Wyrok WSA w Lublinie, sygn. akt I SA/Lu 246/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie
Data orzeczenia: 2023-09-27 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 28
journal: Dz.U. 2022 poz 1009
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Halina Chitrosz-Roicka Sędziowie WSA Andrzej Niezgoda WSA Grzegorz Wałejko (sprawozdawca) Protokolant starszy asystent sędziego Tomasz Woźny po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 września 2023 r. sprawy ze skargi G. P. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 17 lutego 2023 r. nr UP-139/2023 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 3 stycznia 2023 r. nr 17/2023; II. przyznaje adwokatowi K. D. kwotę 590,40 zł (pięćset dziewięćdziesiąt złotych czterdzieści groszy) w tym należny podatek od towarów i usług, tytułem wynagrodzenia za nieopłaconą pomoc prawną udzieloną z urzędu przed sądem pierwszej instancji.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia 17 lutego 2023 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych po rozpatrzeniu wniosku G. P. (strona, skarżąca) o ponowne rozpatrzenie sprawy utrzymał w mocy decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 3 stycznia 2023 r. o odmowie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne.

Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika, że pismem z 23 września 2022 r. doprecyzowanym 3 listopada 2022 r. strona zwróciła się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z prośbą o umorzenie należności z tytułu składek. Oświadczyła, że jest osobą samotną, schorowaną i z uwagi na ciągle pogarszający się stan zdrowia nie jest w stanie spłacić zadłużenia.

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z 3 styczna 2023 r. odmówił stronie umorzenia należności z tytułu składek, odsetek od tych składek oraz kosztów upomnienia w łącznej wysokości 33 087,33 z zł, ponieważ:

a) nie wystąpiła żadna z przesłanek uzasadniających uznanie należności za całkowicie nieściągalne - art. 28 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 2013 r. o systemie ubezpieczeń społecznych ( Dz. U z 2022 r. poz. 1009 ze zm., dalej "u.s.u.s."),

b) strona nie wykazała, aby zachodził szczególny przypadek uzasadniający umorzenie składek pomimo braku ich całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 3a u.s.u.s.), w szczególności, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną opłacenie należności pozbawiłoby stronę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych a także pozostałych okoliczności wskazanych w § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003 r. nr 141, poz. 1365).

Na wstępie jednak organ ustalił, że zadłużenie jest wymagalne i nie uległo przedawnieniu, wskazując, że na zawieszenie biegu terminu przedawnienia składek miały wpływ następujące czynności:

- dla należności za okres 06/2012, 09/2013-11/2013 - doręczenie wszczęcia przed wydaniem decyzji określającej wysokość zadłużenia 27 stycznia 2014 r.,

- dla należności za okres 10/2012-12/2012 - doręczenie wszczęcia przed wydaniem decyzji określającej wysokość zadłużenia 27 lutego 2013 r.,

- dla należności za okres 01/2013-03/2013 - doręczenie decyzji określającej wysokość zadłużenia 27 maja 2013 r.,

- dla należności za okres 08/2013 - doręczenie wszczęcia przed wydaniem decyzji określającej wysokość zadłużenia 19 października 2013 r.,

- dla należności za okres 12/2013-01/2014 - doręczenie wszczęcia przed wydaniem decyzji określającej wysokość zadłużenia 13 marca 2014r.,

- dla należności za okres 02/2014 - doręczenie decyzji określającej wysokość zadłużenia 22 kwietnia 2014 r.,

- dla należności za okres 03/2014-06/2014 - doręczenie wszczęcia przed wydaniem decyzji określającej wysokość zadłużenia 10 maja 2018 r.,

- dla należności za okres 07/2014-09/2014 - od doręczenia wszczęcia przed wydaniem decyzji określającej wysokość zadłużenia 3 grudnia 2014 r.,

- dla należności za okres 10/2014-02/2015 - doręczenie decyzji określającej wysokość zadłużenia 16 kwietnia 2015 r.,

- dla należności za okres 03/2015-10/2015 - doręczenie wszczęcia przed wydaniem decyzji określającej wysokość zadłużenia 5 grudnia 2015 r.,

