Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 676/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2024-06-24 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą decyzję I instancji
Powołane przepisy: article: Art. 17 ust. 1
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Jakub Makuch (spr.) Sędzia WSA Elżbieta Czarny-Drożdżejko Asesor WSA Magdalena Gawlikowska po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 24 czerwca 2024 r. sprawy ze skargi R. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 26 lutego 2024 r., znak SKO-NP-4115-530/23 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu na rzecz skarżącej R. W. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

R. W. (dalej: "skarżąca") wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z 26.02.2024 r. (SKO-NP-4115-530/23) utrzymującą w mocy decyzję Burmistrza Miasta Gorlice z 19.12.2023 r. (znak: BWR.8252.56.2023) o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Decyzja ta zapadła w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:

1. W dniu 14.11.2023 r. skarżąca złożyła do organu I instancji wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką sprawowaną nad ojcem, R. G. Osoba ta legitymuje się orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Gorlicach z 24.01.2020 r. stwierdzającym znaczny stopnień niepełnosprawności tej osoby wydany na stałe. W orzeczeniu tym wskazano, że daty powstania niepełnosprawności nie da się ustalić, zaś ustalony stopień niepełnosprawności istnieje od 11.12.2019 r. Przyczyny niepełnosprawności oznaczone zostały symbolami: 10-N (choroby neurologiczne), 07-S (choroby układu oddechowego i krążenia), 05-R (dysfunkcja narządu ruchu).

2. W toku przeprowadzonego w dniu 29.11.2023 r. wywiadu środowiskowego stwierdzono m.in., że skarżąca nie mieszka z ojcem, lecz zamieszkuje w tej samej co on miejscowości. Przychodzi ona do ojca codziennie na około 5 godzin, a jeśli jest taka potrzeba, to zostaje na cały dzień. Zdarza się też, że zostaje na noc. Pracownik socjalny wskazał, że ojciec skarżącej ma amputowaną nogę, jest po udarze, ma sparaliżowaną lewą stronę ciała, nie jest w stanie sam się przemieszczać, jak też nawet ustać. Niepełnosprawny nie wykonuje żadnych czynności w gospodarstwie domowym. Wraz z nim mieszka jego żona, która ma także znaczny stopień niepełnosprawności. Skarżąca pomaga ojcu w prowadzeniu gospodarstwa domowego oraz w kąpieli, goleniu, czesaniu, ubieraniu, rozbieraniu, przy zmianie pampersów. Skarżąca umawia dla ojca wizyty lekarskie i zawozi go na te wizyty. Nadto kupuje leki i załatwia sprawy urzędowe.

3. W oświadczeniu z 29.11.2023 r. skarżąca podała treści identyczne do zanotowanych przez pracownika socjalnego podczas wywiadu środowiskowego. Z kolei w oświadczeniu z 13.11.2023 r. podała, iż z uwagi na stan ojca, nabyła umiejętności pielęgnacji leżącej osoby niepełnosprawnej. Potrafi ojca nakarmić, zmienić mu pampersa, przeprowadzić rehabilitację i zadbać o inne sprawy osoby leżącej. Skarżąca podała, że jej matka (żona podlegającego opiece jej ojca) też ma znaczny stopień niepełnosprawności, jest chora na złośliwy nowotwór kości. Z powodu stanu zdrowia matki skarżąca roztacza też opiekę na tą osobą i jej obecność w mieszkaniu rodziców jest konieczna przez większość doby.

4. W aktach znajduje się wydruk z Centralnej Ewidencji Działalności Gospodarczej, z którego wynika, że skarżąca zaprzestała wykonywania działalności polegającej na sprzedaży i konserwacji samochodów z dniem 16.10.2020 r. (k. 11).

