Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt II SA/Gd 283/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2024-06-19 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1
journal: Dz.U. 2024 poz 323
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Katarzyna Krzysztofowicz (spr.) Sędziowie: Sędzia WSA Dariusz Kurkiewicz Asesor WSA Justyna Dudek - Sienkiewicz po rozpoznaniu w dniu 19 czerwca 2024 r. w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi E. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 14 lutego 2024 roku, nr SKO Gd/5982/23 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego 1) uchyla zaskarżoną decyzję; 2) zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku na rzecz skarżącej E. M. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

E. M. (dalej jako: skarżąca) wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku (dalej jako: Kolegium, SKO) z dnia 14 lutego 2024 r., nr SKO Gd/5982/23, utrzymującą w mocy decyzję Prezydenta Miasta Gdańska (dalej jako: Prezydent) z dnia 10 października 2023 r., nr GCŚ/DŚO/011594/SP/10/2023, o odmowie przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną matką.

Skarga została wniesiona w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy:

Pismem z dnia 12 lipca 2023 r. skarżąca złożyła wniosek o przyznanie jej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną matką – K. G. Do wniosku załączono orzeczenie o stopniu niepełnosprawności z dnia 31 marca 2021 r., zgodnie z którym matkę zaliczono do znacznego stopnia niepełnosprawności od dnia 3 marca 2021 r. Daty powstania niepełnosprawności nie da się ustalić. Załączono także zaświadczenie o stanie zdrowia matki, skrócony odpis aktu zgonu małżonka H. G., który zmarł w dniu 17 czerwca 2023 r., oraz dowody wskazujące na aktywność zawodową wnioskodawczyni, w tym umowę rozwiązaną za porozumieniem stron w dniu 30 czerwca 2023 roku.

Podczas wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 9 sierpnia 2023 r. ustalono, że wnioskodawczyni nie zamieszkuje z matką – dojazd do zamieszkania matki zajmuje jej około 20 minut samochodem (jest to odległość ok. 20 km). Podopieczna jest sprawna ruchowo i zdolna do samoobsługi. Jednakże z powodu schorzeń kręgosłupa i częstych zawrotów głowy powyższa sprawność jest ograniczona. Po mieszkaniu porusza się przy pomocy kuli łokciowej. Ma problem z pokonywaniem większych odległości i orientacją w terenie. Matka oświadczyła, że córka opiekuje się nią od godzin porannych do późnych godzin wieczornych. Z kolei wnioskodawczyni wyjaśniła, że w tygodniu zawozi syna (12 lat) do szkoły i jedzie do matki. Syn po szkole najczęściej przychodzi do mieszkania babci, gdzie jedzą wspólnie obiad, syn odrabia lekcje i późnym wieczorem wraca z wnioskodawczynią do domu. Na noc wnioskodawczyni zakłada mamie pieluchomajtki, aby nie wstawała podczas jej nieobecności. Strona nie była w stanie określić, ile godzin dziennie zajmuje jej opieka nad matką, ponieważ zależy to od kondycji psychofizycznej mamy w danym dniu. Opiekę nad matką strona sprawuje przez cały tydzień w ciągu dnia, noce matka spędza samotnie. W przespaniu całej nocy pomagają matce silne leki nasenne. Podopieczna wnioskodawczyni choruje na: nadczynność tarczycy, cukrzycę insulinozależną, nadciśnienie tętnicze, niewydolność krążenia, otępienie w stopniu średnim oraz depresję.

Jak ustalił organ, czynności związane z opieką nad matką to: pomoc w prowadzeniu gospodarstwa domowego, tj. pranie, sprzątanie, gotowanie, robienie zakupów, załatwianie spraw urzędowych, opłacanie rachunków, itp., pomoc w utrzymaniu higieny, ubieraniu się, przyjmowaniu leków, towarzyszenie w trakcie wizyt lekarskich, dowożenie na badania lekarskie, itp. Z uwagi na problemy z pamięcią matka wymaga nadzoru w trakcie pobytu w domu, towarzyszenia i motywowania do podejmowania i wykonywania prostych czynności. Podopieczna oświadczyła, że z reguły jest w stanie się ubrać (luźna, lekka odzież), umyć (córka zazwyczaj pomaga przy kąpieli 2 razy w tygodniu), samodzielnie spożywa przygotowane przez córkę posiłki, stara się kontrolować potrzeby fizjologiczne (dlatego w ciągu dnia nie używa pieluchomajtek). Pomimo pewnych problemów z pamięcią, podopieczna jest świadoma swojej sytuacji życiowej, jest zdolna do czynności prawnych (nie jest ubezwłasnowolniona).

