Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt II SA/Gd 186/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2024-11-13 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono decyzję II i I instancji
Powołane przepisy: article: art. 4 ust. 2
journal: Dz.U. 2023 poz 810
law: Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t.j).

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Diana Trzcińska Sędziowie: Sędzia WSA Katarzyna Krzysztofowicz (spr.) Asesor WSA Justyna Dudek-Sienkiewicz Protokolant Sekretarz sądowy Julia Bednarek po rozpoznaniu w dniu 13 listopada 2024 r. w Gdańsku na rozprawie sprawy ze skargi Z. Z. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie z dnia 13 grudnia 2023 r., nr 010070/680/5173417/2023 w przedmiocie świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 17 sierpnia 2023 r., nr 010070/680/5173417/2023.


UZASADNIENIE

Z. Z. (dalej jako: skarżący) wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej jako: ZUS) z 13 grudnia 2023 r., nr 010070/680/5173417/2023 (postępowanie 407997480), utrzymującą w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych – Centrum Obsługi Świadczeń dla Rodzin z 17 sierpnia 2023 r., nr 010070/680/5173417/202, w przedmiocie świadczenia wychowawczego na dziecko.

Skarga została wniesiona w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy:

W dniu 20 czerwca 2023 r. Z. Z. złożył wniosek o świadczenie wychowawcze na syna M. Z. na okres świadczeniowy 2023/2024. Do wniosku załączono oświadczenie M. Z. z 18 czerwca 2023 r. odnośnie sprawowanej nad nim opieki przez ojca.

W toku postępowania organ ustalił, że wniosek taki złożyli oboje rodzice małoletniego. Matka – Ż. Z., uczyniła to pierwsza, składając wniosek w dniu 25 lutego 2023 r. W związku z tym, pismem z 31 lipca 2023 r. nr 010070/680/5173348/2023, wezwano Z. Z., a pismem z 31 lipca 2023 r., nr 010070/680/2612975/2023, Ż. Z. do dostarczenia dokumentów z sądu, potwierdzających sprawowanie wyłącznej lub naprzemiennej opieki nad dzieckiem. Wskazano, że dokumentami takimi mogą być: postanowienie zabezpieczające miejsce pobytu dziecka wydane przez sąd w trakcie sądowego postępowania rozwodowego albo o separację, które jest wiążące od momentu jego uprawomocnienia się do dnia uprawomocnienia się wyroku rozwodowego albo orzekającego separację; ugoda zawarta przez rodziców przed mediatorem, a następnie zatwierdzona przez sąd w drodze postanowienia; plan wychowawczy, który stanowi część wyroku rozwodowego lub orzekającego separację. Wskazano też, że jeżeli wnioskodawcy nie posiadają ww. dokumentów, konieczne będzie złożenie oświadczenia o tym, jak sprawowana jest opieka nad dzieckiem.

Przy piśmie z 9 sierpnia 2023 r. Ż. Z. przedłożyła m.in. wyrok Sądu Okręgowego w Gdańsku II Wydział Cywilny Rodzinny z 28 grudnia 2021 r., sygn. akt II C 4604/17, rozwiązujący poprzez rozwód związek małżeński zawarty między Ż. Z. a Z. Z., powierzający władzę rodzicielską nad synem Ż. Z., ograniczając ją ojcu do współdecydowania o edukacji, leczeniu i wyjazdach zagranicznych powyżej 14 dni oraz regulujący wysokość udziału Z. Z. w kosztach utrzymania syna. Ż. Z. złożyła też oświadczenie, że obecnie opiekę nad synem sprawuje ojciec, pomimo sprzeciwu matki. Syn - pod silną presją ojca, opuścił rodzinny dom i zamieszkał z ojcem. Od czasu przeprowadzki koszty utrzymania syna ponosi ojciec.

W dniu 31 lipca 2023 r. wyjaśnienia złożył też wnioskodawca wskazując, że od 16 grudnia 2022 r. syn zamieszkuje z nim. Do pisma załączył kserokopie: wyroku Sądu Rejonowego w Malborku II Wydział Rodzinny i Nieletnich z 26 czerwca 2023 r., sygn. III RC 106/23; wyroku Sądu Okręgowego w Gdańsku II Wydział Cywilny Rodzinny z 28 grudnia 2021 r., sygn. II C 4604/17 oraz wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z 6 grudnia 2022 r., sygn. akt I ACa 156/22.

