Wyrok WSA w Lublinie, sygn. akt I SA/Lu 74/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie
Data orzeczenia: 2023-05-10 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Inne
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 28 ust. 3a
journal: Dz.U. 2022 poz 1009
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Halina Chitrosz-Roicka (sprawozdawca) Sędziowie WSA Monika Kazubińska-Kręcisz WSA Andrzej Niezgoda Protokolant starszy asystent sędziego Tomasz Woźny po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 maja 2023 r. sprawy ze skargi T. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 16 grudnia 2022 r. nr UP-982/2022 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek I. oddala skargę; II. przyznaje adwokatowi E. W.-B. od Skarbu Państwa (Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie) kwotę 295,20 zł (dwieście dziewięćdziesiąt pięć złotych dwadzieścia groszy), w tym podatek od towarów i usług, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia 16 grudnia 2022 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy własną decyzję z 17 października 2022 r. nr 1846/2022 wydaną wobec [...] o odmowie umorzenia należności z tytułu składek.

Jak wynika z jej uzasadnienia skarżąca w dniu 7 lipca 2022 r. zwróciła się z wnioskiem o umorzenie należności z tytułu składek wskazując, że ma 81 lat, jest schorowana, stan jej zdrowia jest bardzo ciężki, a leczenie bardzo kosztowne, leczy się onkologicznie z powodu nowotworu piersi z przerzutami, jest pod opieką poradni neurologicznej z powodu utrat przytomności, zaburzeń świadomości i drętwienia kończyn, niedokrwienia lewej półkuli mózgu, nadciśnienia, hipercholesterolemii, zapalenia uchyłków jelita grubego, zespołu jelita drażliwego, hemoroidów. Dodała, że usunięto jej pęcherzyk żółciowy i wyrostek robaczkowy oraz wielokrotnie była hospitalizowana. Utrzymuje się z renty KRUS w kwocie 1.338,44 zł, dodatku pielęgnacyjnego w kwocie 265,44 zł i świadczenia uzupełniającego w kwocie 500,00 zł. Swoją sytuację finansową określiła jako bardzo trudną. Wyjaśniła nadto, że ma niespłacony kredyt hipoteczny. Ponadto wskazała, że ponosi miesięczne koszty utrzymania, tj. prąd - 140,00 zł, gaz - 50,00 zł, telefon i Internet - 70,00 zł, ubezpieczenie budynku - 720,00 zł, ubezpieczenie na życie - 180,00 zł oraz koszty związane z leczeniem - 200,00 zł. Środki, które pozostają po opłaceniu rachunków przeznacza na zakup żywności, odzieży i obuwia, a dodatkowo w sezonie grzewczym musi zakupić ok. 5 ton opału. Zaznaczyła przy tym, że jest zmuszona pożyczać pieniądze od rodziny i znajomych, ponieważ nie wystarcza jej środków na życie.

Odmawiając żądanego umorzenia, Prezes ZUS wskazał, że:

1) nie wystąpiła w sposób bezsporny żadna z przesłanek uzasadniających uznanie należności za całkowicie nieściągalne w myśl zapisu art. 28 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U, z 2022 r., poz. 1009 ze zm., dalej: "u.s.u.s."),

2) nie wykazano zgodnie z zapisem art. 28 ust. 3a u.s.u.s., że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną spłata należności wiązałaby się z brakiem możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych gospodarstwa domowego skarżącej;

3) nie wskazano, że powstanie zadłużenia było następstwem szczególnych zdarzeń;

4) nie wykazano, że stan zdrowotny lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiły skarżącą możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Nie zgadzając się z tą decyzją, skarżąca zwróciła się z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy zarzucając, iż wydane rozstrzygnięcie jest błędne i nie uwzględnia wszystkich okoliczności sprawy. W jej ocenie Prezes ZUS błędnie przyjął, że jest w stanie zapłacić zadłużenie bez uszczerbku w zaspokajaniu podstawowych potrzeb życiowych. Błędnie ustalił także, że ma majątek, którym może dysponować. Wskazała, że należące do niej nieruchomości są obciążone hipoteką, co wynika z treści ksiąg wieczystych, którymi organ dysponuje. Dodała, że z uwagi na ograniczone źródła dochodu i brak możliwości podjęcia jakiejkolwiek pracy nie może w pełni podjąć leczenia i żyje bardzo skromnie. Jednocześnie podała, że większość należności głównej już została uiszczona, a pozostały tylko odsetki.