Mając na uwadze tak ustalony stan faktyczny, decyzją z dnia 10 października 2023 r. Prezydent odmówił stronie przyznania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego.

Organ uznał, że większość podanych czynności opiekuńczych strony to zwykłe czynności życia codziennego, które i tak musiałyby być wykonane, niezależnie od tego, czy w domu znajduje się osoba o znacznym stopniu niepełnosprawności. Pomoc w prowadzeniu gospodarstwa domowego, przygotowanie posiłków, sprzątanie, robienie zakupów, spacery, wspólne spędzanie czasu, pomoc w wejściu do wanny, myciu itp. Są one wykonywane również przez osoby pracujące, które wykonują je we wczesnych godzinach porannych czy późnych godzinach wieczornych, i nierzadko dotyczy to osób, które jednocześnie pracują zawodowo i opiekują się domownikami wymagającymi wsparcia i opieki (np. dziećmi). Natomiast zatrudnienie czy też obowiązki rodzinne nie wyłączają obowiązku alimentacyjnego. Niewyobrażalna jest wręcz sytuacja, gdy chory rodzic pozostaje bez wsparcia dzieci, chyba że te dzieci z przyczyn obiektywnych nie mogą wesprzeć rodzica w opiece, np. same posiadają orzeczenie o niepełnosprawności, opiekują się innym członkiem rodziny legitymującym się orzeczeniem o niepełnosprawności. Niezaprzeczalny jest proces starzenia się rodziców, a zatem konieczność wspierania ich wraz z postępującą niemożliwością, utrudnieniami w codziennym funkcjonowaniu. Tak samo jak rodzice są odpowiedzialni za swoje dzieci do osiągnięcia pełnoletności, z uwagi na ich brak samodzielności w pewnych okresach życia, tak samo dzieci są odpowiedzialne za wspieranie rodziców wraz z osiągnięciem przez nich wieku ograniczającego ich funkcjonowanie.

Ponadto Prezydent stwierdził, że zachodzi negatywna przesłanka przyznania świadczenia, o której mowa w art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2024 r. poz. 323.), dalej jako "u.ś.r.".

W odwołaniu od tej decyzji strona zarzuciła organowi naruszenie:

1. przepisów prawa materialnego, mające wpływ na wynik sprawy poprzez zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1b u.ś.r. i pominięcie okoliczności, że w następstwie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, co determinuje naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP;

2. naruszenie przepisów prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r., poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej wnioskodawczynię w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3. naruszenie przepisów art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 związku z art. 75 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2024 r., poz. 572), dalej jako k.p.a., poprzez wydanie decyzji na podstawie błędnych i dowolnych ustaleń faktycznych przyjętych na podstawie wadliwie zebranego i ocenionego przez organ materiału dowodowego poprzez przyjęcie, że zakres sprawowanej przez wnioskodawczynię opieki nad matką nie wyklucza możliwości zatrudnienia, co w konsekwencji doprowadziło organ do błędnego ustalenia, że nie zachodzi związek pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia i jego niepodejmowaniem przez wnioskodawczynię, a koniecznością sprawowania opieki nad matką.

Wobec tego strona wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie wnioskodawczyni prawa do przedmiotowego świadczenia, ewentualnie o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji.

Na skutek rozpoznania odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze - decyzją z dnia 14 lutego 2024 r., utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

Na wstępie Kolegium stwierdziło, że podstawą odmowy przyznania świadczenia w niniejszej sprawie nie mógł być przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. i wiek matki wnioskodawczyni, w którym powstała jej niepełnosprawność. Niemniej jednak nadal nie została spełniona przesłanka związku przyczynowo - skutkowego między rezygnacją i niepodejmowaniem pracy przez wnioskodawczynię. a sprawowaną przez nią opieką oraz to, że zakres tej opieki nie wyklucza aktywności zawodowej strony.