- dla należności za okres 11/2015-01/2016 - doręczenie wszczęcia przed wydaniem decyzji określającej wysokość zadłużenia 9 marca 2016 r.,

- dla należności za okres 04/2016-06/2016 - doręczenie wszczęcia przed wydaniem decyzji określającej wysokość zadłużenia 9 sierpnia 2016r.,

- dla należności za okres 07/2016-09/2016 - doręczenie wszczęcia przed wydaniem decyzji określającej wysokość zadłużenia 30 listopada 2016r.,

- dla należności za okres 1212016-0212017 - doręczenie wszczęcia przed wydaniem decyzji określającej wysokość zadłużenia 4 kwietnia 2017r.,

- dla należności za okres 03/2017-05/2017 - doręczenie wszczęcia przed wydaniem decyzji określającej wysokość zadłużenia 17 lipca 2017 r.,

- dla należności za okres 06/2017-08/2017 - doręczenie wszczęcia przed wydaniem decyzji określającej wysokość zadłużenia 6 października 2017 r.,

- dla należności za okres 09/2017-10/2017 - doręczenie wszczęcia przed wydaniem decyzji określającej wysokość zadłużenia 18 grudnia 2017r.,

- dla należności za okres 11/2017-12/2017 - doręczenie wszczęcia przed wydaniem decyzji określającej wysokość zadłużenia 7 lutego 2018 r. -

Organ wskazał, że zgodnie z art. 24 ust. 5f u.s.u.s. bieg terminu przedawnienia ulega zawieszeniu od dnia wszczęcia przez Zakład postępowania w sprawie wydania decyzji ustalającej obowiązek podlegania ubezpieczeniom społecznym, podstawę wymiaru składek lub obowiązek opłacania składek na te ubezpieczenia, do dnia, w którym decyzja stała się prawomocna. Następnie wdrożono egzekucję, która nie została zakończona i trwa nadal. Zgodnie z art. 24 ust. 5b u.s.u.s. bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od pierwszego dnia miesiąca, w którym nastąpiło rozpoczęcie potrąceń ze świadczeń z ubezpieczeń społecznych wypłacanych przez Zakład lub podjęcia pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony, do ostatniego dnia miesiąca, w którym zakończono potrącenia, lub do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego.

Ponadto organ wskazał, że zadłużenie z tytułu składek jest zabezpieczone hipoteką na nieruchomości .

We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy strona podniosła, że z uwagi na pogarszający się stan zdrowia i ciężką sytuację materialną zawiesiła prowadzenie działalności gospodarczej 12 lipca 2021 r. Składała wniosek o świadczenie osłonowe ale go nie otrzymała i nie mogła zapłacić zaległości. Podkreśliła, że jest osobą samotną, schorowaną z orzeczoną grupą niepełnosprawności w stopniu umiarkowanym. Od 1990 r. otrzymywała rentę chorobową. W 2010 r. ZUS przyznał jej emeryturę. Ponownie jej stan zdrowia pogorszył się i w związku z tym w okresie od 29 listopada 2022 r. do 13 grudnia 2022 r. przebywała w szpitalu. Nie ma z czego spłacać zaległych składek, nikt jej nie pomaga. Wskazała, że spłaca pożyczkę w wysokości 5 000 zł, płaci za wodę 200 zł oraz za prąd 400 zł. Żyje skromnie, na gaz i wyżywienie wydaje około 1000 zł. Zalega z płatnościami z tytułu czynszu. Stale przyjmuje leki i ponosi z tego tytułu wydatki miesięcznie w kwocie od 100 do 200 zł, zależnie od zaostrzenia duszącej astmy i chorób serca. Często nie może zapewnić sobie podstawowych potrzeb. Posiada jedynie uszkodzony samochód Skoda Felicja.