Decyzją z 17 sierpnia 2023 r. organ I instancji odmówił wnioskodawcy prawa do przedmiotowego świadczenia wskazując, że zgodnie w wyrokiem Sądu Okręgowego w Gdańsku z 28 grudnia 2021 r., sygn. akt II C 4604/17 orzekającym rozwód, nadesłanym przez matkę dziecka w dniu 9 sierpnia 2023 r., władza rodzicielska nad dzieckiem została powierzona matce, zaś władza Z. Z. została ograniczona do współdecydowania o jego istotnych sprawach, takich jak leczenie czy kształcenie. W świetle tego wyroku organ uznał, że wnioskodawca nie sprawuje faktycznej opieki nad dzieckiem, a opiekę tę sprawuje matka, która również zgłosiła wniosek o świadczenie wychowawcze. W związku z tym wnioskodawca nie spełnia warunku niezbędnego do przyznania prawa do świadczenia wychowawczego, określonego w art. 22 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2023 r. poz. 810 ze zm.), dalej jako "ustawa o pomocy", zgodnie z którym w przypadku zbiegu prawa rodziców dziecka do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem.

W odwołaniu od tej decyzji skarżący zarzucił, że organ nie podjął działań zmierzających do ustalenia, kto faktycznie sprawuje opiekę nad małoletnim, w szczególności nie przeprowadzono wywiadu środowiskowego, o którym mowa

w art. 22 ustawy o pomocy. Organ, wydając decyzję, pominął też oświadczenie M. Z., wyrok Sądu Rejonowego w Malborku II Wydział Rodzinny i Nieletnich z 26 czerwca 2023 r., sygn. III RC 106/23, w którym Sąd uchylił obowiązek alimentacyjny Z. Z. wobec syna. Ponadto -postanowieniem z 23 sierpnia 2023 r., sygn. III RC 172/23, wydanym w postępowaniu o alimenty, gdzie pozwaną jest Ż. Z., Sąd Rejonowy w Malborku udzielił zabezpieczenia na czas trwania procesu poprzez zobowiązanie Ż. Z. do łożenia na rzecz syna alimentów płatnych do rąk Z. Z. Także to orzeczenie wskazuje, iż to wnioskodawca sprawuje opiekę nad synem. Strona zauważyła też, że w ww. Sądzie toczy się postępowanie o przywrócenie władzy rodzicielskiej, o ograniczenie władzy rodzicielskiej i ustalenie miejsca pobytu, pod sygnaturą

III Nsm 427/23.

Na skutek rozpoznania odwołania, decyzją z 13 grudnia 2023 r. Prezes ZUS utrzymał w mocy decyzję I instancji.

W uzasadnieniu wskazano, że dla celów przyznania świadczenia wychowawczego na dziecko dla rodziców rozwiedzionych, w celu ustalenia, który z wnioskujących rodziców faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem, organ przyjmuje, że piekę nad dzieckiem sprawuje rodzić, przy którym sąd w wyroku rozwodowym ustalił miejsce zamieszkania dziecka i powierzył wykonywanie władzy rodzicielskiej. Ustalenia sądowe w tym zakresie są wiążące dla ZUS. Zgodnie zaś z wyrokiem Sądu Okręgowego w Gdańsku z 28 grudnia 2021 r., sygn. akt II C 4604/17, miejscem zamieszkania małoletniego dziecka jest każdorazowe miejsce zamieszkania jego matki i jej sąd powierzył wykonywanie władzy rodzicielskiej. Wnioskodawcy natomiast wykonywanie władzy rodzicielskiej nad dzieckiem ograniczył. Przy rozpatrywaniu wniosku o świadczenie wychowawcze ZUS zobowiązany jest uwzględnić treść wyroku sądu, przy czym ZUS nie jest uprawniony do dokonywania ustalenia, czy wyrok jest realizowany przez oboje rodziców. W sytuacji gdy opieka nad dzieckiem nie jest realizowana zgodnie z zasadami określonymi w wyroku, należy wystąpić do sądu opiekuńczego o zmianę orzeczenia w tym zakresie. Ewentualna weryfikacja decyzji będzie możliwa po przedłożeniu przez stronę prawomocnego wyroku sądu, w którym sąd na nowo orzeknie co do opieki nad dzieckiem. Zatem organ uznał, że to matka sprawuje opiekę faktyczną nad dzieckiem. Wyrok Sądu jest skuteczny i podlega wykonaniu. Tym samym świadczenie za okres świadczeniowy 2023/2024 wnioskodawcy nie przysługuje, ponieważ nie sprawuje on faktycznej opieki nad nim.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skarżący zarzucił naruszenie:

1. art. 7, art. 75 § 1 w zw. z art. 77 § 1, art. 78 § 1 i art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r., poz. 572) - dalej "k.p.a.", polegające na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu całego materiału dowodowego i niepodjęciu wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia i załatwienia sprawy tj. niewyjaśnienie, które z rodziców faktycznie sprawuje opiekę nad małoletnim synem;

2. art. 7, art. 76 § 1, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., polegające na niewyczerpującym rozpatrzeniu materiału dowodowego oraz na jego dowolnej ocenie, wyrażającej się zwłaszcza w odmówieniu mocy dowodowej i wiarygodności dokumentowi w postaci pism składanych przez skarżącego, jak również postanowienia wydanego przez Sąd Rejonowy w Malborku III Wydział Rodzinny z dnia 23 października 2023 r. , sygn. akt III NSM 427/23, potwierdzającego zmianę miejsca pobytu małoletniego, na miejsce pobyty przy skarżącym - pomimo iż dokument ten ma moc dokumentu urzędowego, z czym wiąże się domniemanie istnienia faktów w nim stwierdzonych, co w konsekwencji doprowadziło do uznania przez ZUS okoliczności sprawowania przez skarżącego faktycznej opieki nad małoletnim synem za nieudowodnioną;

3. art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a., polegające na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu całego materiału dowodowego wbrew ciążącemu na organie II instancji na mocy art. 77 § 1 k.p.a. obowiązkowi w tym zakresie i w konsekwencji niepodjęcie wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy pomimo wniosków dowodowych kierowanych przez skarżącego do organu o przeprowadzenie wywiadu środowiskowego oraz wystąpienie do Sądu Rejonowego w Malborku o istotne dowody w sprawie;

4. art. 8 § 1 k.p.a. poprzez nieudzielanie skarżącemu informacji o podjętych działaniach w sprawie, pomimo kierowanych w tym zakresie zapytań;

5. art. 12 i art. 35 § 1 k.p.a., polegające na nieprawidłowym działaniu i prowadzeniu sprawy w sposób przewlekły bowiem od dnia złożenia wniosku przez skarżącego do dnia wydania decyzji przez organ minęło prawie 6 miesięcy;

6. art. 22 w zw. z art. 15 ustawy o pomocy, poprzez zaniechanie podjęcia działań mających na celu ustalenie, który z rodziców faktycznie sprawuje opiekę nad małoletnim, pomimo kierowanego przez skarżącego wniosku o wystąpienie do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, co spowodowało, iż matka małoletniego, która nie utrzymuje kontaktu z synem, marnotrawi środki pochodzące ze świadczenia wychowawczego.

W związku z tymi naruszeniami skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz zobowiązanie organu do wypłaty dla skarżącego świadczenia wychowawczego od grudnia 2022 roku.

W uzasadnieniu skarżący podkreślił, że od 16 grudnia 2022 r. syn mieszka z nim i to ojciec, mimo ustaleń wyroku rozwodowego, sprawuje faktyczną opiekę nad synem i pokrywa wszelkie wydatki z tym związane. Matka nie interesowała się dzieckiem i nie partycypowała w kosztach utrzymania małoletniego. Powyższe potwierdza m.in. oświadczenie syna z 19 czerwca 2023 r. złożone wraz z wnioskiem o świadczenie wychowawcze. Także wyrok Sądu Rejonowego w Malborku z 26 czerwca 2023 r., sygn. akt III RC 106/23, uchylający obowiązek alimentacyjny skarżącego wobec syna, jednoznacznie wskazuje, że to skarżący sprawuje wyłączną opiekę nad synem od grudnia 2022 r., ponosi wszelkie koszty związane z jego utrzymaniem, wychowaniem, co też spowodowało całkowite uchylenie obowiązku alimentacyjnego względem syna, a płatnego do rąk Ż. Z. Jednocześnie Sąd Rejonowy w Malborku - postanowieniem z 23 sierpnia 2023 r., sygn. akt III RC 172/23, udzielił zabezpieczenia na czas trwania procesu, zobowiązując Ż. Z. do łożenia na rzecz M. Z. alimentów płatnych do rąk skarżącego. Również sprawa o przywrócenie władzy rodzicielskiej jest już prowadzona przez Sądem Rejonowym w Malborku – strona zwróciła się do ZUS aby organ wystąpił do ww. Sądu celem pozyskania dowodów. Wreszcie, postanowieniem

