Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 1109/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2024-11-20 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą decyzję I instancji
Powołane przepisy: article: Art. 17
journal: Dz.U. 2024 poz 323
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych
article: Art. 128, art. 129, art. 135, art. 140
journal: Dz.U. 2023 poz 2809
law: Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Elżbieta Czarny-Drożdżejko Sędziowie: WSA Katarzyna Marasek-Zybura (spr.) WSA Janusz Kasprzycki po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 20 listopada 2024 r. sprawy ze skargi J. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia 29 kwietnia 2024 r. znak SKO.ŚR/4111/170/2024 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji; II. odstępuje od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia z dnia 29 kwietnia 2024 r. znak: SKO.ŚR/4111/170/2024 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie, działając na podstawie art. 17 ust. 1 i ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 323 z późn. zm.; dalej: u.ś.r.) w zw. z art. 63 ustawy z dnia 7 lipca 2024 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. z 2023 r. poz. 1429 z późn. zm.) oraz art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 572 z późn. zm., dalej: k.p.a.), utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy Z. z dnia 15 stycznia 2024 r. o odmowie przyznania J. G. (dalej: skarżąca) świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaną opieką nad niepełnosprawną matką H. G.

Powyższe decyzje zostały wydane w następującym stanie faktycznym i prawnym.

Skarżąca złożyła wniosek o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wskazując, że jest jedyną osobą, która może w sposób trwały opiekować się matką, legitymującą się orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia 26 września 2020 r. o trwałej niezdolności do samodzielnej egzystencji.

Rozpoznając ww. wniosek organ I instancji w uzasadnieniu decyzji przytoczył treść art. 17 ust. 1b u.ś.r. i wskazał, że skarżąca nie spełnia warunków o których mowa w art. 17 ust. 1b, bowiem stała się ona osobą niepełnosprawną od 26 lutego 2010 r., a więc gdy miała powyżej 18 roku życia, a zatem nie w okresach wymaganych przez ww. przepis. Organ I instancji przyznał, że znany jest mu wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., który uznał część przepisu art. 17 ust. 1b za niekonstytucyjny, ale stwierdził, że ponieważ w ślad za wyrokiem nie poszła zmiana przepisu, to organ I instancji zobowiązany był orzec zgodnie z istniejący przepisami.

Ponadto organ I Instancji zaznaczył, że z dniem 01.01.2024 r. weszła w życie nowa ustawa z dnia 7.07.2023 r. o "Świadczeniach wspierających", która w swym art. 63 ust. 1 stanowi, że w sprawach o świadczenia pielęgnacyjne i specjalny zasiłek opiekuńczy o których mowa w art. 43 ustawy zmienianej, do których prawo powstało do dnia 31.12.2023 r. stosuje się prawo dotychczasowe. Organ I instancji wskazał, że skarżąca złożyła swój wniosek o ustalenia prawa przed dniem 31.12.2023 r., a zatem postępowanie prowadził na podstawie przepisów zmienionych przez ustawę z 7.07.2023 r.

Od ww. decyzji skarżąca wniosła odwołanie zrzucając naruszenie prawa materialnego mające istotny wpływ na wynika sprawy, tj. zastosowanie normy prawnej zawartej w art. 17 ust. 1b u.ś.r. tego artykułu mimo innej wykładni sądowoadministracyjnej w tym względzie. W związku z tym skarżąca wniosła o uchylenie kwestionowanej decyzji i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie uznało wniesione odwołanie za nieuzasadnione i opisaną na wstępie decyzją orzekło o utrzymaniu w mocy decyzji organu I instancji.

Na wstępie Kolegium wskazało, że w stosunku do wniosków o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożonych do 31 grudnia 2023 r. stosuje się przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu sprzed nowelizacji obowiązującej od 1 stycznia 2024 r. Tym samym, ocena przesłanek do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego powinna być dokonana w oparciu o przepisy ustawy obowiązującej do 31 grudnia 2023 r. i w oparciu o ten stan prawny powinna zostać wydana decyzja merytoryczna. Również na etapie postępowania odwoławczego - w związku z administracyjnym tokiem instancji - organ odwoławczy obowiązany jest zweryfikować zaskarżoną decyzję w oparciu o przepisy obowiązujące sprzed nowelizacji.

Dalej Kolegium stwierdziło, że dopatrzyło się istnienia przesłanki uniemożliwiającej przyznanie skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, to jest naruszenia art. 17 ust. 1 u.ś.r.

