Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 1284/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2023-12-11 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: uchylono zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą decyzję I instancji
Powołane przepisy: article: art. 3 par 1, art. 134 par 1, art. 151
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 1 par 1 i 2
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1269
law: Ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych.
article: art. 17
journal: Dz.U. 2003 nr 228 poz 2255
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Janusz Kasprzycki Sędziowie Sędzia WSA Katarzyna Marasek-Zybura (spr.) Asesor WSA Magdalena Gawlikowska Protokolant starszy sekretarz sądowy Renata Nowak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 grudnia 2023 r. sprawy ze skargi M. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie z dnia 19 czerwca 2023 r. nr SKO.NP/4115/187/2023 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 19 czerwca 2023 r. znak: SKO.NP/4115/187/2023, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2000, dalej: k.p.a.) oraz art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 615; dalej: u.ś.r.), utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Miasta i Gminy Z. z dnia 11 maja 2023 r. znak: MOPS/524/SP/O/07/05/2023 w sprawie odmowy przyznania M. M. (dalej: skarżąca) świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką H. Z.

Powyższe decyzje zostały wydane w następującym stanie faktycznym i prawnym.

Wnioskiem z dnia 24 kwietnia 2023 r. skarżąca zwróciła się do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Z. o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad matką, legitymującą się orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS z dnia 29 maja 2020 r. o trwałej niezdolności do samodzielnej egzystencji, w którym określono datę powstania niepełnosprawności przed 1 marca 2020 r.

Pracownik socjalny w dniu 8 maja 2023 r. przeprowadził rodzinny wywiad środowiskowy, z którego wynika, że skarżąca prowadzi gospodarstwo domowe wraz z matką, mężem i dwójką dzieci. Mąż prowadzi własną działalność gospodarczą. Skarżąca 30 października 2019 r. zrezygnowała z pracy zawodowej ze względu na pogarszający się stan zdrowia matki, która choruje na demencję starczą, pozostaje pod stałą kontrolą lekarza psychiatry, jest po operacji jelita grubego, w związku z tym ma nietrzymanie stolca. Nie może pozostać sama w domu, ponieważ zagraża swojemu zdrowiu i życiu, nie zdaje sobie sprawy z konsekwencji swojego zachowania. Dla bezpieczeństwa skarżąca wykręciła klamki z okien, założyła monitoring w domu, by móc reagować na zachowania matki, która chodzi po domu w nocy, wychodzi z domu i nie wie gdzie się znajduje, nie potrafi wrócić. Zakres sprawowanej przez skarżącą opieki obejmuje: przebieranie pieluchomajtek, przygotowanie posiłków, podawanie leków, dbanie o higienę osobistą, ubieranie, zamianę pościeli, ćwiczenia pamięci, czytanie, spacerowanie, umawianie i towarzyszenie w wizytach lekarskich, pilnowanie posiłków i przyjmowania leków (zakrztusza się żywnością). Druga córka zamieszkuje w innej gminie, prowadzi duże gospodarstwo rolne i nie jest w stanie zapewnić matce całodobowej opieki.

Po ustaleniu powyższych okoliczności organ I instancji odmówił przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia, wskazując, że wprawdzie osoba wymagająca opieki posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, jednakże nie został spełniony warunek z art. 17 ust. 1b u.ś.r., bowiem niepełnosprawność matki skarżącej nie powstała w okresach wymaganych przez ww. przepis. Ponadto stwierdzono, że nie istnieje bezpośredni związek między rezygnacją z zatrudnienia, a sprawowaniem opieki przez skarżącą nad matką.

W odwołaniu wniesionym od decyzji organu I instancji skarżąca podniosła, że organ dokonał błędnej wykładni art. 17 ust. 1b u.ś.r. Ponadto wyjaśniła, że matka od ponad dwóch lat cierpi na otępienie w chorobie Alzheimera Potrzebuje stałej opieki, wykraczającej poza podstawowe czynności mogące zostać spełnione przed lub po pracy, czy wynikające z prowadzenia gospodarstwa domowego. Ma zaburzenia poznawacze, wymaga podawania posiłków i leków, pomocy w myciu, zmianie pieluchomajtek, a także wyjazdów do lekarzy. Problematycznym jest również fakt, iż ze względu na znaczne zaburzenia pamięci zdarzały się jej epizody ucieczek z domu, co przy braku orientacji w terenie jest bardzo niebezpieczne. Ze względu na zwiększenie bezpieczeństwa matki skarżąca założyła w domu monitoring oraz usunęła klamki z okien na wypadek nocnego wyjścia.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie uznało wniesione odwołanie za nieuzasadnione i opisaną na wstępie decyzją utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

