czerwca do sierpnia 2011 r.) stwierdzając, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwoty przewyższającej wydatki egzekucyjne. W uzasadnieniu wskazano, że organ egzekucyjny czynił starania mające na celu ustalenia możliwości wykorzystania w postępowaniu dostępnych środków egzekucyjnych, jednakże nie uzyskano informacji dotyczących środków pieniężnych na kontach bankowych strony, wierzytelności, posiadanych przez stronę praw majątkowych i ruchomości. Organ egzekucyjny w celu wyegzekwowania zaległości dokonał zajęcia prawa majątkowego stanowiącego wierzytelność z rachunku bankowego u zajętej wierzytelności w Banku [...] S.A. (obecnie [...] S.A.). Bank poinformował, że wystąpił zbieg egzekucji administracyjnej z sądową w odniesieniu do rachunku, gdzie w pierwszej kolejności zaspakajane są raty alimentów. W odpowiedzi na wezwanie bank wyjaśnił, że w okresie 12 miesięcy poprzedzających dzień zapytania na zajętym rachunku bankowym nie odnotowano operacji wpłat/wypłat. Egzekucja administracyjna nie doprowadziła do wyegzekwowania zaległości mimo przydzielenia tytułów wykonawczych do służby poborcy skarbowemu, który spisał protokół o stanie majątkowym strony, z którego wynikało, że strona z żoną posiada budynek (wysoki parter, w którym była prowadzona działalność gospodarcza). Wnioskodawca przebywał przy ul. [...] w [...], gdyż sprawował opiekę nad matką (85 lat). Wnioskodawca otrzymuje emeryturę, z której dokonywane są potrącenia alimentacyjne (stanowią one całą nadwyżkę ponad kwotę wolną od potrąceń), a w 2013 r. zlikwidował działalność gospodarczą. Organ egzekucyjny dokonał zawiadomienia o zajęciu prawa majątkowego stanowiącego świadczenie z zaopatrzenia emerytalnego oraz ubezpieczenia społecznego z zajętej wierzytelności będącego organem rentowym. ZUS poinformował, że z emerytury dokonywane są potrącenia alimentacyjne zaległe na rzecz Komornika Sądowego w [...]. Z systemu informatycznego wynikało, że strona ma zarejestrowany od 2007 r. samochód osobowy marki [...] z 1993 r., jednak do protokołu o stanie majątkowym oświadczyła, że nie jest właścicielem żadnych pojazdów mechanicznych. Z wykazu Centralnej Bazy Danych Ksiąg Wieczystych wynikało, że strona posiadała z żoną udział w nieruchomości, stanowiący współwłasność łączną małżeńską, charakteryzującą się brakiem określonych udziałów, a tym samym wyłączoną możliwością ich rozporządzania. Podkreślono, że zgodnie z orzecznictwem sądów administracyjnych skierowanie egzekucji do majątku wspólnego może odbywać się wyłącznie w oparciu o wystawiony na podstawie art. 27c ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji tytuł wykonawczy na zobowiązanego i jego małżonka. W świetle powyższego wskazano, że tytuły wykonawcze, na podstawie których prowadzono postępowanie egzekucyjne, wystawiono tylko na stronę. Odnotowano, że wszczęcie ponownej egzekucji nastąpi w przypadku ujawnienia majątku lub źródeł dochodu strony.

Wobec strony jest prowadzone postępowanie egzekucyjne (dotyczące zaległości od września 2010 r. do maja 2011 r. i od września 2011 r. do stycznia 2013 r.) przez Dyrektora Oddziału ZUS w [...]. Należności z tytułu składek figurujące na koncie płatnika są wymagalne i nie uległy przedawnieniu. Wymieniono czynności, które wpłynęły na zawieszenie biegu terminu przedawnienia. Podano też, że należności za okres od września 2010 r. do listopada 2012 r. są zabezpieczone hipoteką. Zgodnie z art. 24 ust. 5 u.s.u.s. nie ulegają przedawnieniu należności z tytułu składek zabezpieczone hipoteką, jednakże po upływie terminu przedawnienia należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia.

Odnosząc się do wskazań Sądu o wyjaśnienie czy decyzja uwzględnia należności za okres od czerwca do sierpnia 2011 r. objęte postanowieniem o umorzeniu postępowania egzekucyjnego z 2018 r. wskazano, że powyższe zaległości są uwzględnione w przedmiotowej decyzji.

