Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt II SA/Gd 1078/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2024-04-04 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 36
journal: Dz.U. 2023 poz 901
law: Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Dariusz Kurkiewicz Sędziowie: Sędzia WSA Katarzyna Krzysztofowicz (spr.) Asesor WSA Justyna Dudek - Sienkiewicz po rozpoznaniu w dniu 4 kwietnia 2024 r. w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi S. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 5 października 2023 roku, nr SKO Gd/801/23 w przedmiocie zwrotu wydatków za pobyt w domu pomocy społecznej oddala skargę.


UZASADNIENIE

S. R. (dalej jako: skarżący) wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku (dalej jako: Kolegium) z dnia 5 października 2023 r., nr SKO Gd/801/23, którą utrzymano w mocy decyzję Prezydenta Miasta Gdyni (dalej jako: Prezydent) z dnia 27 grudnia 2022 r., nr MOPS.CWS.42161.38/2022, ustalającą skarżącemu kwotę 21 564,98 zł jako należność z tytułu opłat zastępczo wniesionych przez gminę Gdynia w okresie od 1 listopada 2020 r. do 10 czerwca 2022 r. za pobyt w domu pomocy społecznej T. R. – babki skarżącego.

Skarga została wniesiona w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy:

Decyzją z dnia 17 listopada 2020 r., nr MOPS.CWS.42160.54/2020, Prezydent ustalił skarżącemu wysokość miesięcznej opłaty w kwocie 1 115,43 zł za pobyt T. R. w domu pomocy społecznej, od dnia 1 listopada 2020 roku.

Pismem z dnia 24 października 2022 r. organ zawiadomił stronę o wszczęciu postępowania w sprawie zwrotu opłaty zastępczo wniesionej przez gminę za pobyt T. R. w domu pomocy społecznej za okres od 1 listopada 2020 r. do 10 czerwca 2022 r. Pismem z tej samej daty poinformowano stronę o możliwości zapoznania się z zebranym materiałem dowodowym oraz - w trybie art. 79a § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2023 r., poz. 775 ze zm.), dalej jako k.p.a., wskazano przesłanki zależne od strony, które nie zostały spełnione lub wykazane. Pisma te zostały doręczone skarżącemu w trybie art. 44 k.p.a. (awizowanie; fikcja doręczenia).

Decyzją z dnia 27 grudnia 2022 r. Prezydent ustalił kwotę 21 564,98 zł jako należność z tytułu opłat zastępczo wniesionych przez gminę Gdynia w okresie od 1 listopada 2020 r. do 10 czerwca 2022 r. za pobyt w domu pomocy społecznej T. R. Zobowiązał także skarżącego do zwrotu tej kwoty w terminie 14 dni.

W odwołaniu od tej decyzji skarżący, reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika, zarzucił naruszenie:

1. art. 7, art. 9, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a., w szczególności poprzez brak wyjaśnienia w uzasadnieniu przyczyn odstąpienia od zbadania sytuacji finansowej zobowiązanych, brak uzasadnienia kwoty oraz okresów jej wyliczenia, a także ośrodka, którego dotyczy, oraz brak zbadania czy została zawarta umowa, o której mowa w art. 103 ust. 2 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2023 r. poz. 901 ze zm.), dalej jako "u.p.s.", a jeśli tak, to z jakimi osobami, a jeśli nie, to dlaczego;

2. art. 59, art. 61 i art. 64 u.p.s., poprzez ustalenie opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej bez wszechstronnego rozważenia sytuacji majątkowej i finansowej wszystkich zobowiązanych do alimentacji członków rodziny, a także wydanie decyzji z mocą wsteczną bez podstaw do takiego działania;

3. art. 104 § 1 k.p.a. w zw. z art. 103 ust. 2 u.p.s., poprzez jego niezastosowanie i nieustalenie czy została zawarta umowa określona w ww. przepisie u.p.s.,

a w przypadku podpisania umowy przez osobę zobowiązaną, organ powinien wystąpić do sądu powszechnego z roszczeniem opartym na przepisie art. 64 Kodeksu cywilnego.

W uzasadnieniu odwołania skarżący podnosił argumenty związane z brakiem ustaleń czy - przed wydaniem decyzji ustalającej opłatę za pobyt babki w domu pomocy społecznej, którykolwiek z jej krewnych zobowiązanych do alimentacji zawarł umowę z kierownikiem ośrodka pomocy społecznej, gdyż tylko brak takiej umowy stanowi podstawę do ustalenia tej kwestii w drodze decyzji administracyjnej; przy tym organ - ustalając opłatę - nie zbadał sytuacji i możliwości finansowych zobowiązanych do uiszczania takiej opłaty. Odwołujący się zakwestionował też prawidłowość doręczenia mu decyzji ustalającej opłatę.

