Wyrok WSA w Gorzowie Wlkp., sygn. akt II SA/Go 224/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp.
Data orzeczenia: 2024-08-01 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6163 Gospodarowanie nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 145. § 1 pkt 1 lit. c
journal: Dz.U. 2024 poz 935
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
article: art. 7, art. 77 § 1, art. 80
journal: Dz.U. 2023 poz 775
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t. j.)
article: art. 6
journal: Dz.U. 1989 nr 10 poz 53
law: Ustawa z dnia 24 lutego 1989 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin oraz o zmianie ustawy o podatku rolnym.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie: Przewodniczący Sędzia WSA Krzysztof Dziedzic Sędziowie Sędzia WSA Jacek Jaśkiewicz Sędzia WSA Krzysztof Rogalski (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 1 sierpnia 2024 r. sprawy ze skargi S. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie nieodpłatnego przeniesienia prawa własności gruntu I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Starosty [...] z dnia [...] r., nr [...], II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] na rzecz skarżącego S. B. kwotę 200 (dwieście) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Decyzją Naczelnika Gminy [...] z dnia [...] lipca 1975 r. nr [...] przejęto na własność Skarbu Państwa gospodarstwo rolne stanowiące własność R. B., położone we wsi [...], Gm. [...], o pow. [...] ha, w zamian za rentę.

Zgodnie z obowiązującymi w dacie wydania tej decyzji przepisami R. B. nabyła na własność zabudowania stanowiące odrębny od gruntu przedmiot własności, zlokalizowane na działce oznaczonej w dacie przekazania gospodarstwa rolnego numerem [...] w obrębie [...], gmina [...]. Następnie działka, w granicach której znajdują się zabudowania stanowiące odrębny przedmiot własności, została oznaczona numerem [...], obręb [...][...], księga wieczysta nr [...], przy czym stanowiła ona własność Skarbu Państwa we władaniu Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolnictwa.

Z treści księgi wieczystej nr [...] wynika, że właścicielem w/w budynków obecnie jest S. B., który wnioskiem z dnia [...] maja 2023 r. wystąpił do Starosty [...] o nieodpłatne przyznanie prawa własności gruntu pod zabudowaniami zlokalizowanymi na działce nr [...] w obrębie [...], gmina [...]. Pismem z dnia [...] maja 2023 r. Starosta [...] zawiadomił strony o wszczęciu postępowania w powyższej sprawie.

W toku tego postępowania dokonano w dniu [...] czerwca 2023 r. oględzin działki nr [...], w toku których ustalono m.in. – jak wynika z protokołu oględzin – iż jest ona "zabudowana budynkiem mieszkalnym z budynkiem gospodarczym oraz ruinami, konieczne jest dokonanie podziału działki z uwagi, iż niecała działka jest niezbędna do swobodnego korzystania z zabudowań stanowiących odrębny przedmiot własności; część, która nie jest niezbędna, oznaczona jest jako pastwiska trwałe klasy III, z wyłączeniem pasa służącego jako dojazd, powierzchnia zostanie określona przez uprawnionego geodetę podczas podziału działki

Nadto na zlecenie Starosty [...] opracowano dokumentację geodezyjną działki w celu wydzielenia gruntu pod w/w zabudowaniami. Decyzją z dnia [...] listopada 2023 r. nr [...] Wójt Gminy [...] zatwierdził podział nieruchomości położonej w [...], składającej się z działki nr [...], na działkę nr [...] o powierzchni [...] ha oraz działkę nr [...] o powierzchni [...] ha. Z uzasadnienia tej decyzji wynika, iż podział opisanej wyżej nieruchomości stanowiącej działkę nr [...] nastąpił celem wydzielenia gruntu niezbędnego do korzystania z zabudowań stanowiących odrębny przedmiot własności.