4. Organ I instancji wskazaną wyżej decyzją odmówił przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego. W motywach rozstrzygnięcia wskazał na art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w związku z faktem, że niepełnosprawność osoby wymagającej opieki nie powstała w okresach przewidzianych przez ten przepis. Dalej wskazał, że z akt nie wynika, że zakres opieki sprawowanej przez skarżącą nad ojcem uniemożliwia jej podjęcie jakiejkolwiek aktywności zawodowej, choćby w ograniczonym zakresie czasowym. Czynności, które wykonuje skarżąca to typowe prowadzenie gospodarstwa domowego, które nie wymagają całodobowej dyspozycji. Także czynności jak pomoc przy kąpieli, goleniu, obcinaniu paznokci – nie zajmują całego dnia. Organ podał, że z wywiadu nie wynika, aby skarżąca wykonywała czynności pielęgnacyjne ściśle związane z osobą niepełnosprawnego, które wymagałyby jej ciągłej obecności i pomocy w podstawowych sprawach życiowych.

Organ zwrócił też uwagę, że niepełnosprawny legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności od 11.12.2019 r. Natomiast skarżąca nie podejmowała zatrudnienia ani innej pracy zarobkowej, nie była zarejestrowana w Urzędzie Pracy, więc była bierna zawodowo, a zatem w takim przypadku nie jest możliwe spełnienie przesłanki rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej ze względu na niepełnosprawność ojca. Składając wniosek o świadczenie pielęgnacyjne skarżąca nie pracowała, a więc nie jest możliwe spełnienie przesłanki rezygnacji z zatrudnienia "ze względu na niepełnosprawność matki".

Dodatkowo organ wskazał, że skarżąca nie jest jedyną osobą zobowiązaną do alimentacji ojca, ponieważ niepełnosprawny ma jeszcze troje dzieci, zobowiązanych w równym stopniu do alimentacji względem niego. Praca zawodowa oraz posiadanie własnej rodziny nie powodują, że ustaje obowiązek alimentacyjny. Realizacja takiego obowiązku może polegać na łożeniu środków finansowych na osobę uprawnioną.

W ocenie organu, nie zostały spełnione przesłanki przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego.

4. W odwołaniu od opisanej decyzji skarżąca podniosła, że błędem w wywiadzie środowiskowym było niezaznaczenie, że jej schorowany ojciec wymaga całodobowego jej pobytu w mieszkaniu i opieki, gdyż jest nie do końca świadomy przez ograniczony kontakt słowny. Odwołująca przypomniała, że ojciec ma amputowaną nogę, jest po udarze i pozostaje częściowo sparaliżowany. Jego żona, z którą mieszka - również dysponuje znacznym stopniem niepełnosprawności i choruje na nowotwór kości. Nadto skarżąca oświadczyła, że 3 lata temu zrezygnowała z pracy zarobkowej na rzecz opieki nad schorowanymi rodzicami. Nadmieniła, że pozostałe osoby zobowiązane do alimentacji, tj. dzieci niepełnosprawnego nie mieszkają z nim i pracują na stałe. Jedna córka wyjechała kilka lat temu za granicę i nie utrzymuje kontaktu z rodzicami, a syn nie jest w stanie zająć się całodobowo opieką nad schorowanymi rodzicami.

5. SKO w Nowym Sączu decyzją z 26.02.2023 r. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Podkreśliło, że w obecnym stanie prawnym (tj. po wyroku TK z 21.10.2014 r. sygn. akt K 38/13) ocena możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego winna odbywać się z pominięciem niekonstytucyjnych przesłanek zawartych w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych. Dalej Kolegium Odwoławcze wyjaśniło istotę świadczenia pielęgnacyjnego i podkreśliło, że nie jest ono przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu koniecznej pieczy nad niepełnosprawnym. Świadczenie to nie może być traktowane jako zastępcze źródło dochodu.