Wniosek rozpoznano w oparciu o wszystkie przepisy prawne mogące mieć zastosowanie w sprawie, tj. art. 28 ust. 3 i 3a u.s.u.s.

Zgodnie z art. 28 ust. 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek (w tym także odsetki za zwłokę, koszty upomnienia, opłata dodatkowa) mogą być umarzane tylko w przypadku stwierdzenia ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. Przesłanki wystąpienia całkowitej nieściągalności zostały określone w art. 28 ust. 3 pkt 1-6 u.s.u.s. Całkowita nieściągalność ma miejsce wówczas, gdy:

1. zobowiązany zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie,

2. sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 ust. 1 pkt 1 ustawy z 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2022 r., poz. 1520 ze zm.),

3. nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2023 r., poz. 2383),

4. nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym,

4a. wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym,

4b. nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym,

4c. ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe,

5. naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję,

6. jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Analiza materiału dowodowego nie wykazała okoliczności, które skutkowałyby umorzeniem zobowiązania na podstawie powyższych przepisów. W stosunku do strony nie było prowadzone postępowanie upadłościowe ani likwidacyjne, w związku z czym przesłanki, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4, 4b i 4c u.s.u.s. nie zachodzą. Z przyczyn oczywistych nie ma również zastosowania art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s. Wysokość zobowiązania przewyższa kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym, stąd przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s. nie ma zastosowania. Przy rozważaniu przesłanki całkowitej nieściągalności, o której mowa w art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s. należy wskazać, że wykładnia literalna tego przepisu prowadzi do wniosku, że konieczne jest, obok zaprzestania prowadzenia działalności, także ustalenie, że równocześnie: brak jest majątku, z którego można egzekwować należności; brak jest małżonka; brak jest następców prawnych; brak jest możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu Ordynacji podatkowej, stąd przepis ten nie ma zastosowania. Nie wystąpiła również przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s., gdyż naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję. W przypadku wydania postanowienia o umorzeniu postępowania egzekucyjnego wydane w tym przedmiocie orzeczenie musi być orzeczeniem, które oprócz formalnego zakończenia postępowania egzekucyjnego stwierdza równocześnie brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję.

W wyroku Sąd podkreślił, że budzi wątpliwości ocena, że nie wystąpiła przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s., zgodnie z którą jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Sąd podkreślił, że Zakład ma obowiązek samodzielnie ocenić przesłankę całkowitej nieściągalności w niej opisaną, porównując spodziewane koszty egzekucji (obliczane w części w proporcji do egzekwowanych kwot) z posiadanymi informacjami o nadającym się do egzekucji majątku. Dokonując samodzielnej oceny organ winien mieć na uwadze, czy majątek zobowiązanego nadaje się w ogóle do egzekucji, jak również czy postępowanie egzekucyjne nie spowoduje ruiny finansowej i życiowej zobowiązanego i jego rodziny.

Odnosząc się do racjonalności wszczęcia postępowania egzekucyjnego w kontekście art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. należy przywołać wyrok NSA z 15 maja 2018 r. o sygn. akt I GSK 1146/18, zgodnie z którym ocena czy ponoszenie wydatków egzekucyjnych jest zbędne, czy też może przynieść korzyść, należy wyłącznie do wierzyciela. Wydatki egzekucyjne, o których mowa w tym przepisie, to koszty faktycznie poniesione przez organ egzekucyjny w związku z prowadzeniem egzekucji, które nie są tożsame z kosztami egzekucyjnymi, które co do zasady obciążają zobowiązanego. Rozdzielenie tych pojęć zawierają art. 64b i 64c ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Zgodnie z art. 7 § 2 tej ustawy organ egzekucyjny stosuje środki egzekucyjne, które prowadzą bezpośrednio do wykonania obowiązku, a spośród kilku takich środków - najmniej uciążliwe dla zobowiązanego. Dyrektor Oddziału ZUS w celu wyegzekwowania zobowiązań może zatem zastosować w pierwszej kolejności środki egzekucyjne w postaci zajęcia rachunków bankowych czy też ewentualnych wierzytelności. A zatem w takim przypadku organ egzekucyjny zgodnie z art. 64 powyższej ustawy za wszczęcie postępowania egzekucyjnego dotyczącego należności pieniężnej pobiera opłatę manipulacyjną w kwocie 40 zł oddzielnie od każdego tytułu wykonawczego, a w przypadku wszczęcia egzekucji administracyjnej opłata ulega podwyższeniu i wynosi 100 zł oraz opłatę egzekucyjną w wysokości 10% wyegzekwowanych środków.