Jak zauważono, upływ ostatniego zatrudnienia wnioskodawczyni z dniem 30 czerwca 2023 r. nie był związany z koniecznością sprawowania opieki nad matką, albowiem znaczny stopień niepełnosprawności matki zaistniał od dnia 3 marca 2021 r., czyli jeszcze ponad dwa lata po przyznaniu matce znacznego stopnia niepełnosprawności strona pracowała. Ponadto mąż niepełnosprawnej zmarł dnia 17 czerwca 2023 r., zaś niedługo po tym wnioskodawczyni rozwiązała umowę o pracę i złożyła wniosek do organu I instancji w niniejszej sprawie. Te ustalenia - zdaniem Kolegium - wskazują na to, że w istocie, po przyznaniu matce strony znacznego stopnia niepełnosprawności, to ewentualną opiekę - do swojej śmierci - sprawował, wspólnie mieszkający z podopieczną, jej mąż.

Odnosząc się do samego charakteru i zakresu opieki Kolegium wskazało, że w toku postępowania ustalono, iż wnioskodawczym wraz ze swoją rodziną mieszka oddzielnie, zaś jej niepełnosprawna w stopniu znacznym matka mieszka samotnie, ponieważ nie chce przenieść się do córki. Niepełnosprawna matka strony wymaga opieki przynajmniej od 2021 r., a jej stan zdrowia systematycznie się pogarsza. Stronie udawało się łączyć opiekę z zatrudnieniem, chociaż było to ciężkie dla strony. Wskazany przez wnioskodawczynię opis dnia wygląda następująco: w ciągu tygodnia strona zawozi syna do szkoły i potem udaje się do mamy. Po szkole syn przychodzi do babci, gdzie odrabia lekcje, wszyscy także jedzą obiad, a wieczorem wraz z synem strona wraca do swojego domu. W soboty strona cały dzień jest u mamy sama, a w tym czasie jej mąż spędza sobotę z synem. W niedzielę cała rodzina strony jest u jej mamy. Zdaniem Kolegium znaczną część czynności wskazanych przez stronę i przez nią wykonywanych stanowią czynności wykonywane w gospodarstwach domowych, w których nie ma osoby niepełnosprawnej wymagającej opieki. Łączone są one z aktywnością zawodową członków rodziny. W ramach prowadzonego odrębnego gospodarstwa domowego niepełnosprawnej matki strony jest codzienne robienie zakupów oraz przygotowywanie posiłków i lekarstw. Inne czynności wykonywane przez wnioskodawczynię nie są wykonywane codziennie: pranie, sprzątanie, załatwianie spraw urzędowych. Zdaniem Kolegium, czynności wykonywane przez stronę i związane z opieką nad matką - takie jak pomoc przy kąpieli 2 razy w tygodniu, przygotowywanie posiłków i lekarstw, nie zajmują stronie całego dnia, a tym samym nie uniemożliwiają podjęcia przez stronę zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Pomiędzy posiłkami strona nie wskazała na wykonywanie czynności opiekuńczych wobec matki. Dlatego też w istocie w takich okresach strona dotrzymuje towarzystwa matce do czasu powrotu do swojego domu. Natomiast czynności szeroko rozumianego prowadzenia gospodarstwa domowego są czynnościami, które - mimo, że mogą być czynnościami absorbującymi i czasochłonnymi - nie mogą być jednocześnie uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności, gdyż są to typowe czynności dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo i wykonują je przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu.