Na skutek rozpoznania odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku - decyzją z dnia 5 października 2023 r., wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w związku z art. 104 ust. 1 i ust. 3 w zw. z art. art. 61 ust. 1, ust. 2 i ust. 3 u.p.s., utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji.

W uzasadnieniu Kolegium wskazało, że w dniu 17 listopada 2020 r. została wydana decyzja ustalająca skarżącemu wysokość opłaty, jaką zobowiązany był ponosić z uwagi na pobyt jego babki w domu pomocy społecznej. Decyzja ta jest ostateczna i pozostaje w obrocie prawnym. Jak natomiast ustalił organ, strona nie dokonywała wymaganych opłat, w konsekwencji czego opłaty te zastępczo wnosiła gmina, co zrodziło po jej stronie prawo do ubiegania się od strony o zwrot tych należności w drodze decyzji administracyjnej.

Odnosząc się do zarzutów odwołania zauważono, że w znacznej mierze dotyczą one materii, która podlegała rozpatrzeniu na etapie postępowania w sprawie ustalenia osoby zobowiązanej do ponoszenia omawianych opłat i ich wysokości, a skoro decyzja w tym przedmiocie wydana z dnia 17 listopada 2020 roku jest ostateczna, ponowne badanie ponoszonych kwestii na obecnym etapie jest niedopuszczalne. Bieżąca sprawa nie dotyczy bowiem ustalenia opłaty dla osób zobowiązanych do jej uiszczania, lecz jest ona oddzielnym, następczym postępowaniem. Dlatego też aktualnie zbadaniu podlega wyłącznie czy istniał obowiązek ponoszenia odpłatności, oraz czy strona z tego obowiązku się wywiązywała. W tym stanie rzeczy organ I instancji był więc uprawniony do wydania decyzji ustalającej obowiązek zwrotu zastępczo ponoszonych opłat.

Organ odwoławczy przeanalizował też prawidłowość wyliczenia kwoty, jaką ustalono do zwrotu przez odwołującego się, i nie stwierdził w tym zakresie naruszeń. Kolegium zauważyło przy tym, że podnoszone na etapie postępowania odwoławczego zarzutu dotyczące okresu, którego odpłatność dotyczy i placówki, w której została umieszczona babka skarżącego, nie mają wpływu na sposób rozstrzygnięcia sprawy, bowiem okres wynika z decyzji ostatecznej z dnia 17 listopada 2020 r., a wysokość opłaty została obliczona stronie przy przyjęciu, że średni koszt utrzymania mieszkańca w domu pomocy społecznej wynosi 4.488,44 zł, gdzie mieszkańcowi domu pomocy społecznej w osobie T. R. ustalono miesięczną opłatę za pobyt w wielkości 70 % jej dochodu tj. kwotę 1.142,13 zł. Wysokość opłaty przypadająca na skarżącego została ustalona powyższą decyzją na kwotę wynoszącą stale 1.115,43 zł (4.488,44 zł -1.142,13 zł = 3.346.31 zł) przy wskazaniu, że osobami zobowiązanymi do ponoszenia opłaty pozostają jeszcze 2 osoby (3.346,31 zł : 3 = 1.115,43 zł). Natomiast okres, którego dotyczy odpłatność, odnosi się do daty, od której obowiązek ponoszenia opłat istnieje tj. od 1 listopada 2020 r. Datą końcową jest data zgonu podopiecznej, tj. 10 czerwca 2022 r. W związku z tym okres ten jest skonkretyzowany na tle

13 - letniego okresu, kiedy chora przebywała w różnych ośrodkach. Obliczając w związku z tym kwotę należną do zwrotu organ przyjął czas pobytu podopiecznej w domu pomocy społecznej przypadający od 1.11.2020 r. do 10.06.2022 r., tj. 19 miesięcy i 10 dni x 1.115,43 zł (21.193,17 + 371,81 zł) = 21.564,98 zł.

Kolegium zwróciło też uwagę, że wprawdzie art. 104 ust. 4 u.p.s. przewiduje, że w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, przy czym kluczowe jest to, że może to nastąpić na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej. Z akt sprawy nie wynika natomiast, aby strona z takim wnioskiem się zwróciła, mimo poinformowania jej o takiej możliwości w piśmie wszczynającym postępowanie oraz w piśmie o toczącym się postępowaniu. Korespondencja ta została doręczona w trybie doręczenia zastępczego art. 44 § 4 k.p.a. Natomiast strona, reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika, w treści swojego odwołania również nie zawarła takiego wniosku. Organ zaś nie miał obowiązku poszukiwania dowodów, aby omawiany tryb ulgi zastosować.