Ponownie rozpatrując sprawę Prezes ZUS podkreślił, że oparł rozstrzygnięcie na wnikliwej analizie wszystkich zebranych w trakcie prowadzonego postępowania dokumentów oraz dostępnych informacji, także uwzględnionych w decyzji z 3 styczna 2023 r. Organ wskazał, że strona nie przedłożyła oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej. Załączyła jedynie dokumenty w postaci: upomnienia z Miejskiego Przedsiębiorstwa Wodociągów i Kanalizacji w L. z 7 października 2022 r., przedsądowych wezwań do zapłaty z 12 października i z 8 grudnia 2022 r. z PGE Obrót SA, oraz 16 faktur dokumentujących zakup leków. W celu rozpatrzenia sprawy ZUS korzystał z danych wygenerowanych z systemu informatycznego oraz rejestrów centralnych: Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej; Centralnej Ewidencji Pojazdów oraz Bazy Danych Ksiąg Wieczystych.

Organ ustalił, że 12 lipca 2021 r. strona zawiesiła działalność gospodarczą w zakresie sprzedaży detalicznej gazet i artykułów piśmiennych prowadzonej w wyspecjalizowanych sklepach. Od 24 czerwca 2010 r. pobiera świadczenie emerytalne, którego wysokość aktualnie wynosi 1 896,13 zł brutto. Jest właścicielką samochodu osobowego marki Skoda Felicja z 1998 r. oraz lokalu stanowiącego odrębną nieruchomość położoną w R. na której dokonano wpisu hipoteki w celu zabezpieczenia należności ZUS z tytułu składek.

Organ wskazał, że w decyzji pierwszej instancji prawidłowo uznano, że bieg terminu przedawnienia należności z tytułu składek, z uwagi na toczące się postępowanie egzekucyjne uległ zawieszeniu. Ponadto zadłużenie z tytułu składek jest zabezpieczone hipotecznie na nieruchomości.

Nadto ponowna analiza sprawy z uwzględnieniem przepisów o postępowaniu w sprawach dotyczących pomocy publicznej doprowadziła do wniosku, że organ rozpatrując sprawę w pierwszej instancji prawidłowo ustalił, że w sprawie zostały spełnione wszystkie przesłanki wynikające z art. 107 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (Dz. U. UE C 83 z dnia 30 marca 2010 r.), a ewentualne umorzenie zadłużenia stanowiłoby dozwoloną pomoc de minimis.

Organ wskazał na treść art. 28 ust. 2 z zastrzeżeniem art. 30 u.s.u.s., zgodnie z którym należności z tytułu składek (w tym także odsetki za zwłokę, koszty upomnienia, opłata dodatkowa) mogą być umarzane tylko w przypadku stwierdzenia ich całkowitej nieściągalności, natomiast przesłanki wystąpienia całkowitej nieściągalności zostały określone w art. 28 ust. 3 pkt 1-6 ww. ustawy.

Organ podkreślił, że w toku przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego ustalono, że przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s. nie wystąpiła z przyczyn oczywistych. Przesłanki określone w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4, 4b i 4c u.s.u.s. także nie zachodzą, ponieważ nie pozyskano żadnych dokumentów, z których wynikałoby, że sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 oraz art. 361 ust. 1 pkt 1 ustawy - Prawo upadłościowe, nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym, nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym, ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy - Prawo upadłościowe. Przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s. nie zachodzi; bowiem strona zawiesiła wykonywanie działalności gospodarczej, co nie jest równoznaczne z zaprzestaniem jej wykonywania, skoro w okresie zawieszenia jest dopuszczalne podejmowanie pewnych czynności dotyczących działalności gospodarczej. Nadto także przesłanka określona w art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s. nie wystąpiła, ponieważ wysokość nieopłaconych składek, przekracza kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym. Przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s. nie zachodzi ponieważ postanowieniem z 29 grudnia 2017 r. Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowym Lublin-Zachód umorzył postępowanie egzekucyjne prowadzone w oparciu o tytuł wykonawczy o numerze [...] wystawiony przez ZUS, z uwagi na stwierdzenie, że w postępowaniu egzekucyjnym dotyczącym należności pieniężnej nie uzyska się kwoty przewyższającej wydatki egzekucyjne, a umorzenia postępowania egzekucyjnego z przyczyny określonej w art. 824 § 1 pkt 3 Kodeksu postępowania cywilnego powoduje uchylenie dokonanych czynności egzekucyjnych, lecz nie pozbawia wierzyciela możliwości wszczęcia ponownej egzekucji; egzekucję wszczyna się ponownie na wniosek wierzyciela, z urzędu, po ujawnieniu przez wierzyciela majątku lub źródła dochodu zobowiązanego. Organ wskazał, że aktualnie wobec strony jest prowadzone skuteczne postępowanie egzekucyjne. Podniósł także, że przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. nie zachodzi, bowiem nie można jednoznacznie stwierdzić, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Dyrektor Oddziału ZUS w Lublinie prowadzi postępowanie egzekucyjne ze świadczenia emerytalnego strony; ponadto część tytułów została skierowana do Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym Lublin-Zachód, który z uwagi na zbieg egzekucji jest właściwym organem do prowadzenia egzekucji. Strona jest właścicielem lokalu stanowiącego odrębną nieruchomość, na którym dokonano wpisu do hipoteki celem zabezpieczenia należności ZUS z tytułu składek.