Mając to na uwadze organ odwoławczy uznał, że stan zdrowia niepełnosprawnej w stopniu znacznym matki strony, jej względna samodzielność, a przede wszystkim zakres czynności wykonywanych przez stronę związanych ze sprawowaniem opieki jest taki, że nie sposób uznać go za opiekę stałą lub długotrwałą w rozumieniu ustawy i zajmującą stronie cały dzień, w zakresie uniemożliwiającym jej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skarżąca zarzuciła:

1. naruszenie przepisów prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r., poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2. naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy tj. art. 7, art. 77 § 1, oraz art. 80 w związku z art. 75 § 1 k.p.a., poprzez wydanie decyzji na podstawie błędnych i dowolnych ustaleń faktycznych, przyjętych na podstawie wadliwie ocenionego przez organ materiału dowodowego poprzez przyjęcie, że zakres sprawowanej przez skarżącą opieki nad matką nie wyklucza możliwości zatrudnienia, co w konsekwencji doprowadziło organ do błędnego ustalenia, że nie zachodzi związek pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia i jego niepodejmowaniem przez skarżącą, a koniecznością sprawowania opieki nad matką.

W świetle tych zarzutów strona wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, a także zasądzenie zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego. Jednocześnie - na podstawie art. 106 § 3 p.p.s.a. - skarżąca wniosła dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z dokumentów tj. dokumentacji medycznej załączonej do skargi na fakt stanu zdrowia osoby niepełnosprawnej i konieczności opieki sprawowanej przez skarżącą.

W skardze zawarto też wniosek o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.

W uzasadnieniu strona podkreślała, że poza czynnościami opiekuńczymi wykonywanymi stricte przy matce, przeznacza również czas na czynności związane z dbaniem o jej dom, zapewnieniem matce odpowiednich warunków życia dostosowanych do jej niepełnosprawności, zaopatrzeniem itp. Skarżąca jest też codziennie, przez cały czas, w pełnej gotowości do niesienia pomocy matce w razie potrzeby. Natomiast w orzecznictwie nie budzi wątpliwości, że opieka, o której mówi art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie dotyczy wyłącznie niezdolnej do samodzielnej egzystencji osoby leżącej, a konieczność sprawowania nad nią stałej lub długotrwałej opieki oceniać należy w świetle rodzaju schorzeń oraz sprawności psychofizycznej danej osoby. Przy ocenie przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie może umknąć uwadze, że oprócz czynności stricte pielęgnacyjnych, opiekun pozostaje w tzw. gotowości do pomocy i to nie tylko w sensie fizycznym ale i psychicznym. Ograniczenie form opieki nad osobą niepełnosprawną do czynności pielęgnacyjnych sensu stricto z pominięciem innych, szerzej rozumianych czynności opiekuńczych prowadziłoby do niesłusznego zawężenia znaczenia pojęcia opieki, a co za tym idzie naruszałoby istotę świadczenia pielęgnacyjnego.

Zauważono też, że przepisy nie wymagają wspólnego zamieszkiwania, jak i stałego (całodobowego) przebywania z podopiecznym. Istotna jest zaś stała gotowość skarżącej do udzielania pomocy matce w zależności od jej aktualnych potrzeb oraz stanu zdrowia. W konsekwencji, opieka nad osobą niepełnosprawną nie musi się wiązać z całkowitym ograniczeniem opiekuna w jego codziennym życiu np. bez możliwości wyjścia z domu w celu dokonania zakupów czy załatwienia niezbędnych spraw rodzinnych.

Skarżąca podkreśliła także, że moment złożenia wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego nie powinien mieć znaczenia przy ocenianiu spełnienia przesłanek z art. 17 u.ś.r. Złożenie takiego wniosku jest bowiem prawem, a nie obowiązkiem osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną i to one mają prawo decydować, kiedy o takie świadczenie wystąpią. Dla organu decydującym być powinno, czy w momencie składania wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wnioskodawca mógłby podjąć zatrudnienie, jednak rezygnuje z niego w związku z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Taka zaś sytuacja ma miejsce w niniejszej sprawie. Strona nie może być w pewnym sensie "karana" przez organ za to, iż pomimo konieczności sprawowania opieki nad matką, próbowała łączyć zatrudnienie z opieką, celem uzyskania środków finansowych koniecznych dla utrzymania siebie i rodziny, co jednak ostatecznie okazało się niemożliwe i skarżąca zmuszona była zrezygnować z pracy. Skoro natomiast skarżąca - z uwagi na śmierć ojca - nie mogła dłużej liczyć na jego pomoc w opiece nad matką (żoną), musiała zrezygnować z pracy, aby zapewnić matce odpowiednią opiekę.