Po przeprowadzeniu postępowania, decyzją z dnia [...] stycznia 2024 r. nr [...] Starosta [...] na podstawie art. 6 ustawy z dnia 24 lutego 1989 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin oraz o zmianie ustawy o podatku rolnym (Dz. U. z 1989 r. Nr 10, poz. 53 ze zm.) w związku z art. 94 ustawy z dnia 13 października 1998 r. Przepisy wprowadzające ustawy reformujące administrację publiczną (Dz. U. z 1998 r. Nr 133, poz. 872 ze zm.) i art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 775 ze zm., dalej k.p.a.) przeniósł nieodpłatnie na rzecz S. B. prawo własności gruntu pod zabudowaniami położonego w obrębie ewidencyjnym [...], gmina [...], w granicach działki oznaczonej w ewidencji gruntów i budynków numerem [...] o powierzchni [...] ha, dla której Sąd Rejonowy w [...] Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgę wieczystą KW nr [...].

W uzasadnieniu organ wyjaśnił, iż jak wynika z art. 6 przywołanej wyżej ustawy z 24 lutego 1989 r., właścicielowi budynków znajdujących się na działce gruntu, która wchodziła w skład gospodarstwa rolnego przekazanego Państwu, przysługuje nieodpłatnie własność działki, na której te budynki zostały wzniesione. Z własnością wyłączonej nieruchomości związana jest służebność gruntowa w zakresie niezbędnym do korzystania z niej. O przeniesieniu własności działki, jej wielkości oraz o ustanowieniu służebności orzeka terenowy organ administracji państwowej o właściwości szczególnej stopnia podstawowego. Przepis ten nie nakłada na organ administracji państwowej (obecnie starostę) obowiązku przeniesienia na rzecz właścicieli budynków znajdujących się na działce, która wchodziła w skład gospodarstwa rolnego przekazanego Państwu, własności gruntu całego dawnego siedliska, lecz jedynie takiej powierzchni gruntu, która jest niezbędna do korzystania z budynków. Wydzielenie z większej działki jej części zabudowanej jako odrębnej działki i przeniesienie własności tylko części zabudowanej na rzecz dotychczasowego właściciela budynków, a przeznaczenie pozostałej części – jako odrębnej działki – na inne cele nie narusza prawa i jest zgodne z celem, jakiemu służyło to unormowanie.

Od powyższej decyzji Starosty [...] S. B. wniósł odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...], kwestionując fakt braku przeniesienia na jego rzecz własności działki nr [...], co w ocenie strony stanowiło rażące naruszenie prawa własności poprzez bezpodstawne ograniczenie tego prawa. W odpisie z księgi wieczystej [...] z dnia [...] lipca 1975 r. figurują budynki stanowiące odrębną własność, wydzielone od gruntu, położone na działce nr [...]. W skład tych budynków wchodziła między innymi stodoła, która wskutek upływu uległa zawaleniu i aktualnie nie figuruje w ewidencji geodezyjnej. A znajdowała się ona na kwestionowanej powierzchni [...] ha tj. działce [...]. Dlatego też wniósł o zmianę powyższej decyzji poprzez nieodpłatne przeniesienie na jego rzecz własności gruntu o powierzchni [...] ha, tj. z uwzględnieniem działki nr [...] i [...].

Decyzją z dnia [...] kwietnia 2024 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję Starosty [...].

Jak wyjaśniło Kolegium w uzasadnieniu, unormowanie z powołanego art. 6 ustawy zmieniającej zakłada, iż aby ubiegać się o prawo nieodpłatnego nabycia własności działki, należy legitymować się tytułem własności do budynków oraz wykazać, że znajdują się one na działce wchodzącej w skład gospodarstwa rolnego przekazanego Państwu. W toku postępowania organ I instancji przesądził, że niezasadne jest przyznawanie wnioskodawcy całej działki nr [...], lecz zgodnie z brzmieniem art. 6 ustawy jedynie powierzchni gruntu niezbędnej do korzystania z budynków i w związku z tym ostateczną decyzją Wójta Gminy [...] z dnia [...] listopada 2023 r. dokonano podziału działki nr [...] o pow. [...] ha na działki nr [...] o pow. [...] ha i nr [...] o pow. [...] ha. W niniejszej sprawie zostały spełnione podmiotowe i przedmiotowe przesłanki nieodpłatnego przyznania na rzecz S. B. prawa własności działki siedliskowej położonej w miejscowości [...]. Spór w sprawie sprowadza się do oceny, jaka powierzchnia działki wyczerpuje roszczenie odwołującego wynikające z w/w przepisu.