Odpowiadając z kolei na zarzut wydania decyzji z mocą wsteczną organ wyjaśnił, że jest on niezasadny, ponieważ z żądaniem zwrotu opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej wiąże się kwestia momentu ustalenia rzeczonego zobowiązania. Wobec tego, że jest ona związana z pobytem danej osoby w domu pomocy społecznej i konkretyzuje obowiązek powstający wprost z mocy prawa z dniem zaistnienia tegoż zdarzenia (umieszczenia w domu pomocy społecznej), zatem trzeba uwzględnić, iż w niniejszej sprawie decyzja ostateczna z dnia 17 listopada 2020 r. wprost wskazała datę, od której obowiązek ponoszenia opłat istnieje tj. od 1 listopada 2020 r. Natomiast datą ostateczną jest data zgonu podopiecznej, która przypadała na dzień 10 czerwca 2022 r. i do której to daty zostały poniesione zastępczo przez gminę koszty jej pobytu.

W skardze na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 5 października 2023 r., skarżący zarzucił:

1. naruszenie art. 7 w zw. z art. 77 § 1 k.p.a., które miało wpływ na treść wydanego w sprawie orzeczenia, polegające na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu całego materiału dowodowego wbrew ciążącemu na organie II instancji - na mocy art. 77 § 1 k.p.a. - obowiązkowi w tym zakresie i w konsekwencji niepodjęcie wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy poprzez:

a. zaniechanie zbadania w niniejszym postępowaniu sytuacji majątkowej skarżącego,

b. zaniechanie oceny w niniejszym postępowaniu czy skarżący, ale również J. M., Ł. M. i J. B., spełniają warunki określone w art. 61 ust. 2 u.p.s. na dzień wydawania decyzji,

c. zaniechanie oceny w niniejszym postępowaniu czy została zawarta umowa o której mowa w przepisie art. 103 ust. 2 u.p.s. lub czy taka umowa mogła być zawarta;

2. naruszenie art. 136 § 1 i 2 k.p.a. i art. 80 kpa, które miało wpływ na treść wydanego w sprawie orzeczenia, poprzez nieprzeprowadzenie przez organ odwoławczy dodatkowego postępowania w celu uzupełniania dowodów, a także nieprzeprowadzenie przez organ odwoławczy postępowania wyjaśniającego w zakresie niezbędnym do przeprowadzenia sprawy w sytuacji, gdy w zakresie niezbędnym do rozstrzygnięcia sprawy było uzupełnienie materiału dowodowego zebranego w I instancji oraz przeprowadzenie postępowania wyjaśniającego, albowiem postępowanie to uzasadniało przeprowadzenie dodatkowych dowodów z dokumentów w celu wnikliwego zbadania sprawy oraz należytego ustalenia stanu faktycznego i ustalenia sytuacji majątkowej skarżącego oraz czy została zawarta umowa, o której mowa w przepisie art. 103 ust. 2 u.p.s., lub czy taka umowa mogła być zawarta, mając na uwadze, w przypadku braku zawarcia takiej umowy, bezpodstawność decyzji;

3. naruszenie art. 107 § 3 k.p.a. w zw. z art. 140 k.p.a., które miało wpływ na treść wydanego w sprawie orzeczenia, polegające na sporządzeniu uzasadnienia niezgodnie z wymogami wynikającymi z art. 107 § 3 k.p.a. poprzez nieodniesienie się przez organ II instancji do wszystkich zarzutów strony skarżącej i niewskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, a także niewyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa,

4. błąd w ustaleniach faktycznych, mający wpływ na wydane w sprawie orzeczenie, poprzez błędne ustalenie, że:

a. sytuacja skarżącego nie pozwala na zapłatę opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej, podczas gdy w tym przedmiocie nie przeprowadzono postępowania dowodowego w niniejszym postępowaniu, zaś skarżący nie był stroną w innych postępowaniach,

b. ze skarżącym nie została zawarta umowa, o której mowa w przepisie art. 103 ust. 2 u.p.s., podczas gdy w tym przedmiocie nie przeprowadzono postępowania dowodowego w niniejszym postępowaniu, osób tych nie dopuszczono jako stron, zaś skarżący nie był stroną w innych postępowaniach,

c. decyzja wydana przez Prezydenta Miasta Gdyni z 17 listopada 2020 r. jest ostateczna i pozostaje w obrocie gospodarczym, podczas gdy należy uznać ją za bezprzedmiotową wobec naruszenia art. 103 ust 2 u.p.s.;

5. naruszenie art. 42 § 1 k.p.a. w zw. z art. 25 Kodeksu cywilnego poprzez jego niezastosowanie i niedoręczenie skarżącemu decyzji Prezydenta Miasta Gdyni z dnia 17 listopada 2020 r. zgodnie z jego adresem zamieszkania i w konsekwencji błędne zastosowanie art. 44 ust. 4 k.p.a.;

6. naruszenie art. 103 ust. 2 u.p.s. poprzez jego niezastosowanie i nieustalenie czy została zawarta umowa ze skarżącym określająca wysokość wnoszonej przez niego opłaty za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej, biorąc pod uwagę wysokość dochodów i możliwości;

7. naruszenie tj. 103 ust. 3 u.p.s. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że gmina dochodzi zwrotu zapłaconych należności na tej podstawie, podczas gdy możliwe jest to wyłącznie w przypadku gdy wysokość opłat została ustalona na podstawie decyzji lub umowy, co w niniejszej sytuacji nie miało miejsca.