Kolegium Odwoławcze przywołało ustalenia wywiadu środowiskowego (por. punkt 2 powyżej) akcentując, że skarżąca wykonuje takie czynności jak: sprzątanie, gotowanie, pranie, prasowanie, robienie zakupów, pomoc ojcu w kąpieli, goleniu, czesaniu, rozbieraniu, ubieraniu, obcinaniu paznokci, zmianie pampersów, jak też umawia wizyty lekarskie i w razie konieczności wozi ojca do lekarza, wykupuje leki oraz pilnuje ich zażywania, jak też załatwia sprawy urzędowe. SKO przywołało stwierdzenie pracownika socjalnego, iż skarżąca w związku z wyżej opisanym zakresem sprawowanej opieki nad niepełnosprawnym ojcem (rodzicami) nie jest w stanie podjąć żadnego zatrudnienia. Kolegium zwróciło uwagę na brak zamieszkiwania skarżącej z ojcem oraz na krąg osób zobowiązanych do jego alimentacji. Są to siostra skarżącej D., która pracuje zawodowo w pełnym wymiarze czasu pracy (łącznie z sobotami), co uniemożliwia stałą opiekę nad schorowanym ojcem, siostra A., która mieszka w poza granicami kraju, nie pracuje i wychowuje trójkę dzieci oraz brat R., który pracuje zawodowo, co uniemożliwia mu sprawowanie stałej opieki nad ojcem. Kolegium podało też, iż wspólnie z niepełnosprawnym mieszka jego żona, która również legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wydanym na stałe i choruje ona na nowotwór kości, sama wymaga opieki oraz wsparcia drugiej osoby w czynnościach dnia codziennego.

Kolegium uznało, że mimo faktu, iż ojciec skarżącej jest osobą posiadająca orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, to po pierwsze zakres sprawowanej opieki, a po drugie fakt, że zobowiązanymi do alimentacji wobec ojca są jeszcze dwie siostry oraz brat skarżącej – brak podstaw do przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego.

Organ odwoławczy nie kwestionował, że odwołująca sprawuje opiekę nad ojcem, ale jest do tego zobowiązana nie tylko moralnie, ale także prawnie z racji ciążącego na niej obowiązku alimentacyjnego i wywiązywanie się z tego obowiązku nie musi odbywać się kosztem budżetu państwa. Organ podkreślał, że skarżąca ma 53 lata, jest zdolna do pracy i w jej przypadku nie zachodzi konieczność rezygnacji z pracy po to aby opiekować się ojcem, tym bardziej że opieka ta zajmuje jej ok. 5 godzin dziennie. Kolegium wskazało, że czynności wykonywane przez skarżącą w ramach opieki należą do zwykłych czynności dnia codziennego, jakie zawsze wykonują osoby wspólnie zamieszkujące. Czynności takie jak: pomoc w higienie, gotowanie, robienie zakupów, pranie, sprzątanie, załatwianie wizyt lekarskich czy podawanie leków, są czynnościami, które nie wyczerpują znamion opieki określonej w ustawie o świadczeniach rodzinnych. Organ odwoławczy zwrócił też uwagę, że rodzeństwo skarżącej jest zobowiązane do alimentacji ojca i po ich stronie nie ma obiektywnych przeszkód uniemożliwiających realizację obowiązku alimentacyjnego.

6. W skardze na opisaną wyżej decyzję skarżąca zarzuciła naruszenie:

- art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych w zw. z art. 128 k.r.o. i niezasadne uznanie, że córka niepełnosprawnego nie jest uprawniona do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż może podzielić opiekę nad nim z rodzeństwem i w związku z tym nie musi rezygnować z zatrudnienia;

- art. 17 ust. 1 pkt 4 w związku z art. 17 ust. 1 ustawy i nieuzasadnione przyjęcie, że córka niepełnosprawnego nie jest uprawniona do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż nie ma związku między rezygnacją przez nią z zatrudnienia, a sprawowaną opieką nad niepełnosprawnym ojcem;

- art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1 ustawy i niezasadne uznanie, że córka niepełnosprawnego nie jest uprawniona do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż zakres opieki jakiej wymaga podopieczny nie wyklucza podjęcia przez niego z zatrudnienia.

