Wyrok WSA w Lublinie, sygn. akt II SA/Lu 129/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie
Data orzeczenia: 2024-08-08 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6320 Zasiłki celowe i okresowe
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 2 ust. 1, art. 3 ust. 3 i ust. 4, art. 8 ust. 1 pkt 1, art. 8 ust. 3 i ust. 4a, art. 39 ust. 1 i ust. 2, art. 41 pkt 1, art. 106 ust. 4, art. 107 ust. 4 i ust. 4a
journal: Dz.U. 2023 poz 901
law: Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jacek Czaja Sędziowie Sędzia WSA Anna Strzelec Asesor sądowy Bartłomiej Pastucha (sprawozdawca) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 8 sierpnia 2024 r. sprawy ze skargi Z. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 27 grudnia 2023 r. znak: SKO.41/6476/OS/2023 w przedmiocie zasiłku celowego i specjalnego zasiłku celowego oddala skargę.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną do Sądu decyzją z dnia 27 grudnia 2023 r. znak: SKO.41/6476/OS/2023 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Lublinie, po rozpatrzeniu odwołania Z. W. (dalej także jako "skarżący", "strona" lub "wnioskodawca") od decyzji Wójta Gminy Niemce z dnia 2 listopada 2023 r. znak: OPS.450.45.2023 w przedmiocie odmowy przyznania zasiłku celowego i specjalnego zasiłku celowego, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

Rozstrzygnięcie powyższe zostało wydane w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:

Wnioskiem z dnia 22 września 2023 r. skarżący zwrócił się do organu I instancji o przyznanie (m.in.) zasiłku celowego oraz specjalnego zasiłku celowego z przeznaczeniem na zakup opału - łącznie 4,5 tony węgla do piecokuchni i kotła centralnego ogrzewania.

Po rozpatrzeniu wniosku organ I instancji decyzją z dnia 2 listopada 2023 r. odmówił przyznania skarżącemu zasiłku celowego i specjalnego zasiłku celowego na opał.

W uzasadnieniu organ wskazał, że skarżący pismem z dnia 6 października 2023 r. został zawiadomiony o wyznaczonej na dzień 13 października 2023 r. wizycie pracowników socjalnych w celu przeprowadzenia aktualizacji wywiadu środowiskowego. Pismo to doręczono wnioskodawcy w dniu 11 października 2023 r. W tym samym dniu skarżący złożył wnioski o wyłączenie czworga pracowników Ośrodka Pomocy Społecznej w Niemcach. Wnioski te zostały oddalone postanowieniami z dnia 13 października 2023 r., które zostały dołączone do dokumentacji celem okazania skarżącemu podczas aktualizacji wywiadu. Zaplanowane czynności nie zostały jednak zrealizowane, bowiem przybyłym do miejsca zamieszkania skarżącego w ustalonym terminie pracownikom socjalnym w asyście funkcjonariuszy Policji, nie otworzono drzwi. Organ zaznaczył, że Z. W. był obecny w domu (pracownicy socjalni widzieli go przy bramie rozmawiającego z listonoszem).

Pismem z dnia 16 października 2023 r. organ I instancji zawiadomił wnioskodawcę, w trybie art. 79a k.p.a., że na dzień wysłania przedmiotowej korespondencji, ze względu na nieprzedstawienie dokumentów dotyczących dochodów i wydatków strony, nie zostały spełnione przesłanki przyznania wnioskowanej pomocy, co może skutkować wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem strony. Pomimo kilku osobistych wizyt w Urzędzie Gminy Niemce, skarżący nie uzupełnił swojego wniosku o stosowne dokumenty. W piśmie z dnia 19 października 2023 r. zakwestionował natomiast zasadność ich żądania.

Organ I instancji ustalił na podstawie dokumentacji zgromadzonej w Ośrodku Pomocy Społecznej w Niemcach, że skarżący samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe, sam dysponuje swoim dochodem. Żona wnioskodawcy mieszka w tym samym domu, lecz prowadzi oddzielne gospodarstwo domowe. Skarżący zajmuje dwa pomieszczenia, pokój i kuchnię. Przedpokój, łazienka i ganek są wspólnie użytkowane. Skarżący pozostaje z żoną w separacji orzeczonej wyrokiem Sądu Okręgowego w Lublinie [...] z dnia 6 lutego 2004 r. sygn. akt III C 2326/03. Legitymuje się orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia 20 kwietnia 2022 r., zgodnie z którym został uznany za niezdolnego do samodzielnej egzystencji na czas określony - do dnia 30 kwietnia 2023 r., oraz orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności [...] z dnia 15 września 2022 r., którym został uznany za osobę niepełnosprawną w stopniu znacznym, ważnym do dnia 30 września 2027 r. Dochód skarżącego stanowi kwota 1 739,87 zł, na którą składa się emerytura netto w wysokości 1 445,48 zł, dodatek pielęgnacyjny w kwocie 294,29 zł miesięcznie. Dodatkowo wnioskodawca otrzymuje świadczenie uzupełniające w wysokości 500 zł miesięcznie. Emerytura jest pomniejszana o zajęcie komornicze, którego nie odlicza się od dochodu. Ponadto we wrześniu 2023 r. wnioskodawca otrzymał 14. emeryturę.