Jak wynika z akt sprawy, w szczególności z wywiadów pracownika socjalnego, jak też z oświadczeń samej skarżącej, sprawuje ona opiekę nad swą matką ze względu na stan jej zdrowia. Skarżąca mieszka razem z matką w domu jednorodzinnym. Skarżąca nie pracuje od 2010 r. W aktach znajduje się zaświadczenie firmy zagranicznej, zgodnie z którym skarżąca pracowała w ww. firmie od 7.02.2009 r. do 1.09.2010 r. Zrezygnowała z pracy dobrowolne z przyczyn osobistych na podstawie porozumienia stron. Od tego momentu żadnej innej pracy nie wykonywała, jak też nie starała się o takową, bowiem nie pozwalał na to stan zdrowia matki. Skarżąca z matką utrzymywały się z emerytury matki skarżącej, która wynosi 2 290 zł.

W informacji pisemnej złożonej w związku z zapytaniem organu I instancji, skarżąca stwierdziła, iż kilka razy dziennie prowadzi mamę do łazienki. Matka skarżącej jest osobą leżącą, i według oświadczeń wymagającą opieki przez 24 godziny na dobę. Matka skarżącej wymaga pomocy przy obcinaniu paznokci, kąpieli, myciu i czesaniu, kilka razy dziennie wymienia pieluchomajtki. Skarżąca przygotowuje leki, podaje je mamie, gotuje obiady i przygotowuje posiłki. Wykonuje też ćwiczenia fizyczne dla usprawnienia matki. Ponadto sprząta, pierze, dba o higienę mamy.

Kolegium zaznaczyło, że celem instytucji świadczenia pielęgnacyjnego jest udzielenie materialnego wsparcia osobom, które rezygnują z aktywności zawodowej, by opiekować się osobą niepełnosprawną. Świadczenie pielęgnacyjne ma zatem zastąpić dochód, wynikający ze świadczenia pracy, której nie może podjąć osoba pielęgnująca.

Kolegium doszło do przekonania, że kwestionowana decyzja ostatecznie, mimo niewłaściwie wskazanej przez organ I instancji negatywnej przesłanki uniemożliwiającej ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, odpowiada prawu, ponieważ w rozpoznawanej sprawie nie zachodzi bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją z pracy lub niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a koniecznością sprawowania stałej opieki nad matką.

Organ odwoławczy zwrócił uwagę, że w orzecznictwie sądów administracyjnych zauważono, że wykonywanie takich czynności jak pomoc w ubraniu i poranna higiena, czy też przygotowanie posiłków (śniadania, obiadu) są czynnościami, które mogą być wykonane w godzinach porannych, przed pójściem do pracy. Również czynności takie jak pomoc w dojściu do łazienki, umyciu, zmianie piełuchomajtek, podaniu leków, mierzenie ciśnienia, wożeniu do lekarzy, realizacji recept, asyście przy poruszaniu się po domu i przy wyjściu na spacer, nie stanowi stałej opieki w rozumieniu art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Zdaniem Kolegium sama konieczność sprawowania opieki, czy też wykonywanie czynności stanowiących w istocie codzienną pomoc, nie stanowi w świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r. samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Pomimo tego, że ze zgromadzonego w aktach sprawy materiału dowodowego wynika bezsprzecznie, że matka skarżącej jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, to nie sposób jednak przyjąć, aby córka z uwagi na zakres i rozmiar czynności, jakie wykonuje opiekując się matką, rzeczywiście musiała zrezygnować z pracy, choćby dorywczej, nie w pełnym wymiarze godzin. W 2009 r. bowiem jak wynika z treści oświadczenia skarżącej, matka zaczęła chorować, mimo wszystko stan jej zdrowia był lepszy niż obecnie, a skarżąca już wówczas zaprzestała pracy.

Ponadto Kolegium zwróciło uwagę, że matka skarżącej ma jeszcze troje dzieci, na których ciąży obowiązek alimentacyjny, i winni się z tego wywiązać bądź przez osobistą pomoc, bądź przez przekazywanie kwot pieniężnych jako wkład w opiekę nad matką.

Kolegium skonkludowało, że w badanej sprawie nie zachodzi bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub niepodejmowaniem pracy, a koniecznością sprawowania opieki przez skarżącą.

W tej sytuacji Kolegium uznało, że w sprawie nie zachodzi przypadek opisany w art. 17 ust. 1 u.ś.r., co wyłącza skarżącą z możliwości ustalenia dla niej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

W tym miejscu organ odwoławczy wskazał, że organ I instancji odmówił przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej m.in. z tej przyczyny, że skarżąca nie spełnia przesłanek wymaganych przepisami ustawy o świadczeniach rodzinnych, bowiem nie można stwierdzić, że niepełnosprawność matki skarżącej powstała przed ukończeniem przez nią 18. roku życia.