W pierwszej kolejności Kolegium wskazało, że organ I instancji nie uwzględnił zmiany stanu prawnego, która nastąpiła na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. K 38/13 (Dz. U. z 2014 r. poz. 1443). W wyroku tym Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z zasadą równości, o której mowa w art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Wyrok ten jest tzw. wyrokiem zakresowym, na co wskazuje użycie zwrotu "w zakresie, w jakim różnicuje", którego skutkiem jest zmiana zastosowania art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie treści w nim ujętej. Wyrok ten nie wywołuje skutku określonego w art. 190 ust. 3 Konstytucji RP, tj. utraty w całości mocy obowiązującej zakwestionowanego przepisu. Powoduje jednak konieczność takiej wykładni przepisów, aby jej wynik był sprzeczny ze stanowiskiem wyrażonym w wyroku Trybunału, a to zgodnie z art. 8 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, z którego wynika zasada bezpośredniego stosowania Konstytucji przez sądy, a oparcie wyroku na stanowisku wyrażonym w orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego stanowi przejaw bezpośredniego stosowania Konstytucji.

Skutkiem tego wyroku jest zmiana zakresu zastosowania przepisu art. 17 ust. 1b ustawy w zakresie treści w nim ujętej, będącego przepisem szczególnym w odniesieniu do art. 17 ust. 1 tej ustawy, który określa ogólne przesłanki prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Zakresowe wyeliminowanie ograniczeń o charakterze podmiotowym (wieku powstania niepełnosprawności podopiecznych) nie powoduje dysfunkcjonalności ustawy, możliwe jest bowiem odnalezienie w treści art. 17 ustawy i przepisów z nim skorelowanych wszystkich elementów podmiotowych, przedmiotowych i czasowych koniecznych dla zrekonstruowania normy (norm) prawnej określającej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego.

Trybunał Konstytucyjny derogując w powołanym wyżej zakresie przepis art. 17 ust. 1b ustawy, nie odroczył utraty jego mocy obowiązującej (art. 190 ust. 3 Konstytucji RP). Oznacza to, że bezpośrednim skutkiem orzeczenia jest utrata przez ten przepis we wskazanym w wyroku zakresie domniemania konstytucyjności. Innymi słowy, skutkiem ww. orzeczenia jest stwierdzenie niekonstytucyjności art. 17 ust. 1b ustawy w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, i to począwszy od dnia ogłoszenia wyroku. Przedmiotowy wyrok został ogłoszony w Dzienniku Ustaw RP z dnia 23 października 2014 r. pod poz. 1443 i z tym dniem orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego weszło w życie. Omawiany przepis ustawy art. 17 ust. 1b - jako niekonstytucyjny w określonym przez wyrok zakresie - nie powinien mieć od tego momentu zastosowania, gdyż Trybunał Konstytucyjny wprost stwierdził jego niekonstytucyjność.

Stwierdzenie niekonstytucyjności przepisu przekłada się na ukształtowanie nowego stanu prawnego. Zgodnie z art. 6 k.p.a. organy administracji posiadają uprawnienie do działania jedynie na mocy obowiązujących przepisów. Jeżeli zatem przepis prawa (niezależnie czy rangi ustawowej, czy aktu podustawowego) zostanie przez TK uznany za niekonstytucyjny, a tym samym trwale wyeliminowany z systemu prawa, to nie będzie mógł być stosowany przez organy administracyjne oraz sądy w trakcie rozstrzygania sprawy. Zatem w obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku sygn. K 38/13. Kolegium podkreśliło, że wyżej zaprezentowane stanowisko odnośnie wykładni i stosowania art. 17 ust. 1b u.ś.r. po wejściu w życie wyroku TK sygn. K 38/13 jest jednolite i utrwalone w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego oraz wojewódzkich sądów administracyjnych.