Skarga domagała się uchylenia zaskarżonej decyzji oraz zasądzenia zwrotu kosztów postępowania.

7. W odpowiedzi na skargę organ domagał się jej oddalenia.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

Skarga była zasadna i skutkowała uchyleniem obu kontrolowanych decyzji.

Na wstępie należy podkreślić, że SKO w Nowym Sączu w wydanej w tej sprawie decyzji trafnie zweryfikowało błędny pogląd organu I instancji przyjmujący, jako przeszkodę do przyznania skarżącej żądanego świadczenia pielęgnacyjnego okoliczność powstania niepełnosprawności u osoby, nad którą jest sprawowana opieka, po 25. roku życia (art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28.11.2003 r. o świadczeniach rodzinnych; Dz. U. 2023 r., poz. 390; dalej u.ś.r.). Kolegium Odwoławcze wskazując bowiem na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 21.10.2014 r. (sygn. akt K 38/13) prawidłowo wywiodło, że kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności, co skutkować winno aktualnie tym, że nie jest dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.

Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Przepis ten mówi, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje także innym – niż wymienione w poprzednich punktach tego ustępu – osobom, na których zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli osoby te nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

W celu uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego należało zatem wykazać, że osoba ubiegająca się o to świadczenie, nie tylko należy do kręgu osób w nim wskazanych, ale także stale i osobiście opiekuje się bliską (tj. objętą ustawowym obowiązkiem alimentacyjnym) osobą niepełnosprawną. Fundamentalną jest tu kwestia, czy taka opieka stanowi przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, a tym samym, czy w istocie zachodzi bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją (niepodejmowaniem) zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a sprawowaną opieką. Innymi słowy, zaniechanie aktywności zawodowej opiekuna musi nastąpić w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Podkreślić bowiem należy, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za sam tylko fakt opieki nad niepełnosprawnym, lecz za rzeczywisty brak możliwości podjęcia zatrudnienia przez opiekuna (lub jego rezygnację z zatrudnienia) – wynikający właśnie z konieczności sprawowania tej opieki. Jak przy tym wskazuje się w orzecznictwie, art. 17 ust. 1 ustawy należy stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (por. wyrok NSA z 17.10.2020 r., sygn. akt I OSK 1148/20). Jak zasadnie wskazał WSA w Warszawie w wyroku z 7.10.2011 r. (sygn. I SA/Wa 1265/11), wymóg opieki nad osobą niepełnosprawną związany jest z całkowitą zależnością tej osoby od otoczenia. Uznać więc należy, że pojęcie "opieki", o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy, utożsamiać należy ze stałą i bezpośrednią troską o zapewnienie osobie niepełnosprawnej realizacji jej podstawowych potrzeb życiowych i społecznych, których sama nie jest ona w stanie zrealizować z uwagi na swoją niepełnosprawność. Opieka ta powinna być przy tym tak absorbująca, że podjęcie jakiejkolwiek aktywności zawodowej przez opiekuna musiałoby się odbyć ze szkodą dla niej (por. wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 18.03.2021 r., sygn. akt IV SA/Wr 51/21, por. też wyrok WSA w Krakowie z 19.01.2023 r., sygn. akt III SA/Kr 1389/22).

Z zaskarżonej decyzji SKO w Nowym Sączu wynika, że przesłanką odmowy przyznania skarżącej oczekiwanego świadczenia było to, iż nie zachodzi w jej przypadku koniczność rezygnacji z pracy, aby opiekować się niepełnosprawnym ojcem, gdyż opieka ta zajmuje skarżącej około 5 godzin dziennie, a nadto czynności przez nią wykonywane należą do zwykłych czynności dnia codziennego. Dodatkowo organ odwoławczy wskazał na fakt, że skarżąca ma rodzeństwo, które zobowiązane jest do alimentacji ojca i nie ma obiektywnych przeszkód, które by obowiązek alimentacyjny wykluczały.