Art. 6 omawianej ustawy nie gwarantuje właścicielom budynków, które pozostały własnością rolnika po przekazaniu gospodarstwa rolnego (wraz z działką gruntu na której budynki te były posadowione) na rzecz Skarbu Państwa, bezpłatnego przekazania na ich rzecz tej samej co do powierzchni, działki geodezyjnie wyodrębnionej, która była przedmiotem przekazania w zamian za świadczenie emerytalno-rentowe, ale tylko takiej działki która jest zabudowana, a więc nieruchomości co do zasady odpowiadającej powierzchni posadowionych na niej budynków. Przepis ten nie nakłada na organ administracji państwowej (obecnie starostę) obowiązku przeniesienia na rzecz właścicieli budynków znajdujących się na działce, która wchodziła w skład gospodarstwa rolnego przekazanego Państwu, własności gruntu całego dawnego siedliska, lecz jedynie takiej powierzchni gruntu (działki), która jest niezbędna do korzystania z budynków. Ustawodawca, posługując się pojęciem "działka" miał na uwadze działkę lub część większej działki, na której znajdują się budynki, wydzielonej geodezyjnie w oddzielną działkę. W praktyce działki siedliskowe mogły być zabudowane samodzielnie, to znaczy, że cała działka została zabudowana i nie można jej podzielić na dwie lub więcej działek; mogły też być działki kilku, a nawet kilkunastohektarowe, stanowiące gospodarstwo rolne, w których siedlisko stanowi tylko niewielka ich część. Po wydzieleniu siedliska z większej działki i oznaczeniu go numerem geodezyjnym powstaje działka siedliskowa i druga działka geodezyjna przeznaczona do rolniczego użytkowania, która nie podlega przekazaniu.

Niezasadne jest stanowisko strony, iż przekazanie na własność jedynie części wnioskowanej działki narusza jego prawo poprzez bezpodstawne ograniczenie o powierzchnię [...] ha. Ustalenie powierzchni wydzielonej działki nr [...], pozwalającej na swobodne korzystanie przez odwołującego ze znajdujących się na niej zabudowań, poczyniono na podstawie oględzin w dniu [...] czerwca 2023 r., stwierdzając, że niecała działka jest niezbędna do swobodnego korzystania z zabudowań stanowiących odrębny przedmiot własności. Część działki o nr ewid. [...] (obecnie stanowiąca działkę nr [...] o pow. [...] ha), oznaczona jako pastwiska trwałe klasy III z wyłączeniem pasa służącego jako dojazd, nie jest niezbędna do prawidłowego korzystania ze znajdujących się pierwotnie na działce nr [...] (obecnie nr [...]) zabudowań. Po wydzieleniu siedliska z większej działki i oznaczeniu go numerem geodezyjnym powstała działka siedliskowa nr [...] i druga działka geodezyjna przeznaczona do rolniczego użytkowania nr [...], która nie podlega przekazaniu. Przepis art. 6 służąc uregulowaniu stanu prawnego gruntów i posadowionych na nich budynków, zgodnie z obowiązującymi przepisami, nie zmierza także do zaspokojenia wszystkich obszarowych potrzeb i oczekiwań właściciela budynku. Wydzielona działka nr ewid. [...] ma parametry zapewniające możliwość korzystania z należących do S. B. zabudowań. Ma on zapewnione swobodne dojście do tych budynków, zaś wielkość działki zapewnia w niezbędnym zakresie możliwość korzystania z zabudowań zgodnie z ich przeznaczeniem oraz swobodny dostęp do niej z drogi publicznej. Oczekiwania strony, co do wielkości przyznanej nieruchomości nie uwzględniają powyższych uwag, dlatego nie zasługują na uwzględnienie w kontekście celu, jakiemu służy instytucja wynikająca z art. 6 ustawy. Przy ustalaniu rozmiarów i kształtu działki, która ma być przedmiotem nieodpłatnego przekazania właścicielom budynków usytuowanych na byłym siedlisku, należy uwzględniać przede wszystkim ich uzasadniony interes przejawiający się w umożliwieniu im dojazdu do tych budynków i swobodnego z nich korzystania. Bez znaczenia jest również kwestia usytuowania pierwotnie na działce nr [...], a obecnie na działce nr [...] stodoły, która uległa zawaleniu i obecnie nie figuruje w ewidencji geodezyjnej. Ustawodawca jednoznacznie stanowi, iż zwrotowi podlega grunt, na którym znajdują się budynki, stosownie do art. 6 zd. 1 ustawy zmieniającej. W dalszej części regulacji ustawodawca wskazuje stan działki na dzień wejścia w życie powołanej regulacji. Art. 6 ustawy zmieniającej nie ma na celu przysporzenia materialnego następcom prawnym właściciela budynków, ale wyłącznie oddania im gruntu, na którym usytuowane są zabudowania nieprzejęte przez Państwo. Wykładnia przepisu przyjęta przez S. B. doprowadziłaby do przyznania mu działki, na której nie ma zabudowań, co stoi w sprzeczności z treścią art. 6 ustawy zmieniającej.