Opłata manipulacyjna oraz opłata egzekucyjna stanowią koszty egzekucyjne, ale nie są tożsame z wydatkami egzekucyjnymi określonymi w art. 64b ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Zgodnie z art. 64b § 1 tej ustawy wydatkami egzekucyjnymi są koszty faktycznie poniesione przez organ egzekucyjny w związku z prowadzeniem postępowania egzekucyjnego, a w szczególności na opłacenie wymienionych w tym przepisie czynności.

Wobec strony jest prowadzone postępowanie egzekucyjne przez Dyrektora Oddziału ZUS w [...], a zatem nie nastąpiło stwierdzenie braku majątku, z którego można egzekwować należności z tytułu składek.

Strona jest współwłaścicielem nieruchomości, na której Zakład dokonał zabezpieczenia hipotecznego swojej wierzytelności. Zakład 1 sierpnia 2023 r. dokonał analizy możliwości dochodzenia należności z przedmiotu hipoteki wskazując, że kwoty uzyskanej z ewentualnej sprzedaży nieruchomości zostaną zaspokojone koszty egzekucyjne i zadłużenie alimentacyjne. Obecnie prowadzone działania egzekucyjne przez ZUS wobec strony są nieefektywne - brak wpłat. Mając to na uwadze podjęto decyzję, aby wszcząć postępowanie egzekucyjne z należącego do strony udziału w nieruchomości.

Przedstawione powyżej fakty dowodzą, że nie zachodzą przesłanki z art. 28 ust. 3 u.s.u.s., stąd umorzenie należności na ich podstawie jest niemożliwe.

Z kolei, zgodnie z art. 28 ust. 3a w zw. z art. 32 u.s.u.s. i § 3 ust. 1 rozporządzenia, należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy, ubezpieczonych będących jednocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia, mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. ZUS może umorzyć wskazane należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie ich opłacić, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Przesłanka wskazana w § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia w stosunku do strony nie ma zastosowania, gdyż strona nie prowadzi już działalności gospodarczej. Powyższa przesłanka ma zastosowanie jedynie w sytuacji w której bezwzględna konieczność uregulowania ciążących zobowiązań doprowadziłaby do likwidacji przedsiębiorstwa, a co za tym idzie - jedynego źródła zarobkowania albo do ubóstwa. Wnioskodawca oświadczył, że od 1987 r. do 31 grudnia 2016 r. prowadził działalność gospodarczą, która przynosiła w latach 2010-2013 kilkusettysięczne straty, a liczba zatrudnionych pracowników zmalała przed zamknięciem firmy z kilkudziesięciu do dwóch osób. Działalność gospodarczą zamknięto 31 grudnia 2013 r. Z uwagi na wypadek samochodowy, zdarzenie losowe i niezawinione, od maja 2013 r. działalność gospodarcza praktyczne była prowadzona w niewielkim zakresie.

Obecnie na koncie widnieje zadłużenie od września 2010 r., a aktywna działalność firmy była prowadzona do 31 marca 2014 r. Zadłużenie było wynikiem nieopłacania w ustawowym terminie płatności składek na ubezpieczenia społeczne.

W § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia stwierdzono, że jedną z okoliczności przemawiających za umorzeniem pomimo braku całkowitej nieściągalności jest choroba przewlekła zobowiązanego lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiające zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Jako przewlekłą chorobę należy uznać jedynie chorobę o długotrwałym charakterze i to nie każdą, a tylko taką, która uniemożliwia uzyskiwanie przychodu na spłatę zobowiązań wobec ZUS.