Reasumując Kolegium stwierdziło, że w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała nie później, niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia, art. 17 ust. 1b u.ś.r. jest zgodny z Konstytucją i nie ma przeszkód prawnych do jego stosowania. Natomiast w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. Wobec tego, w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium.

Pomimo dokonania przez organ pomocy społecznej, błędnej wykładni art. 17 ust. 1b u.ś.r., Kolegium doszło do przekonania, że kwestionowana decyzja ostatecznie odpowiada prawu. W rozpoznawanej sprawie nie zachodzi bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją z pracy lub niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a koniecznością sprawowania stałej opieki nad matką. Skarżąca była ostatnio zatrudniona jako sprzedawca w firmie Mała Gastronomia – [...] O. M. w okresie od 3 października 2017 r. do 31 października 2019 r., a stosunek pracy ustał z upływem czasu, na który została zawarta umowa. Z kolei matka skarżącej jest osobą niezdolną do samodzielnej egzystencji od 2020 r. A zatem to nie choroba matki spowodowała zakończenie aktywności zawodowej skarżącej.

Kolegium podkreśliło, że zgodnie z treścią art. 17 ust. 1 u.ś.r. rezygnacja z zatrudnienia musi być celowa, zaprzestanie wykonywania pracy, czy niepodejmowanie zatrudnienia musi być intencjonalne. Organ zwrócił uwagę, że w orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że rezygnacja z zatrudnienia na gruncie powołanego przepisu musi pozostawać w rzeczywistym związku przyczynowym z roztoczeniem opieki nad osobą niepełnosprawną. W orzecznictwie podkreśla się także, że świadczenie pielęgnacyjne jest przyznawane osobom, które nie mogą podjąć zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub które są zmuszone do rezygnacji z zatrudnienia (innej pracy zarobkowej) ze względu na konieczność osobistego sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Świadczenie to jest zatem skierowane do osób zdolnych i gotowych do wykonywania pracy zarobkowej, które dobrowolnie nie podejmują tego rodzaju pracy lub z niej rezygnują w celu wykonywania czynności związanych z opieką nad osobą wymagającą opieki. Jest to świadczenie rekompensujące brak możliwości uzyskiwania dochodu z pracy zarobkowej w związku z niepodjęciem lub rezygnacją z pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny.

Powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych, Kolegium zauważyło, że wykonywanie takich czynności jak pomoc w ubraniu i poranna higiena, czy też przygotowanie posiłków (śniadania, obiadu) mogą być wykonane w godzinach porannych, przed pójściem do pracy. Wiele osób wykonuje takie czynności, chociażby rodzice w stosunku do małoletnich dzieci przed zaprowadzeniem ich do żłobka czy przedszkola i nie uniemożliwia im to podejmowania zatrudnienia. Pomoc sprowadzająca się do wykonywania zwykłych czynności dnia codziennego, jakie wykonuje się zwykle w każdym gospodarstwie domowym, również w tych rodzinach, gdzie wszyscy ich członkowie pracują, nie stanowi o istnieniu związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia, a sprawowaną opieką. A zatem sama pomoc osobie wymagającej opieki w czynnościach takich jak np. sprzątanie, pranie, robienie zakupów, gotowanie posiłków, płacenie rachunków, załatwianie spraw związanych z leczeniem, należy do codziennych czynności wykonywanych w każdej rodzinie i nie musi być sprawowana w sposób ciągły.

W ocenie Kolegium opisane czynności opiekuńcze wykonywane przez skarżącą nie uniemożliwiają jej w sposób zupełny podjęcia aktywności zawodowej, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy, na umowę zlecenie, czy o dzieło, jeżeli w opiekę nad matką zaangażowałoby się rodzeństwo, po stronie którego nie sposób dopatrzyć się obiektywnych przeszkód uniemożliwiających pomoc w takiej opiece.

Kolegium zaznaczyło, że w przypadku kilku osób zobowiązanych do alimentacji możliwe jest takie podzielenie się obowiązkami, żeby każda z tych osób mogła podjąć (utrzymać) zatrudnienie. Co więcej, realizacja obowiązku nie musi polegać na osobistych staraniach, lecz może polegać na finansowaniu usług opiekuńczych dla matki, stosownie do indywidualnych możliwości. Jeżeli osoba wymagająca opieki ma oprócz skarżącego jeszcze inne dzieci, z których część zamieszkuje w nieznacznej odległości od tej osoby, to mogą one wspomóc skarżącego w opiece nad nią. Natomiast dzieci zamieszkujące w dalszej odległości, powinny wspomóc tę osobę w inny sposób tj. finansując pomoc w opiece nad nią.