Prezes ZUS jako organ odwoławczy uznał, że należności figurujące na koncie skarżącej jako płatnika składek są nadal wymagalne i nie uległy przedawnieniu. W jego ocenie, w niniejszej sprawie nie wystąpiła żadna z enumeratywnie wymienionych w art. 28 ust. 3 pkt 1-6 u.s.u.s. przesłanek nieściągalności należności z tytułu składek. W toku przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego ustalono, że:

- przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s. nie wystąpiła z przyczyn oczywistych;

- nie zachodzą przesłanki określone w art. 28 ust 3 pkt 2, 4, 4b i 4c u.s.u.s., ponieważ nie pozyskano żadnych dokumentów, z których wynikałoby, że: sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 oraz art. 361 ust. 1 pkt 1 ustawy - Prawo upadłościowe, nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym, nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym, ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy - Prawo upadłościowe;

- nie zachodzi przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s. - według informacji widniejących w CEiDG 22 września 2014 r. nastąpiło wykreślenie wpisu z rejestru działalności gospodarczej, która pozostawała zawieszona od 15 stycznia 2011 r. Jednocześnie nie wystąpiła przesłanka braku majątku niepodlegającego egzekucji, bowiem skarżąca uzyskuje dochód z tytułu renty rolniczej, której wysokość według decyzji Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z 10 marca 2022 r. wynosi obecnie 1.338,44 zł (do tego: dodatek pielęgnacyjny w kwocie 256,44 zł i świadczenie uzupełniające w kwocie 500,00 zł). Skarżąca jest właścicielką terenów mieszkaniowych o powierzchni 0,0612 ha oraz 0,1026 ha położonych w miejscowości [...] dla których Sąd Rejonowy [...] prowadzi KW kolejno o nr [...] i [...] Na przedmiotowych nieruchomościach S. dokonał wpisu do hipoteki, celem zabezpieczenia należności z tytułu udzielonego kredytu.,

- nie zachodzi przesłanka określona w art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s., ponieważ wysokość nieopłaconych składek, o których umorzenie wniesiono, przekracza kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

- nie zachodzi przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s., gdyż Naczelnik Urzędu Skarbowego bądź Komornik Sądowy nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję;

- nie zachodzi przesłanka opisana w art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. - w związku z nieopłaceniem składek z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej, zgodnie z uprawnieniami wynikającymi z art. 19 § 4 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2022 r., poz. 479 ze zm.).

Prezes ZUS zwrócił nadto uwagę, że wobec skarżącej wszczęto przymusowe dochodzenie należności, w ramach którego dokonano zajęcia wierzytelności z należącego do niej rachunku bankowego w P. S.A., co pozwoliło na skuteczną windykację części długu, bowiem 9 sierpnia 2022 r, wyegzekwowano kwotę 647,84 zł, a 22 sierpnia 2022 r. - 1.157,20 zł. Wbrew twierdzeniom skarżącej, kwoty te nie pokryły wyłącznie należności głównej, gdyż organ rozliczył je proporcjonalnie na poczet kwoty zaległości składkowej oraz odsetek za zwłokę.

Zdaniem Prezesa ZUS, obecny brak efektu w egzekwowaniu należnych składek nie przesądza jednak jeszcze o całkowitej ich nieściągalności, więc stwierdzenie, że w toku przymusowego dochodzenia należności nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne byłoby na obecnym etapie przedwczesne. Zaległości zostały bowiem objęte postępowaniem egzekucyjnym, które nie zostało zakończone, więc nie można uznać ich za całkowicie nieściągalne. Postępowanie egzekucyjne nie zostało również ocenione przez organ egzekucyjny jako całkowicie nieskuteczne. Także posiadany przez skarżącą majątek nieruchomy może stanowić przedmiot obrotu cywilno-prawnego, co skutkuje możliwością uznania go za źródło przychodu w celu spłaty zadłużenia.

Prezes ZUS w następnej kolejności powołał się na art. 28 ust. 3a w związku z art. 32 u.s.u.s, i § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek (Dz. U. z 2003 r., Nr 141, poz. 1365, zwanego dalej: "rozporządzeniem w sprawie umarzania składek"), w myśl którego, należności z tytułu składek na (...) mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. ZUS może umorzyć wskazane należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie ich opłacić, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Prezes ZUS argumentował, że o istnieniu ważnego interesu po stronie zobowiązanego nie decyduje jego subiektywne przekonanie lecz kryteria zobiektywizowane. Zobowiązany musi liczyć się z koniecznością zapłaty składek, gdyż to należy do jego obowiązków, zaś odstąpienie od realizacji tego obowiązku ma charakter zupełnie wyjątkowy. W niniejszej sprawie powstanie zadłużenia nie było wynikiem klęski żywiołowej lub jakiegoś nadzwyczajnego zdarzenia, tylko - skutkiem nieopłacenia przez skarżącą w ustawowym terminie płatności składek w czasie prowadzonej działalności gospodarczej. Bez znaczenia pozostaje zatem okoliczność, czy faktycznie ją wykonuje i w jakim zakresie. Na każdym etapie prowadzenia działalności skarżąca jako przedsiębiorca winna oceniać celowość jej kontynuacji, a także skutki nie wywiązywania się z obowiązku opłacania składek.