Organ I instancji wskazał, że wnioskodawca jest osobą przewlekle chorą, jednak z uzyskanych informacji ze środowiska wynika, iż nie ma poważniejszych problemów z poruszaniem się, komunikowaniem i funkcjonowaniem w środowisku. Sytuacja dochodowa i bytowa strony nie pozwala, w świetle zgromadzonego materiału dowodowego, orzec występowaniu szczególnie uzasadnionego przepadku. Organ podkreślił, że podjął czynności niezbędne do prawidłowego ustalenia stanu faktycznego i wszelkich istotnych dla rozstrzygnięcia okoliczności sprawy. Podkreślił przy tym, że osoby znajdujące się w trudnej sytuacji dokumentują ją przedstawiając wszelkie dowody, które tą sytuację potwierdzają. Organ zaznaczył również, że dysponując ograniczonymi środkami finansowymi na udzielanie świadczeń, musi dokonać gradacji potrzeb poszczególnych wnioskodawców, mając na względzie przede wszystkim cel pomocy społecznej, jakim jest umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości. Ośrodek Pomocy Społecznej nie może zabezpieczyć wszystkich potrzeb osób ubiegających się o pomoc, jak również zawsze udzielać świadczeń w oczekiwanej przez te osoby wysokości.

Końcowo, na marginesie organ dodał, że na posesji, na której zamieszkuje skarżący, jest zabezpieczony opał.

Zdaniem organu I instancji sytuacja strony nie może być zatem uznana za szczególną, a tym samym brak jest przesłanek do przyznania pomocy na wnioskowany cel.

W odwołaniu od powyższej decyzji skarżący nie zgodził się z zapadłym rozstrzygnięciem. Stwierdził, że "piśmidło" z dnia 11 października 2023 r. zostało doręczone z naruszeniem prawa i narusza ustawę o ochronie zdrowia psychicznego, zaś "Policja winna być z nakazem". Dodał, że wizyta pracowników socjalnych jest zbędna i nie ma podstaw prawnych. Również pismo z dnia 16 października 2023 r. przesłane w trybie art. 10 i art. 79a k.p.a., zdaniem skarżącego, jest zbędne i nie uwzględnia jego stanu zdrowia. Ponadto skarżący zarzucił, że organ I instancji "nie ma pojęcia" o obliczaniu dochodu i postępowaniu administracyjnym.

Po rozpatrzeniu odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Lublinie wskazaną na wstępie decyzją ostateczną z dnia 27 grudnia 2023 r. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

W uzasadnieniu Kolegium, powołując się na treść art. 107 ust. 4a i art. 11 ust. 2 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 901 ze zm., dalej jako "u.p.s."), stwierdziło, że już na podstawie tych przepisów zasadna jest odmowa przyznania stronie żądanego świadczenia. Skarżący uniemożliwił bowiem przeprowadzenie wywiadu środowiskowego (aktualizacji wywiadu) w dniu 13 października 2023 r., gdyż mimo obecności w domu nie wpuścił pracowników socjalnych. O terminie wywiadu został powiadomiony pismem z dnia 6 października 2023 r. doręczonym w dniu 11 października 2023 r. Ponadto Kolegium zwróciło uwagę, że skarżący nie współdziała z organem I instancji, czego dowodem jest brak odpowiedzi na "Zawiadomienie" organu z dnia 16 października 2023 r., realizujące obowiązek określony w art. 79a k.p.a. Pismo wnioskodawcy z dnia 19 października 2023 r., w ocenie Kolegium, nie jest odpowiedzią na wskazane zawiadomienie.

