Wyrok WSA we Wrocławiu, sygn. akt IV SA/Wr 363/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Data orzeczenia: 2024-03-07 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: *Oddalono skargę w całości
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1, ust. 1a, ust. 1b
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Gabriel Węgrzyn (sprawozdawca), Sędziowie: Sędzia WSA Anetta Makowska-Hrycyk, Sędzia WSA Katarzyna Radom, po rozpoznaniu w dniu 7 marca 2024 r. w Wydziale IV na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi E. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Legnicy z dnia 17 marca 2023 r. nr SKO/RŚ-423/153/2023 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę w całości.


UZASADNIENIE

Decyzją z 17 III 2023 r. (nr SKO/RŚ-423/153/2023) Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Legnicy (dalej jako "SKO"), po rozpatrzeniu odwołania E. K. (dalej jako "skarżący"), utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Miasta i Gminy Świerzawy z dnia 23 I 2023 r. (nr 000038/SP/01/2023) odmawiającą skarżącemu przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wnioskowanego na małżonkę G. K.

Powyższą decyzję wydano w następujących okolicznościach sprawy:

Skarżący w dniu 9 XII 2022 r. złożył wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną żoną G. K. Do wniosku załączono m.in. orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności wydane przez Powiatowy Zespól ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Złotoryi nr [...] z dnia 5 X 2022 r.

W toku przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego, w tym wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 28 XII 2022 r., ustalono, że małżonka skarżącego cierpi na przewlekłe schorzenia układu oddechowego w tym nowotwór złośliwy płuc po radioterapii i chemioterapii, przewlekłą obturacyjną chorobę płuc, zespół bezdechu śródsennego, zapalenie płuca prawego, stan po tracheotomii. Ponadto ww. jest po leczeniu operacyjnym szyjki macicy. Leczy się również na nadciśnienie tętnicze II stopnia. W wywiadzie stan po appendektomii (chirurgiczne usunięcie wyrostka robaczkowego - przypis Kolegium), czerwienica prawdziwa, skrzywienie kręgosłupa piersiowego. Wymaga co pół godziny mierzenia saturacji. G. K. w związku z niewydolnością oddychania wymaga wsparcia poprzez podłączenie do respiratora, jest pod stałą opieką lekarza [...] w Poradni P. w S. Małżonka skarżącego po mieszkaniu porusza się samodzielnie, jednak jest cały czas pod kontrolą drugiej osoby (męża bądź córki), nie jest w stanie wykonywać samodzielnie podstawowych obowiązków związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego, wymaga pomocy przy ubieraniu się, kąpieli, codziennej toalecie. Skarżący sprawuje opiekę nad żoną oraz wykonuje czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego, tj. robienie zakupów, pranie, sprzątanie, przygotowywanie posiłków, leków, palenie w piecu itp. W opiece nad żoną pomaga również córka M. B., która zamieszkuje na pierwszym piętrze tego samego budynku co rodzice. M. B. dozuje matce leki, pomaga przy codziennej toalecie, przygotowuje i podaje posiłki, leki, umawia wizyty lekarskie, itp. Skarżący pracował do 31 X 2022 r. na stanowisku operatora urządzeń przeróbki kamienia, zaś stosunek pracy ustał z przyczyn niedotyczących pracownika.

Decyzją z dnia 23 I 2023 r. (nr 000038/SP/01/2023) organ I instancji odmówił przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego. Podkreślił, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia przez wnioskodawcę zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania stałej, nieprzerwanej opieki nad bliską osobą niepełnosprawną legitymującą się właściwym orzeczeniem. Nie może być traktowane jako zastępcze źródło dochodu. Wyjaśnił przy tym, że z wywiadu środowiskowego wynika, że w opiece nad żoną pomaga skarżącemu córka M. B., która zamieszkuje wraz z rodzicami i po pracy zajmuje się niepełnosprawną matką. Pozostałe dzieci: K. Ł., J. K., P. K. i B. K. mogłyby i powinny współuczestniczyć w tejże opiece w formie świadczenia usług osobistych lub w formie świadczeń pieniężnych, czyli opłacania opiekunki, która zajmie się G. K. Zobowiązania rodzinne i zawodowe dzieci nie są szczególnymi okolicznościami uniemożliwiającymi sprawowanie opieki, zwłaszcza nad niepełnosprawnym rodzicem. Wskazano, iż zgodnie z art. 87 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, rodzice oraz dzieci powinni wspierać się wzajemnie. Poprzez wzajemne wsparcie, o którym mowa w art. 87 rozumie się pomoc materialną, psychiczne wsparcie w chorobie, niepełnosprawnościach, pomoc w podejmowaniu ważnych decyzji lub załatwianiu spraw życiowymi oraz pomoc fizyczna przy wykonywaniu różnych czynności życiowych. Wzajemne wsparcie pomiędzy rodzicami i dziećmi powinno być całkowicie bezinteresowne, co wynika przede wszystkim z norm moralnych.

SKO, po rozpatrzeniu odwołania skarżącego, decyzją z 17 III 2023 r. (nr SKO/RŚ-423/153/2023) utrzymało decyzję organu I instancji w mocy.