Wnioskodawca powołał się na swoją sytuację zdrowotną oświadczając, że jest inwalidą, w wypadku w 1988 r. stracił w całości lub częściowo palce obu rąk. W maju 2013 r. uległ poważnemu wypadkowi samochodowemu i jest pod opieka lekarzy specjalistów. Oznajmił, że 19 listopada 2021 r. orzeczono wobec niego znaczny stopień niepełnosprawności. Wnioskodawca przeszedł operację usunięcia dwóch guzów: raka jelita grubego i esicy, pozostają pod stałą opieką onkologiczną. Ostatnie wyniki badania krwi wykazały 20-krotne przekroczenie dopuszczalnej normy CRP, a wynik PSA gruczołu krokowego jest 6-krotnie wyższy. Z uwagi na stan zdrowia, w tym problemy onkologiczne, gastryczne i kardiologiczne, przestrzega Pan diety i z tego powodu wydaje dodatkowo 200-400 zł miesięcznie na leki i wizyty lekarskie. W lipcu 2023 r. w związku z obecnym pogorszeniem się stanu zdrowia, poinformował, że niedawno ujawniono u niego raka prostaty i podjęto czynności związane z przygotowaniem do zabiegu operacyjnego. Do sprawy przedłożono dokumentację medyczną potwierdzającą powołaną wyżej sytuację zdrowotną. Załączono orzeczenie o stopniu niepełnosprawności z 3 stycznia 2022 r., z którego wynika, że wnioskodawca miał przyznany znaczny stopnień niepełnosprawności do 3 stycznia 2023 r., a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 16 października 2020 r. Na mocy przepisów epidemicznych terminy ważności orzeczeń o stopniu niepełnosprawności uległy przedłużeniu. Według wskazań medycznych wnioskodawca wymaga zaopatrzenia w przedmioty ortopedyczne, środki pomocnicze i pomoce techniczne, ułatwiające funkcjonowanie, a także korzystania z systemu środowiskowego wsparcia w samodzielnej egzystencji, przez co rozumie się korzystanie z usług socjalnych, opiekuńczych, terapeutycznych i rehabilitacyjnych świadczonych przez sieć instytucji pomocy społecznej, organizacje pozarządowe oraz inne placówki. Ponadto wnioskodawca wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Ponadto wnioskodawca nadmienił, że opiekuje się matką, mimo tego, że sam jest niepełnosprawny w stopniu znacznym wymagającym opieki.

Zakład nie kwestionuje sytuacji zdrowotnej wnioskodawcy, uznając za udokumentowane jego problemy zdrowotne. Wskazane schorzenia i wydatki związane z leczeniem są dodatkowym utrudnieniem w codziennej egzystencji, niemniej jednak nie stanowią wystarczającej podstawy do umorzenia należności. Choroba lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny może stanowić przesłankę umorzenia należności z tytułu składek tylko wtedy, gdy pozbawia płatnika możliwości uzyskiwania dochodu. W przypadku gdy zobowiązany mimo istnienia choroby uzyskuje dochody, wspomniana podstawa umorzenia nie ma zastosowania. Wniosek taki wypływa z wykładni językowej wspomnianego przepisu, a wspiera go wynik wykładni celowościowej. Celem wspomnianego przepisu, tak jak całej instytucji umorzenia należności z tytułu składek, pomimo: braku ich całkowitej nieściągalności, jest udzielenie pomocy zobowiązanym, którzy znaleźli się w szczególnie trudnym położeniu. Wnioskodawca osiąga stały dochód z tytułu pobieranego świadczenia emerytalnego (corocznie waloryzowanego), którego wypłata przysługuje niezależnie od stanu zdrowia. Wprawdzie z otrzymywanej przez Pana emerytury prowadzona jest egzekucja, jednak fakt ten nie zagrozi Pana egzystencji ze względu na prawnie chronioną część świadczenia, która nie podlega zajęciu. Ponadto w KRS figuruje Pan jako prezes zarządu spółki z o.o.

Analizując możliwość umorzenia należności należy mieć na uwadze to, czy trudności finansowe mają charakter przejściowy, czy stały i pogłębiający się. Zakład nie kwestionuje aktualnego położenia finansowego strony, na który mają wpływ problemy zdrowotne, a także konieczność regulowania zobowiązania alimentacyjnego wobec byłej małżonki, niemniej jednak obecnie wnioskodawca pobiera emeryturę.

Ponadto sytuację finansową kształtują nie tylko comiesięcznie uzyskiwane dochody, ale także posiadany majątek. Wnioskodawca jest współwłaścicielem nieruchomości, w 2022 r. oświadczając, że szacowana jej wartość z budynkami wynosi ok. 1 500 000 zł. Zakład 1 sierpnia 2023r. dokonał analizy możliwości dochodzenia należności z przedmiotu hipoteki i podjęto decyzję, aby wszcząć postępowanie egzekucyjne z należącego do wnioskodawcy udziału w tej nieruchomości.

Nie bez znaczenia pozostaje fakt, że posiadając zaległości wobec ZUS, umową darowizny sporządzoną 3 lipca 2013 r. wnioskodawca dokonał zapisu terenów mieszkalnych o powierzchni 0,0668 ha położonych w [...] przy ul. [...], [...], na córkę M. O.. Wyzbycie się przez stronę wartościowego majątku w okresie kiedy pojawiły się trudności finansowe może uzasadniać przypuszczenie celowego działania zmierzającego do stworzenia stanu całkowitej nieściągalności lub ciężkich skutków dla zobowiązanego.