Organ odwoławczy wskazał, że mimo braku współpracy ze strony skarżącego organ I instancji ustalił, iż dochód strony w marcu 2023 r. wynosił 1 739,87 zł (emerytura 1 445,48 zł plus dodatek pielęgnacyjny 294,39 zł), a zatem ponad dwukrotnie przekraczał kryterium dochodowe wynoszące 776,00 zł. Skarżący nie wykazał, by ten dochód ten nie uległ zmniejszeniu do dnia wydania decyzji. Skarżącemu nie przysługuje zatem zasiłek celowy na podstawie art. 39 u.p.s. Ponadto organ I instancji wykazał, że stronie nie przysługuje również specjalny zasiłek celowy na podstawie art. 41 pkt 1 u.p.s., gdyż w żadnym wypadku jego sytuacja nie stanowi szczególnie uzasadnionego przypadku. Skarżący posiada stałe dochody w postaci emerytury, dodatku pielęgnacyjnego i świadczenia uzupełniającego w kwocie 500,00 zł. Ponadto otrzymał 14. emeryturę. Z dochodów tych winien zabezpieczyć sobie środki na zakup opału. Kolegium zwróciło uwagę, że piec c.o. w domu zamieszkiwanym przez skarżącego ogrzewa także pomieszczenia zamieszkiwane przez jego żonę, która posiada własne dochody, a zatem winna partycypować w kosztach zakupu opału (węgla). Skarżący posiada też dorosłego syna, który nie zamieszkuje z rodzicami, ale jest zobowiązany do alimentacji wobec skarżącego. Ponadto, jak zauważył organ I instancji, na posesji zamieszkiwanej przez odwołującego jest zabezpieczony opał.

Kolegium podzieliło ustalenia i wnioski organu I instancji, uznając wydane przez ten organ rozstrzygnięcie za prawidłowe.

Ustosunkowując się do zarzutów odwołania Kolegium wskazało, że wystarczającą podstawą do obecności Policji podczas przeprowadzania wywiadu środowiskowego jest art. 107 ust. 3a u.p.s. Nie jest w tym zakresie potrzebny "nakaz".

W ocenie organu odwoławczego, brak jest podstaw do uznania pisma z dnia 6 października 2023 r., informującego o terminie aktualizacji wywiadu środowiskowego, za naruszające prawo. Podstawą do przeprowadzenia wywiadu środowiskowego jest art. 106 ust. 1 u.p.s.

Kolegium podkreśliło, że notatka służbowa jest materiałem dowodowym w sprawie i podlega ocenie organu, jak każdy inny dowód w sprawie.

W ocenie organu odwoławczego, prawidłowe i zgodne z prawem są cztery postanowienia odmawiające wyłączenia pracowników OPS Niemce, tj. M. B., E. W., Zastępcy Kierownika OPS Niemce E. P. i Kierownika OPS Niemce B. S.. Brak jest bowiem racjonalnych podstaw do ich wyłączenia. Takich podstaw nie stanowią subiektywne odczucia strony, ani też wyroki WSA w Lublinie nakładające na Wójta Gminy Niemce grzywny z powodu bezczynności.

Jako prawidłowe organ odwoławczy ocenił również doręczenie skarżącemu, na podstawie art. 10 i art. 79a k.p.a., pisma z dnia 16 października 2023 r. Kolegium podkreśliło, że skarżący nie skorzystał z możliwości wskazanych w tym piśmie, tj. nie zapoznał się z aktami sprawy ani nie nadesłał żądanych przez organ dokumentów dotyczących jego sytuacji.

Zdaniem Kolegium, wbrew zarzutom odwołania, organ I instancji prawidłowo obliczył dochód skarżącego i prawidłowo przeprowadził postępowanie. Na tyle, na ile mógł wobec postawy skarżącego, rozpoznał jego sytuację życiową. Organowi znana jest przy tym sytuacja zdrowotna strony, a w aktach sprawy znajduje się aktualne orzeczenie Powiatowego Zespołu Do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności z siedzibą w Lublinie z dnia 14 marca 2023 r. o stopniu niepełnosprawności skarżącego.

Podsumowując Kolegium wskazało, że skarżący instrumentalnie wykorzystuje stan swojego zdrowia psychicznego w sprawach toczonych przed organem I instancji. Nie współpracuje z organem uniemożliwiając przeprowadzenie wywiadu środowiskowego oraz utrudnia postępowanie składając bezpodstawne wnioski o wyłączenie pracowników.

Z. W. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie na opisaną wyżej decyzję organu odwoławczego. W skardze zakwestionował zapadłe rozstrzygnięcie, podnosząc m.in., że przeprowadzenie aktualizacji wywiadu środowiskowego z udziałem drugiego pracownika socjalnego i z udziałem funkcjonariuszy Policji stanowi naruszenie prawa, natomiast sporządzona notatka służbowa, a faktycznie adnotacja nie ma znaczenia w sprawie. Zdaniem skarżącego, również T. W. powinna być zawiadomiona o wywiadzie środowiskowym. Skarżący zarzucił, że organ I instancji naruszył ustawę o ochronie zdrowia psychicznego. Dodał, że postanowienia dotyczące wyłączenia pracowników nie zostały mu doręczone przed przeprowadzeniem wywiadu. Ponadto skarżący zarzucił, że organ nie ustalił prawidłowo jego stanu zdrowia, gdyż nie uwzględnił treści nowego orzeczenia z dnia 14 marca 2023 r. ustalającego stopień niepełnosprawności skarżącego.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Lublinie wniosło o jej oddalenie i podtrzymało stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.

