Wyrok WSA we Wrocławiu, sygn. akt III SA/Wr 308/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Data orzeczenia: 2024-11-13 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Finanse publiczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: *Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 28
journal: Dz.U. 2024 poz 497
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Magdalena Jankowska-Szostak Sędziowie Sędzia WSA Barbara Ciołek Asesor WSA Anna Kuczyńska-Szczytkowska (sprawozdawca) Protokolant specjalista Renata Pawlak po rozpoznaniu w Wydziale III na rozprawie w dniu 13 listopada 2024 r. sprawy ze skargi R. R. reprezentowanego przez opiekuna prawnego D. R. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 6 czerwca 2024 r. nr UP-401/2024 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 12 kwietnia 2024 r. nr 749/2024.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z 6 czerwca 2024 r. (nr UP-401/2024) Zakład Ubezpieczeń Społecznych (dalej: ZUS, organ), na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r., poz. 572 ze zm., dalej: "k.p.a."), w związku z art. 83 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2024 r., poz. 497 ze zm., dalej: u.s.u.s.), utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 12 kwietnia 2024 r. (nr 749/2024) o odmowie umorzenia R. R. (dalej: skarżący) reprezentowanemu przez opiekuna prawnego – siostrę - D. R. (dalej: opiekun prawny, siostra skarżącego) należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej jednocześnie płatnikiem składek, należności z tytułu składek w części finansowanej przez płatnika składek oraz odsetek za zwłokę od należności z tytułu składek w części finansowanej przez ubezpieczonych w łącznej kwocie 8.925,20 zł.

Z akt sprawy wynika, że w dniu 26 lutego 2024 r. do ZUS wpłynął wniosek o umorzenie należności z tytułu składek złożony w imieniu skarżącego przez jego opiekuna prawnego. W uzasadnieniu siostra skarżącego powołał się na jego przewlekłą chorobę brata.

Decyzją z dnia 12 kwietnia 2024 r. ZUS odmówił umorzenia należności z tytułu składek. W uzasadnieniu wskazał, że należności nie uległy przedawnieniu. Czynnością, która spowodowała zawieszenie biegu terminu przedawnienia było wszczęcie postępowania egzekucyjnego w dniu 22 lutego 2012 r. W dalszej części uzasadnienia ZUS dokonał analizy zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego i wskazał, że nie zachodzi żadna z przesłanek uzasadniających uznanie należności za całkowicie nieściągalne w myśl art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s. ZUS rozważył także możliwość umorzenia należności na podstawie § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek (Dz.U. z 2003 r., nr 141, poz. 1365, dalej: rozporządzenie) i doszedł do przekonania, że żadna z przesłanek wskazanych w tym przepisie nie zachodzi.

We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy siostra skarżącego wskazała, że skarżący jest niepełnosprawny, w stanie [...]. Podkreśliła, że ponosi wydatki, m.in. na rehabilitację (1.000 zł), [...] (ok. 600 zł), leki (300 zł), które uniemożliwiają spłatę zadłużenia brata, a renta skarżącego nie pozwala na godne życie i zaspokojenie potrzeb. Dodała, że otrzymuje wsparcie od rodziny i znajomych. Do wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy dołączono: fakturę VAT z 29 kwietnia 2024 r. z Apteki [...] wystawioną na skarżącego na kwotę 579 zł, informację o zbiórce zorganizowanej przez Fundację S. na rzecz skarżącego, umowę dofinansowania do zakupu dostosowanego [...] ze środków Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych w ramach programu Samodzielność – Aktywność - Mobilność wraz z załącznikami, zdjęcia skarżącego.