Odnosząc się do powyższego Kolegium wskazało na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. K 38/13, w którym Trybunał stwierdził, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie, ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu wyroku wskazał, że skutkiem wejścia w życie tego wyroku nie jest ani uchylenie art. 17 ust. 1b u.ś.r., ani wykreowanie "prawa" do żądania świadczenia dla opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, jeżeli niepełnosprawność podopiecznych nie powstała w okresie dzieciństwa. Trybunał Konstytucyjny orzekł ostatecznie o niekonstytucyjności jedynie części normy wynikającej z art. 17 ust. 1b u.ś.r.

Kolegium zwróciło w tym miejsc uwagę na liczne orzeczenia sądów administracyjnych, które stoją zgodnie na stanowisku, że pomimo niezmienionego stanu prawnego (art. 17 ust. 1b u.ś.r.) sądy te - wprost i bezpośrednio, a organy administracji publicznej pośrednio, w pełni powinny stosować się do kierunku trybunalskiej wykładni przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie przyznawania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego określonego w art. 17 u.ś.r. Równocześnie Kolegium stwierdziło, że mając na uwadze treść art. 63 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym, a w szczególności okoliczność braku ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na mocy uprzednio obowiązujących przepisów, a także aktualnie obowiązującą od dnia 1 stycznia 2024 r. treść art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych - należało zweryfikować, czy skarżąca spełnia przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego na mocy aktualnie obowiązującego ustawodawstwa.

Odnosząc się do powyższego Kolegium stwierdziło, że z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że obecnie świadczenie pielęgnacyjne przysługuje w związku z opieką nad osobą w wieku do ukończenia 18. roku życia, a zatem w okolicznościach niniejszej sprawy brak jest podstaw do uwzględnienia żądania również w oparciu o aktualne brzmienie ww. przepisu.

W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżąca zarzuciła:

- naruszenia prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji;

- rażącą obrazę przepisów prawa materialnego tj. art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że skarżącej nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, mimo że skarżąca zalicza się do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, będącą jednocześnie opiekunem faktycznie osoby niepełnosprawnej, z uwagi na to, iż rodzeństwo skarżącej może partycypować w opiece nad niepełnosprawną matką, podczas, gdy funkcjonalna wykładania ww. przepisów winna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia.

W oparciu o powyższe skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji oraz zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

W uzasadnieniu skargi skarżąca podniosła, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w wyroku z dnia 16 września 2021 r. sygn. III SA/Gd 577/21 wskazał, jak należy rozumieć zawarte przez ustawodawcę w ustawie o świadczeniach rodzinnych zwrot stałej oraz długotrwałej opieki. W judykacie tym sąd zważył, że warunku "stałej" opieki nie można rozumieć jako wykonywania opieki nieustannie i przez 24 godziny na dobę, lecz ma to być opieka stała w sensie trwałości, zaś "długotrwała" w sensie rozciągłości w czasie, jako opieka nad niepełnosprawną osobą, której zakres wyznaczony jest niepełnosprawnością osoby wymagającej opieki, a więc koniecznością wykonywania czynności warunkujących egzystowanie tej osoby w warunkach godności człowieka. Istotą opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. jest więc nie tylko jej stałość i ciągłość, ale także zapewnienie zaspokojenia normalnych, codziennych potrzeb osoby, nad którą jest sprawowana; zapewnienie jej egzystencji, której bez pomocy osób trzecich nie jest w stanie sobie sama zapewnić.

W przedmiotowej sprawie bezspornym jest fakt, iż skarżąca jako dziecko niepełnosprawnej mieści się w katalogu podmiotów, które mogą ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne. Natomiast w ocenie organów administracyjnych, skarżąca jako dziecko niepełnosprawnej, które podjęło się trudu opieki nad niepełnosprawnym rodzicem winno otrzymać wsparcie od rodzeństwa. Z utrwalonej linii orzeczniczej Wojewódzkich Sądów Administracyjnych wynika, iż nie może stanowić podstawy odmowy przyznania wnioskodawcy prawa do świadczenia pielęgnacyjnego argument, iż rodzeństwo wnioskodawcy winno wspierać wnioskodawcę w opiece nad osobą niepełnosprawną. Ustawa o świadczeniach rodzinnych w przypadku gdy jest kilka osób zobowiązanych alimentacyjnie w jednakowym stopniu nie przewiduje pierwszeństwa względem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego dla jednej z nich w możliwości wywiązania się z obowiązku alimentacyjnego łącznie przez wszystkich zobowiązanych, Tym samym jeżeli jest kilka podmiotów zobowiązanych alimentacyjnie w jednakowym stopniu, to można przyznać świadczenie jednej z nich, jeżeli tylko spełnia przewidziane prawem warunki.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, zważył co następuje:

Stosownie do art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1267) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 935, dalej p.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego w sposób, który miał wpływ na wynik sprawy, bądź przepisów postępowania w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a także stosują środki określone w ustawie. Sąd administracyjny, zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a p.p.s.a.