Jednocześnie organ odwoławczy wniósł o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.

Skarżący, w terminie 14 dni od daty doręczenia mu zawiadomienia o wniosku organu o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym, nie zażądał przeprowadzenia rozprawy.

W związku z powyższym Sąd, na podstawie art. 119 pkt 2 i art. 120 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 935, dalej jako "p.p.s.a."), rozpoznał sprawę w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje:

Skarga jest niezasadna. Zaskarżona decyzja oraz utrzymana nią w mocy decyzja organu I instancji nie naruszają bowiem prawa.

Na wstępie podnieść należy, że pomoc społeczna jest instytucją polityki społecznej państwa, mającą na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości (art. 2 ust. 1 u.p.s.). Rodzaj, forma i rozmiar świadczeń z pomocy społecznej powinny być odpowiednie do okoliczności uzasadniających udzielenie pomocy, a potrzeby osób i rodzin korzystających z pomocy powinny zostać uwzględnione, jeżeli odpowiadają celom i mieszczą się w możliwościach pomocy społecznej (art. 3 ust. 3 i 4 u.p.s.). Jedną z form pomocy społecznej jest świadczenie pieniężne w postaci zasiłku celowego.

W myśl art. 39 ust. 1 i 2 u.p.s., zasiłek celowy może być przyznany w celu zaspokojenia niezbędnej potrzeby bytowej, w szczególności na pokrycie części lub całości kosztów zakupu żywności, leków i leczenia, opału, odzieży, niezbędnych przedmiotów użytku domowego, drobnych remontów i napraw w mieszkaniu, a także kosztów pogrzebu.

Z niekwestionowanych ustaleń organów administracji wynika, że skarżący zamieszkuje wraz żoną T. W. w jednym budynku, przy czym prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, pozostając z żoną w separacji sądowej. W przypadku osoby samotnie gospodarującej przyznanie zasiłku celowego uwarunkowane jest zachowaniem kryterium dochodowego w wysokości 776 zł (art. 8 ust. 1 pkt 1 u.p.s. w zw. z § 1 pkt 1 lit. "a" rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 14 lipca 2021 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej - Dz. U. z 2021 r. poz. 1296). Z niewadliwych ustaleń organów wynika natomiast, że skarżący posiada stały dochód w wysokości 1 739,87 zł, na który składa się jego emerytura w wysokości 1 445,48 zł netto oraz dodatek pielęgnacyjny w kwocie 294,39 zł. Jak słusznie przyjęły organy, dochód skarżącego ustalany na potrzeby postępowania w sprawie przyznania wsparcia z pomocy społecznej nie podlega pomniejszeniu egzekwowane przez komornika należności niealimentacyjne (art. 8 ust. 3-4 u.p.s.). Z drugiej zaś strony do dochodu nie zalicza się pobieranego przez skarżącego świadczenia uzupełniającego w kwocie 500 zł (art. 8 ust. 4a u.p.s.). Niezależnie jednak od konieczności pominięcia ww. potrąceń komorniczych oraz świadczenia uzupełniającego, nie budzi wątpliwości, że dochód strony przekracza kryterium dochodowe warunkujące przyznanie zasiłku celowego na podstawie art. 39 ust. 1 i 2 u.p.s.

W związku z powyższym organy administracji, rozpatrując wniosek skarżącego, zasadnie uznały, iż zastosowanie w niniejszej sprawie może mieć jedynie przepis art. 41 pkt 1 u.p.s. Zgodnie z tym unormowaniem, w szczególnie uzasadnionych przypadkach osobie albo rodzinie o dochodach przekraczających kryterium dochodowe może być przyznany specjalny zasiłek celowy w wysokości nieprzekraczającej odpowiednio kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej lub rodziny, który nie podlega zwrotowi (pkt 1), ewentualnie zasiłek okresowy, zasiłek celowy lub pomoc rzeczowa, pod warunkiem zwrotu części lub całości kwoty zasiłku lub wydatków na pomoc rzeczową (pkt 2).

Rozstrzygnięcie w sprawie przyznania specjalnego zasiłku celowego zależy od uznania organu, który nie będąc związany ścisłymi kryteriami przyznania tego świadczenia ustala, czy w danej sprawie ma miejsce "szczególnie uzasadniony przypadek", o którym mowa w art. 41 u.p.s. Działanie organu w ramach uznania administracyjnego oznacza, jak to wynika z art. 7 k.p.a., załatwienie sprawy zgodnie ze słusznym interesem obywatela, o ile nie stoi temu na przeszkodzie interes społeczny i możliwości organu w zakresie posiadanych uprawnień i środków. Uznanie administracyjne nie pozwala zatem organowi na dowolność w załatwieniu sprawy, ale też nie nakazuje mu spełnienia każdego żądania obywatela.