Oceniając wystąpienie przesłanki dotyczącej stanu zdrowia, Prezes ZUS wskazał, iż jest to uwarunkowane nie tylko istnieniem przewlekłej choroby osoby zobowiązanej lub członka jej rodziny, ale także skutkiem choroby w postaci pozbawienia takiej osoby możliwości uzyskania dochodu umożliwiającego opłacenie zaległości. W składanych wnioskach i oświadczeniach skarżąca wielokrotnie powoływała swój stan zdrowia, na potwierdzenie czego przedłożyła dokumentację medyczną, tj.:

- kartę informacyjną ze Szpitala [...] gdzie przebywała w okresie od 16 do 26 kwietnia 2012 r. z powodu rozpoznania przemijającego epizodu niedokrwienia w zakresie lewej półkuli mózgu, zaburzeń świadomości, napadowych zaburzeń czynności mózgu i hipercholesterolemii,

- kartę informacyjną z Kliniki [...] z 23 grudnia 2013 r., gdzie była hospitalizowana od 10 grudnia 2013 r. z uwagi na zdiagnozowane zapalenie uchyłków jelita grubego, zespół jelita drażliwego, nadciśnienie tętnicze, żylaki odbytu. Wskazano w niej nadto, że przebyła złamanie lewej kości ramienia z wtórnym wytworzeniem stawu rzekomego, wynik badania USG piersi z 9 października 2018 r. ze wskazaniem na konsultację onkologiczną, kartę diagnostyki i leczenia onkologicznego z 3 marca 2020 r. - nowotwór o nieokreślonym charakterze (sutek).

Prezes ZUS stwierdził, że wskazane problemy z całą pewnością są dodatkowym utrudnieniem w codziennej egzystencji, lecz nie stanowią wystarczającej podstawy do umorzenia należności, bowiem bez względu na wskazane schorzenia skarżąca posiada stałe źródło dochodu w postaci przyznanej renty rolniczej (wraz z przysługującymi dodatkami), której kwota co roku jest waloryzowana. Świadczenie to może stanowić źródło dobrowolnej i sukcesywnej spłaty należności, a także pozwolić na skuteczne wdrożenie przymusowego dochodzenia zaległości. Podstawą umorzenia zaległości z tytułu składek nie jest sam fakt zaistnienia choroby, a jedynie trudny stan majątkowy będący jej efektem, przy czym rozumie się go jako sytuację, w której opłacenie zaległości spowodowałoby po stronie zobowiązanego niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb, czego w rozpatrywanej sprawie nie można z całą pewnością stwierdzić. Również ograniczone możliwości płatnicze, podnoszone jako jeden z głównych argumentów, nie mogą być uznane za przesłankę wystarczającą do umorzenia zaległości. Przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia w sprawie umarzania składek nie odnosi się do subiektywnego odczucia dłużnika o dolegliwości z powodu konieczności zapłacenia zaległych składek lecz oznacza obiektywną i wyjątkową sytuację, która zagraża podstawowemu bytowi zobowiązanego lub jego rodziny. Nie odnosi się więc ona do kłopotów finansowych z uwagi na to, że każdy człowiek indywidualnie i w ramach przysługującej mu samodzielności podejmowania decyzji, organizuje swoje sprawy zawodowe i osobiste. Skarżąca nie udowodniła, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić zaległych należności z tytułu składek.