Zdaniem Sądu skarga jest uzasadniona.

Materialnoprawną podstawę wydania decyzji przez organy obu instancji, stanowił przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r., z treści którego wynika, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje matce albo ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka, osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej lub innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 2809, dalej: k.r.o.), ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Na wstępie Sąd wskazuje, iż podziela pogląd organu II instancji, że nie ma znaczenia data powstania niepełnosprawności dla świadczenia pielęgnacyjnego otrzymywanego przez opiekunów osób dorosłych. Przywołany w decyzji organu I instancji art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych nie mógł być stosowany w związku z uznaniem go za niekonstytucyjny przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r., sygn. K 38/13. Stosując właściwą wykładnię art. 17 ust. 1b u.ś.r., należy przyjąć, iż w stosunku do opiekunów osób, których niepełnosprawność powstała później, oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. W konsekwencji niedopuszczalne jest oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, co znalazło potwierdzenie w jednolitej linii orzeczniczej Naczelnego Sądu Administracyjnego, którą Sąd w składzie orzekającym w pełni podziela (por. wyroki NSA z dnia 29 kwietnia 2019 r., sygn. I OSK 300/19, z dnia 26 kwietnia 2019 r., sygn. I OSK 8/19, opubl. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych).

Ze wskazanych przepisów wynika, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje wymienionym w nim osobom, jeżeli spełnią one łącznie wskazane w nich przesłanki.

W ocenie Sądu, w niniejszej sprawie, organ nie ustalił czy matka skarżącej wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby, wykluczającej podjęcie przez opiekuna jakiegokolwiek zatrudnienia. W aktach sprawy, poza orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności, nie została zgromadzona dokumentacja medyczna wskazująca na jakie schorzenia cierpi matka skarżącej, a także zawierająca wskazania lekarskie co do zakresu pomocy koniecznej ze względu na jej stan zdrowia.

Jak wynika z akt sprawy, matka skarżącej posiada orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z dnia 26 września 2020 r. o trwałej niezdolności do samodzielnej egzystencji. Stała się ona osobą niepełnosprawną od 26 lutego 2010 r. Skarżąca natomiast stwierdziła, iż kilka razy dziennie prowadzi mamę do łazienki. Matka skarżącej jest osobą leżącą, i według oświadczeń skarżącej wymagającą opieki przez 24 godziny na dobę. Zgodnie z twierdzeniami skarżącej, podopieczna wymaga pomocy przy obcinaniu paznokci, kąpieli, myciu i czesaniu, kilka razy dziennie wymienia pieluchomajtki. Skarżąca podała, że przygotowuje leki, podaje je mamie, gotuje obiady i przygotowuje posiłki. Wykonuje też ćwiczenia fizyczne dla usprawnienia matki. Ponadto sprząta, pierze, dba o higienę mamy.

Z oświadczenia złożonego przez skarżącą wynika, że nie podejmuje ona stałego zatrudnienia.

Zdaniem Sądu, ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego nie wynika, czy matka skarżącej nie jest w stanie funkcjonować bez stałej obecności opiekuna.

Sąd wskazuje natomiast, że systemowo, świadczenia pielęgnacyjne, zgodnie z art. 17 ust. 1 zdanie ostatnie u.ś.r., przysługują tylko tym osobom, które "nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji".

System świadczeń rodzinnych został tak pomyślany, aby rekompensować utratę dochodów z powodu konieczności pielęgnacji członka rodziny wymuszającej rezygnację lub niepodejmowanie zatrudnienia. Wnioskujący musi sprawować stałą opiekę nad osobą niepełnosprawną i być jej niezbędny w tak znacznym wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni związek przyczynowy, co nie zostało ustalone w niniejszej sprawie.