Rozstrzygając w przedmiocie specjalnego zasiłku celowego, organ musi zatem wziąć pod uwagę, z jednej strony, wszelkie istotne okoliczności dotyczące sytuacji osobistej i majątkowej danej osoby, z drugiej zaś mieć na względzie zupełnie wyjątkowy charakter pomocy udzielanej na podstawie art. 41 pkt 1 u.p.s., a skierowanej do osób, które nie spełniają ogólnych kryteriów otrzymania pomocy społecznej. Przyznanie pomocy takim osobom w sytuacji ograniczonych środków finansowych i znacznej liczby osób oczekujących na wsparcie wymaga więc zaistnienia absolutnie wyjątkowych okoliczności. Wprawdzie użyty przez ustawodawcę zwrot "szczególne przypadki" jest pojęciem nieostrym, jednakże pod pojęciem tym należy rozumieć przypadki wyraźnie odbiegające od typowych sytuacji osób kwalifikujących się do otrzymania pomocy społecznej przy spełnieniu kryterium dochodowego. Chodzi o sytuacje drastyczne, dotkliwe w skutkach i głęboko ingerujące w plany życiowe osoby, wynikające ze zdarzeń nienależących do zdarzeń codziennych. Są to zdarzenia występujące okazjonalnie, wymagające wielu niefortunnych zbiegów okoliczności, czy wykraczające poza możliwości ludzkiej zapobiegliwości (por. wyrok NSA z dnia 23 marca 2021 r., sygn. akt I OSK 269/20; wyrok WSA w Krakowie z dnia 14 lutego 2023 r., sygn. akt II SA/Kr 707/22, opubl. w CBOSA). Za szczególne przypadki uzasadniające przyznanie specjalnego zasiłku celowego nie zostały uznane: spłata zadłużenia, opłacenie rachunków za prąd czy gaz, brak środków na bieżące wydatki, uregulowanie opłat za pobyt w domu studenckim, zapłata kary za przejazd środkami komunikacji, a nawet zakup leków zażywanych w związku z przewlekłą chorobą. W wyroku z dnia 19 lutego 2015 r., sygn. akt I SA/Wa 1427/14, WSA w Warszawie wyraził pogląd, że nie można potrzeby w postaci zakupu leków zażywanych w związku z przewlekłą chorobą uznać za mającą charakter nadzwyczajny, wyjątkowy i nieprzewidywalny. Taka potrzeba nie jest bowiem konsekwencją niefortunnych zbiegów okoliczności i wydarzeń wykraczających poza możliwości przewidzenia i przeciwdziałania. Pogląd ten należy odnieść wprost do konieczności zakupu opału na sezon grzewczy, która jest okolicznością przewidywalną i na którą należy się rokrocznie przygotować.

Należy zatem podzielić stanowisko organów, iż potrzeba zakupu opału zgłoszona przez skarżącego we wniosku z dnia 22 września 2023 r., nie może zostać zakwalifikowana jako "szczególnie uzasadniony przypadek" w rozumieniu art. 41 pkt 1 u.p.s. W ocenie Sądu, rozpatrując niniejszą sprawę organy nie przekroczyły granic przysługującego im uznania administracyjnego. Wbrew zarzutom skarżącego, postępowanie dowodowe przeprowadzono w możliwie najpełniejszym zakresie. Skarżący nie wykazał jednak, by w jego sytuacji wystąpiło nadzwyczajne zdarzenie, które na tyle negatywnie wpłynęło na jego sytuację bytową, by mogło uzasadniać udzielenie wsparcia w tej postaci. Ponownie podkreślić należy, że potrzeba, którą jest zakup opału, nie ma charakteru nadzwyczajnego, lecz jest przewidywalna. Skarżący dysponuje zaś dochodem niemal dwukrotnie przekraczającym ustawowe kryterium dochodowe, a więc ma możliwość samodzielnego wygospodarowania środków na zakup opału. Co więcej, dołączona do akt dokumentacja fotograficzna sporządzona w dniu 30 sierpnia 2023 r. podczas próby przeprowadzenia wywiadu środowiskowego wskazuje, że skarżący potrzebę tę zrealizował we własnym zakresie, albowiem na jego posesji znajdował się zapas węgla (k. 25 akt adm.). Istotny dla oceny zasadności udzielenia skarżącemu wnioskowanej pomocy jest również argument organu I instancji, iż dysponując ograniczonymi środkami finansowymi, Ośrodek Pomocy Społecznej zmuszony jest dokonywać gradacji potrzeb poszczególnych wnioskodawców. Niewątpliwie pomoc udzielana jest w pierwszej kolejności tym osobom, których dochód nie przekracza kryterium dochodowego, a do takich skarżący nie należy.