Zaprezentowane wyżej stanowisko poddać jednak należy krytycznej ocenie.

Dostrzec bowiem trzeba, że organ odwoławczy przyjmując, iż realizowany przez skarżącą względem ojca zakres czynności opiekuńczych nie wykracza poza czynności mieszczące się w codziennym (zwykłym) funkcjonowaniu rodziny – nie uwzględnił wynikającego z akt stanu zdrowia osoby podlegającej opiece. Inaczej mówiąc, organ odwoławczy formułując wskazane wyżej stanowisko, nie przeprowadził ocen tej sprawy zrelatywizowanych do zawartych w aktach dowodów obrazujących stan zdrowia niepełnosprawnego ojca skarżącej. Pamiętać zaś trzeba, że to właśnie stan zdrowia osoby podlegającej opiece wyznacza zakres potrzebnego jej wsparcia, a to z kolei rzutuje na ocenę spełnienia normatywnych przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego (por. wyżej). Nie sposób jest bowiem zasadnie stwierdzać możliwości podjęcia przez ubiegającego się o świadczenie pielęgnacyjne zatrudnienia (pracy), nawet przy wsparciu rodzeństwa (por. niżej), bez szczegółowego odniesienia się do zakresu, skali, intensywności i charakteru opieki dostarczanej niepełnosprawnemu, a postrzeganej właśnie przez pryzmat schorzeń tej osoby i uzasadnionych jej potrzeb. W tym zaś aspekcie należy odnotować, że już samo orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności ojca skarżącej dostarcza informacji wskazujących na to, że uwarunkowania zdrowotne tej osoby obejmują choroby neurologiczne, choroby układu oddechowego i krążenia, jak też dysfunkcję narządu ruchu. W toku postępowania pracownik socjalny ustalił, że ojciec skarżącej ma amputowaną nogę, nie jest w stanie utrzymać równowagi, a przez to nie jest zdolny sam się przemieszczać, choćby po mieszkaniu. Nadto, jest on osobą po udarze mózgu, częściowo sparaliżowaną i leżącą. Już więc uwzględnienie przedstawionego stanu zdrowia niepełnosprawnego naprowadza na wieloaspektowość jego dysfunkcji zdrowotnych, a to – stosownie do doświadczenia życiowego – przemawia za nieodzownością udzielania pomocy takiej osobie w wielu sferach codziennego jej funkcjonowania. Odniesienie wskazanego stanu zdrowia niepełnosprawnego do deklarowanego przez skarżącą zakresu czynności opiekuńczych - nie pozwalało przy tym na zasadne zanegowanie potrzeby wsparcia tej osoby w takich obszarach jak: zmiana pampersów, których z uwagi na leżący tryb życia osoba ta wymaga, pełna higiena osobista, czy czynności związane z ubraniem (rozebraniem), dostarczeniem pożywienia, napojów oraz lekarstw. Oczywiste jest też, że osoba leżąca i częściowo sparaliżowana, nie jest też zdolna do wykonania jakichkolwiek czynności w ramach gospodarstwa domowego, które zajmuje. Stąd też nie sposób było zaprzeczyć potrzebie wykonywania przez skarżącą także wszelkich czynności obejmujących i ten aspekt