z 23 października 2023 r., sygn. akt III Nsm 427/23, Sąd Rejonowy w Malborku udzielił zabezpieczenia i miejsce pobytu małoletniego ustalił w miejscu zamieszkania ojca. Dowodem wskazującym, kto sprawuje faktyczną opiekę nad synem, jest też odpowiedź Ż. Z. z 25 maja 2023 r. na wniesiony przez skarżącego pozew o ustalenie wygaśnięcia obowiązku alimentacyjnego, w którym to potwierdza, że w grudniu 2022 r. doszło do przejęcia przez skarżącego bezpośredniej opieki nad synem.

W toku postępowania ww. dowody zostały złożone, jak również strona domagała się wskazania, jakie czynności zostały podjęte przez ZUS celem ustalenia stanu faktycznego, lecz organ nie udzielił odpowiedzi, co stanowi naruszenie art. 8 § 1 k.p.a. Organ - mimo wniosku i posiadania odpowiednich narzędzi, nie podjął jakichkolwiek działań w zakresie ustalenia, kto faktycznie sprawuje opiekę nad małoletnim. W szczególności nie przeprowadzono wywiadu środowiskowego, o którym mowa w art. 22 ustawy o pomocy, i mimo to przyjęto, że opiekę tę sprawuje matka, choć ona sama przyznaje, że nie sprawuje opieki nad synem od grudnia 2022 r.

Skarżący zauważył też, że zgodnie z art. 20 ust. 1 ustawy o pomocy, w przypadku zmiany informacji przekazanych we wniosku lub w dołączonych do niego załącznikach, osoba otrzymująca świadczenie wychowawcze jest obowiązana do powiadomienia o tym Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na swoim profilu informacyjnym w terminie 7 dni od dnia wystąpienia tych zmian - czego Ż. Z. nie dokonała do chwili obecnej, pomimo niesprawowania faktycznej opieki nad małoletnim synem. Zatem nadal Ż. Z. marnotrawi świadczenia pieniężne przyznane na potrzeby syna. Zgodnie natomiast z art. 27 ust. 1 ustawy o pomocy, organ właściwy może bez zgody strony zmienić lub uchylić prawo do świadczenia wychowawczego, jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna mająca wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego, osoba nienależnie pobrała świadczenie wychowawcze lub wystąpiły inne okoliczności mające wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego.

Skarżący zarzucił też, że postępowanie było prowadzone w sposób przewlekły, mimo niepodejmowania przez organ czynności wyjaśniających, zaś przesłane przez stronę dowody zostały pominięte, bez podania przyczyny ich nieuwzględnienia. Organ nie przychylił się też do wniosku dowodowego strony o wystąpienie do Sądu Rejonowego w Malborku celem pozyskania dodatkowych dokumentów, które to konkretnie strona wskazała.

Reasumując skarżący stwierdził, ze w sprawie doszło do wydania rozstrzygnięcia na podstawie wyroku rozwodowego i fałszywym oświadczeniu złożonym przez Ż. Z. celem wyłudzenia od ZUS świadczenia wychowawczego. Niezrozumiałym jest fakt pominięcia przedkładanych przez skarżącego dowodów w sprawie, w tym wyroku zabezpieczającego miejsce dziecka przy jego miejscu zamieszkania. Ż. Z. - aby uzyskać korzyść finansową, składa oświadczenia niezgodne z prawdą, zaś ZUS z uwagi na swoją opieszałość odstąpił od prawidłowej weryfikacji sprawy skarżącego, dając pełne przyzwolenie do dalszego marnotrawienia świadczenia wychowawczego przez Ż. Z.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł uchylenie zaskarżonej decyzji w części w zakresie świadczenia wychowawczego za okres od 1 listopada 2023 r. do 31 maja 2024 r. i oddalenie skargi w części dotyczącej świadczenia za okres od 1 czerwca 2023 r. do 30 października 2023 roku.