Prezes ZUS podniósł, że skarżąca 15 stycznia 2011 r. zakończyła prowadzenie działalności gospodarczej w zakresie prowadzenia hoteli i podobnych obiektów zakwaterowania oraz, że nie była zgłoszona do ubezpieczeń w ZUS z żadnego tytułu. Otrzymywane przez nią dochody: renta - 1.338,44 zł, dodatek pielęgnacyjny - 256,44 zł i świadczenie uzupełniające - 500,00 zł są regularne i zasadniczo nie różnią się od dochodów innych osób pobierających świadczenia. Aktualny dochód skarżącej (1.974,88 zł) kształtuje się na poziomie wyższym od opublikowanego 30 września 2022 r. ustalonego wg Instytutu Pracy i Spraw Socjalnych w II kwartale 2022 r. minimum socjalnego dla jednoosobowego gospodarstwa emeryckiego (1.448,90 zł), co potwierdza, że możliwe jest zaspokajanie jej podstawowych potrzeb życiowych, które w "oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym ..." zostały oszacowane na kwotę 900,00 zł (w tym: opłaty eksploatacyjne - 600,00 zł i koszty związane z leczeniem - 300,00 zł). We wniosku o umorzenie skarżąca doprecyzowała, że ponosi miesięczne opłaty za prąd - 140,00 zł, gaz - 50,00 zł i usługi telekomunikacyjne - 70,00 zł, koszty ubezpieczenia budynku - 720,00 zł i ubezpieczenia na życie - 180,00 zł. Nie przedstawiła pozostałych wydatków ponoszonych w każdym gospodarstwie domowym, czyli zakupu wyżywienia, artykułów higienicznych, ubrań itp., lecz wspomniała, że środki, które pozostają po uregulowaniu powyższych opłat przeznacza właśnie na ten cel.

Zdaniem Prezesa ZUS, sytuacja skarżącej nie nosi znamion ubóstwa, a jej egzystencja nie jest zagrożona. Jest również na tyle stabilna, że regulowane są bieżące zobowiązania związane z utrzymaniem gospodarstwa domowego. Z akt sprawy nie wynika bowiem, aby zalegała z regulowaniem zobowiązań wobec dostawców prądu, gazu, wody itp. Wspomniane wydatki (poza koniecznymi kosztami leczenia) nie są też nadzwyczajnymi kosztami jakie musi ponosić. Podana kwota minimum socjalnego zawiera już szacunkowe kwoty jakie jednoosobowe gospodarstwo przeznacza na zakup odzieży i obuwia, na higienę osobistą, kulturę i rekreację, wydatki związane z użytkowaniem i energią, a także na ochronę zdrowia oraz transport.

Równocześnie w toku postępowania, na podstawie danych widniejących w dostępnych rejestrach urzędowych Prezes ZUS ustalił, że pod wskazanym adresem: [...] 12, zamieszkuje jeszcze syn skarżącej - [...] co pozwala na ocenę, że partycypuje on w kosztach utrzymania gospodarstwa domowego.

Zdaniem Prezesa ZUS, skarżąca nie wyjaśniła i nie udokumentowała wielu istotnych okoliczności, które mogą kształtować jej sytuację finansową. W szczególności w odniesieniu do swojej aktualnej sytuacji materialnej i życiowej poza deklarowaniem wysokości ponoszonych kosztów, nie przedłożyła dokumentów je potwierdzających lub uprawdopodabniających, nie podała też jednoznacznie z kim zamieszkuje i gospodaruje. Co więcej, w żaden sposób nie odniosła się do kwestii posiadanego zobowiązania w banku, które jak twierdzi, nie jest przez nią spłacane, a w takim wypadku bank z całą pewnością dochodziłby swojej należności. Sam brak środków finansowych nie przesądza o możliwości umorzenia zaległości z tytułu składek, gdyż nawet w sytuacji, gdy skarżąca nie posiada środków na zaspokojenie należności, ich istnienie nie zmienia sytuacji majątkowo-rodzinnej, a jedynie wpływa na brak możliwości przeprowadzenia skutecznej egzekucji.

Prezes ZUS zauważył przy tym, że zadłużenie z tytułu składek jakie posiada skarżąca jest stosunkowo niewysokie, w związku z czym uzasadnione jest założenie, że do czasu przedawnienia należności istnieje realna możliwość jego spłaty w dłuższym okresie czasu i w dogodnych ratach. Skorzystanie z prawa do umorzenia zobowiązań wobec ZUS uzasadnione jest wówczas, gdy faktycznie nie ma szansy na odzyskanie tych należności. Podjęcie więc decyzji o umorzeniu, biorąc pod uwagę powyższą argumentację, na chwilę obecną byłoby przedwczesne i nieuzasadnione.

Zakres odpowiedzialności płatnika został określony w przepisie art. 26 Ordynacji podatkowej w związku z art. 31 u.s.u.s. Stanowi on, że płatnik odpowiada za zobowiązania składkowe całym swoim majątkiem, nie tylko teraźniejszym, ale również przyszłym, co potwierdza orzecznictwo sądowe. Naczelny Sąd Administracyjny w jednym z wyroków podkreślił, że jeżeli organ dostrzega jakiekolwiek możliwości wyegzekwowania długu, czy z obecnego majątku dłużnika, czy też w dalszej perspektywie czasowej, to w takiej sytuacji umorzenie należności byłoby przedwczesne (wyrok NSA z 8 grudnia 2017 r., II GSK 848/16).