Niewątpliwie nieodzownym elementem postępowania dowodowego poprzedzającego wydanie decyzji w sprawie przyznania świadczenia z pomocy społecznej, jest przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego (aktualizacji wywiadu). Zgodnie bowiem z art. 106 ust. 4 u.p.s. decyzję administracyjną o przyznaniu lub odmowie przyznania świadczenia, z wyjątkiem decyzji o odmowie przyznania biletu kredytowanego oraz decyzji w sprawach cudzoziemców i osób, o których mowa w art. 5a, wydaje się po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego. W przypadku ubiegania się o przyznanie świadczenia z pomocy społecznej po raz kolejny, a także gdy nastąpiła zmiana danych zawartych w wywiadzie, sporządza się aktualizację wywiadu. W przypadku osób korzystających ze stałych form pomocy aktualizację sporządza się, mimo braku zmiany danych, nie rzadziej niż co 6 miesięcy (art. 107 ust. 4 u.p.s.).

Wobec tego, że skarżący po raz kolejny ubiegał się o świadczenia z pomocy społecznej, prawidłowe było postępowanie organu I instancji zmierzające do aktualizacji wywiadu środowiskowego w sprawie niniejszej, zgodnie z powołanym przepisem art. 107 ust. 4 u.p.s.

Podkreślić należy, że ta obligatoryjna forma postępowania wyjaśniającego w sprawach z zakresu pomocy społecznej, wymaga od strony szczególnej aktywności, bowiem z uwagi na charakter ustaleń odnoszących się do sfery ściśle osobistej, nie można jej zastąpić innymi środkami dowodowymi. Znaczenie wywiadu środowiskowego w postępowaniu z zakresu pomocy społecznej potwierdza art. 107 ust. 4a u.p.s., jednoznacznie stanowiąc, że niewyrażenie zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego przez osoby lub rodziny ubiegające się o świadczenia z pomocy społecznej lub na jego aktualizację przez osoby lub rodziny korzystające ze świadczeń z pomocy społecznej stanowi podstawę do odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej. Słuszny jest zatem wyrażany w orzecznictwie pogląd, iż utrudnianie lub uniemożliwienie pracownikom socjalnym przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w pełni uzasadniają odmowę przyznania świadczenia (por. także wyroki NSA: z dnia 19 kwietnia 2011 r., sygn. akt I OSK 60/11, z dnia 15 kwietnia 2010 r., sygn. akt I OSK 1753/09, z dnia 19 marca 2009 r., sygn. akt I OSK 561/08, z dnia 30 listopada 2009 r., sygn. akt I OSK 634/09 oraz z dnia 23 września 2008 r., sygn. akt I OSK 1765/07 - opubl. CBOSA). Co więcej, w świetle dyspozycji powyższego przepisu należy uznać, że jeśli brak współdziałania strony z pracownikiem socjalnym polega na niewyrażeniu zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego, z czym należy utożsamić faktyczne uniemożliwienie przeprowadzenia takiego wywiadu, to wydanie decyzji odmownej staje się obligatoryjne.

W niniejszej sprawie do przeprowadzenia aktualizacji wywiadu środowiskowego nie doszło, jednak należy w pełni zgodzić się z organami, iż brak tej czynności wynikał wyłącznie postawy samego skarżącego, który uniemożliwił jej przeprowadzenia. O ile zaś organy orzekające zobowiązane są do wnikliwego przeprowadzenia postępowania dowodowego, zgodnie z art. 7 k.p.a., o tyle na osobie ubiegającej się o świadczenie z pomocy społecznej również spoczywa obowiązek umożliwienia organowi dokonania ustaleń faktycznych, zgodnie z art. 4, art. 106 ust. 4 i art. 107 ust. 1, 4a, 5 i 5b u.p.s., mających zasadnicze znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy (por. wyrok NSA z dnia 27 lutego 2018 r., sygn. akt I OSK 2761/17, opubl. w CBOSA). Przedstawiciele doktryny wskazują ponadto, że "negatywne zachowania rzeczywistych lub potencjalnych świadczeniobiorców polegające na niezłożeniu oświadczenia o dochodach i stanie majątkowym, jak również na uniemożliwianiu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, są samodzielną podstawą odmowy przyznania świadczenia. Ponadto niewyrażenie zgody na wywiad lub jego aktualizację umożliwia wstrzymanie pomocy, a także pozbawienie prawa do świadczeń (...). Judykatura stoi na stanowisku szerokiej interpretacji tej regulacji, uznając za niewyrażenie zgody na wywiad również inne niewłaściwe zachowania utrudniające kontakt z pracownikiem socjalnym czy uniemożliwiające mu przeprowadzenie wymaganych prawem czynności" (I. Sierpowska, Pomoc społeczna. Komentarz, wyd. VI, Warszawa 2023, art. 107, LEX).