W uzasadnieniu organ wskazał na dowody przedłożone przez skarżącego, w tym postanowienie Sądu Rejonowego w Malborku z 23 października 2023 r. ustalające miejsce pobytu dziecka przy ojcu. Mając na uwadze to orzeczenie, organ uznał, że aktualnie możliwe jest przyznanie świadczenia wychowawczego na dziecko jego ojcu od dnia 1 listopada 2023 r., tj. od pierwszego dnia miesiąca następującego po miesiącu, w którym uprawomocniło się orzeczenie sądu o ustaleniu pobytu dziecka przy ojcu.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje:

Stosownie do art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2022 r., poz. 2492) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

(Dz.U. z 2024 r., poz. 935) dalej "p.p.s.a.", sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W myśl art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. uchylenie zaskarżonej decyzji w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (lit. a), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (lit. b), innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c). Ponadto, zgodnie z treścią art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a, zatem uwzględnia w granicach danej sprawy wszelkie naruszenia prawa a także przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozważanym wypadku. Jeżeli natomiast sąd nie dopatrzy się wskazanych naruszeń prawa, oddala skargę na podstawie art. 151 p.p.s.a.

Rozpoznając niniejszą skargę Sąd odszedł do przekonania, że zaskarżona decyzja Prezesa ZUS oraz decyzja ZUS wydana w I instancji zostały wydane z takim naruszeniem przepisów prawa materialnego i przepisy postępowania, które uzasadnia uchylenie obu rozstrzygnięć organów.

Materialnoprawną podstawą podjętych przez organy obu instancji rozstrzygnięć stanowiły przepisy ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2023 r. poz. 810 ze zm.), dalej jako "ustawa". Ustawa określa warunki nabywania prawa do świadczenia wychowawczego oraz zasady przyznawania i wypłacania tego świadczenia. Przepis art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy stanowi, że świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a. Z kolei art. 5 ust. 2a ustawy stanowi, że w przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu, sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego. Świadczenie wychowawcze przysługuje osobom, o których mowa w art. 4 ust. 2, w wysokości 800 zł miesięcznie na dziecko (art. 5 ust. 1 ustawy).

Zgodnie zaś z art. 22 ustawy, w przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Jeżeli opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, świadczenie wychowawcze wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek.

W przypadku gdy po złożeniu wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego przez rodzica, opiekuna prawnego dziecka lub opiekuna faktycznego dziecka drugi rodzic, opiekun prawny dziecka lub opiekun faktyczny dziecka złoży wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego w związku z opieką nad tym samym dzieckiem, Zakład Ubezpieczeń Społecznych ustala kto sprawuje opiekę i w tym celu może zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w celu ustalenia osoby sprawującej opiekę nad dzieckiem.

Stosownie natomiast do treści art. 15 ust.1 ustawy, jeżeli w stosunku do osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia wychowawczego lub osoby pobierającej to świadczenie wystąpią wątpliwości dotyczące sprawowania opieki nad dzieckiem, w tym również w przypadku, o którym mowa w art. 5a lub art. 22, wydatkowania świadczenia wychowawczego niezgodnie z celem lub marnotrawienia świadczenia wychowawczego, organ właściwy oraz wojewoda mogą zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w celu weryfikacji tych wątpliwości.

W niniejszej sprawie nie ulegało wątpliwości, że na mocy wyroku Sądu Okręgowego w Gdańsku II Wydział Cywilny Rodzinny z dnia 28 grudnia 2021 r., sygn. akt II C 4604/17, związek małżeński zawarty między Ż. Z. a Z. Z. został rozwiązany, a władzę rodzicielską nad synem M. Z. powierzono Ż. Z., ograniczając ją ojcu do współdecydowania o edukacji, leczeniu i wyjazdach zagranicznych powyżej 14 dni. Ponadto wyrok ten uregulował wysokość udziału Z. Z. w kosztach utrzymania syna. Przy czym kwestia ta została na nowo uregulowana w wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku I Wydział Cywilny z dnia 6 grudnia 2022 r., sygn. akt

I ACa 156/22, poprzez ustalenie, że udział ojca w kosztach utrzymania i wychowania małoletniego syna wynosić będzie 2000 zł (zamiast 1100 zł).