decyzją z 6 czerwca 2024 r. ZUS, po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, utrzymał w mocy własną decyzję. Organ zauważył, że z przedłożonego oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej, która nie prowadzi działalności gospodarczej wynika, że skarżący jest kawalerem, nie pracuje zarobkowo, na dzień złożenia wniosku nie pobiera emerytury ani renty, 20 lutego 2024 r. opiekun prawny złożył wniosek o przedłużenie dotychczas pobieranego świadczenia rentowego, nie posiada dochodu

z innych źródeł, nie pobiera zasiłku/świadczenia z Urzędu Pracy, nie pobiera zasiłku z pomocy społecznej ani nie korzysta z innych form pomocy, ponosi stałe wydatki: z tytułu miesięcznych opłat w kwocie 400 zł, opłaty eksploatacyjne w kwocie 600 zł, koszty związane z leczeniem w kwocie 500 zł, inne (rehabilitacja) w kwocie 1.000 zł, prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z D. R. (opiekunem pranym), która uzyskuje dochód w kwocie 2.988 zł, posiada zobowiązania pieniężne, które są dochodzone w trybie egzekucji komorniczej po 300 zł miesięcznie, nie posiada nieruchomości, składników mienia ruchomego, praw majątkowych ani wierzytelności, od [...] r. jest [...], nie rokuje podjęcia zatrudnienia w przyszłości, od [...] r. jest [...],[...] - wymaga całodobowej opieki, a także rehabilitacji, specjalnych środków higienicznych oraz lekarstw, razem z opiekunem prawnym utrzymuje się ze świadczeń z GOPS i renty z ZUS, której wypłata 1 marca 2024 r. została wstrzymana.

ZUS wskazał, że w celu rozpatrzenia sprawy skorzystał z danych wygenerowanych z systemu informatycznego oraz rejestrów centralnych: z Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej, z Centralnej Ewidencji Pojazdów, z Bazy Danych Ksiąg Wieczystych.

Z dokonanych ustaleń wynika, że skarżący: zaprzestał prowadzenia działalności gospodarczej, pobiera rentę z tytułu [...] niezdolności do pracy w kwocie 2.669,72 zł brutto, która po dokonanych potrąceniach egzekucyjnych w kwocie 412,44 zł wynosi 2.091,71 zł, posiada następcę prawnego - D. R. (siostrę), za którą Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej w S.1 ma obowiązek opłacać składki i która od stycznia 2024 r. otrzymuje świadczenie w wysokości 2.988 zł, nie jest właścicielem ani współwłaścicielem nieruchomości, nie ma zarejestrowanych pojazdów.

ZUS wskazał, że organ I instancji prawidłowo stwierdził, że należności z tytułu składek są wymagalne i nie uległy przedawnieniu.

W dalszej kolejności ZUS dokonał analizy zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, w oparciu o przesłanki z art. 28 ust. 3 u.s.u.s. i wskazał, że przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s nie wystąpiła z przyczyn oczywistych; przesłanki określone w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4 i 4b i 4c u.s.u.s. nie zachodzą, ponieważ nie pozyskano żadnych dokumentów, z których wynikałoby, że: sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 oraz art. 361 ust. 1 pkt 1 ustawy - Prawo upadłościowe, nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym, nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym; ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy - Prawo upadłościowe. Przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s nie zachodzi - nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności gospodarczej, jednak nie zachodzi przesłanka braku majątku podlegającego egzekucji, ponieważ skarżący pobiera rentę z tytułu niezdolności do pracy, z której dokonywane są potrącenia egzekucyjne na rzecz ZUS, ponadto skarżący ma siostrę. ZUS wskazał, że nie została także spełniona przesłanka określona w art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s., ponieważ wysokość nieopłaconych składek przekracza kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym, które wynoszą 16 zł. Nie zachodzi także, jak podkreślił ZUS, przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s., ponieważ Naczelnik Urzędu Skarbowego lub Komornik Sądowy nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję. Nie została spełniona przesłanka opisana w art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s., nie jest bowiem oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne, ponieważ wobec skarżącego Dyrektor Oddziału ZUS we Wrocławiu prowadzi skuteczne postępowanie egzekucyjne zmierzające do wyegzekwowania zadłużenia z tytułu nieopłaconych składek. Postępowanie egzekucyjne, które nadal jest w toku wyklucza zaistnienie przesłanki całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek. Dopóki postępowanie toczy się nie można definitywnie stwierdzić bezskuteczności egzekucji. ZUS podkreślił, że jeżeli istnieje możliwość prowadzenia działań egzekucyjnych organ rentowy działając, jako wierzyciel, nie może stwierdzić, że zachodzi przesłanka nieściągalności zadłużenia i zaniechać prób jego wyegzekwowania.