Decyzja wydana na podstawie przepisu art. 6 ustawy zmieniającej powinna rozstrzygać zarówno o przeniesieniu własności działki jak i jej wielkości. Nie zachodzi zatem potrzeba wydawania w odrębnym postępowaniu administracyjnym innej decyzji o podziale nieruchomości i zatwierdzeniu tego podziału. Decyzja administracyjna wydawana na podstawie art. 6 ustawy zmieniającej, określająca wielkość działki przekazywanej nieodpłatnie właścicielom budynków stanowiących odrębny przedmiot własności, samodzielnie dokonuje podziału nieruchomości, z której następuje wydzielenie takiej działki. Niemniej w niniejszej sprawie doszło do podziału nieruchomości nr [...] i wobec tego Starosta [...] orzekał już o przeniesieniu nieodpłatnie na rzecz strony prawa własności gruntu pod zabudowaniami, położonego w granicach działki oznaczonej w ewidencji gruntów i budynków numerem [...] o pow. [...] ha. Słusznie organ I instancji uznał żądanie strony za zasadne, ale jedynie w zakresie niezbędnym do korzystania z zabudowań zgodnie z ich przeznaczeniem, tj. przyznania działki o pow. [...] ha ściśle związanej i niezbędnej do korzystania z budynków. Na pozostałej części działki pierwotnie oznaczonej nr [...], a obecnie nr [...] brak jest jakichkolwiek zabudowań, których własność uprawniałaby skutecznie S. B. do ubiegania się o zwrot całej działki (przed podziałem oznaczonej nr [...]). Przepis art. 6 powoływanej ustawy nigdy nie gwarantował i nie gwarantuje nadal właścicielom budynku nieodpłatnego przekazania na ich rzecz tej samej, co do powierzchni, działki geodezyjnie wyodrębnionej, która była przedmiotem przekazania na rzecz Skarbu Państwa, lecz tylko takiej działki, która jest zabudowana, a więc nieruchomości co do zasady odpowiadającej powierzchni posadowionych na niej budynków. Uregulowanie to nie może być traktowane jako podstawa prawna do zwrotu działki gruntu, na której nie ma budynków, po to tylko aby przysporzyć materialnych korzyści następcy właścicieli przekazanego na rzecz Państwa gospodarstwa rolnego. Celem uprawnienia określonego w tym przepisie jest zwrócenie właścicielowi budynków działki gruntu ściśle związanej z tymi budynkami, a tym samym zniesienie odrębnej od gruntu własności budynków.