Dalej Sąd wskazuje, że w niniejszej sprawie podziela poglądy Naczelnego Sądu Administracyjnego, iż "nie bez znaczenia dla sprawy jest okoliczność, że (...) posiada oprócz skarżącej, jeszcze dwoje dorosłych dzieci, a zatem, występują inne osoby, które powinny (osobiście bądź finansowo) włączyć się do opieki nad niepełnosprawną matką, do czego są zobowiązane zgodnie z ustawą Kodeks rodzinny i opiekuńczy (...) skarżąca nie jest jedyną osobą, na której ciąży obowiązek opieki nad matką, na co słusznie wskazywano w niniejszej sprawie. Ponadto należy zaznaczyć, że w ramach systemu pomocy społecznej istnieją różne formy wsparcia osób w opiece nad ich bliskimi umożliwiające opiekunom zachowanie aktywności zawodowej, w tym pomoc w formie usług opiekuńczych" (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 grudnia 2023 r., sygn. I OSK 2322/22, opubl. w CBOSA), "jak prawidłowo wskazał to Sąd pierwszej instancji, opieka sprawowana przez skarżącą może być wspomagana przez dwóch braci skarżącej, przy czym wsparcie to nie musi przybierać postaci świadczeń osobistych. Sprawowany wymiar opieki, w tym w związku z uwzględnieniem możliwości wsparcia ze strony rodzeństwa, nie charakteryzuje się zatem związkiem przyczynowo-skutkowym wymaganym do przyznania wnioskowanego świadczenia" (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 lutego 2024 r., sygn. I OSK 128/23, opubl. w CBOSA), "w okolicznościach niniejszej sprawy nie można pominąć również faktu, że w niedalekiej odległości od matki skarżącej ( w sąsiedniej miejscowości) mieszka jej druga córka, która - jak sama podała – sprawuje czasami opiekę nad matką. Okoliczność ta nie ma co prawda decydującego znaczenia przy ocenie istotnej w sprawie przesłanki związku przyczynowego, jednak nie pozostaje bez wpływu na tę ocenę, bowiem obrazuje możliwości rodziny związane z organizacją opieki nad niepełnosprawnym jej członkiem" (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 lutego 2024 r., sygn. I OSK 229/23, podobnie wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 21 lutego 2024 r., sygn. I OSK 158/23, opubl. w CBOSA).

W ocenie Sądu, proces wykładni w kontrolowanej sprawie winien być dwuetapowy. W pierwszej kolejności wobec braku zdefiniowania pojęcia obciążenie obowiązkiem alimentacyjnym w u.ś.r. należy posłużyć się metodą wykładni systemowej zewnętrznej. Następnie w ramach wykładni systemowej wewnętrznej należy ustalić znaczenie tego pojęcia przy uwzględnieniu wszystkich przepisów k.r.o. regulujących obowiązek alimentacyjny. Istotnym jest także, że w u.ś.r. brak jest odesłania do jednego przepisu k.r.o., co ewentualnie mogłoby skutkować uznaniem, że wolą ustawodawcy było zawężenie ustalenia znaczenia pojęcia obciążenia obowiązkiem alimentacyjnym do tego przepisu ustawy. W braku tego rodzaju odesłania, w ocenie Sądu zasadnym jest dokonywanie procesu wykładni w oparciu o wyżej przedstawione zasady. W sytuacji, gdy wykładnia przepisów k.r.o. prowadzi do wniosku, że dana osoba może być obciążona albo obowiązkiem alimentacyjnym w całości albo jedynie jego częścią, to nie jest zasadnym nadanie pojęciu obciążenia obowiązkiem alimentacyjnym innego znaczenia na potrzeby u.ś.r. Podkreślenia wymaga, że k.r.o. w zakresie zagadnień związanych z obciążeniem obowiązkiem alimentacyjnym, jest aktem prawnym o podstawowym znaczeniu, także dla materii regulowanej u.ś.r., w sytuacji, gdy w u.ś.r. nie uregulowano danej kwestii w sposób odmienny. U.ś.r. nie wprowadziła specyficznego pojęcia obciążenia obowiązkiem alimentacyjnym. Konsekwencją tego jest takie rozumienie tego pojęcia, jak wynika on z regulacji k.r.o.

Powyższe względy przemawiają za tym, że właściwym jest zastosowanie wykładni systemowej wewnętrznej przepisów k.r.o. Dopiero zastosowanie tych metod wykładni umożliwia właściwe odczytanie znaczenia pojęcia obciążenia obowiązkiem alimentacyjnym. W ocenie Sądu w tym przypadku aktualne jest stwierdzenie, że "żaden przepis prawa nie jest oderwaną jednostką, lecz występuje w pewnym kontekście systemowym – jest częścią określonego aktu normatywnego, który z kolei jest częścią określonej gałęzi prawa przynależącej do systemu prawa polskiego. Wykładając więc dany przepis prawa, należy brać pod uwagę jego relacje do innych przepisów danego aktu normatywnego (wykładnia systemowa wewnętrzna) oraz do przepisów zawartych w innych ustawach (wykładnia systemowa zewnętrzna)" (M. Zirk-Sadowski w: System Prawa Administracyjnego Wykładnia w prawie administracyjnym, tom 4, 2 wyd., wyd. CH BECK, str. 227). Przepisy regulujące pomoc społeczną nie cechują się autonomią od innych gałęzi prawa (w tym wypadku prawa rodzinnego) jaką cechuje się prawo podatkowe.