W dalszej kolejności ZUS przywołał treść art. 28 ust. 3a w związku z art. 32 u.s.u.s. i § 3 ust. 1 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek.

ZUS zauważył, że przesłanka wskazana w § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia nie ma zastosowania w sprawie, ponieważ działalność gospodarcza nie jest już prowadzona. Odnosząc się do przesłanki, o której mowa w § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia, organ wskazał, że jej spełnienie uwarunkowane jest nie tylko istnieniem przewlekłej choroby zobowiązanego lub członka jego rodziny, ale także skutkiem choroby w postaci pozbawienia takiej osoby możliwości uzyskania dochodu. W sprawie opiekun prawny powołał się na bardzo trudną sytuację zdrowotną skarżącego, wskazał, że skarżący jest niepełnosprawny w stanie [...], nie [...]. Wymaga całodobowej opieki, rehabilitacji, odpowiednich środków higienicznych i przyjmowania lekarstw. ZUS wskazał, że ze znajdującej się w aktach sprawy dokumentacji medycznej wynika, że skarżący posiada znaczny stopień niepełnosprawności przyznany do 31 marca 2027 r., ponadto orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS do 31 maja 2027 r. uznany został za [...], zarówno do pracy, jak i do samodzielnej egzystencji. W [...] r. skarżący przeszedł [...]. Zmagał się także ze [...]. Był skierowany do kliniki [...]. ZUS podkreślił, że skarżący dysponuje dochodem w postaci renty z tytułu niezdolności do pracy, która podlega corocznej waloryzacji, a której zadaniem jest wyrównanie korzyści utraconych przez osobę poszkodowaną i stanowi rekompensatę z tytułu utraty zdolności do pracy zarobkowej. Opiekun prawny skarżącego pobiera natomiast świadczenie pielęgnacyjne przyznawane osobie, która nie podejmuje pracy lub z niej rezygnuje, żeby opiekować się członkiem rodziny z orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Ponadto, jak podkreślił ZUS, opiekun prawny skarżącego złożył wniosek o przyznanie zarówno świadczenia uzupełniającego, jak i dodatku pielęgnacyjnego. Ograniczone możliwości płatnicze, podnoszone, jako jeden z głównych argumentów, nie mogą być uznane za przesłankę wystarczającą do umorzenia zaległości we wnioskowanym zakresie.

W ocenie ZUS nie została także spełniona przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia. Zdaniem organu, przesłanka ta nie odnosi się do subiektywnego odczucia dłużnika o dolegliwości z powodu konieczności zapłacenia zaległych należności, lecz oznacza obiektywną, wyjątkową sytuację, która zagraża podstawowemu bytowi zobowiązanego lub jego rodziny. W tym kontekście ZUS podkreślił, że budżet gospodarstwa domowego skarżącego wynosi 5.079,71 zł i stanowi jego rentę z tytułu niezdolności do pracy (2.091,71 zł) oraz pobierane przez opiekuna prawnego świadczenie pielęgnacyjne (2.988 zł). Budżet ten kształtuje się na znacznie wyższym poziomie od minimum socjalnego ustalonego 4 kwietnia 2024 r. na podstawie danych z GUS przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych w IV kwartale 2023 r., które dla 2-osobowego gospodarstwa pracowniczego wynosi 2.950,02 zł i pozwala na sfinansowanie w całości wykazanych wydatków na utrzymanie (2.000 zł) i leczenie (500 zł) oraz regulowanie innych zobowiązań pieniężnych (300 zł). Do dyspozycji pozostaje kwota 2.279,71 zł, tj. 1.139,85 zł/os. Zatem, zdaniem ZUS, w niniejszej sprawie nie można stwierdzić zaistnienia sytuacji ubóstwa. ZUS dodał, że państwo polskie wspiera w ostatnich latach finansowo emerytów przyznając im dodatkowe świadczenia pieniężne w postaci trzynastej i czternastej emerytury, co z pewnością ma pozytywny wpływ na poziom zaspokajania niezbędnych potrzeb życiowych.