Kolegium wskazało, że nie można dopuszczać do sytuacji, w której dana osoba, będąc prawnie zobowiązaną, nie poczuwa się do swoich obowiązków, obowiązki te przejmuje za nią Państwo (w postaci przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innej osobie), a ona zostaje z nich zwolniona. Stosunek alimentacyjny polega bowiem na tym, że jeden podmiot ma prawo domagać się dostarczania środków utrzymania, natomiast drugi z podmiotów obowiązany jest to żądanie zaspokoić. Wypełnianie obowiązku alimentacyjnego może przybrać postać zarówno świadczeń dobrowolnych, może być również następstwem zasądzenia ich przez sąd.

Końcowo Kolegium nadmieniło, że skarżąca powinna ewentualnie rozważyć możliwość zwrócenia się do Ośrodka Pomocy Społecznej o przyznanie pomocy w postaci usług opiekuńczych. Taka pomoc mogłaby stanowić uzupełnienie opieki sprawowanej przez skarżącą, umożliwiając jej podjęcie zatrudnienia.

W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie, skarżąca zakwestionowała argumentację przedstawioną przez Kolegium w zaskarżonej decyzji, podnosząc że jej rezygnacja z pracy była celowa, a niepodejmowanie zatrudnienia jest intencjonalne. Skarżąca podniosła, że nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia nawet w niepełnym wymiarze czasu pracy. Stan zdrowia jej matki pogarsza się z tygodnia na tydzień, a zaburzenia neurologiczne, zdaniem lekarzy, będą się pogłębiać. Z kolei siostra skarżącej mieszka kilkadziesiąt kilometrów dalej, prowadzi duże gospodarstwo i wychowuje dziecko uczące się w szkole podstawowej. Nie jest stanie poświęcić całego dnia na opiekę nad matką. Natomiast angażuje się finansowo w zakup leków, czy innych potrzebnych rzeczy. Skarżąca wyjaśniła także, że nie jest możliwe zwrócenie się do MOPS o przyznanie pomocy w zakresie usług opiekuńczych, ze względu na negatywne reagowanie o podłożu psychosomatycznym matki na nowe osoby.

Skarżąca ponownie podkreśliła, że matka od ponad dwóch lat cierpi na otępienie w chorobie Alzheimera (Kod ICD-10: F.OO). Potrzebuje stałej opieki, wykraczającej poza podstawowe czynności mogące zostać spełnione przed lub po pracy, czy wynikające z prowadzenia gospodarstwa domowego. Ma znaczne zaburzenia poznawcze, wymaga podania posiłków i leków (zakrztusza się żywnością). Ze względu na zaburzenia pamięci zdarzały się jej epizody ucieczek z domu, co przy braku orientacji w terenie jest bardzo niebezpieczne. W trosce o matkę skarżąca założyła w domu monitoring, oraz usunęła klamki z okien na wypadek nocnego wyjścia. Ostatnio pojawiły się również epizody braku możliwości utrzymania koordynacji ruchowej i upadków. W związku z powyższym, dowodzi to, że matka ze względu na stan zdrowia wymaga całodobowej opieki.

Skarżąca podniosła, że jest gotowa do podjęcia pracy zarobkowej, jednak dobrowolnie nie podejmuje tego typu aktywności ze względu na wykonywanie czynności związanych z opieką nad matką.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, zważył co następuje:

Stosownie do art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1634, dalej p.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego w sposób, który miał wpływ na wynik sprawy, bądź przepisów postępowania w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a także stosują środki określone w ustawie. Sąd administracyjny, zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a p.p.s.a.

Zdaniem Sądu skarga jest uzasadniona.