Mając na uwadze powyższe zarzuty skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz zasądzenie od organu na rzecz skarżącego kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

W uzasadnieniu skargi podtrzymał także zarzuty odwołania.

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Wniosło także o rozpatrzenie sprawy w trybie uproszczonym.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2022 r., poz. 2492) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

(Dz.U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.) dalej "p.p.s.a.", sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W myśl art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozpoznając skargę rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a, zatem uwzględnia w granicach danej sprawy wszelkie naruszenia prawa a także przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozważanym wypadku. Jeżeli zaś podczas tej kontroli sąd nie dopatrzy się naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (lit. b), innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c), oddala skargę na podstawie art. 151 p.p.s.a.

Kontroli legalności w niniejszej sprawie została poddana decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 5 października 2023 r., utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta Gdyni z dnia 27 grudnia 2022 r. ustalającą kwotę należności obciążającej skarżącego z tytułu opłat zastępczo wniesionych przez gminę za pobyt w domu pomocy społecznej babki skarżącego. Orzekającym organom strona zarzuca niepełne przeprowadzenie postępowania dowodowego, w szczególności brak zbadania sytuacji majątkowej skarżącego oraz sytuacji pozostałych osób zobowiązanych do ponoszenia opłat za pobyt T. R. w domu pomocy społecznej, a także brak zbadania czy spełnione zostały przesłanki do obciążenia tych osób, w tym skarżącego, opłatą za pobyt ww. w domu pomocy społecznej w drodze decyzji administracyjnej. Analizując wydane decyzje i podnoszone wobec nich zarzuty Sąd doszedł do przekonania, że zarzuty te nie mogą stanowić podstawy do uchylenia kontrolowanych rozstrzygnięć przede wszystkim z tego powodu, że de facto nie odnoszą się one do tych aktów, a wcześniejszego etapu postępowania związanego z opłatami za pobyt w domu pomocy społecznej T. R., zakończonego wydaniem przez Prezydenta Miasta Gdyni (niepodlegającej kontroli w tej sprawie) ostatecznej decyzji z dnia 17 listopada 2020 r., nr MOPS.CWS.42160.54/2020, którą organ ustalił skarżącemu wysokość miesięcznej opłaty w kwocie 1 115,43 zł za pobyt T. R. w domu pomocy społecznej począwszy od dnia 1 listopada 2020 roku.

Materialnoprawną podstawę kontrolowanych rozstrzygnięć stanowiły przepisy ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2023 r. poz. 901 ze zm.), dalej jako "u.p.s.", która w art. 36 u.p.s. przewiduje, że jednym ze świadczeń niepieniężnych pomocy społecznej jest pobyt i usługi w domu pomocy społecznej. W art. 54 ust. 1 u.p.s. zostały zaś wskazane kryteria, które decydują o prawie do umieszczenia w domu pomocy społecznej. Należy jednak podkreślić, że pobyt w domu pomocy społecznej nie jest bezpłatny, a art. 60 ust. 1 u.p.s. wprost przewiduje, że pobyt w domu pomocy społecznej jest odpłatny do wysokości średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca, z zastrzeżeniem ust. 3 art. 60 u.p.s. Z kolei przepis art. 59 ust. 1 u.p.s. stanowi, że decyzję o skierowaniu do domu pomocy społecznej i decyzję ustalającą opłatę mieszkańca domu za jego pobyt w domu pomocy społecznej wydaje organ gminy właściwej dla tej osoby w dniu jej kierowania do domu pomocy społecznej.

Ustawa reguluje też kwestię podmiotów zobowiązanych do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej, ustalając w art. 61 ust. 1 następującą kolejność:

1) mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka,

2) małżonek, zstępni przed wstępnymi,

3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej

- przy czym osoby i gmina określone w pkt 2 i 3 nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność.

Z kolei ust. 2 art. 61 u.p.s. przewiduje, że opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej wnoszą:

1) mieszkaniec domu, nie więcej jednak niż 70% swojego dochodu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, nie więcej niż 70% tego dochodu;

2) małżonek, zstępni przed wstępnymi - zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2:

a) w przypadku osoby samotnie gospodarującej, jeżeli dochód jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, jednak kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% tego kryterium,

b) w przypadku osoby w rodzinie, jeżeli posiadany dochód na osobę jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, z tym że kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie;

3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej – w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatami wnoszonymi przez osoby, o których mowa w pkt 1 i 2.