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje:

Stosownie do art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2022 r., poz. 2492) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.) dalej "p.p.s.a.", sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W myśl art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. uchylenie zaskarżonej decyzji w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (lit. a), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (lit. b), innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c). Ponadto, zgodnie z treścią art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a, zatem uwzględnia w granicach danej sprawy wszelkie naruszenia prawa a także przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozważanym wypadku. Jeżeli natomiast sąd nie dopatrzy się wskazanych naruszeń prawa, oddala skargę na podstawie art. 151 p.p.s.a.

Rozpoznając niniejszą skargę Sąd odszedł do przekonania, że zaskarżona decyzja Kolegium obarczona jest uchybieniami zarówno w zakresie przepisów procesowych, jak i materialnych, a ich zakres i waga dla rozstrzygnięcia sprawy powodują, że akt ten musi zostać wyeliminowany z obrotu prawnego.

Organy orzekające w sprawie procedowały w oparciu o przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2024 r. poz. 323.), dalej jako "u.ś.r.", w brzmieniu obowiązującym przed dniem 1 stycznia 2024 r., w szczególności podstawę decyzji stanowił art. 17 ust.1, zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności,

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Z przepisu tego wynika, że zasadniczym warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest to, aby opiekun osoby niepełnosprawnej nie podejmował lub rezygnował z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest bowiem częściowe zrekompensowanie opiekunowi niepełnosprawnego strat finansowych związanych z niemożnością podjęcia pracy lub rezygnacją z pracy, spowodowaną koniecznością sprawowania tej opieki (por. wyrok NSA z dnia 21 sierpnia 2018 r., sygn. akt I OSK 1124/18, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, https://orzeczenia.nsa.gov.pl – CBOSA). Istotne jest przy tym, że omawiane świadczenie nie jest przyznawane jedynie za sam fakt sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub rezygnację z zatrudnienia, powodowane koniecznością sprawowania opieki. Wnioskujący o świadczenie pielęgnacyjne musi zatem sprawować faktyczną i konieczną opiekę nad osobą niepełnosprawną i to w takim wymiarze, który uniemożliwia mu wykonywanie pracy zarobkowej. Z okoliczności sprawy musi więc wynikać, że sprawujący opiekę nie wykonuje aktywności zawodowej (tj. rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej) wyłącznie z uwagi na konieczność sprawowania stałej opieki nad osobą niepełnosprawną, nie zaś z innych przyczyny, leżących głównie po stronie wnioskodawcy, i to w takim wymiarze (zakresie), który w okolicznościach danej sprawy wyklucza aby opiekun miał możliwość podjęcia jakiejkolwiek aktywności zawodowej.

W niniejszej sprawie ustalono, że matka wnioskodawczyni legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności z dnia 31 marca 2021 r., w którym znaczny stopień niepełnosprawności datowano od 3 marca 2021 r. Skarżąca z dniem 30 czerwca 2023 r. zaprzestała aktywności zawodowej aby, jak oświadczyła, podjąć opiekę nad niepełnosprawną matką. Wniosek o świadczenie pielęgnacyjne został zaś złożony w dniu 10 października 2023 r. W tych okolicznościach organ przyjął, że nie zachodzi związek pomiędzy rezygnacją przez skarżącą z dalszego zatrudnienia, a sprawowaną przez nią opieką, gdyż matka wymaga opieki co najmniej od 2021 r. Zdaniem Sądu wniosek ten jest błędny.

Należy bowiem zauważyć, że z akt sprawy wynika, iż w dniu 17 czerwca 2023 r. zmarł mąż K. G. Jak zaś podawała skarżąca i powoływał sam organ, mąż ten sprawował opiekę nad żoną K. W związku z tym, w ocenie Sądu, korelacja czasowa pomiędzy śmiercią dotychczasowego opiekuna K. G., po której nastąpiła rezygnacja z pracy przez wnioskodawczynię, świadczy o związku przyczynowo - skutkowym, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r.