Materialnoprawną podstawę wydania decyzji przez organy obu instancji, stanowił przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r., z treści którego wynika, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje matce albo ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka, osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej lub innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1359, dalej: k.r.o.), ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Na wstępie Sąd wskazuje, iż podziela pogląd organu II instancji, że nie ma znaczenia data powstania niepełnosprawności dla świadczenia pielęgnacyjnego otrzymywanego przez opiekunów osób dorosłych. Przywołany w decyzji organu I instancji art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych nie mógł być stosowany w związku z uznaniem go za niekonstytucyjny przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r., sygn. K 38/13. Stosując właściwą wykładnię art. 17 ust. 1b u.ś.r., należy przyjąć, iż w stosunku do opiekunów osób, których niepełnosprawność powstała później, oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. W konsekwencji niedopuszczalne jest oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, co znalazło potwierdzenie w jednolitej linii orzeczniczej Naczelnego Sądu Administracyjnego, którą Sąd w składzie orzekającym w pełni podziela (por. wyroki NSA z dnia 29 kwietnia 2019 r., sygn. I OSK 300/19, z dnia 26 kwietnia 2019 r., sygn. I OSK 8/19, opubl. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych).

Ze wskazanych przepisów wynika, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje wymienionym w nim osobom, jeżeli spełnią one łącznie wskazane w nich przesłanki.

W ocenie Sądu, w niniejszej sprawie, mając na uwadze zebrany w sprawie materiał dowodowy, nie budzi wątpliwości Sądu fakt, że organ nieprawidłowo ustalił, że z materiału tego nie wynika, aby matka skarżącej wymagała stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby, wykluczającej podjęcie przez opiekuna jakiegokolwiek zatrudnienia.

Jak wynika z akt sprawy, matka skarżącej posiada orzeczenie Lekarza Orzecznika ZUS z dnia 29 maja 2020 r. o trwałej niezdolności do samodzielnej egzystencji, w którym określono datę powstania niepełnosprawności przed 1 marca 2020 r. Ponadto z akt sprawy wynika, że matka skarżącej choruje na demencję starczą, pozostaje pod stałą kontrolą lekarza psychiatry, jest po operacji jelita grubego, w związku z tym ma nietrzymanie stolca. Nie może pozostać sama w domu, ponieważ zagraża swojemu zdrowiu i życiu, nie zdaje sobie sprawy z konsekwencji swojego zachowania. Dla bezpieczeństwa skarżąca wykręciła klamki z okien, założyła monitoring w domu, by móc reagować na zachowania matki, która chodzi po domu w nocy, wychodzi z domu i nie wie gdzie się znajduje, nie potrafi wrócić. Zakres sprawowanej przez skarżącą opieki obejmuje: przebieranie pieluchomajtek, przygotowanie posiłków, podawanie leków, dbanie o higienę osobistą, ubieranie, zamianę pościeli, ćwiczenia pamięci, czytanie, spacerowanie, umawianie i towarzyszenie w wizytach lekarskich, pilnowanie posiłków i przyjmowania leków (zakrztusza się żywnością).

Z oświadczenia złożonego przez skarżącą wynika, że nie podejmuje ona stałego zatrudnienia.

Zdaniem Sądu, ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, iż matka skarżącej, nie jest w stanie funkcjonować bez stałej obecności opiekuna.

Sąd wskazuje natomiast, że systemowo, świadczenia pielęgnacyjne, zgodnie z art. 17 ust. 1 zdanie ostatnie u.ś.r., przysługują tylko tym osobom, które "nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji".

System świadczeń rodzinnych został tak pomyślany, aby rekompensować utratę dochodów z powodu konieczności pielęgnacji członka rodziny wymuszającej rezygnację lub niepodejmowanie zatrudnienia. Wnioskujący musi sprawować stałą opiekę nad osobą niepełnosprawną i być jej niezbędny w tak znacznym wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni związek przyczynowy.