Organ podkreślił, że postępowanie egzekucyjne, które nadal jest w toku wyklucza zaistnienie przesłanki całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek. Dopóki postępowanie toczy się nie można definitywnie stwierdzić bezskuteczności egzekucji.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych podjął nadto czynności zmierzające do ustalenia, czy w sprawie występują przesłanki umorzenia należności na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. z uwzględnieniem przepisu § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Organ ustalił, że strona pobiera świadczenie emerytalne, którego wysokość aktualnie wynosi 1 896,13 zł brutto ( w tym 1 494,38 zł emerytura oraz świadczenie uzupełniające w kwocie 401,75 zł) a także dodatek pielęgnacyjny w kwocie 256,44 zł. Po potrąceniu w toku egzekucji w wysokości 373,59 zł, do wypłaty pozostaje kwota 1 644,49 zł netto. Do oceny sytuacji finansowej strony, przyjęto dochód przed potrąceniami egzekucyjnymi, które są konsekwencją nieregulowania zobowiązań wobec wierzycieli i nie są uwzględniane przez praktykę orzeczniczą w ocenie sytuacji dla potrzeb umorzenia zaległości publicznoprawnych. Zatem organ uznał, że dochód gospodarstwa domowego strony wynosi 2 018,08 zł. Wskazał, że podstawowym wskaźnikiem służącym do oceny sytuacji materialnej zobowiązanego jest kwota określająca minimum socjalne. Minimum socjalne ustalone 5 grudnia 2022 r. w III kwartale 2022 r. na podstawie danych GUS przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych dla 1 - osobowego gospodarstwa emeryckiego wyniosło 1 483,63 zł, zatem jest niższe od dochodu strony. Nadto kwota minimum socjalnego zawiera już szacunkowe kwoty jakie jednoosobowe gospodarstwo przeznacza na zakup odzieży, obuwia, na higienę osobistą, kulturę i rozwój, wydatki związane z użytkowaniem i energią, a także na ochronę zdrowia oraz transport.

Organ wskazał, że strona oświadczyła, że zamieszkuje w kamienicy w mieszkaniu o powierzchni 94 m2, które wymaga kapitalnego remontu. Organ zauważył, że strona przedłożyła faktury świadczące o wysokim zużyciu energii elektrycznej oraz wody, zdaniem organu niewspółmiernie wysokie jak na jednoosobowe gospodarstwo domowe. Organ ustalił, że w lokalu tym zameldowana jest również córka strony K. P. (41 lat) oraz jej pięcioro dzieci. Organ podkreślił, że ponoszenie zwyczajnych wydatków związanych z utrzymaniem nie stanowi przesłanki do umorzenia należności publicznoprawnych. Stałe wydatki związane z utrzymaniem są indywidualnymi wydatkami ponoszonymi przez ogół społeczeństwa i nie mają nadzwyczajnego charakteru. Wynikają z indywidualnych potrzeb i możliwości finansowych.