Natomiast art. 103 u.p.s. przewiduje, że kierownik ośrodka pomocy społecznej, a w przypadku przekształcenia ośrodka pomocy społecznej w centrum usług społecznych na podstawie przepisów ustawy z dnia 19 lipca 2019 r. o realizowaniu usług społecznych przez centrum usług społecznych - dyrektor centrum usług społecznych, oraz kierownik powiatowego centrum pomocy rodzinie może, w drodze umowy, ustalić z małżonkiem, zstępnymi lub wstępnymi wysokość świadczonej przez nich pomocy na rzecz osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia. W tym przypadku nie stosuje się art. 96 ust. 1 pkt 3 (ust. 1). Kierownik ośrodka pomocy społecznej albo dyrektor centrum usług społecznych, o którym mowa w ustawie z dnia 19 lipca 2019 r. o realizowaniu usług społecznych przez centrum usług społecznych, ustala w drodze umowy z małżonkiem, zstępnymi przed wstępnymi mieszkańca domu wysokość wnoszonej przez nich opłaty za pobyt tego mieszkańca w domu pomocy społecznej, biorąc pod uwagę wysokość dochodów i możliwości (ust. 2).

Przy czym, z art. 61 ust. 2d u.p.s. wynika, że w przypadku odmowy przez osoby, o których mowa w ust. 1 pkt 2, zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2 u.p.s., wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej ustala się w drodze decyzji. Natomiast art. 61 ust. 2e u.p.s. przewiduje, że w przypadku odmowy przez osoby, o których mowa w art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s., zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2, oraz niewyrażenia zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej ustala, w drodze decyzji, organ gminy właściwej zgodnie z art. 59 ust. 1 u.p.s., w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatą wnoszoną przez mieszkańca domu i opłatami wnoszonymi przez inne osoby obowiązane, o których mowa w art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s. Wysokość opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej, o której mowa w art. 61 ust. 2e u.p.s., ustala się proporcjonalnie do liczby osób obowiązanych do jej wnoszenia.

Z powołanych regulacji wynika więc, że opłata za pobyt w domu pomocy społecznej w stosunku do małżonka, zstępnych i wstępnych może zostać ustalona albo w drodze umowy, albo decyzji administracyjnej. Przy czym należy mieć na uwadze, że zarówno umowa, jak i decyzja, służą jedynie określeniu wysokości opłaty, natomiast sam obowiązek uiszczania przedmiotowej opłaty wynika z mocy samej ustawy (por. wyrok NSA z dnia 26 lipca 2023 r., sygn. akt I OSK 1587/22, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, https://orzeczenia.nsa.gov.pl). W tej sprawie wysokość opłaty, jaką miał uiszczać skarżący za pobyt jego babki w domu pomocy od dnia 1 listopada 2020 roku (1.115,43 zł miesięcznie) została ustalona w ostatecznej decyzji Prezydenta Miasta Gdyni z dnia 17 listopada 2020 roku.

Natomiast zastępczy charakter wnoszenia opłat przez gminę wynika z art. 61 ust. 3 u.p.s., w myśl którego gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej, wnosi opłaty zastępczo, jeżeli nie wywiązują się z tego osoby zobowiązane w pierwszej kolejności. Na mocy art. 104 ust. 1 i 3 u.p.s. należności z tytułu wydatków na świadczenia z pomocy społecznej z tytułu opłat określonych przepisami ustawy oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, zaś wysokość należności podlegających zwrotowi oraz terminy ich zwrotu ustala się w drodze decyzji administracyjnej. Gminie przysługuje więc prawo dochodzenia zwrotu poniesionych w tym celu kwot (zob. wyrok NSA z 19 czerwca 2015 r., sygn. akt I OSK 62/14, dostępny jw.). Przy czym uchwałą składu siedmiu sędziów z 11 czerwca 2018 r., sygn. akt I OPS 7/17 (publ. ONSAiwsa z 2018 r., nr 5, poz. 77), Naczelny Sąd Administracyjny orzekł, że obowiązek wnoszenia - przez osoby wskazane w art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s., opłat za pobyt w domu pomocy społecznej umieszczonej w nim osoby, a w konsekwencji wydanie decyzji o zwrocie kosztów poniesionych zastępczo przez gminę na podstawie art. 104 ust. 3 u.p.s. w związku z art. 61 ust. 3 u.p.s., wymaga uprzedniego skonkretyzowania i zindywidualizowania tego obowiązku począwszy od dnia jego powstania w stosunku do każdej ze zobowiązanych osób w decyzji administracyjnej o ustaleniu opłaty wydanej na podstawie art. 59 ust. 1 u.p.s. w związku z art. 61 ust. 1 i 2 u.p.s. lub w drodze umowy zawartej na podstawie art. 103 ust. 2 u.p.s. w związku z art. 61 ust. 1 i 2 oraz art. 64 u.p.s.