Zatem jeżeli osoba wymagająca opieki ma oprócz osoby skarżącej jeszcze inne dzieci, z których część zamieszkuje w nieznacznej odległości od tej osoby, to realizując obowiązek alimentacyjny, w zakresie je obciążającym, mogą one wspomóc osobę skarżącą w opiece nad wymagającym opieki. Natomiast dzieci zamieszkujące w dalszej odległości, również realizując obowiązek alimentacyjny, w zakresie je obciążającym, powinny wspomóc tę osobę w inny sposób tj. finansując pomoc w opiece nad nią. Zgodnie bowiem z art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny), obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Stosownie do treści art. 129 § 2 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, krewnych w tym samym stopniu, w tym wypadku dzieci, obowiązek alimentacyjny obciąża, co należy podkreślić, w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym. Tymczasem art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach nie przewiduje możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie obciążonej jedynie częścią obowiązku alimentacyjnego. Uprawnioną do świadczenia pielęgnacyjnego jest osoba obciążona obowiązkiem alimentacyjnym, a nie jego częścią. Zgodnie natomiast z art. 135 § 1 k.r.o., zakres świadczeń alimentacyjnych zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego. Z kolei stosownie do § 2 tego przepisu, wykonanie obowiązku alimentacyjnego wobec osoby niepełnosprawnej, może, ale nie musi, polegać w całości lub w części na osobistych staraniach o utrzymanie uprawnionego; w takim wypadku świadczenie alimentacyjne pozostałych zobowiązanych, polega na pokrywaniu w całości lub w części kosztów utrzymania uprawnionego. Zgodnie zaś z art. 140 § 1 k.r.o., osoba, która dostarcza drugiemu środków utrzymania, będąc zobowiązana z tego powodu, że uzyskanie na czas świadczeń alimentacyjnych od osoby zobowiązanej w tej samej kolejności, byłoby dla uprawnionego niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami, może żądać zwrotu od osoby, która powinna była te świadczenia spełnić. Okoliczności te mają co najmniej pośrednie znaczenie dla oceny czy zachodzi bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez wnioskującego o świadczenie pielęgnacyjne, a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną.

Pomoc społeczna ma charakter subsydiarny, ponieważ to na rodzinie ciąży obowiązek opieki nad osobą niepełnosprawną. Pomoc Państwa jest zatem możliwa jedynie wówczas, gdy wnioskujący o nią wykaże w sposób niebudzący wątpliwości, że wyczerpał wszystkie inne możliwości zapewnienia opieki osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji (w tym m.in. współdziałanie wszystkich dzieci w opiece, ew. zatrudnienie opiekuna, czy skorzystanie z usług opiekuńczych), a mimo to - ze względu na rzeczywisty zakres opieki, wynikający z potrzeb osoby niepełnosprawnej (a dokładniej, jej stanu zdrowia) – istnieje konieczność rezygnacji z zatrudnienia bądź ww. sytuacja uniemożliwia jego podjęcie (zob. np. wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 10 października 2022 r., sygn. III SA/Kr 699/22, z dnia 12 września 2022 r., sygn. III SA/Kr 335/22 czy z dnia 7 grudnia 2022 r., sygn. III SA/Kr 1104/22, opubl. w CBOSA).