W stosunku do zadłużenia jest prowadzone postępowanie egzekucyjne, które zawiesza bieg terminu przedawnienia, a tym samym wydłuża okres możliwości dochodzenia należności, zatem podjęcie decyzji o ich umorzeniu na obecnym etapie byłoby przedwczesne. Ustawowym obowiązkiem ZUS jest wykorzystanie wszelkich dostępnych środków przymusowego dochodzenia należności w okresie możliwości ich dochodzenia. Postępowanie egzekucyjne w administracji prowadzi się zgodnie z zasadą poszanowania minimum socjalnego (dla 1-osobowego gospodarstwa emeryckiego za I kwartał 2023 r. wynosi 1 650,22 zł) i minimum egzystencji (dla 1-osobowego gospodarstwa emeryckiego wynosi 732,42 zł), co wyraża się w ograniczeniach, które mają na celu ochronę dłużnika w procesie dochodzenia należności, nie dyskwalifikując przyj tym wierzyciela. Dla kwestii umorzenia zaległości nie mają znaczenia okoliczności związane z jej powstaniem. Nie stanowią one przesłanek umorzenia z art. 28 ust. 3 u.s.u.s. Ocenie podlega wyłącznie sytuacja: wnioskodawcy w kontekście przesłanek umorzenia.

Przez "ważny interes podatnika" rozumie się nadzwyczajne okoliczności, które mogłyby zachwiać podstawami egzystencji podatnika bądź zaistnieniem zdarzeń losowych powodujących utratę możliwości zarobkowania lub utratę majątku. Ponadto przyjmuje się, że aby można było mówić o "ważnym interesie podatnika" na gruncie konkretnego stanu faktycznego, wnioskodawca musiałby wykazać, że uiszczenie należności mogłoby zachwiać podstawami jego egzystencji, a nie tylko spowodować pewne trudności.

Strona wniosła na decyzję z 7 września 2023 r. skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu podnosząc, że organ nie wykonał wyroku Sądu i nie wykazując braku spełnienia przesłanek umorzenia należności z tytułu składek. Skarżący zarzucił naruszenie:

1) art. 7, art. 76 § 1, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. polegające na niewyczerpującym rozpatrzeniu całego materiału dowodowego oraz jego dowolnej ocenie przez przyjęcie, że nie zachodzą ustawowe przesłanki umorzenia zaległych należności z tytułu składek wskazane we wniosku o umorzenie, jak również, że okoliczności sprawy nie uzasadniają samego rozstrzygnięcia o umorzeniu składek, również przez wysuwanie wniosków nie znajdujących oparcia w materiale dowodowym, także przez wysuwanie wniosków w sposób oczywisty sprzecznych ze stanem faktycznym, w szczególności sytuacja strony nie została oceniona zgodnie z zasadami logiki i doświadczenia życiowego w oparciu o zebrany materiał dowodowy i racje strony;

2) art. 107 § 2 i § 3 K.p.a. przez dowolność w wydaniu decyzji przez niedostateczne uzasadnienie aktu oparte na wnioskach nie znajdujących potwierdzenia w przepisach prawa, logiki i nie popartych zebranym materiałem dowodowym;

3) art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. polegające na bezzasadnym utrzymaniu w mocy zaskarżonej decyzji, podczas gdy zasadna była jej zmiana przez orzeczenie, że z uwagi na wystąpienie przesłanek do umorzenia i okoliczności sprawy umorzenie należności jest zasadne;

4) art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. przez nieuprawnione stwierdzenie, dokonane wbrew faktom, że nie wystąpiła przesłanka, zgodnie z która jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne;

5) art. 28 ust. 2 u.s.u.s. przez uznanie, że nie zachodzi całkowita nieściągalność, mimo iż jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki na egzekucję, a Naczelnik Urzędu Skarbowego wcześniej umarzał postępowania egzekucyjne, a żadne postępowania egzekucyjne nie doprowadziły do jakiejkolwiek ściągalności (mimo wniosku strony organ nie przeprowadził dowodu z dokumentu o skuteczności egzekucji);