Niewątpliwie zatem etap dochodzenia przez gminę zwrotu kosztów opłat wnoszonych przez nią zastępczo musi być poprzedzony etapem ustalania osób zobowiązanych do ponoszenia takich opłat i ich wysokości – w drodze umowy bądź decyzji administracyjnej. Jednocześnie jednak należy mieć na uwadze, że w ramach postępowania prowadzonego w trybie art. 104 ust. 3 w zw. z art. 61 ust. 3u.p.s., a takie zostało poddane kontroli sądowej, oceniane są wyłączenie okoliczności dotyczące istnienia obowiązku konkretnej osoby, wywiązania się z jego realizacji i zakresu opłat zastępczo poniesionych przez właściwą gminę. Nie weryfikuje się ani zasadności ponoszonych opłat, ani podmiotu zobowiązanego, ani wysokości tych opłat (zob. wyroki WSA we Wrocławiu z dnia 7 lutego 2023 r., sygn. akt IV SA/Wr 343/23 i IV SA/Wr 344/23, dostępne w CBOSA). Natomiast w rozpoznawanej skardze strona kwestionuje nie samą decyzję ustalającą skarżącemu kwotę zwrotu opłat ponoszonych zastępczo przez gminę za pobyt babki w domu opieki społecznej, lecz właśnie decyzję ustalającą skarżącemu kwotę opłaty, jaką był zobowiązany uiszczać za pobyt babki w domu pomocy społecznej, tj. decyzję wydaną w dniu 17 listopada 2020 r. Kontrola tej decyzji jest zaś poza zakresem niniejszego postępowania.

Natomiast okoliczności istotne z punktu widzenia legalności decyzji Prezydenta z dnia 27 grudnia 2022 r. i Kolegium z dnia 5 października 2023 r. de facto nie są przez stronę kwestionowane, jak również Sąd nie dopatrzył się w tym zakresie nieprawidłowości. Nie ulega bowiem wątpliwości, że skarżący był zobowiązany do ponoszenia opłat za pobyt swojej babki w domu pomocy społecznej w okresie od dnia 1 listopada 2020 r. do dnia 10 czerwca 2022 r., co wynika wprost z ostatecznej decyzji Prezydenta Miasta Gdyni z dnia 17 listopada 2020 r. Decyzja ta nie została przez skarżącego skutecznie zakwestionowana, zatem - wbrew jego twierdzeniom – opartym na subiektywnym przekonaniu o jej wadliwości – pozostaje w obrocie prawnym i wiąże organy orzekające w niniejszym postępowaniu prowadzonym w trybie art. 104 ust. 3 w związku z art. 61 ust. 3 u.p.s.

Zarzuty strony dotyczące tego, że decyzja ustalająca opłatę za pobyt babki w domu pomocy społecznej została wydana z naruszeniem prawa, ponieważ nie zbadano, czy została zawarta umowa z kierownikiem ośrodka pomocy społecznej, w którym przebywała babcia w sprawie opłaty, nie zweryfikowano sytuacji majątkowej skarżącego i innych podmiotów zobowiązanych do ponoszenia przedmiotowej opłaty, nie przeprowadzono wywiadu środowiskowego ze stroną, jak również decyzja ta została doręczona na nieprawidłowy adres, co uniemożliwiało jej zaskarżenie w zwykłym toku instancji, nie stanowiły zarzutów dotyczących tej sprawy i ewentualnie mogły zostać podniesione, przynajmniej niektóre z nich, jako podstawa np. wniosku o wznowienie postępowania zakończonego decyzją z 17 listopada 2020 r. na podstawie art. 145 k.p.a. Z akt sprawy nie wynika jednak, aby skarżący o taką weryfikację wystąpił, wobec czego jeszcze raz podkreślić należy moc obowiązującą decyzji z 17 listopada 2020 r. - wskazującej skarżącego jako podmiot zobowiązany do ponoszenia opłat, o których stanowi art. 60 u.p.s. i ustalającej wysokość tej opłaty, a także datę początkową, od której skarżący winien ją uiszczać.

Nie budzi też wątpliwości Sądu, że skarżący nie wywiązywał się z nałożonego nań obowiązku, jak również prawidłowość ustalenia zakresu opłat zastępczo ponoszonych przez gminę. Z decyzji ustalającej opłatę wynika bowiem obowiązek jej ponoszenia od dnia 1 listopada 2020 r., zaś babcia skarżącego zmarła 10 czerwca 2022 r. Taki też zakres dat ustalono w kwestionowanej decyzji, co należy uznać za działanie prawidłowe, gdyż właśnie w tym okresie gmina zastępczo ponosiła opłaty związane z pobytem babki skarżącego w domu pomocy społecznej. W tej sytuacji organ był uprawniony do wydania decyzji w oparciu o przepisy art. 104 ust. 3 w związku z art. 61 ust. 3 u.p.s., co też prawidłowo uczynił.