Analiza akt sprawy potwierdza stanowisko organów, iż skarżący uniemożliwił przeprowadzenie aktualizacji wywiadu środowiskowego. Z akt wynika bowiem, że pismem z dnia 6 października 2023 r. zawiadomiono skarżącego, że w dniu 13 października 2023 r. w godzinach od 9.00 do 10.00 w miejscu jego zamieszkania zostanie przeprowadzony wywiad środowiskowy. W piśmie zawarto pouczenie, że gdyby ten termin skarżącemu nie odpowiadał, to powinien zawiadomić o tym organ telefonicznie lub listownie. Jednocześnie organ pouczył skarżącego o treści art. 107 ust. 3a, art. 107 ust. 3b i art. 107 ust. 4a u.p.s.

W dniu 12 października 2023 r. do organu wpłynął wniosek skarżącego o wyłączenie czworga pracowników Ośrodka Pomocy Społecznej [...] od rozpoznania jego sprawy. Wniosek skarżącego został jednak oddalony postanowieniami z dnia 13 października 2023 r. Zaznaczyć w tym miejscu należy, że zasadność tych postanowień nie budzi zastrzeżeń Sądu, albowiem we wniosku o wyłącznie skarżący nie wskazał żadnej okoliczności, która uzasadniałaby to żądanie. O zaistnieniu ustawowej przesłanki wyłączenia nie mogą wszakże świadczyć zarzuty, iż osoby te brały udział w postępowaniach administracyjnych, w których wydano decyzje niekorzystne dla skarżącego, nawet jeśli rozstrzygnięcia te zostały później uchylone.

Z notatki służbowej z dnia 13 października 2023 r. wynika, że wywiad środowiskowy nie został przeprowadzony, ponieważ skarżący, przebywając w domu, nie otworzył drzwi. Wskazano, że w czasie oczekiwania przez pracowników socjalnych na przyjazd funkcjonariuszy Policji, Z. W. wyszedł przed dom, w celu odebrania od listonosza przesyłki.

Postawy skarżącego podczas próby przeprowadzenia aktualizacji wywiad środowiskowego nie może usprawiedliwiać okoliczność, iż próbę tę podjęli pracownicy socjalni, których wyłączenia zażądał wcześniej skarżący. Jak już wyżej wskazano, złożone przez skarżącego wnioski o wyłączenie pracowników zostały oddalone postanowieniami z dnia 13 października 2023 r., którymi – jak wyjaśnił organ – dysponowali przybyli do miejsca zamieszkania skarżącego pracownicy socjalni, celem okazania skarżącemu.

Usprawiedliwieniem postawy skarżącego nie może być również obecność funkcjonariuszy Policji podczas podjętej próby przeprowadzenia środowiskowego, albowiem taką możliwość dopuszcza art. 107 ust. 3a u.p.s.

W związku z powyższym należy stwierdzić, że zastrzeżenia skarżącego co do działań podjętych przez organ w celu przeprowadzenia aktualizacji wywiadu środowiskowego, nie są zasadne. Wobec faktu, że to skarżący uniemożliwił przeprowadzenia przedmiotowej czynności, brak tego elementu postępowania dowodowego nie może obciążać organów i zostać zakwalifikowany jako okoliczność świadcząca o wadliwości kontrolowanych decyzji. Przeciwnie, okoliczność ta świadczy o tym, że poza niespełnieniem warunku przyznania zasiłku celowego, jakim jest zachowanie kryterium dochodowego, a także niewystąpieniem przesłanki "szczególnego przypadku" warunkującej przyznanie specjalnego zasiłku celowego, w rozpoznawanej sprawie ziściły się także przesłanki odmowy przyznania świadczenia związane z brakiem współdziałania z pracownikiem socjalnym i niewyrażeniem zgody na przeprowadzenie aktualizacji rodzinnego wywiadu środowiskowego (art. 11 ust. 2 i art. 107 ust. 4a u.p.s.).