6) art. 28 ust. 3a u.s.u.s. przez nieuprawnione uznanie, że spłata należności nie wiązałaby się z brakiem możliwości zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych strony, mimo że zadłużenie powstało i zbiegło się z wypadkiem strony, a stan zdrowia i wiek uniemożliwiają kontynuację działalności gospodarczej lub zarobkowej, również mimo wykazania faktu sprawowania opieki nad członkiem rodziny, czego organ nie kwestionuje;

7) § 3 ust. 1 pkt 1 i pkt 3 rozporządzenia przez uznanie, że nie zachodzą określone w tych przepisach przesłanki, mimo że organ nie kwestionuje trudnej sytuacji zdrowotnej uznając ją za udowodnioną, wbrew ustaleniom co do sytuacji życiowej skarżącego i jego braku perspektyw na uzyskiwanie w przyszłości większych dochodów.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując dotychczasową argumentację.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje.

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia ma okoliczność, że zaskarżoną decyzję wydano wskutek zapadnięcia prawomocnego wyroku WSA w Poznaniu z 21 marca 2023 r. o sygn. akt III SA/Po 1059/22, którym uchylono uprzednio wydane decyzje. Zastosowanie znajduje zatem art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.), dalej: "p.p.s.a.", stanowiący, że ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie było przedmiotem rozstrzygnięcia.

Przechodząc do oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji Sąd stwierdza, że organ nie uwzględnił w całości oceny prawnej i wskazań co do dalszego postępowania wyrażonych w powyższym prawomocnym wyroku.

Sąd w wydanym uprzednio wyroku podniósł, że prawidłowe są ustalenia organów, że nie zaszły przesłanki z art. 28 ust. 3 pkt 1-5 u.s.u.s. Organ w zaskarżonej decyzji podtrzymał takie stanowisko. Sąd w obecnym składzie stanowisko to podziela. W związku z jego przytoczeniem nie ma konieczności jego powtarzania.

Sąd w wydanym uprzednio wyroku uznał natomiast, że wątpliwości budzi ocena, że nie wystąpiły przesłanki z art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. oraz § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia, zobowiązując organ do wszechstronnego wyjaśnienia i uzasadnienia czy przesłanki te wystąpiły, biorąc pod uwagę ocenę prawną i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w tym wyroku. Zgodnie z art. 153 p.p.s.a. zarówno organ, jak i obecnie orzekający Sąd są związane tą oceną prawną i wskazaniami.

Po pierwsze, zgodnie z art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. całkowita nieściągalność ma miejsce wówczas, gdy jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Sąd w wydanym uprzednio wyroku wskazał, że odnośnie przesłanki z art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. organ ma obowiązek samodzielnie ocenić wystąpienie przesłanki całkowitej nieściągalności opisanej w tym przepisie, porównując spodziewane koszty egzekucji (obliczane w części w proporcji do egzekwowanych kwot) z posiadanymi informacjami o nadającym się do egzekucji majątku. Dokonując samodzielnej oceny organ winien mieć na uwadze, czy majątek zobowiązanego nadaje się w ogóle do egzekucji, jak również czy postępowanie egzekucyjne nie spowoduje ruiny finansowej i życiowej zobowiązanego i jego rodziny.

Zdaniem Sądu orzekającego w obecnym składzie tak sformułowanych wskazań co do dalszego postępowania organ nie wykonał. Podał on co prawda wysokość wydatków egzekucyjnych przewidzianych w ustawie o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, ale nie odniósł ich do realiów kontrolowanej sprawy. Sąd zobowiązał natomiast organ nie do przytoczenia przewidzianych w tej ustawie wysokości wydatków egzekucyjnych za konkretne czynności, lecz do porównania spodziewanych kosztów egzekucji z informacjami o nadającym się do egzekucji majątku. Organ porównania takiego nie dokonał, wspominając jedynie, że obecnie prowadzone działania egzekucyjne są nieefektywne, gdyż nie wyegzekwowano żadnej kwoty.

W powyższym kontekście organ podniósł, że podjęto decyzję, aby wszcząć postępowanie egzekucyjne z udziału skarżącego w nieruchomości. Niemniej jednak w aktach administracyjnych nie ma żadnego dowodu, aby egzekucja z udziału z nieruchomości rzeczywiście została wszczęta i się toczyła. Jeżeli bowiem organ powołuje się w decyzji na jakikolwiek fakt (tu: wszczęcia egzekucji z nieruchomości) i wywodzi z tego określone skutki prawne, powinien przedstawić na tą okoliczność dowód, który powinien zaleźć się w aktach administracyjnych. Nie do zaakceptowania jest bowiem sytuacja, w której organ powołuje się na mogący mieć wpływ na wynik sprawy fakt i wyciąga z niego daleko idące konsekwencje prawne, a Sąd nie ma możliwości kontroli stanowiska organu w oparciu do dokument weryfikujący ten fakt.