życia niepełnosprawnego. Z motywów zaskarżonej decyzji wynika przy tym, że istotne znaczenie dla przyjmowanego kierunku rozstrzygnięcia organ odwoławczy przypisał zanotowanemu przez pracownika socjalnego stwierdzeniu, że opieka zajmuje skarżącej około 5 godzin dziennie. Taki jednakże wymiar czasu opieki nie został przy tym skonfrontowany przez organ z wynikającą z akt wiedzą o stanie zdrowia niepełnosprawnego, który to stan – siłą rzeczy – rzutuje na zakres koniecznej opieki (por. wyżej). Nadto, jak się wydaje, organ odwoławczy stwierdzając pięciogodzinną potrzebę dziennego wsparcia ojca przez skarżącą uznawał, że zakres koniecznego zaangażowania opiekuńczego skarżącej nie jest tak znaczny, aby stanowił opiekę w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. Zauważyć jednak należy, że wypowiedzi skarżącej w tym względzie akcentowały, że "jeżeli jest taka potrzeba, to zostaje u ojca na cały dzień, a zdarza się też że również na noc" (str. 1 wywiadu środowiskowego, oświadczenie k. 14/3). Organ odwoławczy formułując więc stanowisko, iż opieka skarżącej nie wymaga istotnego jej zaangażowania czasowego, pominął pełną treść wypowiedzi skarżącej w tym względzie, a nadto zaniechał oceny celowego zaabsorbowania skarżącej w opiekę nad ojcem uwzględniającego, wynikający z akt, stan zdrowia niepełnosprawnego. Z uwagi na cytowaną wyżej treść wywiadu środowiskowego, niejasno określającą skalę zaangażowania skarżącej, żaden z orzekających w tej sprawie organów administracji nie dostrzegł celowości poczynienia w sprawie dalszych ustaleń i wyjaśnienia tego, jak często aktualizuje się konieczność pozostawania skarżącej u ojca na cały, tudzież na całą noc. Stanowcze ustalenia w tym względzie dawałaby wiedzę, czy są to sytuacje epizodyczne, które nie mogą stać na przeszkodzie zatrudnieniu (pracy), czy też sytuacje te charakteru takiego nie mają. Braki w akcentowanym wyżej zakresie niewątpliwie świadczą o naruszeniu przez organy administracji art. 7, art. 77 par. 1 i art. 80 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik tej sprawy. Tożsamo ocenić należało brak oceny przez organ odwoławczy przedłożonej przez skarżącą przy odwołaniu karty leczenia szpitalnego ojca, które to leczenie miało miejsce w okresie nieodlegle poprzedzającym złożenie wniosku o świadczenie pielęgnacyjne. Z dokumentu tego wynika m.in. fakt długotrwałego (18-dniowego) pobytu ojca skarżącej w szpitalu, a nadto występowanie u niego psychoorganicznego zespołu otępiennego. Na kwestię zaś zaburzeń otępiennych (braku pełnej świadomości i trudności w komunikacji) zwracała przy tym skarżąca uwagę właśnie w odwołaniu. Ten aspekt stanu zdrowia niepełnosprawnego, jak też i dokumenty mające obrazować takie schorzenia, pozostały poza zakresem uwagi organu odwoławczego.