Nawet jeżeli przyjąć, jak wywodzi Kolegium, że skarżąca opiekę nad matką sprawowała już wcześniej, od 2021 r. i mimo to łączyła opiekę z zatrudnieniem, to nie można pominąć właśnie tego, iż w głównej mierze opiekę tą sprawował mąż K. G., a wnioskodawczyni jedynie w niej pomagała. Natomiast fakt jego śmierci stanowi zmianę okoliczności uzasadniającą zaprzestanie aktywności zawodowej strony. Nie jest zaś zgodne z celami ustawy o świadczeniach rodzinnych "karanie", a więc wyciąganie negatywnych skutków dla strony, z tego, że dotychczas wnioskodawczyni była w stanie łączyć pracę i pomoc w opiece nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, jeżeli na skutek zmiany okoliczności okazało się, iż konieczne jest pełne przejęcie tej opieki przez wnioskodawczynię. Tak zaś było w niniejszym wypadku, a czego organ nie uwzględnił i w konsekwencji doszedł do błędnych wniosków o braku spełnienia przesłanki z art. 17 ust. 1 u.ś.r.

Dodatkowo, o zmianie okoliczności sprawy świadczy fakt hospitalizacji matki skarżącej w okresie od 19 lipca 2023 r. do 24 lipca 2023 r. z powodu pogorszenia się stanu zdrowia, tj. zaostrzenia niewydolności serca, a w wypisie zalecono zgłoszenie się do zabiegu usunięcia tarczycy. Do kwestii tej organ zupełnie się nie odniósł. Również pracownik socjalny we wnioskach z przeprowadzonego wywiadu zaznaczył, że stan zdrowia podopiecznej w ostatnim czasie systematycznie się pogarsza i sprawia, że staje się ona coraz bardziej zależna od pomocy drugiej osoby, co również powinno zostać uwzględnione przez organ.

Podsumowując powyższe rozważania należy rację przyznać stronie skarżącej, że nie ma podstaw do kwestionowania prawa strony do wyboru momentu, w którym chce wystąpić z wnioskiem o przyznanie przedmiotowego świadczenia. Może się zdarzyć taka sytuacja, w której osoba niepełnosprawna z orzeczonym znacznym stopniem niepełnosprawności nie wymaga opieki, która absorbuje opiekuna w taki sposób, aby rezygnował z zatrudnienia lub z tego powodu jej nie podejmował. Dlatego istotne jest to, czy w dniu złożenia wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wnioskująca osoba spełnia ustawowe przesłanki do jego przyznania (zob. wyrok NSA z dnia 18 sierpnia 2022 r., sygn. akt I OSK 1939/21, CBOSA).

Ponadto, przy ocenie związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia, a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, istotna jest w szczególności ocena zakresu czynności, które osoba podopieczna jest w stanie wykonać samodzielnie, a w jakim wymaga stałej i długotrwałej opieki. Przy czym ocena charakteru sprawowanej rzeczywiście opieki nad osobą niepełnosprawną nie oznacza w żadnej mierze kwestionowania stanu jej zdrowia. Legitymowanie się przez osobę wymagającą opieki określonym w stosownych przepisach orzeczeniem o niepełnosprawności nie może jednak wykluczać możliwości wywodzenia braku związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub niepodejmowaniem zatrudnienia a stopniem faktycznie sprawowanej opieki nad taką osobą (zob. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 kwietnia 2021 r., sygn. akt I OSK 2859/20 i z dnia 18 maja 2021 r., sygn. akt I OSK 275/21, dostępne w CBOSA).