Zasadniczo możliwość umorzenia należności z tytułu składek zachodzi w przypadku stwierdzenia całkowitej ich nieściągalności (art. 28 ust. 2 u.s.u.s.), która ma miejsce m. in. wówczas, gdy jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne (art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s.). Tymczasem postępowanie egzekucyjne wobec skarżącego co prawda się toczy i to od szeregu już lat, ale - jak zresztą wskazuje organ - póki co jest nieskuteczne.

W uprzednio wydanym wyroku Sąd ponadto wskazał, że dokonując samodzielnej oceny istnienia czy nieistnienia przesłanki z art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. organ winien mieć też na uwadze, czy postępowanie egzekucyjne nie spowoduje ruiny finansowej i życiowej zobowiązanego i jego rodziny. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji nie ma jednak, w kontekście oceny wystąpienia tej przesłanki, rozważań organu w zakresie powyższego wskazania Sądu.

W tym stanie rzeczy nie można uznać, że organ wykonał wskazania co do dalszego postępowania w przedmiocie istnienia przesłanki z art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. W związku z organ naruszył art. 153 p.p.s.a. i jego zadaniem przy ponownym rozpatrywaniu sprawy będzie zastosowanie się do wskazań Sądu zawartych w uprzednio wydanym wyroku, przy uwzględnieniu aktualnego stanu faktycznego sprawy w zakresie stanu majątkowego i finansowego strony oraz załączenia do akt sprawy dokumentów wykazujących fakty, z których organ wywodzi skutki prawne.

Umorzenie należności z tytułu składek w innych sytuacjach niż całkowita ich nieściągalność możliwe jest jednak w sytuacji, którą reguluje art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 rozporządzenia. Organ stwierdził, że nie występuje żadna z przesłanek ze wskazanych wyżej przepisów.

Zgodnie z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Pojęcie "w uzasadnionych przypadkach" jest niedookreślone, tak więc na podstawie art. 28 ust. 3b minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego został zobowiązany do określenia, w drodze rozporządzenia, szczegółowych zasad umarzania, o którym mowa w ust. 3a, z uwzględnieniem przesłanek uzasadniających umorzenie, biorąc pod uwagę ważny interes osoby zobowiązanej do opłacenia należności z tytułu składek oraz stan finansów ubezpieczeń społecznych. Na podstawie delegacji ustawowej zawartej w art. 28 ust. 3b Minister Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej rozporządzenie. Zgodnie z jego § 3 ust. 1 organ może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Organ był zatem zobowiązany zbadać możliwość umorzenia należności w świetle art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 rozporządzenia.

Prawidłowe i oczywiste zdaniem Sądu jest ustalenie, że nie zaszła przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia. W związku z przytoczeniem argumentów organu nie ma obecnie konieczności ich powtarzania. Sąd je w tym zakresie podziela.

W ocenie Sądu organ nie wyjaśnił jednak i wystarczająco nie uzasadnił ustalenia, że nie zaszły przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 i pkt 3 rozporządzenia. Kluczowe dla rozstrzygnięcia jest to, że - jak wynika z danych przytaczanych przez organ obecnie - sytuacja skarżącego nie poprawiła się w porównaniu z sytuacją, którą ustaliły organy w uprzednio zakwestionowanych i uchylonych przez Sąd decyzjach.

Skarżący bowiem, odnośnie przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia - jak wskazał już Sąd w uprzednio wydanym wyroku - udokumentował swój zły stan zdrowia, ograniczający jego możliwości zarobkowe, co potwierdza również organ w zaskarżonej obecnie decyzji. Brak jest jednocześnie informacji o poprawie stanu zdrowia (co więcej, organ uznał za udowodnione jego pogorszenie w związku z wykryciem w 2023 r. raka prostaty i przygotowaniami do kolejnej operacji), ale również brak wskazania przez organy przekonujących argumentów mogących być podstawą do przyjęcia, że stan zdrowia skarżącego pozwala mu na możliwość uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Organ skupił się bowiem na uzyskiwaniu dochodu (emerytury), natomiast pominął, czy ten dochód umożliwia opłacenie należności, w kontekście stanu zdrowia i łączących się z tym wydatków na leczenie, leki i dietę. Organ powołuje również okoliczność, że skarżący jest prezesem zarządu sp. z o. o., ale nie podaje ani nie dokumentuje, jakie skarżący miałby z tego uzyskiwać dochody. Organ ma zaś obowiązek uprawdopodobnić, że z danego źródła, w konkretnym okresie, osoba ta uzyska realnie środki pozwalające jej na spłatę zadłużenia.