Możliwość współdziałania rodzeństwa wnioskującego o świadczenie pielęgnacyjne w opiece nad niepełnosprawnym rodzicem, jest postrzegana jako element związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem aktywności zawodowej wnioskującego, a potrzebą sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. W sytuacji gdy istnieją inne osoby równolegle zobowiązane do alimentacji, w stosunku do których brak jest obiektywnych przeszkód w realizacji ww. ustawowego obowiązku, brak jest związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem (rezygnacją) z zatrudnienia a opieką nad osobą niepełnosprawną, ponieważ w opiece powinny uczestniczyć również pozostałe osoby zobowiązane do alimentacji w przypadających na nie częściach, a zatem nie będzie zachodziła konieczność rezygnacji przez wnioskującego o świadczenie pielęgnacyjne z zatrudnienia, a dokładniej nie będzie przeszkód, aby takie zatrudnienie podjął. Co więcej, nie do pogodzenia z interesem społecznym, a w interesie społecznym jest przestrzeganie całego obowiązującego porządku prawnego, byłaby taka wykładnia art. 17 ust. 1 u.ś.r., z której wynikałoby, że obowiązki Państwa obejmujące pomoc rodzinie, wyprzedzałyby obowiązki alimentacyjne dzieci względem rodziców, ponieważ w takiej sytuacji doszłoby do przerzucenia realizacji tych obowiązków na całe społeczeństwo w sytuacji, gdy powinny one zostać zrealizowane przez członków rodziny. Doprowadziłoby to też do – z jednej strony – uprzywilejowania tych, którzy nie wywiązują się ze swych obowiązków wobec rodziców (gdyż to Państwo miałoby płacić jednemu z wielu dzieci za opiekę nad rodzicem, zwalniając pozostałych faktycznie i finansowo z zapewnienia opieki rodzicowi) oraz – z drugiej strony – dodatkowego obciążenia tych, którzy wywiązują się ze swych obowiązków względem swoich rodziców, a mimo to ich podatki przeznaczane byłyby na pomoc osobom, których dzieci z tych obowiązków się nie wywiązują. Zdaniem Sądu, godziłoby to w konstytucyjną zasadę równości wobec prawa, wyrażoną w art. 32 ust. 1, czy też zasadę sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP). Pominięcie regulacji kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przy wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w zakresie konieczności wywiązania się z obowiązku alimentacyjnego dzieci względem rodzica w przypadających na nie częściach, naruszałoby też zasadę praworządności (art. 7 Konstytucji RP), czy obowiązek przestrzegania prawa RP (art. 83 Konstytucji RP). Wobec tego "limitowanie" dostępu do świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o kryterium konieczności wypełnienia przez wszystkie dzieci obowiązku alimentacyjnego względem rodzica w przypadających na nie częściach, nie może zostać uznane za naruszenie kryteriów przyznania tego świadczenia wyrażonych w ustawie o świadczeniach rodzinnych. Ustawa ta jest jedną z wielu ustaw obowiązujących w polskim systemie prawnym i w żaden sposób nie uchyla, czy nie ogranicza obowiązków dzieci wobec rodziców. Dlatego, zdaniem Sądu, wsparcia Państwa wymaga jedynie ten opiekun osoby z niepełnosprawnością, który sprawując faktycznie opiekę nad rodzicem, wykaże że nie może uzyskać (wyegzekwować) pomocy od rodzeństwa i z tego względu zmuszony jest zrezygnować z pracy, czy też nie może jej podjąć (zob. wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 5 czerwca 2023 r., sygn. III SA/Kr 375/23, z dnia 24 października 2022 r., sygn. III SA/Kr 669/22 i z dnia 5 grudnia 2022 r., sygn. III SA/Kr 918/22, opubl. w CBOSA).

W niniejszej sprawie natomiast skarżąca ma troje rodzeństwa, co do których skarżąca nie wykazała braku możliwości realizacji przez nich, obciążającej ich części obowiązku alimentacyjnego wobec matki, za taką przeszkodę zwalniającą z wykonania obowiązku alimentacyjnego, nie może być bowiem uznane nieutrzymywanie przez skarżącą stałego kontaktu z rodzeństwem.

Wobec tego organy winny przeprowadzić wyczerpujące postępowanie dowodowe w celu ustalenia jaki jest rzeczywisty zakres opieki niezbędnej matce skarżącej na podstawie zgromadzonej w tym celu dokumentacji medycznej w zestawieniu z wynikami wywiadu środowiskowego, i czy jest on możliwy do pogodzenia z pracą nawet w niewielkim wymiarze czasu pracy. W przypadku ustalenia, że matka skarżącej wymaga nieustannej obecności opiekuna, ustalić należy w jakim zakresie rodzeństwo skarżącej jest w stanie wypełniać swój obowiązek alimentacyjny wobec matki (i czy zakres ten jest wystarczający do podjęcia pracy przez skarżącą), czy wnioskująca o świadczenie pielęgnacyjne skarżąca wyczerpała wszystkie inne możliwości zapewnienia opieki matce, biorąc pod uwagę charakter jej schorzenia.

Dopiero takie ustalenia pozwolą stwierdzić czy skarżąca wyczerpała wszystkie inne możliwości zapewnienia opieki matce, a mimo to - ze względu na rzeczywisty zakres opieki, wynikający z potrzeb niepełnosprawnej matki (a dokładniej, jej stanu zdrowia) – istnieje konieczność rezygnacji z zatrudnienia bądź ww. sytuacja uniemożliwia jego podjęcie.