Natomiast z wniosku skarżącego oraz składanych przez niego oświadczeń i innych orzeczeń a także oświadczenia syna wynikało, że od grudnia 2022 r. syn faktycznie mieszkania u niego i pozostaje na jego utrzymaniu. Co kluczowe, okoliczność ta nie była kwestionowana przez Ż. Z., co wynika ze znajdującej się w aktach sprawy odpowiedzi Ż. Z. na pozew z dnia 25 maja 2023 r. oraz jej oświadczenia z 9 sierpnia 2023 r. złożonego wprawdzie do innej sprawy, lecz włączonego przez organ do materiału dowodowego przedmiotowej sprawy. Z pism tych wynika, że matka nie zgadza się z decyzją syna o zamieszkaniu z ojcem od grudnia 2022 r., lecz akceptuje jego wolę i potwierdza, że syn od tego czasu mieszka z ojcem i jest na jego utrzymaniu.

Z kolei organy przyjęły, że kwestia miejsca pobytu syna została uregulowana już w wyroku rozwodowym, jeżeli zaś opieka nie jest realizowana zgodnie z zasadami określonymi w tym wyroku – konieczne jest wystąpienie do sądu opiekuńczego o zmianę orzeczenia w tym zakresie. To stanowisko organów Sąd uznaje za nieprawidłowe. Organy przyjmują bowiem, że w niniejszym postępowaniu są związane wyłącznie wyrokiem rozwodowym, w którym określono miejsce zamieszkania dziecka, zaś same nie mają narzędzi do weryfikacji, czy wyrok ten jest wykonywany prawidłowo. Tymczasem nie ulega wątpliwości, że istotną postępowania administracyjnego jest ustalenie stanu faktycznego danej sprawy i organy nie mogą uchylać się od tego obowiązku lub też ignorować oczywistych, niekwestionowanych okoliczności faktycznych, jak miało to miejsce w niniejszej sprawie.

Stanowisko organów jest też o tyle niezasadne, że powoływany przez nie jako podstawa prawna decyzji przepis art. 22 ustawy jednoznacznie stwierdza, że świadczenie wychowawcze przysługuje rodzicowi, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Zatem przepis ten nie przewiduje, aby wyłącznie uprawnionym do świadczenia był ten rodzic, któremu zgodnie z wyrokiem przyznano władzę rodzicielską i przy którym ustalono miejsce zamieszkania dziecka, lecz odwołuje się do faktycznych okoliczności jakie zaistnieją w danym wypadku. Takie rozwiązanie stanowi przejaw racjonalizmu ustawodawczego, albowiem uwzględnia praktykę życiową, kiedy dziecko, mimo powierzenia władzy rodzicielskiej jednemu rodzicowi, nie zamieszkuje z nim i rodzic ten de facto takiej władzy nie sprawuje. Władza ta jest wprawdzie usankcjonowana prawnie, ale w wymiarze faktycznym nie istnieje.

Regulacja taka uwzględnia również cel świadczenia wychowawczego wynikający z ustawy o pomocy państwa w wychowaniu. Wskazać bowiem należy, że z treści art. 4 ust. 2 pkt 1-2 ustawy wynika, że na potrzeby ustalenia prawa matki lub ojca dziecka (opiekuna faktycznego) do świadczenia wychowawczego na dziecko ustawodawca odwołał się do atrybutów wspólnego zamieszkiwania i przebywania z dzieckiem, jak też zaspokajania jego potrzeb bytowych, wychowawczych i utrzymania dziecka. Kryterium "wspólnego zamieszkiwania", rozumianego być musi jako faktyczne miejsce zamieszkania, czyli fizyczne przebywanie dziecka u tego rodzica (lub opiekuna), który sprawuje faktyczną nad nim opiekę i faktycznie zaspokaja jego potrzeby życiowe. Zatem dla uzyskania świadczenia wychowawczego znaczenie ma nie tyle tzw. prawne miejsce zamieszkania dziecka (np. wskazane w wyroku rozwodowym), co faktyczne miejsce jego zamieszkiwania. Celem świadczenia wychowawczego jest bowiem częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowaniem dziecka, opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych (art. 4 ust. 1 ustawy). Wobec tego istotne znaczenie dla meritum tego typu spraw mają przesłanki o charakterze faktycznym, które - zdaniem Sądu, organy obu instancji wadliwie odrzuciły jako kryterium oceny w niniejszej sprawie (por. prawomocny wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 11 października 2018 r., sygn. akt I SA/Wa 719/18, Baza Orzeczeń LEX nr 3032622).