ZUS wyjaśnił, że nie może umarzać należności każdej osobie, która wykazuje wydatki związane z utrzymaniem (czynsz, opłaty eksploatacyjne, inne). Koszty bieżących opłat, jak również wyżywienia są stałymi miesięcznymi opłatami, które ponosi większość społeczeństwa. Wydatków tych nie można nazwać nadzwyczajnymi oraz nieprzewidywalnymi.

Jednocześnie ZUS podkreślił, że skarżący może ubiegać się o dofinansowanie do zakupu sprzętu rehabilitacyjnego, przedmiotów [...], środków pomocniczych, jak również wyrobów [...] ze środków Narodowego Funduszu Zdrowia. Ponadto z informacji zarówno z bazy REGON, jak i Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej wynika, że pod adresem skarżącego (ul. [...],[...] S.1) do [...] r. siostra skarżącego prowadziła działalność gospodarczą. Natomiast od [...] r. siostrzeniec skarżącego – M. R. prowadzi pod tym adresem pozarolniczą działalność gospodarczą.

Zdaniem ZUS, posiadanie zobowiązań wobec innych wierzycieli również nie może stanowić argumentu przemawiającego za umorzeniem należności z tytułu składek. Przepisy, na podstawie których ZUS realizuje zadania jako wierzyciel, nie uprawniają do dokonywania działań mogących wpływać na polepszenie sytuacji innych wierzycieli, ponieważ należności z tytułu składek korzystają ze szczególnej ochrony prawnej. ZUS wskazał, że sytuacja finansowa skarżącego nie nosi znamion ubóstwa. Skarżący dysponuje dochodem w postaci świadczenia rentowego. Jest objęty wsparciem Fundacji S., która m.in. zorganizowała zbiórkę charytatywną na rzecz rocznego leczenia i rehabilitacji oraz zakupu [...], czy umożliwia przekazanie odpisu 1.5% podatku. Ponadto, jak wskazał opiekun prawny, skarżący i jego siostra otrzymują pomoc od rodziny i znajomych. Subiektywne przekonanie wnioskodawcy o spełnieniu przesłanek nie uzasadnia rezygnacji z dochodzenia zaległości.

W skardze na wyżej wskazaną decyzję reprezentująca skarżącego siostra wniosła o umorzenie zaległych składek przez Sąd. Zwróciła uwagę na koszty związane z zakupem [...] (około 2400 zł miesięcznie), [...] (550 zł po refundacji z NFZ), leków (około 200 zł), rehabilitacji (około 1000 zł).

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i potrzymał swoje stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje:

Stosownie do art. 1 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935 ze zm., dalej: p.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Decyzja administracyjna podlega uchyleniu, jeśli Sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania lub inne naruszenie przepisów postępowania mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c p.p.s.a.) lub też naruszenie prawa będące podstawą stwierdzenia jej nieważności (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a.).

Sąd dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji stwierdził, że naruszają one prawo w stopniu skutkującym koniecznością ich uchylenia.

Sąd nie zakwestionował stanowiska organu o nieprzedawnieniu należności. Organ zweryfikował zadłużenie skarżącego, wskazując na okoliczności decydujące o braku przedawnienia.

Materialnoprawną podstawą umorzenia należności z tytułu składek jest powołany w decyzji art. 28 u.s.u.s. Wskazany przepis daje prawo do umorzenia tych należności w sytuacji ich całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 1-3), a także w uzasadnionych przypadkach, w stosunku do składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 3a), przy czym umorzenie składek powoduje także umorzenie odsetek za zwłokę, kosztów upomnienia i dodatkowej opłaty (art. 28 ust. 4). Jednocześnie na postawie art. 32 u.s.u.s. przepisy dotyczące składek na ubezpieczenie społeczne stosuje się odpowiednio także do składek na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych oraz na ubezpieczenie zdrowotne. Zgodnie z art. 28 ust. 3 u.s.u.s., całkowita nieściągalność składek, o której mowa w art. 28 ust. 2 tej ustawy zachodzi, gdy: 1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie; 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2022 r. poz. 1520 oraz z 2023 r. poz. 825); 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa; 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; 4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; 4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym; 4c) ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe; 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję; 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Powyższe wyliczenie jest wyczerpujące, tj. stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, że ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek i dopiero wystąpienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie daje potencjalną możliwość umorzenia tych należności.