Na powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] S. B. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w [...], zarzucając błędną interpretację art. 6 ustawy z dnia 24 lutego 1989 r o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin oraz zmianie ustawy o podatku rolnym w zakresie pominięcia zapisów prawnych obowiązujących przed dniem 1 stycznia 1983 r., tj. nieodpłatne przeniesienie własności gruntu, na którym te budynki zostały wzniesione, jak również służebność gruntowa w zakresie niezbędnym do korzystania z budynku i działki; przed 1 stycznia 1983 r. na spornych gruntach była usytuowana stodoła, która aktualnie została zniszczona, jak również była przekazana działka przydomowa do bezpłatnego użytkowania o pow. [...] ha; przywołane poniżej regulacje prawne nie wskazywały, aby działka przydomowa musiała zostać wydzielona geodezyjnie – w grę wchodził raczej podział quoad usum. Zarzucił także naruszenie szeregu przepisów zawartych w ustawach dotyczących przejmowania przez państwo nieruchomości rolnych i gospodarstw rolnych w zamian za rentę i spłaty pieniężne na rzecz rolników, uchwalonych między 1962 r. a 1990 r., jak również błędną interpretację przepisów prawa w sprzeczności z wykładnią celowościową, systemową jak i gramatyczną/językową ze względu na te przepisy prawa, albowiem przywołane przepisy miały uregulować prawo własności, które potocznie nazywane są uwłaszczeniem, a nie przysporzeniem nienależnych korzyści, jak również nie uwzględnienie podatku od nieruchomości płaconej od powierzchni [...] ha najpierw przez R. B., a od 1996 r. do dnia dzisiejszego przez skarżącego na rzecz Wójta Gminy [...].

W uzasadnieniu skarżący obszernie argumentował, iż jako spadkobiercy R. B. przysługuje mu prawo własności budynków i całej działki nr [...], w związku z czym wydzielenie z nieruchomości gruntowej działki nr [...], a następnie podział jej na działki nr [...] oraz [...] rażąco naruszył jego konstytucyjne prawo własności poprzez bezpodstawne ograniczenie do powierzchni [...] ha i w związku z tym decyzja winna zostać uchylona, a przy ponownym rozpatrzeniu wniosku jego zastrzeżenia winny zostać uwzględnione.

W odpowiedzi na skargę SKO w [...] wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko przedstawione w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Stosownie do treści art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) w zakresie swej właściwości sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Przedmiotem tej kontroli jest badanie, czy organy administracji w toku rozpoznania sprawy nie naruszyły prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na jej wynik. Czyni to wedle stanu prawnego i na podstawie akt sprawy aktualnych w dacie wydania zaskarżonego aktu. W myśl art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 935 ze zm., dalej p.p.s.a.) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Sąd rozpoznał niniejszą sprawę w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów, na podstawie art. 119 pkt 2 i art. 120 p.p.s.a. W myśl cytowanego art. 119 pkt 2 p.p.s.a. sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Wniosek o rozpoznanie przedmiotowej sprawy w trybie uproszczonym złożył organ, natomiast skarżąca w terminie 14 dni od daty zawiadomienia o tym fakcie nie zażądała przeprowadzenia rozprawy.

Skarga zasługiwała na uwzględnienie, jednakże nie wszystkie podniesione w niej zarzuty okazały się zasadne.

Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił art. 6 ustawy z dnia 24 lutego 1989 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin oraz o zmianie ustawy o podatku rolnym (Dz. U. z 1989 r. Nr 10, poz. 53 ze zm.), w myśl którego właścicielom budynków znajdujących się na działce gruntu, która wchodziła w skład gospodarstwa rolnego przekazanego Państwu na podstawie przepisów obowiązujących przed dniem 1 stycznia 1983 r., przysługuje nieodpłatnie na własność działka gruntu, na której te budynki zostały wzniesione. Z własnością włączonej nieruchomości jest związana służebność gruntowa w zakresie niezbędnym do korzystania z niej. O przeniesieniu własności działki, jej wielkości oraz o ustanowieniu służebności orzeka terenowy organ administracji państwowej o właściwości szczególnej stopnia podstawowego.