Odnosząc się do spłaty przez stronę kredytu w wysokości 5.000 zł, organ podniósł, że strona nie wskazała wysokości raty jaka ją obciąża miesięcznie z tego tytułu. Wyjaśnił, że posiadanie zobowiązań wobec innych wierzycieli nie może być argumentem przemawiającym za umorzeniem należności z tytułu składek. Zobowiązania cywilnoprawne bowiem zaciągane były przez stronę świadomie z uwzględnieniem możliwości finansowych, a przy tym godziła się ona na ich ewentualne negatywne skutki. Zakład Ubezpieczeń Społecznych jako wierzyciel należnych składek nie może uwzględniać interesów innych wierzycieli dłużnika, a wnioskodawca nie ma podstaw, aby przedkładać ich interesy nad roszczenia względem należności z tytułu składek.

Organ podkreślił, że miernikiem trudnej sytuacji materialnej są dochody, których wysokość powoduje konieczność sięgnięcia do środków pomocy społecznej. Pomimo deklarowania trudnej sytuacji materialnej strona nie korzysta z pomocy państwa. Organ zauważył, że strona poinformowała, że dwa razy w roku korzysta z paczek żywnościowych z pomocy społecznej, jednakże nie jest to stała pomoc.

Zdaniem organu strona posiada środki, które pozwalają na utrzymanie się i zaspokojenie niezbędnych i podstawowych potrzeb związanych z egzystencją. Powoływanie się przez na niski dochód nie uzasadnia możliwości zastosowania instytucji umorzenia. Strona osiąga dochód z tytułu świadczenia emerytalnego, które jest wypłacane bez względu na stan zdrowia. Świadczenie jest corocznie waloryzowane. Nie każde kłopoty finansowe mogą stanowić podstawę do umorzenia należności z tytułu składek. Jedynie trwała niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych jest taką przesłanką.

Organ wskazał także na fakt otrzymywania jednorazowego " trzynastego" i "czternastego" świadczenia emerytalnego, co z pewnością wpłynęło na poprawę sytuacji finansowej strony. Z tych dodatkowych świadczeń nie można dokonać potrąceń i egzekucji. Ponadto wobec strony prowadzone jest skuteczne postępowanie egzekucyjne, stosownie do zasady poszanowania minimum egzystencji, która stanowi wyraz ochrony dłużnika w procesie dochodzenia zaległości i pozwala na zaspokojenie potrzeb, które nie mogą być odłożone w czasie. Organ uznał, że zobowiązanie może zostać przez stronę spłacone w układzie ratalnym z wysokością raty dostosowaną do aktualnej sytuacji materialnej. Jednak wymaga to złożenia przez stronę stosownego wniosku.

Zdaniem organu analiza dokumentacji nie wykazała, że w sprawie zaszły przesłanki umorzenia w postaci poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub nadzwyczajnego zdarzenia, powodującego, że opłacenie należności z tytułu składek mogło pozbawić dłużnika możliwości dalszego prowadzenia działalności gospodarczej. Strona nie wykazała, że klęska żywiołowa, ani inne nadzwyczajne wydarzenie były powodem powstania zadłużenia na koncie płatnika składek. Zatem nie zachodzi przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia.

Odnośnie do orzeczenia o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności organ wskazał, że z jego treści wynika, że strona do 30 czerwca 2023 r. jest niezdolna do samodzielnej egzystencji. Strona przedłożyła także liczną dokumentacje medyczną z rozpoznaniem uszkodzenia rotatorów barku lewego z dużą dysfunkcją, astmy oskrzelowej, przewlekłego zapalenia zatok, podejrzenia polipa w prawej zatoce szczękowej, nadciśnienia tętniczego, cukrzycy typu 2, przewlekłego autoimmunologicznego zapalenia tarczycy, przepukliny rozwodu przełykowego przepony, stanu po udarze mózgu, zmian zwyrodnieniowych kręgosłupa, zespołu jelita wrażliwego, tętniaka przegrody międzyprzedsionkowej. Nie udokumentowała jednak, że sprawuje opiekę nad chorym członkiem rodziny. Organ podkreślił, że podstawą umorzenia zaległości z tytułu składek, nie jest sam fakt zaistnienia choroby, a jedynie trudny stan majątkowy będący efektem tej choroby. Niezależnie od stanu zdrowia strona dysponuje świadczeniem emerytalnym, a to źródło dochodów jest niezależne od aktywności zawodowej, w tym również od stanu zdrowia. Powołana przesłanka odnosi się natomiast do niemożności uzyskiwania dochodu na skutek przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny. Skoro zatem strona dysponuje źródłem dochodu, którego wymagalność - inaczej niż wynagrodzenia za pracę - nie jest uzależniona od aktywności zawodowej zdeterminowanej stanem zdrowia, przesłanka umorzenia zaległości, o której mowa w § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia zdaniem organu nie mogła zostać spełniona.