Jednocześnie budzi wątpliwości stanowisko organu, że nie występuje przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, związana z pozbawieniem skarżącego możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych w razie opłacenia należności z tytułu składek. Jak już wyżej wspomniano, dotychczasowa egzekucja jest nieskuteczna i jednocześnie brak dowodu na wszczęcie egzekucji z nieruchomości. Organ również nie wykazał, że niewielka emerytura (do wypłaty 835,84 zł po potrąceniach na poczet zaległych alimentów) wraz z zasiłkiem pielęgnacyjnym 215,84 zł i pomocą matki 500 zł, w kontekście przedstawionego w zaskarżonej decyzji i niekwestionowanego przez organ złego i pogarszającego się stanu zdrowia oraz przedstawionych wydatków zbliżonych do łącznej sumy dochodów i zaległości alimentacyjnych, mogłaby zostać wykorzystana na spłatę należności z tytułu składek bez pozbawienia skarżącego możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych.

Organ podniósł, że postępowanie egzekucyjne prowadzi się zgodnie z zasadą poszanowania minimum socjalnego (dla 1-osobowego gospodarstwa emeryckiego za I kwartał 2023 r. wynosi 1 650,22 zł) i minimum egzystencji (dla 1-osobowego gospodarstwa emeryckiego wynosi 732,42 zł). Niemniej jednak wskazane wartości minimum socjalnego i minimum egzystencji są jedynie statystyczne, więc organ w każdej indywidualnej sprawie powinien ocenić, czy środki, którymi faktycznie dysponuje strona można uznać za wystarczające na zaspokojone jej zindywidualizowanych, niezbędnych potrzeb, w tym tych wskazanych przez stronę (związanych m. in. z jej szczególnym stanem zdrowia). O ile zatem sięgnięcie przez organ porównawczo do kryterium minimum socjalnego czy minimum egzystencji może być co do zasady uzasadnione, to wyprowadzenie z niego rzetelnych wniosków co do spełnienia przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia wymaga uwzględnienia wszystkich indywidualnych okoliczności danej sprawy, mogących rzutować na odmienności sytuacji strony od sytuacji statystycznej i dokonania w tym zakresie stosownej analizy, czego w sprawie zabrakło.

Pozostaje powtórzyć za Sądem jego stanowisko wyrażone w uprzednio wydanym wyroku, że niezrozumiałe jest stanowisko organu, że nie można uznać, że sytuacja skarżącego ma charakter trwały i pogłębiający się, podczas gdy przez lata prowadzonej egzekucji nie wyegzekwowano zaległości, a stan zdrowia skarżącego i jego sytuacja materialna nie ulegają poprawie.

W ocenie Sądu organ ponownie nie wykazał, że w sytuacji, w jakiej znajduje się skarżący, twierdzenie o możliwościach spłacenia zadłużenia jest realne i oparte na zasadzie logiki i doświadczenia życiowego. Rozstrzygnięcie organu jest w tym zakresie dowolne, naruszając art. 153 p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 i art. 80 K.p.a.

Skoro ustawodawca przewidział możliwość umorzenia należności - w uzasadnionych wypadkach - organ odmawiając zastosowania tej instytucji zobowiązany był należycie wykazać, że okoliczności sprawy nie uzasadniają potraktowania skarżącego w sposób szczególny. Działanie w ramach uznania administracyjnego nakłada na organ szczególny obowiązek stosowania norm prawa materialnego łącznie z wyrażoną w art. 7 K.p.a. zasadą uwzględniania interesu społecznego i słusznego interesu obywateli. W realiach kontrolowanej sprawy nie rozważono możliwości uwzględnienia słusznego interesu skarżącego, dając w sposób niedopuszczalny prymat interesowi publicznemu.

Wobec tego Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję. Rozpoznając ponownie sprawę organ powinien przeprowadzić analizę występowania przesłanek z art. 28 ust. 3 u.s.u.s., a jeśli uzna, że żadna z nich nie występuje, przesłanek z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 rozporządzenia, stosując się do wskazań zawartych w niniejszym uzasadnieniu.