Także wysokość kwoty, którą skarżący jest zobowiązany zwrócić, została ustalona prawidłowo. Konieczność ponoszenia opłaty została ustalona od dnia 1 listopada 2020 r. i ustała w dniu 10 czerwca 2022 r. wraz ze śmiercią babki strony. Przez ten okres, wynoszący 19 miesięcy i 10 dni, miesięczną opłatę w wysokości 1 115,43 zł, jaką ponosić miał skarżący, uiszczała gmina. Dlatego też za 19 miesięcy pobytu babki w domu pomocy należało zwrócić gminie kwotę 21 193,17 (19 x 1 115, 43 zł), a za 10 dni czerwca 2022 r. kwotę 371,81 zł (1 115,43 zł /30 = 37,181 zł/dzień x 10 = 371,81 zł), co daje łączną kwotę 21 564,98 zł.

Należy też zauważyć, że Prezydent prawidłowo zawiadomił skarżącego o wszczęciu niniejszego postępowania i o możliwości zapoznania się z zebranym materiałem dowodowym, w tym wskazano przesłanki zależne od strony, które nie zostały spełnione lub wykazane (pisma z dnia 24 października 2022 r.) oraz o przedłużeniu terminu do jego zakończenia (pismo z dnia 24 listopada 2022 r.). Korespondencja ta została wysłana na znany organowi adres, ustalony na podstawie dostępnych rejestrów i danych, lecz nie zostały one dwukrotnie odebrane z placówki pocztowej, w której zostały złożone, i w konsekwencji doręczone w tzw. trybie zastępczym, uregulowanym w art. 44 k.p.a. Natomiast decyzja organu I instancji została odebrana przez pełnoletniego domownika skarżącego, T. R., pod tym samym adresem - znanym organowi, a wniesienie przez niego odwołania w terminie świadczy o tym, iż pod tym adresem mógł dowiedzieć się o decyzji. Należy też zwrócić uwagę, że w aktach sprawy znajduje się zwrotne potwierdzenie odbioru dotyczące zawiadomienia z dnia 21 sierpnia 2020 r. o przedłużeniu terminu do wydania decyzji ustalającej opłatę za pobyt T. R. w domu pomocy społecznej, skierowane na ten sam adres, co kwestionowane decyzje, z którego wynika, że zostało ono pokwitowane przez skarżącego. Adres skarżącego ustalony przez organ w tej sprawie był więc prawidłowy. Z powyższego wynika bowiem, że pod adresem: ul. K. [...], [...] S., skarżący odbiera korespondencję. Brak jest zatem podstaw do podważenia prawidłowości kierowania na ten adres pism w kontrolowanym postępowaniu. A skoro tak, to prawidłowe było doręczenie zawiadomienia w trybie art. 10 § 1 i art. 79a § 1 k.p.a., do którego jednak strona się nie ustosunkowała, narażając się tym samym na wydanie decyzji wyłącznie na podstawie okoliczności ustalonych samodzielnie przez organ. Także na etapie postępowania odwoławczego oraz przed sądem skarżący, reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika, kwestionując prawidłowość kierowania do niego pism na ww. adres i powołując się na obowiązek doręczania pism pod adresem zamieszkiwania strony (faktycznego zamieszkiwania), jednocześnie nie podaje, jaki jest prawidłowy adres swojego zamieszkiwania, i że jest to adres inny, niż wynika to z dostępnych organowi rejestrów. Co więcej, strona - chcąc powoływać się na obowiązki organu związane z ustaleniem prawidłowego adresu strony prowadzonego przez siebie postępowania, winna mieć na uwadze, że k.p.a. formułuje w tym zakresie nie tylko obowiązki po stronie organów, ale też obywateli. Zgodnie bowiem z art. 41 § 1 k.p.a. w toku postępowania strony oraz ich przedstawiciele i pełnomocnicy mają obowiązek zawiadomić organ administracji publicznej o każdej zmianie swojego adresu. W razie zaś zaniedbania tego obowiązku doręczenie pisma pod dotychczasowym adresem ma skutek prawny (§ 2).

Z akt sprawy wynika zaś, że ani skarżący, ani reprezentujący go profesjonalny pełnomocnik nie podali organowi innego adresu zamieszkiwania strony, pod którym należałoby dokonywać doręczeń. Wobec tego brak jest podstaw do zakwestionowania doręczeń dokonywanych w niniejszym postępowaniu, zaś argumentacja odnosząca się do prawidłowości doręczenia decyzji z dnia 17 listopada 2020 r. o wysokości opłaty, jaką skarżący jest zobowiązany ponosić za pobyt babki w domu pomocy społecznej, pozostaje poza zakresem kontrolowanego postępowania. Ewentualnie może zostać podniesiona we wniosku o wznowienie postępowania zakończonego ww. decyzją (art. 145 § 1 pkt 4 k.p.a.).