Nadto organ podkreślił, że względy społeczne wymagają, by zobowiązanie publicznoprawne było realizowane, a płatnik nie był pochopnie z niego zwalniany

W skardze na powyższą decyzję G. P. podniosła, że organ nie uwzględnił jej trudnej sytuacji. Według skarżącej wykazała ona swoją ciężką sytuację zdrowotną, materialną, majątkową i rodzinną. Spłata zaległości wiązałaby się z brakiem możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych zobowiązanej. Podniosła, że zadłużenie było następstwem szczególnych zdarzeń. Skarżąca opisała swoje problemy zdrowotne i finansowe oraz takiej same problemy jej rodziny (m.in. córki i jej 5 dzieci). Podkreśliła, że od lat nie zamieszkuje z córką i jej dziećmi.

Skarżąca wskazała, że liczne należności już dawno przedawniły się.

W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie. Podtrzymał stanowisko i argumentację zawarte w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Skarga jest usprawiedliwiona, o ile dotyka kwestii przedawnienia należności z tytułu składek, których dotyczył wniosek o ich umorzenie.

Ustalenie, że należności z tytułu składek, co do których został złożony wniosek o umorzenie istnieją (np. nie uległy przedawnieniu), jest pierwszą okolicznością, od której zależy dalsze postępowanie w przedmiocie umorzenia tych należności. W związku z tym organ w pierwszej kolejności winien zbadać istnienie przedmiotu postępowania o umorzenie należności z tytułu składek. Jeżeli okoliczności sprawy prowadzą do ustalenia, że należności, których dotyczy wniosek nie istnieją w całości lub w części bowiem uległy przedawnieniu, wtedy organ, na podstawie art. 105 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r. poz. 775 ze zm., dalej "k.p.a"), zobowiązany jest do umorzenia postępowania w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek, w całości lub w odpowiedniej części, jako bezprzedmiotowego. W sytuacji stwierdzenia przedawnienia należności z tytułu składek, bezprzedmiotowe staje się orzekanie w przedmiocie ich umorzenia. Z tego względu, mimo że przedawnienie należności z tytułu składek nie należy do wskazanych w art. 28 u.s.u.s. przesłanek mogących dawać podstawę do umorzenia należności, to kwestia ich przedawnienia, od której zależy istnienie przedmiotu sprawy, mieści się w granicach sprawy o umorzenie należności z tytułu składek. W związku z tym okoliczność, czy doszło do przedawnienia należności z tytułu składek powinna w pierwszej kolejności podlegać badaniu przez organ w czasie postępowania w przedmiocie ich umorzenia, ponieważ stwierdzenie przedawnienia tych należności powoduje bezprzedmiotowość rozstrzygania w przedmiocie ich umorzenia na podstawie art. 28 u.s.u.s.

W razie stwierdzenia, że nastąpiło przedawnienie tylko części należności z tytułu składek, ustalenie jaka kwota należności pozostała do zapłaty, jest istotne dla oceny przesłanek umorzenia należności na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s.

Biorąc powyższe okoliczności pod uwagę, należy stwierdzić, że organ prawidłowo w rozpatrywanej sprawie w pierwszej kolejności badał kwestię przedawnienia objętych wnioskiem należności z tytułu składek należnych od skarżącej. Jednak ustalenie organu, że przedawnienie nie nastąpiło nie może być w okolicznościach rozpoznawanej sprawy uznane (co do części należności) za wynik prawidłowo przeprowadzonego postępowania. Postępowanie w tym zakresie zostało przeprowadzone z naruszeniem art. 7 oraz art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. a uzasadnienie decyzji w omawianym zakresie narusza przepis art. 107 § 3 k.p.a.