Sąd wskazuje natomiast, że stosownie do stanowiska wyrażonego przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie np. w wyroku z dnia 26 kwietnia 2021 roku, sygn. III SA/Kr 1065/20, z dnia 14 października 2022 r., sygn. III SA/Kr 731/22, z dnia 28 października 2022 r., sygn. III SA/Kr 935/22, z dnia 7 grudnia 2022 r., sygn. III SA/Kr 1025/22 i III SA/Kr 1104/22 czy z dnia 14 marca 2023 r., sygn. III SA/Kr 1670/22 (opubl. w CBOSA), w których Sąd wskazał, że jeżeli osoba wymagająca opieki ma oprócz osoby skarżącej jeszcze inne dzieci, z których część zamieszkuje w nieznacznej odległości od tej osoby, to realizując obowiązek alimentacyjny, w zakresie je obciążającym, mogą one wspomóc osobę skarżącą w opiece nad wymagającym opieki. Natomiast dzieci zamieszkujące w dalszej odległości, również realizując obowiązek alimentacyjny, w zakresie je obciążającym, powinny wspomóc tę osobę w inny sposób tj. finansując pomoc w opiece nad nią. Zgodnie bowiem z art. 128 k.r.o., obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny), obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Stosownie do treści art. 129 § 2 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, krewnych w tym samym stopniu, w tym wypadku dzieci, obowiązek alimentacyjny obciąża, co należy podkreślić, w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym. Natomiast zgodnie z art. 135 § 1 k.r.o., zakres świadczeń alimentacyjnych zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego. Z kolei stosownie do § 2 tego przepisu, wykonanie obowiązku alimentacyjnego wobec osoby niepełnosprawnej, może, ale nie musi, polegać w całości lub w części na osobistych staraniach o utrzymanie uprawnionego; w takim wypadku świadczenie alimentacyjne pozostałych zobowiązanych, polega na pokrywaniu w całości lub w części kosztów utrzymania uprawnionego. Zgodnie zaś z art. 140 § 1 k.r.o., osoba, która dostarcza drugiemu środków utrzymania, będąc zobowiązana z tego powodu, że uzyskanie na czas świadczeń alimentacyjnych od osoby zobowiązanej w tej samej kolejności, byłoby dla uprawnionego niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami, może żądać zwrotu od osoby, która powinna była te świadczenia spełnić. Okoliczności te mają znaczenie dla oceny czy zachodzi bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez wnioskującego o świadczenie pielęgnacyjne, a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną.

Pomoc społeczna ma charakter subsydiarny, ponieważ to na rodzinie ciąży obowiązek opieki nad osobą niepełnosprawną. Pomoc Państwa jest zatem możliwa jedynie wówczas, gdy wnioskujący o nią wykaże w sposób niebudzący wątpliwości, że wyczerpał wszystkie inne możliwości zapewnienia opieki osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji (w tym m.in. współdziałanie wszystkich dzieci w opiece, ew. zatrudnienie opiekuna, czy skorzystanie z usług opiekuńczych), a mimo to - ze względu na rzeczywisty zakres opieki, wynikający z potrzeb osoby niepełnosprawnej (a dokładniej, jej stanu zdrowia) – istnieje konieczność rezygnacji z zatrudnienia bądź ww. sytuacja uniemożliwia jego podjęcie (zob. np. wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 10 października 2022 r., sygn. III SA/Kr 699/22, z dnia 12 września 2022 r., sygn. III SA/Kr 335/22 czy 7 grudnia 2022 r., sygn. III SA/Kr 1104/22, opubl. w CBOSA).