Kontrolując niniejszą sprawę zwrócić także trzeba uwagę na to, że czynności opiekuńcze realizowane przez skarżącą obejmować mają nie tylko troskę o leżącego ojca, przy którym – jak twierdziła w postępowaniu - należy wykonać wszystkie czynności służące zapewnieniu mu elementarnej egzystencji, ale obejmują także czynności opiekuńcze względem matki skarżącej mieszkającej z ojcem, która chora jest na nowotwór złośliwy i też dysponuje orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Faktyczne zatem uwarunkowania niniejszej sprawy wskazują na to, że skarżąca w istocie opiekuje się dwojgiem niepełnosprawnych w znacznym stopniu rodziców. Uwzględnienie zaś tego aspektu i tych twierdzeń jest nieodzowne dla realnej oceny skali zaangażowania opiekuńczego skarżącej, w tym koniecznego na to czasu rzutującego na możliwość zawodowego zarobkowania, i w efekcie na ocenę spełnienia przesłanek warunkujących przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.

Zajmując stanowisko względem kwestii możliwości uzyskania przez skarżącą wsparcia jej rodzeństwa w opiece nad rodzicem (rodzicami) stwierdzić trzeba, że w najnowszym orzecznictwie NSA w tym przedmiocie wskazuje się na to, że kwestia rodzeństwa nie pozostaje bez wpływu na ocenę istnienia związku przyczynowego w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r., bowiem obrazuje możliwości rodziny związane z organizacją opieki nad niepełnosprawnym jej członkiem (por. wyrok NSA z 14 lutego 2024 r., sygn. akt I OSK 229/23). W kolejnym wyroku NSA stwierdził podobnie, że nie bez znaczenia dla sprawy jest okoliczność, że oprócz wnioskującego o świadczenie, występują inne osoby, które powinny (osobiście bądź finansowo) włączyć się do opieki nad niepełnosprawnym, do czego są zobowiązane zgodnie z ustawą Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Nie oznacza to, że Sąd wybiera, kto ma zapewnić niepełnosprawnemu opiekę (osobistą, czy też dzieląc się z rodzeństwem) jednak, że wnioskujący o świadczenie nie jest jedyną osobą, na której ciąży obowiązek opieki nad niepełnosprawnym (por. wyrok NSA z 20 grudnia 2023 r., sygn. akt I OSK 2322/22, podobnie WSA w Krakowie w wyroku z 2 sierpnia 2022 r., sygn. akt III SA/Kr 320/22, od którego skarga kasacyjna została oddalona wyrokiem NSA z 6 lutego 2024 r., sygn. akt I OSK 128/23). Kwestia więc faktycznego udziału lub możliwości współdziałania rodzeństwa wnioskodawcy w opiece nad niepełnosprawnym, zawsze musi podlegać indywidulanej ocenie na tle okoliczności faktycznych danej sprawy. Takich zindywidualizowanych ocen w przedmiocie wyżej wskazanym, orzekające organy administracji w tej sprawie nie przeprowadziły. W szczególności, organy nie poczyniły kompleksowych, wszechstronnych i wiarygodnych ustaleń w zakresie sytuacji rodzeństwa skarżącej (rodzinnej, finansowej) i związanych z tym realnych możliwości wsparcia skarżącej w czynnościach opiekuńczych nieodzownych dla – w istocie – dwojga rodziców. Organy winny w tym aspekcie wziąć pod uwagę specyfikę schorzeń osób potrzebujących opieki (w tym uwzględnić akcentowany wyżej zespół psychoorganiczny otępienny ojca skarżącej, jego leżący tryb życia, paraliż), ustalić zakres celowego wspierania przez skarżącą, a następnie wypowiedzieć się, czy przy stwierdzonych możliwościach pomocowych rodzeństwa, pomoc tych osób udzielana skarżącej w opiece może być na tyle efektywna, że będzie dawać skarżącej realnie możliwości podjęcia zatrudnienia.