Z przedstawionych dotychczas przez organ okoliczności wynika, że istotne w sprawie są niżej wymienione przepisy dotyczące przedawnienia należności z tytułu składek.

Zgodnie z art. 24 ust. 4 u.s.u.s. należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne, z zastrzeżeniem ust. 5-6.

Według art. 24 ust. 5 ww. ustawy nie ulegają przedawnieniu należności z tytułu składek zabezpieczone hipoteką lub zastawem, jednakże po upływie terminu przedawnienia należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia.

W myśl art. 24 ust. 5b u.s.u.s. bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od pierwszego dnia miesiąca, w którym nastąpiło rozpoczęcie potrąceń ze świadczeń z ubezpieczeń społecznych wypłacanych przez Zakład lub podjęcie pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony, do ostatniego dnia miesiąca, w którym zakończono potrącenia, lub do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego.

Według art. 24 ust. 5f u.s.u.s. bieg terminu przedawnienia ulega zawieszeniu od dnia wszczęcia przez Zakład postępowania w sprawie wydania decyzji ustalającej obowiązek podlegania ubezpieczeniom społecznym, podstawę wymiaru składek lub obowiązek opłacania składek na te ubezpieczenia do dnia, w którym decyzja stała się prawomocna.

W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ wskazał jedynie, że w decyzji wydanej w I instancji w dniu 3 stycznia 2023 r. ZUS prawidłowo stwierdził, że bieg terminu przedawnienia należności z tytułu składek z uwagi na toczące się postępowanie egzekucyjne uległ zawieszeniu. Ponadto zadłużenie z tytułu składek jest zabezpieczone hipoteką. Jednak analiza uzasadnienia decyzji z dnia 3 stycznia 2023 r. nie pozwala w rzeczywistości na stwierdzenie, że wszystkie należności z tytułu składek nie są przedawnione.

Wskazać należy, że przedmiotem sprawy są składki za niektóre miesięczne okresy od czerwca 2012 r. do maja 2021 r. Biorąc pod uwagę określony w art. 24 ust. 4 pięcioletni termin przedawnienia można stwierdzić, że do dnia wydania zaskarżonej decyzji z pewnością nie przedawniły się składki należne za okresy od lutego 2018 r. do maja 2021 r. Pozostałe składki mogły przedawnić się, chyba że wystąpiły okoliczności mające wpływ na bieg terminu przedawnienia. Według sformułowań przedstawionych w uzasadnieniu decyzji organu pierwszej instancji miało miejsce zawieszenie biegu terminu przedawnienia składek za okresy od czerwca 2012 r. do grudnia 2017 r. ze względu na dokonane w różnych datach czynności określone jako "doręczenie wszczęcia przed wydaniem decyzji określającej wysokość zadłużenia" lub "doręczenie decyzji określającej wysokość zadłużenia". Dalej organ powołał się na przepis art. 24 ust. 5f u.s.u.s., co oznacza, że organowi prawdopodobne chodzi o sytuację kiedy bieg terminu przedawnienia ulega zawieszeniu od dnia wszczęcia przez Zakład postępowania w sprawie wydania decyzji ustalającej obowiązek podlegania ubezpieczeniom społecznym, podstawę wymiaru składek lub obowiązek opłacania składek na te ubezpieczenia. Należy jednak zauważyć, że ww. przepis przewiduje zakończenie zawieszenia biegu terminu przedawnienia z dniem, w którym decyzja stała się prawomocna. Z ustaleń organu jednak nie wynika w jakich okresach bieg terminu przedawnienia składek za poszczególne okresy miesięczne był zawieszony. Nie wiadomo bowiem kiedy decyzje, o których mowa w art. 24 ust. 5f stały się prawomocne. Ustalenie tego jest konieczne, ponieważ istotny jest okres, w którym bieg terminu przedawnienia był zawieszony z omawianej przyczyny i istotne są daty, od których termin przedawnienia składek za poszczególne miesiące zaczął ponownie bieg.