Prezes ZUS wskazał nadto, że w sprawach o umorzenie należności z tytułu zaległych składek ubezpieczeniowych na podstawie art. 28 ust. 1 u.s.u.s. musi być szczególnie mocno akcentowany również interes publiczny, bowiem akceptowanie stanu, w którym dopuszcza się niewywiązywanie się z obowiązku opłacania składek godzi w prawa innych opłacających składki osób i narusza nakreśloną art. 2a ust. 1 i 2 pkt 2 u.s.u.s. zasadę równego traktowania ubezpieczonych. Przez interes społeczny należy rozumieć m.in. zapewnienie maksymalnych dochodów przez budżet państwa, ale i również ograniczenie jego ewentualnych wydatków, jeżeli nie są konieczne. Składki opłacane przez płatników przeznaczone są na zapewnienie bieżącej ochrony ubezpieczeniowej, której celem jest zagwarantowanie bezpłatnej opieki zdrowotnej dla ogółu obywateli.

W skardze do Sądu, skarżąca domagając się uchylenia zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji zarzuciła naruszenie:

1. przepisów k.p.a., które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:

- art. 7, art. 8 i art. 77 § 1 w zw. z art 80 poprzez niezbyt dokładne wyjaśnienie stanu faktycznego sprawy, niezebranie w sposób wyczerpujący i nierozpatrzenie całego materiału dowodowego,

- art. 11, art. 80 i art. 107 § 3 poprzez błędną ocenę całokształtu materiału dowodowego niezawierającą wskazania faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów na których się oparł oraz przyczyn z powodu, których innym dowodom odmówił wiarygodności;

- art. 138 §1 pkt 1 k.p.a. poprzez nieprzyznanie umorzenia w całości, tytułu składek.

2. przepisów prawa materialnego w postaci ich błędnej wykładni.

W uzasadnieniu skargi, skarżąca wskazała, iż przepisy k.p.a. nie zawierają wprost przepisu regulującego formalny ciężar dowodu w postępowaniu administracyjnym, a więc nie wskazują bezpośrednio obowiązków (powinności) strony w zakresie przedstawienia dowodów potwierdzających okoliczności mające istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Wobec powyższego strona nie ma obowiązku aktywnie uczestniczyć w postępowaniu dowodowym i przedstawiać dowody, od których zależy rozstrzygnięcie sprawy. Jeśli w niniejszej sprawie Prezes ZUS uznał, że przedstawiony materiał jest niedostateczny mógł wezwać do jego uzupełnienia, a także - przeprowadzić dowód z urzędu.

W jej ocenie, Prezes ZUS dokonał błędnej oceny całokształtu materiału dowodowego i naruszył zasady zaufania do władzy publicznej.

W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje:

Skarga nie ma usprawiedliwionych podstaw prawnych.

Zgodnie z art. 1 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r., poz. 137) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r. poz. 259, dalej: "p.p.s.a."), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. Decyzja administracyjna podlega uchyleniu, jeśli Sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania lub inne naruszenie przepisów postępowania mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c p.p.s.a.) lub też naruszenie prawa będące podstawą stwierdzenia jej nieważności (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). W myśl natomiast art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Tym samym sąd ma nie tylko prawo, ale także i obowiązek dokonania oceny zgodności z prawem zaskarżonego aktu administracyjnego, nawet wówczas, gdy dany zarzut nie został w skardze podniesiony.

Na wstępie podkreślenia wymaga, że przepisy u.s.u.s. w sposób ścisły regulują sytuacje pozwalające ubiegać się o umorzenie należności z tytułu ubezpieczenia społecznego. Zgodnie z jej art. 28 ust. 1, należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład, z uwzględnieniem ust. 2-4. Na podstawie tego przepisu Prezes ZUS może umorzyć w całości lub w części należności z tytułu składek, w przypadku ich całkowitej nieściągalności (ust. 1 i 2). Zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, że doszło do całkowitej nieściągalności należności został określony w ust. 3 tego przepisu, zgodnie z którym, nieściągalność ta zachodzi, gdy:

1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;

2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe;

3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów Ordynacji podatkowej;

4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;

5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;

6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Jak wykazał to Prezes ZUS i nie jest to kwestionowane w postępowaniu sądowym w kontrolowanej sprawie przesłanki te nie zostały spełnione.