Możliwość współdziałania rodzeństwa wnioskującego o świadczenie pielęgnacyjne w opiece nad niepełnosprawnym rodzicem, jest postrzegana jako element związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem aktywności zawodowej wnioskującego, a potrzebą sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. W sytuacji gdy istnieją inne osoby zobowiązane do alimentacji, w stosunku do których brak jest obiektywnych przeszkód w realizacji ww. ustawowego obowiązku, brak jest związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem (rezygnacją) z zatrudnienia a opieką nad osobą niepełnosprawną, ponieważ w opiece powinny uczestniczyć również pozostałe osoby zobowiązane do alimentacji, a zatem nie zachodziła konieczność rezygnacji przez wnioskującego o świadczenie pielęgnacyjne z zatrudnienia, a dokładniej nie było przeszkód, aby takie zatrudnienie podjął. Co więcej, nie do pogodzenia z interesem społecznym, a w interesie społecznym jest przestrzeganie całego obowiązującego porządku prawnego, byłaby taka wykładnia art. 17 ust. 1 u.ś.r., z której wynikałoby, że obowiązki Państwa obejmujące pomoc rodzinie, wyprzedzałyby obowiązki alimentacyjne dzieci względem rodziców, ponieważ w takiej sytuacji doszłoby do przerzucenia realizacji tych obowiązków na całe społeczeństwo w sytuacji, gdy powinny one zostać zrealizowane przez członków rodziny. Doprowadziłoby to też do – z jednej strony – uprzywilejowania tych, którzy nie wywiązują się ze swych obowiązków wobec rodziców (gdyż to Państwo miałoby płacić jednemu z wielu dzieci za opiekę nad rodzicem, zwalniając pozostałych faktycznie i finansowo z zapewnienia opieki rodzicowi) oraz – z drugiej strony – dodatkowego obciążenia tych, którzy wywiązują się ze swych obowiązków względem swoich rodziców, a mimo to ich podatki przeznaczane byłyby na pomoc osobom, których dzieci z tych obowiązków się nie wywiązują. Zdaniem Sądu, godziłoby to w konstytucyjną zasadę równości wobec prawa, wyrażoną w art. 32 ust. 1, czy też zasadę sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP). Pominięcie regulacji kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przy wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w zakresie konieczności wywiązania się z obowiązku alimentacyjnego dzieci względem rodzica, naruszałoby też zasadę praworządności (art. 7 Konstytucji RP), czy obowiązek przestrzegania prawa RP (art. 83 Konstytucji RP). Wobec tego "limitowanie" dostępu do świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o kryterium konieczności wypełnienia przez wszystkie dzieci obowiązku alimentacyjnego względem rodzica, nie może zostać uznane za naruszenie kryteriów przyznania tego świadczenia wyrażonych w ustawie o świadczeniach rodzinnych. Ustawa ta jest jedną z wielu ustaw obowiązujących w polskim systemie prawnym i w żaden sposób nie uchyla, czy nie ogranicza obowiązków dzieci wobec rodziców. Dlatego, zdaniem Sądu, wsparcia Państwa wymaga jedynie ten opiekun osoby z niepełnosprawnością, który sprawując faktycznie opiekę nad rodzicem, wykaże że nie może uzyskać (wyegzekwować) pomocy od rodzeństwa i z tego względu zmuszony jest zrezygnować z pracy, czy też nie może jej podjąć (zob. wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 5 czerwca 2023 r., sygn. III SA/Kr 375/23, z dnia 24 października 2022 r., sygn. III SA/Kr 669/22 i z dnia 5 grudnia 2022 r., sygn. III SA/Kr 918/22, opubl. w CBOSA).

W niniejszej sprawie skarżąca ma siostrę, co do której wskazała, że udziela ona skarżącej pomocy w opiece nad matką, a mimo to skarżąca nie jest w stanie podjąć pracy. Wobec tego organy winny przeprowadzić wyczerpujące postępowanie dowodowe w celu ustalenia w jakim zakresie siostra skarżącej jest w stanie wypełniać swój obowiązek alimentacyjny wobec matki (skarżąca podnosi jedynie, że siostra nie jest w stanie sprawować całodobowej opieki nad matką, natomiast nie został ustalony zakres, w jakim może ona ten obowiązek wypełnić i czy zakres ten jest wystarczający do podjęcia pracy przez skarżącą), czy wnioskująca o świadczenie pielęgnacyjne skarżąca wyczerpała wszystkie inne możliwości zapewnienia opieki niezdolnej do samodzielnej egzystencji matce, biorąc pod uwagę charakter jej schorzenia (skarżąca podnosi, że matka źle reaguje na obce osoby, natomiast okoliczności tej nie potwierdza dokumentacja medyczna, także w wywiadzie środowiskowym brak jest jakiejkolwiek obserwacji pracownika socjalnego dotyczącej reakcji podopiecznej choćby na jego obecność).

Dopiero takie ustalenia pozwolą stwierdzić czy skarżąca wyczerpała wszystkie inne możliwości zapewnienia opieki niezdolnej do samodzielnej egzystencji matce, a mimo to - ze względu na rzeczywisty zakres opieki, wynikający z potrzeb niepełnosprawnej matki (a dokładniej, jej stanu zdrowia) – istnieje konieczność rezygnacji z zatrudnienia bądź ww. sytuacja uniemożliwia jego podjęcie.

W tym stanie sprawy, uznając że skarga jest usprawiedliwiona, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 135 p.p.s.a., uchylił decyzje organów obu instancji.