Odnosząc się zaś do kwestii zaniechania zbadania przesłanek zwolnienia z opłaty na podstawie art. 64 u.p.s. należy wskazać, że na etapie postępowania w zakresie zwrotu świadczeń (art. 104 u.p.s.), które jest przedmiotem rozpoznania sądu, ustawa przewiduje odstąpienie od żądania zwrotu świadczenia (art. 104 ust. 4 u.p.s.). Przy czym przesłanki i zakres obu ulg w zapłacie należnych zobowiązań są odmienne. Natomiast skarżący, zastępowany przez profesjonalnego pełnomocnika, swoje zarzuty opiera na przepisie art. 64 u.p.s., podnosząc, że organy nie zbadały, czy w niniejszej sprawie nie zachodzi którakolwiek z przesłanek wymienionych w tej regulacji. Tymczasem z przepisu tego jasno wynika, że odnosi się on do etapu postępowania związanego z ustalaniem osób zobowiązanych do ponoszenia opłaty i ustalania jej wysokości, który pozostaje poza zakresem oceny Sądu w niniejszej sprawie. Co zaś kluczowe, postępowanie w sprawie odstąpienia do żądania zwrotu czy też odroczenia terminu płatności lub rozłożenia jej na raty, nie jest prowadzone z urzędu, lecz na wniosek. Jak zaś wynika z akt sprawy, skarżący takiego wniosku nie sformułował, mimo iż został o takiej możliwości pouczony w piśmie z dnia 24 października 2022 r., skierowanym w trybie art. 10 § 1 i art. 79a § 1 k.p.a. Również więc z tego względu omawiany zarzut nie może odnieść skutku. Nie zgłosił także takiego wniosku w odwołaniu, mimo że był reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika.

Mając to wszystko na uwadze Sąd uznał, że decyzje wydane w sprawie zwrotu przez skarżącego kosztów opłaty zastępczo ponoszonej przez gminę z tytułu pobytu T. R. w domu pomocy społecznej nie naruszają prawa, tak materialnego, jak i procesowego, a zarzuty podnoszone w skardze nie mogą odnieść skutku. Przed wszczęciem postępowania organy zbadały czy zostały spełnione przesłanki do procedowania w tej sprawie, tj. czy ustalone zostały osoby zobowiązane do ponoszenia opłat za pobyt T. R. w domu pomocy społecznej i wysokość tych opłat, a także, czy podmioty zobowiązane swój obowiązek wypełniły oraz za jaki okres gmina zastępczo ponosiła opłaty. W tym zakresie postępowanie organów nie narusza art. 7, art. 10 § 1, art. 77 § 1 i art. 79a § 1 k.p.a., gdyż decyzje zostały wydane w oparciu o zebrany materiał dowodowy, a przed wydaniem rozstrzygnięcia stronie umożliwiono zapoznanie się z tymi dowodami i złożenie wyjaśnień, w szczególności poinformowano o możliwości wykazania przesłanek zależnych od strony, które dotychczas nie zostały spełnione. Należy przy tym zauważyć, że obowiązywanie w postępowaniu administracyjnym zasady dochodzenia prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.) - w świetle której to na organie administracji prowadzącym postępowanie spoczywa, co do zasady, obowiązek wszechstronnego oraz rzetelnego ustalenia stanu faktycznego sprawy, a której naruszenie zarzuca strona, nie oznacza, że organ ma obowiązek poszukiwania dowodów mających wykazać zaistnienie okoliczności, których wykazanie leży w interesie strony, w sytuacji jej pasywnej w tym zakresie postawy. Nałożenie na organy prowadzące postępowanie administracyjne obowiązku wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego nie zwalniało więc strony postępowania od współudziału w realizacji tego obowiązku (tak m.in. wyroki NSA: z 20 maja 1998 r., sygn. akt I SA/Ka 1605/96; z 10 października 2007 r., sygn. akt II GSK 172/07; z 21 grudnia 2007 r., sygn. akt II OSK 1783/06;

z 7 grudnia 2010 r., sygn. akt II OSK 1677/10; z 28 czerwca 2011 r., sygn. akt

II GSK 631/10; z 27 lipca 2011 r., sygn. akt II OSK 1560/10; z 9 września 2011 r.,

sygn. akt II OSK 1700/10; z 8 listopada 2013 r., sygn. akt II OSK 1291/12; z 8 grudnia 2015 r., sygn. akt II OSK 910/14; z 11 kwietnia 2017 r., sygn. akt II OSK 2045/15 - dostępne w CBOSA). W konsekwencji tak przeprowadzonego postępowania prawidłowo zastosowano art. 104 ust. 3 w zw. z art. 61 ust. 3 u.p.s.

W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, działając na podstawie art. 151 p.p.s.a., skargę jako niezasadną oddalił.

Sąd orzekał w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym stosownie do art. 119 pkt 2 p.p.s.a, gdyż wniosek w tej sprawie zgłosił organ, a strona skarżąca żądaniu temu się nie sprzeciwiła w wymaganym terminie.