Odnosząc się do kwestii, że dziecko faktycznie zamieszkuje z ojcem, mimo ustalenia w wyroku rozwodowym, że miejsce zamieszkania dziecka ma być przy matce, wyjaśnić trzeba, że miejsce faktycznego pobytu dziecka należy odróżnić od miejsca jego zamieszkania w prawnym znaczeniu tego określenia. O prawnym miejscu zamieszkania stanowi art. 26 Kodeksu cywilnego. W stosunku do dziecka jest to tzw. domicilium necessarium, tj. miejsce zamieszkania określone ustawowo w zależności od miejsca zamieszkania innych osób, bez względu na to, czy dziecko w rzeczywistości w danej miejscowości przebywa (E. Michniewicz-Broda, Komentarz do art. 26 Kodeksu cywilnego, Lex 2014).

Przyjęta przez organy wykładnia ww. przepisów prowadziłaby do skutku niezgodnego z celami ustawy o pomocy państwa. Zgodnie z tym stanowiskiem rodzic dziecka, który faktycznie z nim zamieszkuje i ponosi koszty jego utrzymania, traciłby prawo do świadczenia wychowawczego tylko dlatego, że w orzeczeniu sąd ustalił miejsce zamieszkania dziecka u drugiego z rodziców, z którym faktycznie dziecko nie zamieszkuje, a z taką właśnie sytuacją mamy do czynienia w niniejszej sprawie.

Nie mają też racji organy twierdząc, że zobowiązane były uwzględnić wyłącznie prawomocne orzeczenie sądu orzekającego rozwód, zaś inne dowody nie mogły stanowić podstawy do podważenia ustaleń tego wyroku. Formułując te wnioski organy pominęły, że zgodnie z art. 13 ust. 4 pkt 3 lit. b ustawy do wniosku należy wprawdzie dołączyć owo prawomocne orzeczenie, lecz z art. 13 ust. 4 pkt 3 lit. d ustawy wynika, że wnioskodawca ma także prawo przedłożyć inne dokumenty, w tym oświadczenia, potwierdzające spełnianie warunków do przyznania lub ustalenia wysokości świadczenia wychowawczego będącego przedmiotem wniosku. Niewątpliwie zaś każdy z dokumentów wymienionych wprost w art. 13 ust. 4 pkt 3 ustawy lub dopuszczonych jako "inne", winien zostać włączony do materiału dowodowego sprawy i poddany ocenie zgodnie z regułami postępowania administracyjnego. Dlatego też niezasadne było przyjmowanie, że uwzględnienie innych dowodów przedłożonych przez stronę stanowić będzie podważenie treści prawomocnego wyroku sądu powszechnego, bowiem będą one po prostu służyć wykazaniu istniejącego staniu faktycznego sprawy i stan ten może być odmienny od stanu prawnego uregulowanego wyrokiem.

Należy przy tym podkreślić, że wyrażony w art. 77 k.p.a. ustawowy nakaz wyczerpującego zebrania materiału dowodowego musi być utożsamiany z obowiązkiem podjęcia wszelkich niezbędnych czynności mających na celu zebranie pełnego materiału dowodowego, co z kolei umożliwia dokonanie oceny, czy dana okoliczność została udowodniona. Organ ma także obowiązek rozpatrzenia wszystkich dowodów zgromadzonych lub odzwierciedlonych w aktach sprawy w ich wzajemnej łączności. Realizacja obowiązku zebrania i rozpatrzenia pełnego materiału dowodowego przez organ administracji polega na obowiązku przeprowadzenia postępowania dowodowego co do wszystkich okoliczności stanowiących fakty istotne dla rozstrzygnięcia sprawy. Zasada prawdy obiektywnej wymaga, aby wydane orzeczenie wynikało z materiału dowodowego zgromadzonego w postępowaniu, a jego uzasadnienie musi przekonywać o słuszności wydanego rozstrzygnięcia (zob. wyrok WSA w Kielcach z 26 października 2017 r., sygn. akt II SA/Ke 497/17, dostępny w CBOSA).