Organy orzekające w sprawie trafnie wskazały wprawdzie, powołując się na orzecznictwo sądowe, iż regulacja zawarta w art. 6 omawianej ustawy nie stanowi podstawy prawnej do zwrotu działki gruntu, na której nie ma budynków, po to tylko, aby przysporzyć materialnych korzyści następcy właścicieli przekazanego na rzecz Państwa gospodarstwa rolnego. Przepis ten nie nakłada na organy administracji obowiązku i nie gwarantuje właścicielom budynków nieodpłatnego przeniesienia na ich rzecz całego dawnego siedliska, lecz jedynie takiej powierzchni gruntu, która jest zabudowana, a więc nieruchomości co do zasady odpowiadającej powierzchni posadowionych na niej budynków, a także niezbędnej do korzystania z budynków. Jednakże w ocenie Sądu rozpoznającego skargę stan faktyczny sprawy został ustalony w stopniu niewystarczającym do jej rozstrzygnięcia.

Znajdująca się w aktach sprawy mapa z projektem podziału nieruchomości stanowiącej działkę nr [...] wskazuje, iż budynki znajdują się na wydzielonej decyzją Wójta Gminy [...] z dnia [...] listopada 2023 r. nr [...] działce nr [...], nie ma ich natomiast na działce nr [...]. Nadto według ustaleń organu z ewidencji budynków wynika, iż na działce nr [...] nie znajdują się budynki, zaś działka ta stanowi pastwisko trwałe klasy III. Skarżący podał w odwołaniu, a następnie w skardze, iż na spornych gruntach usytuowana była stodoła, która aktualnie została zniszczona, a która znajdowała się w zapisach ewidencyjnych przed dniem 1 stycznia 1983 r. Z kolei w toku postępowania poprzedzającego wydanie decyzji Starosty [...], podczas oględzin nieruchomości w dniu [...] czerwca 2023 r. stwierdzono m.in., iż "działka [...] jest zabudowana budynkiem mieszkalnym z budynkiem gospodarczym oraz ruinami, konieczne jest dokonanie podziału działki z uwagi, iż niecała działka jest niezbędna do swobodnego korzystania z zabudowań stanowiących odrębny przedmiot własności".

W orzecznictwie sądowym wskazuje się, iż art. 6 omawianej ustawy z dnia 24 lutego 1989 r. stanowi prawną podstawę przyznania własności tylko tych działek gruntu, na których znajdują się budynki, bowiem celem uprawnienia określonego w tym przepisie jest zwrócenie właścicielowi budynków działki gruntu ściśle związanej z tymi budynkami, a tym samym zniesienie odrębnej własności budynków. Dla możliwości przyznania własności tego rodzaju działek gruntu konieczne jest zatem, aby na działce, która wchodziła w skład gospodarstwa przekazanego Państwu, fizycznie istniał choćby jeden budynek, bez względu na jego stan techniczny (por. wyroki NSA z 29 czerwca 2023 r., I OSK 1304/22, z 24 maja 2016 r., II OSK 1474/14, wyrok WSA w Białymstoku z 16 stycznia 2024 r., II SA/Bk 779/23, orzeczenia.nsa.gov.pl). Jeżeli chodzi o pojęcie budynku, jest nim tylko taki obiekt budowlany, który odpowiada określeniu budynku w prawie budowlanym, a w stosunkach cywilnoprawnych jest w szczególności zgodny z pojęciem budynku jako nieruchomości według art. 46 § 1 k.c. (por. wyrok Sądu Najwyższego z 29 kwietnia 2011 r., I CSK 484/10, LEX nr 936482). W świetle art. 3 pkt 2 ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. Prawo budowlane ilekroć w ustawie mowa jest o budynku, należy przez to rozumieć taki obiekt budowlany, który jest trwale związany z gruntem, wydzielony z przestrzeni za pomocą przegród budowlanych oraz posiada fundamenty i dach (wyrok NSA z 24 maja 2016 r., II OSK 1474/14). W jednym ze starszych wyroków Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził nawet, iż odrębna własność budynków oznacza, że jak długo istnieje jakikolwiek substrat tej odrębnej własności, tak długo istnieje odrębne prawo własności. Nie może więc mieć znaczenia stan techniczny zabudowań będących odrębnym przedmiotem własności, a zwłaszcza ocena, czy zabudowania te nadają się do użytku. Zawsze bowiem właściciel takich zabudowań może podjąć starania w celu ich odbudowania (wyrok NSA z 25 kwietnia 1991 r., II SA 194/91, LEX nr 3607176). Z drugiej jednakże strony Naczelny Sąd Administracyjny formułuje pogląd, iż w sytuacji, gdy na danej działce przestaje istnieć budynek jako przedmiot odrębnej własności, nie można być właścicielem budynków nieistniejących (por. przykładowo wyrok NSA z 1 grudnia 2010 r., I OSK 1648/10)