Ponadto, należności z tytułu składek mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, na zasadach określonych w cytowanym na wstępie rozporządzeniu. Przepis § 3 ust. 1 ww. aktu stanowi, że Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w następujących przypadkach:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Z przywołanych przepisów jednoznacznie wynika, że rozstrzygnięcia wydawane w przedmiocie umorzenia zaległych należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne są podejmowane w ramach tzw. uznania administracyjnego. Ustawodawca pozostawiając organom uznanie w omawianej kwestii, wprowadził do systemu prawa administracyjnego swego rodzaju "luz decyzyjny", przejawiający się w możliwości (nie zaś konieczności) umorzenia tych należności. Jednak do uznania administracyjnego, a więc możliwości wyboru określonego kierunku rozstrzygnięcia, dochodzi w tego rodzaju sprawach dopiero po ustaleniu zaistnienia którejś z wymienionych w przepisach prawa przesłanek. W sytuacji, gdy żadna z tych przesłanek nie zostanie spełniona, organ nie ma możliwości wyboru konsekwencji prawnych i bezwzględnie zobowiązany jest odmówić przyznania tego rodzaju ulgi. Dopiero wykazanie istnienia którejś z wymienionych przesłanek otwiera organowi możliwość (a nie obowiązek) zastosowania tego rodzaju ulgi. W tym to bowiem momencie organ rozstrzygający sprawę korzysta z przypisanego mu uprawnienia do zastosowania uznania administracyjnego, nie musi, lecz może umorzyć takie należności (por. wyrok NSA z 29 sierpnia 2007 r., sygn. akt II GSK 141/07, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, dalej: CBOSA).

Sądowej kontroli legalności takiej decyzji podlega zaś prawidłowość przeprowadzonego postępowania oraz badanie formalne decyzji, nie zaś zasadność jej wydania. Kontrola ta dotyczy zarówno wykładni prawa materialnego, jak i właściwego przeprowadzenia postępowania dowodowego, uwzględniającego wynikające z przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego reguły dowodzenia, kompletność materiału dowodowego oraz jego ocenę. W przypadku, gdy ustawodawca daje organowi możliwość rozstrzygnięcia sprawy na zasadzie uznania, sądowa kontrola jego decyzji obejmuje jedynie samo postępowanie poprzedzające jej wydanie, a nie rozstrzygnięcie będące wynikiem dokonania wyboru, o którym była mowa wyżej. Obowiązkiem Sądu jest dokonanie oceny, czy spełnione zostały przesłanki umorzenia. Natomiast o tym, czy składki powinny być umorzone, czy też nie, rozstrzyga organ administracji publicznej.

W ocenie Sądu, ZUS dokonał prawidłowej analizy okoliczności sprawy pod kątem spełnienia przesłanek wymienionych w art. 28 ust. 3 pkt 1-6 u.s.u.s. W sprawie nie budzi wątpliwości, że nie zaistniała żadna z podstaw całkowitej nieściągalności należności skarżącego z tytułu składek.