Dlatego też, mając na uwadze jasną treść przepisów art. 4 ust. 2 pkt 1 i art. 22 ustawy, posługujących się kategoriami "wspólnego zamieszkiwania i pozostawania na utrzymaniu" rodzica oraz "faktycznego sprawowania opieki" przez rodzica nad dzieckiem, należało uznać, że rolą organów rozpatrujących przedmiotowy wniosek było rozstrzygnięcie, czy skarżącemu przysługuje świadczenie wychowawcze na syna, nie zaś to, czy pobyt syna u skarżącego był zgodny z treścią orzeczenia sądu powszechnego (por. wyrok WSA w Gdańsku z dnia 4 sierpnia 2022 r., sygn. akt II SA/Gd 20/22, dostępny w CBOSA). Skoro zaś dziecko w rzeczywistości – co nie było kwestionowane – mimo deklarowanego braku zgody matki, nie zamieszkuje u niej, lecz u skarżącego, brak było podstaw do odmowy przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia. Zaistniała w sprawie sytuacja wypełnia bowiem przesłanki z art. 4 ust. 2 pkt 1 (wspólne zamieszkiwanie i pozostawanie na utrzymaniu) oraz art. 22 (faktyczne sprawowanie opieki). Nie ulega przy tym wątpliwości, że nie każdy ustanowiony przez sąd rodzinny opiekun sprawujący pieczę nad dzieckiem może otrzymać świadczenie wychowawcze, a tylko taki, który sprawuje nad nim rzeczywistą opiekę, uczestniczy w jego wychowaniu i zaspokajaniu potrzeb (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 lipca 2019 r., sygn. akt I OSK 3123/19; z dnia 28 maja 2020 r., sygn. akt I OSK 1885/19, dostępne w CBOSA).

Z tych względów Sąd orzekający w niniejszej sprawie uznał, że zarówno organ I, jak i II instancji dokonał błędnej wykładni art. 4 ust. 2 pkt 1 i art. 22 ustawy uznając, że przesłanka wspólnego zamieszkiwania, utrzymywania dziecka i sprawowania nad nim faktycznej opieki wynika wyłącznie z orzeczeń sądowych dotyczących wykonywania pieczy i władzy rodzicielskiej, a nie jest związana z rzeczywistym zamieszkiwaniem i sprawowaniem opieki nad dzieckiem. Oznacza to, że organy pominęły kryterium faktyczne, które jednak ma kluczowe znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Stwierdzone naruszenie prawa materialnego miało wpływ na wynik sprawy bowiem organy obu instancji wyłącznie na podstawie orzeczeń sądowych uznały, że skarżącemu nie przysługuje prawo do świadczenia wychowawczego. Organy nie przeprowadziły postępowania wyjaśniającego i nie zweryfikowały twierdzeń strony ani przedkładanych przez nią dokumentów wskazujących, że syn jest pod faktyczną opieką ojca, wspólnie z nim zamieszkuje i jest na jego utrzymaniu. Organy ZUS nie ustaliły zatem w drodze dostępnych środków dowodowych, u którego z rodziców dziecko faktycznie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu. Organy ZUS nie zwróciły się do właściwego kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego u matki i u ojca, w celu ustalenia tej okoliczności. Stanowiło to istotnej naruszenie art. 7, art. 77 § 2 i art. 80 k.p.a., a ww. uchybienia materialne i procesowe skutkowały co najmniej przedwczesną odmową przyznania skarżącemu świadczenia wychowawczego, o które się ubiegał.

Z tych wszystkich względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku - na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 p.p.s.a., uchylił zarówno zaskarżoną decyzję Prezesa ZUS, jak i poprzedzającą ją decyzję organu I instancji.

Ponownie prowadząc postępowanie, zgodnie z art. 153 p.p.s.a., organy związane będą przeprowadzoną przez Sąd wykładnią przepisów art. 4 ust. 2 pkt 1 i art. 22 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci i uwzględnią dowodu przedłożone przez stronę oraz wynikający z nich fakt, że od grudnia 2022 syn skarżącego zamieszkuje z nim, nie zaś ze swoją matką.