W rozważanym wypadku ustalono, że matka wnioskodawczyni choruje na nadczynność tarczycy, cukrzycę insulinozależną, nadciśnienie tętnicze, niewydolność krążenia, otępienie w stopniu średnim i depresję. Jest zakwalifikowana do zabiegu usunięcia tarczycy. Jest sprawna ruchowo i zdolna do samoobsługi. Jednakże z powodu schorzenia kręgosłupa i zawrotów głowy jej sprawność fizyczna jest ograniczona - porusza się przy pomocy kuli po mieszkaniu. Ma problem z pokonywaniem większych odległości. Ubiera się i myje samodzielnie, córka pomaga matce przy kąpieli dwa razy w tygodniu (prysznic); matka samodzielnie spożywa przygotowane posiłki oraz lekarstwa; stara się kontrolować potrzeby fizjologiczne i dlatego w ciągu dnia nie używa pieluchomajtek. Noce spędza sama i nie chce się przenieść do córki. W związku z tym skarżąca zmuszona jest codziennie dojeżdżać do matki około 20 kilometrów aby się nią opiekować, co jednak nie może zostać uznane za przesłankę negatywną przyznania świadczenia. Należy bowiem zauważyć, że w treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. ustawodawca nie wskazał na obowiązek zamieszkiwania opiekuna ze swoim podopiecznym. Przyjmuje się zatem, że cel i istota świadczenia pielęgnacyjnego wskazują na konieczność sprawowania opieki ustawicznej nad osobą niepełnosprawną. Powinna ona być sprawowana codziennie, a opiekun winien pozostawać do dyspozycji podopiecznego, udzielając pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość niesienia pomocy. Taką codzienną opiekę sprawuje natomiast skarżąca, co wynika z przedstawionego planu tygodnia, zgodnie z którym nawet w weekendy skarżąca jest u matki. Planu tego organ nie zakwestionował.

Co więcej, choć nie było to akcentowane na etapie postępowania przed organami, to do skargi skarżąca załączyła dokumentację medyczną dotyczącą psychiatrycznego leczenia matki (słabo czytelne kserokopie). W rozpoznaniu lekarskim wskazano: otępienie nieokreślone i epizod depresji łagodny, zaś w opisie stanu pacjentki podawano, że ma ona problemy z pamięcią od około 1-2 lat, drżenie rąk, tok myślenia rozwlekły, nastrój reaktywnie obniżony, słaby apetyt. Kwestia zdrowia psychicznego matki nie była jednak przedmiotem rozważań organu, choć w wywiadzie środowiskowym zaznaczono, że matka zgłasza problemy z orientacją w terenie, a także zgłoszone zostały jej problemy z pamięcią i depresja. Kwestie te, w ocenie Sądu, powinny zostać poddane wnikliwej ocenie przez orzekające organy, mają one bowiem znaczenie dla całościowego obrazu stanu zdrowia matki i wpływają na ocenę zakresu sprawowanej opieki. Nie ulega bowiem wątpliwości, że osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym może być względnie samodzielna i sprawna ruchowo w zakresie pozwalającym jej na pozostawanie bez opieki choćby przez część dnia, lecz jednocześnie może zmagać się z ograniczeniami w sferze psychologicznej i to właśnie te ograniczenia wykluczać będą możliwość pozostawienia chorego członka rodziny bez opieki. Zdrowie człowieka to bowiem wypadkowa zarówno zdrowia fizycznego, jak i psychicznego, zatem te dwie sfery winny zostać uwzględnione łącznie, aby zyskać pełen obraz stanu zdrowia podopiecznego wnioskodawcy ubiegającego się o świadczenie pielęgnacyjne i zakresu sprawowanej opieki. Dodatkowo, zaburzenia psychiczne mogą wpływać na wybór opiekuna, tj. mogą wykluczać zatrudnienie profesjonalnego opiekuna, gdyż chory będzie dobrze funkcjonował tylko w otoczeniu najbliższej rodziny, konkretnego jej członka.

Odnośnie zaś zakresu sprawowanej opieki Sąd nie podziela apriorycznego wykluczenia z tego zakresu zwykłych czynności domowych (pranie, sprzątanie, gotowanie, robienie zakupów itp.), których wykonywanie jest niezbędne do utrzymania prawidłowych warunków życia, a którym to czynnościom osoba niepełnosprawna nie jest w stanie sprostać samodzielnie ze względu na swoje ograniczenia zdrowotne. Nie można bowiem wykluczyć, że opieka świadczona osobie niepełnosprawnej w stopniu znacznym obejmować będzie, oprócz czynności higieniczno – pielęgnacyjnych, również obowiązki domowe, których podopieczny nie jest w stanie samodzielnie wykonywać. W związku z tym fakt, że nie wszystkie podejmowane przez skarżącą czynności związane są bezpośrednio z osobistą opieką nad chorą matką, nie wpływa na to, że są to czynności niezbędne dla prawidłowego funkcjonowania osoby wymagającej opieki, zwłaszcza przy uwzględnieniu charakterystyki schorzeń matki.