Zdaniem Sądu, organ w sprawie nie dokonał jednak rzetelnej i wnikliwej analizy sytuacji skarżącego biorąc pod uwagę jego aktualną sytuację materialną i finansową pod kątem wystąpienia przesłanek wskazanych w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia. Rozważając, czy konieczność spłaty zadłużenia wpłynie negatywnie na możliwość zaspakajania przez skarżącego niezbędnych potrzeb życiowych organ odniósł się do kryterium minimum socjalnego, które w IV kwartale 2023 r., dla 2-osobowego gospodarstwa pracowniczego wynosiło 2.950,02 zł. Organ podkreślił, że budżet gospodarstwa domowego skarżącego, które prowadzi wraz z siostrą, wynosi 5.079,71 zł i stanowi jego rentę z tytułu niezdolności do pracy (2.091,71 zł) oraz pobierane przez opiekuna prawnego świadczenie pielęgnacyjne (2.988 zł) i pozwala na sfinansowanie w całości wykazanych wydatków na utrzymanie (2.000 zł) i leczenie (500 zł) oraz regulowanie innych zobowiązań pieniężnych (300 zł). Do dyspozycji skarżącego i jego siostry, jak wskazał organ, pozostaje kwota 2.279,71 zł, tj. 1.139,85 zł/os. Zdaniem ZUS, koszty życia codziennego nie są wydatkami nadzwyczajnymi oraz nieprzewidywalnymi i ponosi je większość społeczeństwa. Ponadto strona ma możliwość ubiegania się o refundację na zakup sprzętu rehabilitacyjnego, środków pomocniczych.

W ocenie Sądu powyższe stanowisko organu jest wadliwe. Z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia wyraźnie wynika, że należy ocenić m.in. stan majątkowy, aby ustalić, czy zapłata nie pociągnie dla strony (jej rodziny) zbyt ciężkich skutków, w tym nie pozbawi strony możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Tym samym obowiązkiem organu jest każdorazowo rozważyć, czy zapłata należności nie doprowadzi do tych niekorzystnych skutków, bo właśnie taki stan z punktu widzenia interesu publicznego nie jest pożądany. Podkreślić przy tym należy, że przy wyłożeniu i zastosowaniu zwrotu normatywnego: "zaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych" trzeba przyjąć, że nie chodzi tu tylko o zachowanie standardu minimum koniecznego do przeżycia, ale o minimalnie godziwy poziom życia (por. wyrok WSA w Rzeszowie z 8 kwietnia 2021 r., I SA/Rz 140/21, CBOSA). Ponadto przy ocenie tej przesłanki należy także wziąć pod uwagę, czy trudności płatnicze osoby zobowiązanej mają charakter okresowy, czy też trwały i pogłębiający się oraz czy istnieją szanse na poprawę sytuacji finansowej.

Zaznaczyć przy tym należy, że ZUS ustalając wysokość dochodu gospodarstwa domowego skarżącego wskazał, że jego renta wynosi 2.091,71 zł. Z korespondencji e-mail znajdującej się w aktach sprawy wynika natomiast, że renta netto w istocie stanowi kwotę 2.091,71 zł, z kwoty tej jednak są dokonywane jeszcze potrącenia komornicze w wysokości 412,44 zł. Wypłacana renta wynosi zatem 1.679,27 zł. Ponadto należy wskazać, że w sprawach dotyczących umorzenia należności z tytułu składek, zdaniem Sądu, nie może być wystarczające samo stwierdzenie, że dochód skarżącego kształtuje się na poziomie wyższym od ustalonego minimum socjalnego. Sama koncepcja minimum socjalnego oparta jest o założenie, że chodzi o kwotę, która zabezpieczy istotne, podstawowe potrzeby. Organ w każdej indywidualnej sprawie musi jednak ocenić, czy środki, którymi faktycznie dysponuje strona można uznać za wystarczające na zaspokojone jej zindywidualizowanych i niezbędnych potrzeb, w tym zatem tych wskazanych przez skarżącego, jak również tych koniecznych jak np. na zakup żywności, środków higieny, ubrań. O ile zatem sięgnięcie przez organ porównawczo do kryterium minimum socjalnego należy ocenić jako - co do zasady - uzasadnione, to wyprowadzenie z niego rzetelnych wniosków wymaga uwzględnienia wszystkich okoliczności indywidualnych sprawy, mogących rzutować na odmienności sytuacji od statystycznej i dokonania w tym zakresie analizy. Poziom minimum socjalnego jest kształtowany w oparciu o dane GUS i pewne statystyczne założenia dotyczące ponoszonych wydatków, wobec czego organ powinien zawsze, jeśli nawet traktuje to kryterium jako wzorzec, dokonywać oceny możliwości finansowych strony z uwzględnieniem szczególnych okoliczności indywidualizujących jej sytuację materialną, a także zdrowotną. Przykładem takich okoliczności są zwiększone wydatki na ochronę zdrowia, konieczność ponoszenia dodatkowych wydatków np. na środki higieny dla osoby ze znacznym stopniem niepełnosprawności, która jest osobą [...], a które nie są brane pod uwagę w wartościach statystycznych, ale znacząco mogą rzutować na faktyczne możliwości finansowe strony w konkretnym przypadku.