Kolejna okoliczność wskazana przez organ, która spowodowała zawieszenie biegu terminu przedawnienia składek to "wdrożenie egzekucji", która trwa nadal. Organ wskazał przy tym na przepis art. 24 ust. 5b u.s.u.s., według którego bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od pierwszego dnia miesiąca, w którym między innymi nastąpiło podjęcie pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony - do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego.

W związku z tym trzeba wskazać, że samo wszczęcie postępowania egzekucyjnego nie oznacza początku zawieszenie biegu terminu przedawnienia należności z tytułu składek. Skutek taki ma podjęcie pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony, czyli np. dokonanie pierwszej czynności egzekucyjnej lub doręczenie tytułu wykonawczego, nawet jeżeli nie towarzyszy temu zawiadomienie o czynności egzekucyjnej. Z ustaleń organu nie wynika kiedy w odniesieniu do poszczególnych składek nastąpiło podjęcie pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności i czy o czynnościach tych skarżąca została zawiadomiona. Jeżeli czynności te zostały dokonane w okresie biegu przedawnienia, to zawieszenie biegu terminu przedawnienia trwa nadal, jeżeli rzeczywiście składki te nadal objęte są postępowaniem egzekucyjnym. W tym kontekście należy zwrócić uwagę na wskazaną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji (strona 5) okoliczność, że 29 grudnia 2017 r. komornik umorzył postępowanie egzekucyjne prowadzone na podstawie tytułu wykonawczego wystawionego przez ZUS. Nie zostało ustalone czy i jaki wpływ na bieg terminu przedawnienia oraz w odniesieniu do których składek miało wskazane umorzenie postępowania egzekucyjnego.

Organ wskazał również na zabezpieczenie składek hipoteką, bez omówienia szczegółów ustanowienia hipoteki i wpływu na bieg terminu przedawnienia poszczególnych składek. W szczególności organ nie wskazał czy zabezpieczone hipoteką są wszystkie składki i od kiedy. Z akt sprawy (informacja na karcie 35 verte i 36) wynika natomiast, że hipoteki wpisywano 28 września 2020 r. i 9 października 2020 r. oraz 25 marca 2022 r. oraz że hipoteki te nie obejmują wszystkich składek, których dotyczy rozpoznawana sprawa. Prima facie można stwierdzić, że pominięto należności co najmniej do lutego 2014 r. Dodać należy że samo wpisanie hipoteki w odniesieniu do poszczególnych składek nie wywołałoby skutku, o którym mowa w art. 24 ust. 5, to jest braku możliwości przedawnienia, gdyby okazało się, że poszczególne składki przedawniły się jeszcze przed dniem wpisu hipoteki obejmującej te składki.

Wszystkie omówione wyżej okoliczności powinny być wyjaśnione, aby organ mógł ustalić jaki jest przedmiot postępowania o umorzenie należności z tytułu składek i w konsekwencji, czy i w jakim zakresie postępowanie powinno być umorzone oraz jakich kwot powinno dotyczyć rozstrzygnięcie merytoryczne. Prawidłowo ustalona przez organ wysokość niezapłaconych nieprzedawnionych należności z tytułu składek powinna być jedną z okoliczności branych pod uwagę przy ustaleniu przesłanki umorzenia należności na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz - w razie ustalenia istnienia przesłanki – także przy podejmowaniu decyzji w ramach uznania administracyjnego. Ponownie rozpatrując sprawę organ powinien także dokonać aktualizacji dotychczas ustalonych okoliczności odnoszących się do stanu majątkowego skarżącej, jej dochodów, stanu zdrowia, sytuacji rodzinnej i innych okoliczności, które organ uzna za istotne dla rozpatrzenia i rozstrzygnięcia sprawy.

Biorąc pod uwagę przedstawione wyżej okoliczności Wojewódzki Sąd Administracyjny uchylił decyzje organów obydwu instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c oraz art. 135 ustawy z dnia z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm., dalej "p.p.s.a.").

O przyznaniu pełnomocnikowi wynagrodzenia za nieopłaconą pomoc prawną udzieloną z urzędu przed sądem pierwszej instancji Sąd orzekł na podstawie art. 250 § 1 p.p.s.a.