Kwestią sporną jest natomiast ocena sytuacji skarżącej z perspektywy przesłanek wskazanych w przepisie art. 28 ust. 3a u.s.u.s, szczegółowo określonych w przepisie § 3 rozporządzenia w sprawie umarzania składek, zgodnie z którym zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Analizując uregulowania prawne dotyczące możliwości umorzenia należności z tytułu składek pomimo braku ich całkowitej nieściągalności należy brać pod uwagę między innymi to, czy spłata zadłużenia w dłuższym okresie nie spowoduje sytuacji, że po uiszczeniu należności z tytułu składek osoba zobowiązana nie będzie dysponowała środkami niezbędnymi do zachowania podstawowych potrzeb życiowych (np. wyżywienie, ubranie itp.), czy trudności płatnicze mają charakter okresowy, czy stały i pogłębiający się.

Wskazane wyżej przepisy dają organowi uprawnienie do umorzenia należności z tytułu składek w ramach tzw. uznania administracyjnego, co oznacza, że organ może należności umorzyć lecz nie jest do tego zobligowany. Uznanie administracyjne nie oznacza jednak dowolności co do rozstrzygnięcia. W orzecznictwie sądowym odnoszącym się zwłaszcza do uznaniowych decyzji administracyjnych akcentuje się, że każde rozstrzygnięcie podejmowane w ramach uznania administracyjnego powinno być przekonująco i jasno uzasadnione, zarówno co do faktów, jak i co do prawa, tak, żeby nie było wątpliwości, że wszystkie okoliczności sprawy zostały głęboko rozważone i ocenione, a rozstrzygnięcie jest ich logiczną konsekwencją, nie zaś efektem choćby ograniczonego woluntaryzmu. Organ orzekający w sprawie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne powinien zatem wykazać, że w tej konkretnej sprawie istniały przesłanki uzasadniające podjęte rozstrzygnięcie.

Istotnym dla rozstrzygnięcia sprawy w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek jest wnikliwe wyjaśnienie sytuacji majątkowej i osobistej strony wnoszącej o przyznanie jej ulgi. Przyjmuje się jednak, że to strona wnosząca o umorzenie zaległości, w treści wniesionego wniosku oraz w toku postępowania, powinna wskazać okoliczności, które będą przemawiały za zastosowaniem wobec niej instytucji umorzenia. Na Prezesie ZUS, jako organie prowadzącym postępowanie, również ciąży obowiązek ustalenia okoliczności przemawiających za zastosowaniem ulgi w postaci umorzenia należności. Organ podejmuje w tym zakresie działania z urzędu, niezależnie od informacji uzyskanych od wnioskodawcy, zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej wyrażoną w art. 7 k.p.a. i zasadą zupełności postępowania dowodowego, o której stanowi art. 77 § 1 k.p.a. Ocenę zebranego materiału dowodowego przeprowadza organ prowadzący postępowanie. Stosownie do treści art. 80 k.p.a., organ swobodnie ocenia dowody, ważne jest jednak, żeby stan faktyczny został oceniony na podstawie całokształtu zebranego materiału dowodowego. Swoboda w ocenie dowodów nie oznacza dowolności.

Przenosząc powyższe regulacje na grunt niniejszej sprawy Sąd stwierdził, że Prezes ZUS w niniejszej sprawie przeprowadził postępowanie w sposób prawidłowy, a ocena zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego nie narusza zasady swobodnej oceny dowodów.

Jak wynika z materiału dowodowego zebranego w sprawie, aktualny dochód skarżącej (netto - 1.974,88 zł) kształtuje się na poziomie wyższym od opublikowanego 30 września 2022 r. ustalonego wg Instytutu Pracy i Spraw Socjalnych w II kwartale 2022 r. minimum socjalnego dla jednoosobowego gospodarstwa emeryckiego (1.448,90 zł), co potwierdza, że możliwe jest zaspokajanie jej podstawowych potrzeb życiowych, które w "oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym ..." zostały oszacowane na kwotę 900,00 zł (w tym: opłaty eksploatacyjne - 600,00 zł i koszty związane z leczeniem - 300,00 zł). We wniosku o umorzenie skarżąca doprecyzowała, że ponosi miesięczne opłaty za prąd - 140,00 zł, gaz - 50,00 zł i usługi telekomunikacyjne - 70,00 zł, koszty ubezpieczenia budynku - 720,00 zł i ubezpieczenia na życie - 180,00 zł. Jakkolwiek nie przedstawiła pozostałych wydatków ponoszonych w każdym gospodarstwie domowym, czyli zakupu żywności, artykułów higienicznych, ubrań itp., to wspomniała, że środki, które pozostają po uregulowaniu powyższych opłat przeznacza właśnie na te cele.