Podkreślić należy, że w sprawie ZUS nie wziął pod uwagę, że z osiąganego dochodu, poza kosztami związanymi z eksploatacją mieszkania, czynszu, kosztami związanymi z leczeniem, skarżący musi zaspokoić wszystkie podstawowe potrzeby życiowe, w tym m.in. wydatki na żywność, czy higienę osobistą, które to wydatki organy pominęły. Nie ulega natomiast wątpliwości, że gospodarstwo domowe, w którym funkcjonuje osoba o znacznym stopniu niepełnosprawności, całkowicie niezdolna do pracy i samodzielnej egzystencji, jest obciążone istotnie wyższymi wydatkami z kategorii koniecznych w porównaniu ze statystycznymi gospodarstwami domowymi tworzonymi wyłącznie przez osoby zdrowe. Skarżący od [...] r. jest osobą [...], wymaga całodobowej opieki, a także rehabilitacji, specjalnych środków higienicznych oraz lekarstw. Rozpoznając wniosek o umorzenie ZUS pominął chociażby wskazywane przez siostrę skarżącego we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy wydatki na [...] w kwocie 600 zł. Nie wziął również po uwagę, że osoba [...], może mieć szczególne potrzeby związane z higieną osobistą, jak też żywieniowe, na co zwróciła siostra skarżącego w skardze. Organ w każdej indywidualnej sprawie musi zatem ocenić, czy środki, którymi faktycznie dysponuje strona można uznać za wystarczające na zaspokojone jej zindywidualizowanych i niezbędnych potrzeb, w tym zatem tych wskazanych przez skarżącego, jak również tych koniecznych.

Podkreślić należy, że podjęcie rozstrzygnięcia o umorzeniu należności wymaga by interes publiczny i interes zobowiązanego zostały należycie wyważone. Temu właśnie celowi służy analiza sytuacji materialnej i sytuacji życiowej zobowiązanego, uwzględniająca stan zadłużenia i związaną z tym realność spłaty zadłużenia bez niebezpieczeństwa powstania ciężkich skutków dla zobowiązanego i jego rodziny. Obowiązkiem organu jest rozważenie, czy odmowa umorzenia nie doprowadzi do takiego pogorszenia sytuacji zobowiązanego, że nie będzie w stanie zaspakajać niezbędnych potrzeb życiowych i w konsekwencji będzie zmuszony korzystać z pomocy społecznej.

Odnosząc się do wniosku siostry skarżącej zawartego w skardze o umorzenie należności z tytułu składek, Sąd wskazuje, że nie ma uprawnienia do wydania merytorycznego rozstrzygnięcia, a więc nie może umorzyć należności z tytułu składek. Uprawnienie do umorzenia tych należności posiada jedynie organ. Natomiast jeżeli w ramach dokonywanej kontroli sąd stwierdził, że decyzja narusza prawo, uchyla decyzję w całości lub części, formułując jednocześnie zalecenia do ponownego rozpoznania sprawy.

W świetle powyższego Sąd uznał, że organ naruszył przepisy procesowe - art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 1 k.p.a., gdyż nie ustalił i nie ocenił wszystkich istotnych dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy okoliczności, które to naruszenie niewątpliwie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W ponownie prowadzonym postępowaniu organ zobowiązany będzie do uwzględnienia powyższej oceny prawnej i wyeliminowania wskazanych nieprawidłowości.

Z tych względów Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) i art. 135 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.