Za taką oceną przemawiają też inne okoliczności. Mianowicie należy zauważyć, że na gruncie rozpoznawanej sprawy organ I instancji nie poprzestał tylko na próbie przeprowadzeniu aktualizacji wywiadu środowiskowego. Z akt sprawy wynika, że pismem z dnia 16 października 2023 r. (doręczonym skarżącemu w dniu 18 października 2023 r.), na podstawie art. 79a w zw. z art. 10 k.p.a., poinformował wnioskodawcę o możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań w terminie 7 dni od dnia doręczenia niniejszego zawiadomienia. Wskazał przy tym, że nie zostały wykazane przesłanki zależne od strony, od wykazania których zależy przyznanie świadczenia, poinformował także o możliwości przedłożenia dodatkowych dowodów oraz, że niewykazanie przesłanek zależnych od strony może skutkować wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem strony. Skarżący nie podjął jednak inicjatywy wskazanej w powyższym zawiadomieniu, odpowiadając na nie pismem z dnia 19 października 2023 r., w którym zakwestionował jego zasadność. Już tylko taka postawa skarżącego winna skutkować odmową przyznania wnioskowanej pomocy. Skarżący w prowadzonym na jego wniosek postępowaniu przyjął bowiem postawę całkowicie bierną, z jednej strony oczekując na przyznanie mu wnioskowanych świadczeń, z drugiej zaś uniemożliwiając organom pomocowym realizowanie zgodnie z prawem funkcji do jakiej zostały powołane. Nie sposób przy tym uznać, że skarżący nie był w stanie dostarczyć do organu niezbędnej dla ustalenia jego sytuacji dokumentacji, skoro osobiście składa on w Urzędzie Gminy Niemce liczne wnioski i pisma lub nadaje je na poczcie.

W związku z powyższym ograniczenie się przez organy w przeprowadzonym w sprawie postępowaniu wyjaśniającym wyłącznie do analizy dokumentacji już wcześniej zgromadzonej w Ośrodku Pomocy Społecznej w Niemcach, uznać należy za usprawiedliwione wobec faktu, że to skarżący nie zgodził się na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego i skutecznie uniemożliwił wykonania tej czynności, a także nie dostarczył do organu dokumentów wskazanych w doręczonym mu zawiadomieniu. Ponownie podkreślić trzeba, że to osoba ubiegająca się o pomoc społeczną winna pomóc organowi pomocowemu w ustaleniu jej sytuacji faktycznej poprzez zaangażowanie się w przedstawienie swej rzeczywistej sytuacji. Nie można uznać, że tylko oczekiwania wnioskodawcy decydują w sprawie o przyznania mu wnioskowanej pomocy. Osoba zainteresowana uzyskaniem świadczeń z pomocy społecznej ma obowiązek współdziałania z organem pomocy społecznej w celu rzetelnego wyjaśnienia wszystkich okoliczności faktycznych obrazujących jej sytuację życiową. W sytuacji, jaka miała miejsce w niniejszej sprawie, tj. gdy z powodu przekroczenia kryterium dochodowego żądana pomoc mogła zostać udzielona tylko w formie specjalnego zasiłku celowego (art. 41 u.p.s.), skarżący winien podjąć wszelkie starania by wykazać, że jego sytuacja bytowa, rodzinna lub zdrowotna zasługuje na uznanie jej za przypadek szczególny. Niedopuszczalne jest natomiast, by wnioskodawca w toku zainicjowanego przez siebie postępowania odmawiał kontaktów z pracownikami pomocy społecznej.

Podsumowując stwierdzić należy, że organy administracji nie naruszyły w niniejszej sprawie przepisów prawa. Uwzględniły one bowiem wskazane wyżej przepisy u.p.s. oraz przeprowadziły postępowanie zgodnie z regułami wynikającymi z Kodeksu postępowania administracyjnego, w takim zakresie, w jakim było o możliwe wobec postawy skarżącego. Słuszne jest stanowisko organów, że już sama postawa skarżącego wyrażająca się w braku współpracy z pracownikami socjalnymi, z przede wszystkim w uniemożliwieniu przeprowadzenia aktualizacji wywiadu środowiskowego, w świetle art. 11 ust. 2 i art. 107 ust. 4a u.p.s., była wystarczającą podstawą do odmowy przyznania wnioskowanej pomocy. Niezależnie od tego, bazując na posiadanej dokumentacji, organy prawidłowo oceniły, iż skarżący nie spełnia warunku do uzyskania zasiłku celowego na podstawie art. 39 u.p.s., a następnie, rozważając przyznanie pomocy w formie specjalnego zasiłku celowego, prawidłowo wyważyły interes strony z interesem społecznym i zasadnie przyjęły, że w sprawie nie występuje "szczególnie uzasadniony przypadek" w rozumieniu art. 41 pkt 1 u.p.s. Ocena organów w tym zakresie nie nosi cech arbitralności i dowolności, a tym samym nie wykracza poza granice przyznanego organom luzu decyzyjnego. Uzasadnienia zapadłych w niniejszej sprawie decyzji odpowiadają ponadto wymogom określonym w przepisie art. 107 § 3 k.p.a. Brak jest zatem podstaw, by zakwestionować legalność kontrolowanych decyzji.

Z tych wszystkich względów i na podstawie art. 151 p.p.s.a., Sąd skargę oddalił.