Sąd zwraca również uwagę, że zgodnie z art. 63 ust. 1 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. z 2023 r., poz. 1429), w sprawach o świadczenie pielęgnacyjne i specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym, do których prawo powstało do dnia 31 grudnia 2023 r., stosuje się przepisy dotychczasowe. W ocenie Sądu oznacza to, że sprawa skarżącej powinna być rozpoznana przez organ na podstawie przepisów u.ś.r. obowiązujących do 31 grudnia 2023 r. Z uwagi na użyte w przepisie sformułowanie "powstania prawa", a nie "ustalenia prawa" konieczne jest zastosowanie przepisów dotychczasowych, mimo braku wydania decyzji przed dniem 31 grudnia 2023 r. Dotychczasowe przepisy należy zatem stosować w odniesieniu do wnioskodawców, którzy do 31 grudnia 2023 r. złożyli wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i spełnili określone w ustawie przesłanki jego przyznania z uwzględnieniem art. 24 ust. 2 u.ś.r. (por. wyroki Wojewódzkich Sądów Administracyjnych: w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 18 lipca 2013 r., sygn. II SA/Go 552/13 i w Rzeszowie z dnia 27 lutego 2024 r., sygn. II SA/Rz 1991/23, opubl. w CBOSA).

W tym stanie sprawy, uznając że skarga jest usprawiedliwiona, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 135 p.p.s.a., uchylił decyzje organów obu instancji.

Sąd odstąpił od zasądzenia na rzecz skarżącej zwrotu kosztów postępowania zgodnie z art. 206 p.p.s.a., który stanowi, że sąd może w uzasadnionych przypadkach odstąpić od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania w całości lub w części, w szczególności jeżeli skarga została uwzględniona w części niewspółmiernej w stosunku do wartości przedmiotu sporu ustalonej w celu pobrania wpisu. Przepis ten obejmuje swoim zakresem także uprawnienie Sądu do określenia wysokości wynagrodzenia zawodowego pełnomocnika strony, w ramach oceny czynności tego pełnomocnika podejmowanych w postępowaniu sądowym. Przy określaniu wysokości wynagrodzenia pełnomocnika uwzględniać trzeba bowiem każdorazowo szereg okoliczności, wśród których wymienić należy m.in. stopień zawiłości sprawy, jak też wkład pełnomocnika, w przyczynienie się do wyjaśnienia i rozstrzygnięcia sprawy. Sądowi z urzędu jest wiadome, że pełnomocnik skarżącej wnosi jednobrzmiącej treści skargi na decyzje wydawane w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Skargi te zwierają przytaczanie orzeczeń sądów administracyjnych bez odniesienia ich do okoliczności faktycznych danej sprawy, nie zawierają także zindywidualizowanych zarzutów odniesionych do okoliczności faktycznych i prawnych zaskarżonej decyzji. Skarga wniesiona w tej sprawie wpisywała się w przyjęty schemat treściowy i nie zawierała żadnych elementów indywidualizujących kontrolowany przypadek, pozostając w istocie bez bliższego związku z realiami kontrolowanej sprawy (tak Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w wyroku z dnia 24 stycznia 2024 r., sygn. III SA/Kr 1394/22, opubl. w CBOSA). Sąd podziela pogląd wyrażony w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie, w świetle którego sporządzenie skargi o charakterze szablonowym, wielokrotnie wykorzystywanej przez tego samego pełnomocnika w tożsamych przedmiotowo sprawach, dotyczących ponadto nieskomplikowanego staniu faktycznego i prawnego, niewątpliwie uprawnia sąd do zastosowania art. 206 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (por. wyrok WSA w Olsztynie z dnia 20 lutego 2020 r., sygn. II SAB/Ol 3/20, opubl. w CBOSA). Wywiedziona skarga nie przyczyniła się więc do wyjaśnienia sprawy, zwłaszcza jej prawnych aspektów. W takich okolicznościach, w ocenie Sądu, wniosek o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania (tj. w tej sprawie, z uwagi na zwolnienie skarżącej z wpisu sądowego, w istocie w rachubę wchodziłyby jedynie koszty zastępstwa procesowego zawodowego pełnomocnika) – nie mógł zostać uwzględniony przez Sąd. Wobec tego Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie na podstawie art. 206 p.p.s.a., odstąpił od zasądzenia zwrotu tych kosztów w całości, orzekając o tym w punkcie II sentencji wyroku.