Sąd podziela stanowisko Prezesa ZUS, że sytuacja skarżącej nie nosi znamion ubóstwa. Porównując bowiem posiadany dochód w gospodarstwie domowym z podanymi przez nią wydatkami można z całą pewnością przyjąć, że jej egzystencja nie jest zagrożona. Jest również na tyle stabilna, że regulowane są bieżące zobowiązania związane z utrzymaniem gospodarstwa domowego. Z akt sprawy nie wynika bowiem, aby zalegała z płatnościami wobec dostawców mediów, a także ze spłatą kredytu. Wspomniane wydatki (poza koniecznymi kosztami leczenia) nie są też nadzwyczajnymi kosztami jakie musi ponosić. Skarżąca nie zanegowała ustalenia, że pod wskazanym adresem: [...] 12, zamieszkuje jeszcze jej syn. Skarżąca ma problemy zdrowotne, czego Prezes ZUS nie zanegował. Koszty związane z leczeniem określiła na 300 zł miesięcznie. Nie jest to zatem kwota znacząca z punktu widzenia posiadanych miesięcznych środków pieniężnych, jakie ma do dyspozycji.

Pozostając w granicach kontroli uznania administracyjnego nie można przypisać Prezesowi ZUS naruszenia prawa w zakresie, w jakim odmówił umorzenia należności w oparciu przepis art. 28 ust. 3a u.s.u.s. Prawidłowo bowiem przeanalizował sytuację życiową i materialną zobowiązanej oraz podjął decyzję mieszczącą się w pojęciu uznania administracyjnego, wskazując na okoliczności uzasadniające odmowę umorzenia należności z tytułu składek. Ustalenia organu, jak również wywiedzione wnioski w sprawie odmowy udzielenia ulgi nie uchybiły przepisom prawa procesowego, ani materialnego wskazywanym w skardze.

Sąd zauważa, że umorzenie należności z tytułu składek w trybie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. należy traktować jako instytucję wyjątkową, obwarowaną spełnieniem przesłanki uzasadnionego przypadku i dookreśloną w rozporządzeniu w sprawie umarzania składek, biorąc pod uwagę ważny interes osoby zobowiązanej do opłacenia należności z tytułu składek oraz stan finansów ubezpieczeń społecznych. W przypadku stwierdzenia, że sytuacja taka nie występuje, organ nie ma możliwości umorzenia należności, natomiast nawet gdyby stwierdził występowanie powyższej przesłanki, umorzenie należności jest jego prawem, a nie obowiązkiem. Użyte w przepisie sformułowanie "może", przesądza bowiem o tym, że decyzje wydane na jego podstawie mają charakter uznaniowy.

Sądowa kontrola tego rodzaju rozstrzygnięć dotyczy co do zasady jedynie tego, czy organ dokonał prawidłowej interpretacji pojęć ustawowych, czy dochował wystarczającej staranności przy ustalaniu stanu faktycznego i czy nie przekroczył granic swobodnego uznania przy stosowaniu nadanej mu przez ustawodawcę dyskrecjonalnej władzy, która sama w sobie - co należy podkreślić - nie może być kwestionowana. Dopuszczenie poglądu, że w szczególnych wypadkach sądowa kontrola decyzji uznaniowej obejmuje nie tylko samo postępowanie poprzedzające jej wydanie, ale również rozstrzygnięcie będące wynikiem dokonania określonego wyboru, nastąpiło na tle stanów faktycznych, w których dochodziło do ewidentnego pokrzywdzenia stron postępowania administracyjnego (por. wyrok NSA z 14 października 2014 r., II FSK 2427/14, CBOSA).

Według Sądu, Prezes ZUS w sposób prawidłowy ustalił stan faktyczny sprawy na podstawie zebranej dokumentacji, w tym dostarczonej przez samą skarżącą, którą następnie poddał szczegółowej analizie z punktu widzenia przesłanek i zasadności wnioskowanego umorzenia, czyli całkowitej rezygnacji z dochodzenia należności z tytułu składek. Starannie przeprowadził postępowanie i ustalił stan faktyczny sprawy, a następnie wydał rozstrzygnięcie, które mieści się w granicach swobodnego uznania. Nie znajdując dostatecznych podstaw do umorzenia, tj. całkowitej rezygnacji z dochodzenia należności z tytułu składek, swoje stanowisko szczegółowo wyjaśnił i uzasadnił w sposób spójny i logiczny.