Krytycznej oceny wymaga także stanowisko organu I instancji wskazujące jako negatywną przesłankę przyznania świadczenia bierność zawodową skarżącej mającą miejsce przed złożeniem wniosku w tej sprawie. Wskazać bowiem trzeba, że w orzecznictwie sądowym trafnie akcentuje się, że nawet osoba bierna zawodowo w poprzednich latach (tj. przed złożeniem wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego), może wykazać, że nastąpił stan jej gotowości do zatrudnienia, a ona odstąpiła od podejmowania zatrudnienia właśnie z uwagi na opiekę nad bliską osobą niepełnosprawną (por. wyrok WSA w Gdańsku z 9.06.2022 r., sygn. akt III SA/Gd 87/22). Nie można więc a priori wykluczać tego, że u osoby biernej zawodowo, dojdzie do takiej zmiany sytuacji w zakresie przyczyn i charakteru niepodejmowania zatrudnienia, które uzasadniałoby twierdzenie, że od określonej daty, pojawiły się inne, niż uprzednio, przyczyny rezygnacji z aktywności zawodowej. Sądy administracyjne nie wykluczają więc zasadniczo prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osób, które przed złożeniem wniosku o to świadczenie nie podejmowały zatrudnienia z przyczyn innych, niż opieka nad osobą niepełnosprawną, jeśli tylko dowiedzione zostanie, że u podstaw niepodejmowania aktywności zawodowej, leżała właśnie obiektywna konieczność sprawowania tejże opieki (por. wyrok WSA w Gdańsku z 14.05.2020 r.; sygn. akt III SA/Gd 410/20). Ten natomiast ostatnio wskazany aspekt związany jest z ustaleniem zakresu opieki zrelatywizowanym do stanu zdrowia osoby niepełnosprawnej. Jak trafnie bowiem wyjaśnił NSA w wyroku z 12.10.2021 r. (sygn. akt I OSK 493/21) o tym, czy istnieje związek przyczynowy w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r., decydować winien bowiem zakres wymaganych czynności opiekuńczych i konieczny na to czas wykluczający - zgodnie z zasadami doświadczenia życiowego - aktywność zarobkową i zawodową opiekuna. Analiza części motywacyjnej decyzji organu I instancji wskazuje natomiast, że organ ten niezasadnie przyjął jako jedną z przesłanek negatywnych przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego kwestię "historii zatrudnienia" (pasywności zawodowej skarżącej przed złożeniem wniosku o świadczenie), bez rzetelnej i kompleksowej oceny stanu zdrowia niepełnosprawnego ojca skarżącego występującego w okresie ubiegania się przez nią o świadczenie pielęgnacyjnego – i odpowiadającemu temu stanowi – zakresowi niezbędnych i celowych czynności opiekuńczych świadczonych przez opiekuna – co kluczowe było z perspektywy spełnienia przesłanek przyznania świadczenia określonych w art. 17 ust. 1 u.ś.r.

Końcowo Sąd zwraca uwagę, że zgodnie z art. 63 ust. 1 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. z 2023 r., poz. 1429) w sprawach o świadczenie pielęgnacyjne i specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym, do których prawo powstało do dnia 31 grudnia 2023 r., stosuje się przepisy dotychczasowe. W ocenie Sądu oznacza to, że sprawa skarżącej powinna być rozpoznana przez organ na podstawie przepisów u.ś.r. obowiązujących do 31 grudnia 2023 r. Z uwagi na użyte w przepisie sformułowanie "powstania prawa", a nie "ustalenia prawa" konieczne jest zastosowanie przepisów dotychczasowych, mimo braku wydania decyzji przed dniem 31 grudnia 2023 r. Dotychczasowe przepisy należy zatem stosować w odniesieniu do wnioskodawców, którzy do 31 grudnia 2023 r. złożyli wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i spełnili określone w ustawie przesłanki jego przyznania z uwzględnieniem art. 24 ust. 2 u.ś.r. (por. wyrok WSA w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 18 lipca 2013 r., II SA/Go 552/13 i wyrok WSA w Rzeszowie z 27 lutego 2024 r., sygn. akt II SA/Rz 1991/23).

Mając powyższe na uwadze Sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji. Podstawą prawną orzeczenia Sądu był art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135 ustawy z 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2023 r., poz. 1634; dalej p.p.s.a.). Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ uwzględni stanowisko zawarte w niniejszym wyroku.

O kosztach orzeczono na zasadzie art. 200 p.p.s.a. w art. 205 par. 2 p.p.s.a. Stosownie do tych przepisów, w razie uwzględnienia skargi przez sąd pierwszej instancji przysługuje skarżącemu od organu, który wydał zaskarżony akt, zwrot kosztów postępowania niezbędnych do celowego dochodzenia praw, co obejmuje także wynagrodzenie zawodowego pełnomocnika reprezentującego skarżącego. Wysokość tego wynagrodzenia ustalona została w oparciu o par. 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. 2023 r., poz. 1964).