Mając to wszystko na uwadze Sąd uznał, że Kolegium w sposób niewystarczający rozpoznało materiał dowodowy zebrany w sprawie i nie uwzględniło wszystkich istotnych okoliczności. W szczególności dotyczy to kwestii śmierci małżonka K. G., gdyż wnikliwa analiza tego faktu doprowadziłaby do prawidłowych wniosków, że na skutek śmierci małżonka podopiecznej doszło do zmiany okoliczności związanych z opieką nad K. G. Opiekę tę bowiem od tego momentu w pełni przejęła skarżąca, co uniemożliwiało jej łączenie opieki z pracą zawodową. Dodatkowo pomięto okoliczności wynikające z przeprowadzonego wywiadu, tj. pogorszenie stanu zdrowia matki i jej hospitalizacja w lipcu 2023 r., a więc krótko po złożeniu wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Błędnie oceniając lub pomijając te fakty Kolegium doszło w konsekwencji do nieprawidłowych wniosków, że skoro strona sprawowała (w rzeczywistości współdzieliła) opiekę nad matką od 2021 r., to rezygnacja przez nią z dalszego zatrudnienia z dniem 30 czerwca 2023 r., pozostawała bez związku z tą opieką.

Stanowisko organu odwoławczego wywiedzione zostało więc w warunkach, w których stan faktyczny sprawy nie został prawidłowo wyjaśniony (art. 7, art. 77 § 1 k.p.a.), miało natomiast istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż doprowadziło do co najmniej przedwczesnego wniosku, że świadczenie pielęgnacyjne skarżącej nie przysługuje.

Z tych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję, uznając to za wystarczające do ponownego, właściwego załatwienia sprawy. Kolegium posiada bowiem kompetencje merytoryczno-reformacyjne umożliwiające wydanie prawidłowego rozstrzygnięcia w sprawie, zgodnego z wiążącą oceną prawną wyrażoną przez Sąd w uzasadnieniu niniejszego wyroku.

Ponownie rozpoznając sprawę Kolegium poczyni ustalenia odnośnie aktualnej sytuacji zdrowotnej matki wnioskodawczyni, weryfikując w szczególności kwestie związane ze stanem psychicznym K. G. Organ zobowiązany będzie też do ponownej oceny związku przyczynowo - skutkowego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r, a w tym zakresie do uwzględnienia zmiany okoliczności związanych z sytuacją opiekuńczą K. G., tj. śmierci jej męża, przejęcia pełnej opieki przez skarżącą, oraz zdrowotną – hospitalizacja w lipcu 2023 roku.

Odnośnie dokumentacji medycznej przedłożonej wraz ze skargą Sąd wskazuje, że nie mogła mieć ona decydującego znaczenia dla oceny prawidłowości kontrolowanej decyzji, lecz jednocześnie okoliczności z niej wynikające nie są obojętne dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy. Fakt istnienia tej dokumentacji świadczy o tym, że organ nie zebrał wszystkich niezbędnych dla wyjaśnienia sprawy dokumentów i nie uwzględnił wszystkich istotnych okoliczności, co powinno być konwalidowane w ponownie przeprowadzonym postępowaniu. Dopiero tak przeprowadzone postępowanie będzie mogło dać odpowiedź na pytanie, czy w niniejszej sprawie zakres sprawowanej przez stronę skarżącą opieki wyklucza podjęcie przez nią zatrudnienia.

O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 200 oraz art. 205 § 2 p.p.s.a. zasądzając od Kolegium na rzecz skarżącej zwrot kosztów postępowania w wysokości 480 zł, na które składa się wynagrodzenie pełnomocnika ustalone na podstawie § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz.U. z 2015 r., poz. 1800).

Sąd rozpoznał sprawę na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a., gdyż wnioskowała o to strona skarżąca, a organ żądaniu temu się nie sprzeciwił w wyznaczonym terminie.