Warto w tym miejscu przywołać wyrok NSA z 8 sierpnia 2018 r., I GSK 1830/18 (CBOSA), w którym wskazano, że o ile mając na względzie to, że postępowanie w przedmiocie umorzenia prowadzone jest na podstawie regulacji k.p.a, wobec czego obowiązek ustalenia stanu faktycznego spoczywa na organie, zgodnie z art. 7 k.p.a., to na wnioskującym o umorzenie zaległych składek ciąży obowiązek przedstawienia i wykazania swojej sytuacji rodzinnej i majątkowej. Przepis art. 7 k.p.a. nie może być rozumiany jako zwalniający stronę z obowiązku wykazania inicjatywy dowodowej w tym zakresie. Zauważyć należy, że to strona występująca o umorzenie jest bowiem w posiadaniu najpełniejszych i najdokładniejszych informacji o swojej sytuacji rodzinnej, majątkowej i zdrowotnej, tak więc fakt spełnienia przez siebie przesłanek zwolnienia powinna je przedstawić organowi. W tym kontekście negatywnie należy ocenić stanowisko skarżącej, iż "organ nie podjął wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, a jeśli uznał, że przedstawiony materiał jest niedostateczny mógł wezwać do jego uzupełnienia materiału dowodowego, a także mógł przeprowadzić dowód z urzędu". Tym bardziej, że zarzut ten został sformułowany wyjątkowo enigmatycznie.

Wobec ustalenia, że w rozpatrywanej sprawie nie zachodzą żadne przesłanki pozwalające na stwierdzenie całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek (przeanalizowane przez Prezesa ZUS) niemożliwe było pozytywne rozstrzygnięcie wniosku w żądanym zakresie na podstawie art. 28 ust. 3 u.s.u.s.

W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS dodatkowo wskazał, ze skarżąca w piśmie z 12 stycznia 2023 r. (wpływ do ZUS: 18 stycznia 2023 r.) wniosła o spłatę zadłużenia w formie układu ratalnego, co świadczy o tym, iż pozytywnie oceniła swoje możliwości finansowe, proponując spłatę zadłużenia w ratach wynoszących po 100,00 zł miesięcznie.

Ponadto końcowo wypada zwrócić uwagę, że rozstrzygnięciom tego typu nie towarzyszy walor res iudicata, co oznacza, że skarżąca może ponownie wystąpić z wnioskiem o umorzenie w razie zmiany okoliczności, np. pogorszenia stanu zdrowia.

Mając na uwadze powyższe, Sąd uznał, że Prezes ZUS nie naruszył ani przepisów postępowania, ani prawa materialnego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy i oddalił skargę na odstawie art. 151 p.p.s.a.

O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej orzeczono na podstawie art. 250 § 1 p.p.s.a. w zw. z § 21 ust. 1 pkt 1 c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. z 2019 r., poz. 18).

Sądowi znana jest treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 kwietnia 2020 r., oraz postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 7 stycznia 2021 r., w których wskazano, iż różnicowanie wynagrodzenia adwokatów, tj. obniżenie pełnomocnikom z urzędu o połowę wynagrodzenia, które otrzymaliby, gdyby występowali w sprawie jako pełnomocnicy z wyboru, nie ma konstytucyjnego uzasadnienia. Tym niemniej, do dnia wydania niniejszego postanowienia Minister Sprawiedliwości nie zdecydował się na zrównanie wynagrodzenia minimalnego pełnomocników z wyboru i z urzędu, ani na zmianę treści § 4 ust. 2 rozporządzenia z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu. W orzecznictwie sądów administracyjnych (por. postanowienia WSA: w Poznaniu z dnia 14 kwietnia 2023 r., III SA/Po 527/22 oraz w Białymstoku z dnia 5 stycznia 2022 r., II SA/Bk 288/21 niepubl.), jak i w orzecznictwie referendarzy sądowych wojewódzkich sadów administracyjnych (por. postanowienia referendarza sądowego WSA: w Białymstoku z dnia 6 września 2021 r., II SA/Bk 502/21, w Szczecinie z dnia 24 stycznia 2022 r., akt I SA/Sz 514/17, w Krakowie z dnia 5 stycznia 2022 r., I SA/Kr 291/21, w Poznaniu z dnia 30 listopada 2021 r., II SA/Po 312/20, w Warszawie z dnia 13 października 2021 r., IV SA/Wa 406/21) dominuje pogląd o braku podstaw do zasądzania wynagrodzenia dla pełnomocnika z urzędu w oparciu o przepisy rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości określającego stawki dla pełnomocników ustanowionych przez strony z wyboru. Orzekający w niniejszej sprawie Sąd stanowisko wyrażone w tych orzeczeniach w pełni podziela. Zważyć nadto trzeba, że w sprawach o umorzenie zaległości nie określa się wartości przedmiotu zaskarżenia.