Pomijając niefortunność zawartego w formie dopisku w protokole oględzin z dnia [...] czerwca 2023 r. stwierdzenia, iż działka nr [...] (przed dokonaniem podziału) jest "zabudowana ruinami", organ I instancji pominął w swoich ustaleniach, czy znajdujące się na tej działce obiekt bądź obiekty, określone w protokole oględzin jako "ruiny" posiadają cechy budynku. Innymi słowy, kwestią nie objętą jednoznacznymi ustaleniami organów pozostało to, czy na działce nr [...] – której własność nie została w drodze zaskarżonej decyzji przeniesiona na skarżącego i co kwestionuje on w skardze – istnieje jakikolwiek substrat budowlany, który stanowić może odrębny przedmiot własności przysługującej skarżącemu jako następcy prawnemu R. B., a co za tym idzie, czy w odniesieniu do tej działki zaistniała wynikająca z art. 6 ustawy z dnia 24 lutego 1989 r. materialnoprawna przesłanka przyznania skarżącemu prawa własności także tej działki. Nie można oczywiście wykluczyć, iż bezpośrednie oględziny działki pozwalają na niebudzące wątpliwości i jednoznaczne określenie stanu owych obiektów bądź ich pozostałości, jednakże okoliczność ta powinna zostać objęta ustaleniami faktycznymi i opisana w protokole, ewentualnie utrwalona w formie dokumentacji fotograficznej, gdyż sąd administracyjny dokonujący w myśl wskazanych na wstępie rozważań przepisów kontroli decyzji w zakresie zgodności z prawem, nie ma ani narzędzi prawnych, ani możliwości zweryfikowania tej okoliczności. Również treść znajdującego się w aktach administracyjnych sprawy wydruku z elektronicznej księgi wieczystej nr [...] nie udziela odpowiedzi na to pytanie, gdyż wskazuje jedynie, iż na działce nr [...] znajdują się budynki, nie określając ich liczby.

W konsekwencji uchybienie to stanowiło naruszenie przepisów postępowania, tzn. art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a. w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy.

Znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy nie miały natomiast podniesione w skardze zarzuty naruszenia przepisów ustaw dotyczących przejmowania przez państwo nieruchomości rolnych i gospodarstw rolnych w zamian za rentę i spłaty pieniężne na rzecz rolników, uchwalonych między 1962 r. a 1990 r., gdyż przepisy te nie znajdowały zastosowania w niniejszej sprawie, nadto wymienione przez skarżącego ustawy z dnia 28 czerwca 1962 r. o przejmowaniu niektórych nieruchomości rolnych w zagospodarowanie lub na własność Państwa oraz o zaopatrzeniu emerytalnym właścicieli tych nieruchomości i ich rodzin (Dz.U. z 1962 r. Nr 38, poz. 166) oraz ustawa z dnia 29 maja 1974 r. o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne (Dz.U. z 1974 r. Nr 21, poz. 118) utraciły już moc obowiązującą. Bezprzedmiotowa dla rozstrzygnięcia sprawy była również argumentacja dotycząca uiszczania przez skarżącego podatku od nieruchomości od całej powierzchni działki [...] (przed podziałem), gdyż kwestia podatku od nieruchomości stanowi zagadnienie całkowicie odrębne od przedmiotu niniejszej sprawy, regulowane innymi przepisami prawa materialnego.

W orzecznictwie sądowoadministracyjnym można się spotkać ze zróżnicowanymi poglądami co do daty, na którą należy wykazać istnienie budynku jako przesłanki do wydania pozytywnej decyzji w oparciu o art. 6 ustawy z dnia 24 lutego 1989 r. W myśl pierwszego stanowiska podmiot występujący z żądaniem nieodpłatnego przeniesienia na niego własności gruntu pod budynkami musi wykazać, iż jest właścicielem tych budynków, a więc budynki te (lub budynek) muszą istnieć w dacie zgłoszenia żądania i w dacie orzekania przez organy administracji (por. np. wyroki NSA z 1 grudnia 2010 r., I OSK 1648/10, 24 maja 2016 r., II OSK 1474/14, z 13 stycznia 2017 r., II OSK 838/15, z 29 czerwca 2023 r., I OSK 1304/22). Natomiast zgodnie z drugim stanowiskiem wystarczającym jest, by budynki istniały w dacie wejścia w życie art. 6 omawianej ustawy z dnia z dnia 24 lutego 1989 r. (por. wyroki NSA z 25 kwietnia 1991 r., II SA 194/91, z 24 kwietnia 2009 r., I OSK 643/08, wyrok WSA w Poznaniu z 16 maja 2013 r., II SA/Po 107/13). Z uwagi na to, że stan faktyczny sprawy w opisanym wyżej zakresie został ustalony w stopniu niewystarczającym do jej rozstrzygnięcia, skład orzekający w niniejszej sprawie nie przesądzał tej kwestii.

Niezależnie od okoliczności niniejszej sprawy, na marginesie powyższych rozważań rację należy natomiast przyznać Samorządowemu Kolegium Odwoławczemu w zakresie stwierdzenia, iż co do zasady decyzja wydana na podstawie przepisu art. 6 ustawy z dnia 24 lutego 1989 r. powinna rozstrzygać zarówno o przeniesieniu własności działki jak i ewentualnie o jej powierzchni. Decyzja ta, określająca wielkość działki przekazywanej nieodpłatnie właścicielom budynków stanowiących odrębny przedmiot własności – w razie zaistnienia ku temu przesłanek – samodzielnie dokonuje podziału nieruchomości, z której następuje wydzielenie takiej działki (wyroki WSA w Olsztynie z 13 sierpnia 2020 r., II SA/Ol 129/20, a także WSA w Warszawie z 22 września 2008 r., IV SA/Wa 928/08).

Treść skargi wskazuje, iż zasadność przyznania skarżącemu prawa własności działki nr [...] była okolicznością bezsporną między stronami. Natomiast skarżący zakwestionował decyzję Kolegium oraz poprzedzającą ją decyzję Starosty [...] w zakresie nieprzyznania mu nieodpłatnie prawa własności nowo powstałej po podziale działki nr [...]. Również treść uzasadnień wydanych w sprawie decyzji wskazuje, iż ta właśnie kwestia była przedmiotem sporu w niniejszej sprawie. Z uwagi na brak odrębnego rozstrzygnięcia w zakresie odmowy przyznania skarżącemu prawa własności działki nr [...], w konsekwencji opisanych wyżej naruszeń przepisów postępowania zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja organu I instancji zostały uchylone w całości na podstawie art. 135 w związku z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a., o czym orzeczono w pkt I sentencji wyroku.

Rozpoznając ponownie sprawę organ I instancji powinien uzupełnić ustalenia faktyczne co do ewentualnego usytuowania bądź braku – na nowo wyodrębnionej działce nr [...] – substratu budowlanego, który jako budynek może stanowić odrębny przedmiot własności, a co za tym idzie, czy w odniesieniu do tej działki zaistniała wynikająca z art. 6 ustawy z dnia 24 lutego 1989 r. materialnoprawna przesłanka przyznania skarżącemu prawa własności także tej działki oraz opisać w protokole ponownych oględzin, ewentualnie utrwalić w formie dokumentacji fotograficznej, co powinno pozwolić na jednoznaczne rozstrzygnięcie tej okoliczności (art. 153 p.p.s.a.).

Zawarte w pkt II sentencji wyroku rozstrzygnięcie w przedmiocie kosztów postępowania sądowego znajduje oparcie w art. 200 oraz art. 205 § 1 p.p.s.a., a także § 2 ust. 3 pkt 5 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2021 r. poz. 535).