W uzasadnieniu decyzji odwoławczej powołano przepisy art. 17 ustawy z 28 XI 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 390, ze zm.), dalej "uośr" oraz orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 X 2014 r. (sygn. akt K 38/13). Wyjaśniono, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje wyłącznie w przypadku gdy sprawowana opieka jest tego rodzaju, że wyklucza możliwość podjęcia jakiegokolwiek zatrudnienia lub wymusza rezygnację z pracy. Zdaniem SKO w okolicznościach sprawy taka sytuacja nie wystąpiła. Skarżący nie rozwiązał bowiem stosunku pracy z powodu konieczności sprawowania opieki. Ustanie stosunku pracy nastąpiło bowiem z inicjatywy pracodawcy. Z akt sprawy nie wynika, aby małżonka skarżącego była osobą leżącą, bądź miała problemy z poruszaniem się, czy problemy, które wykluczają samodzielne zrobienie pomiaru saturacji (do tego celu służą proste urządzenia, których obsługa nie jest skomplikowana), zażycie wcześniej przygotowanych dawek lekarstw, podgrzanie wcześniej przygotowanego posiłku, czy przygotowanie i przeprowadzenie inhalacji. W pomocy świadczonej na rzecz G. K. bierze udział zamieszkująca wspólnie z rodzicami córka M. B., która - zgodnie z oświadczeniem skarżącego z dnia 28 XII 2022 r. oraz jego małżonki z dnia 10 I 2023 r. - dozuje leki, umawia wizyty lekarskie uczestnicząc przy nich na zmianę ze skarżącym, pomaga przy kąpieli. Ponadto - według wyjaśnień złożonych podczas rodzinnego wywiadu środowiskowego - córka M. B. po powrocie z pracy pomaga ojcu w przygotowywaniu obiadu, jak też świadczy pomoc swojej matce w wieczornej toalecie i przygotowaniu do snu. Zdaniem SKO, w świetle ustalonego w sprawie stanu faktycznego, brak jest podstaw do stwierdzenia, iż zakres opieki, jaką świadczy skarżący wobec swojej żony wyklucza podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy.

W skardze na decyzję SKO skarżący wniósł o: uchylenie decyzji organów obu instancji, zobowiązanie organów do realizacji wskazań; skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym oraz zasądzenie kosztów postępowania sądowego. Zarzucono przy tym naruszenie:

1) art. 17 ust. 1 pkt 4 uośr poprzez:

- zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez organ, że zakres opieki świadczonej przez skarżącego nie wypełnia dyspozycji tego przepisu, podczas gdy osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym wymaga – w zależności od schorzenia oraz aktualnego stanu zdrowia – opieki stałej lub długotrwałej, lecz niekoniecznie całodobowej, co nie wpływa na uprawnienie opiekuna do świadczenia pielęgnacyjnego;

- zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez organ, że brak jest związku pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącego zatrudnienia a sprawowaniem przez niego opieki nad żoną, podczas gdy w sprawie taki związek przyczynowo-skutkowy istnieje, oraz pominięcie, że przesądzające znaczenie ma fakt pozostawania skarżącego bez zatrudnienia, bez względu na to, czy oznacza ono rezygnację z trwającego stosunku prawnego, czy też niepodejmowanie pracy;

2) art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 § 1 oraz art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, tj. faktycznego zakresu opieki, co skutkowało odmowa ustalenia skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

W motywach skargi podniesiono, że nie ma podstaw do uznania, że świadczenie pielęgnacyjne może być przyznane wyłącznie w przypadku, gdy czynności pielęgnacyjne wykonywane są bez przerwy przez 24 godziny na dobę. Chodzi tu bowiem o opiekę stałą i długoterminową. Zaznaczono, że opieka nad żona zajmuje skarżącemu cały dzień, co wynika z okoliczności sprawy. Powołano się przy tym na orzecznictwo sądów administracyjnych celem potwierdzenia, że istotne znaczenie w sprawie mogą też mieć czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego, bowiem mogą być one traktowane jako szeroko rozumiane czynności opiekuńcze.

W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie i rozpatrzenie sprawy w trybie uproszczonym, podtrzymując zasadniczo argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje:

Zaskarżona decyzja nie narusza przepisów prawa.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 uośr (według stanu prawnego na dzień wydania decyzji odwoławczej – Dz.U. z 2023 r., poz. 390), świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 VI 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 II 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Stosownie do art. 17 ust. 1a uośr, osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Zgodnie z art. 17 ust. 1b uośr, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.

Przy interpretacji art. 17 ust. 1b uośr należy wziąć pod uwagę, że Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 21 X 2014 r. (sygn. akt K 38/13) stwierdził, że art. 17 ust. 1b uośr w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP (Dz.U z 2014 r., poz. 1443).

W świetle powyższego stwierdzić trzeba, że okoliczność powstania u małżonki skarżącego niepełnosprawności po upływie lat wskazanych w art. 17 ust. 1b uośr, nie mogła stanowić podstawy do odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Rację natomiast mają jednak organy obu instancji stwierdzając, że w sprawie nie wystąpiła przesłanka w postaci konieczności sprawowania przez skarżącego stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy wymagającej z jego strony rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.

Jakkolwiek przesłanka ta nie została ustawowo zdefiniowana, to jednak była wielokrotnie analizowana w orzecznictwie sądów administracyjnych, w wyniku czego wykrystalizował się określony sposób jej rozumienia. Przede wszystkim trzeba zaznaczyć, że cel i istota świadczenia pielęgnacyjnego pozwalają wskazać, że w art. 17 ust. 1 uośr chodzi o ustawiczną opiekę sprawowaną nad osobą niepełnosprawną. Punkt ciężkości w tym zakresie tkwi w stałości opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, a to oznacza, że opieka ta powinna być sprawowana codziennie. Opiekun musi pozostawać do dyspozycji podopiecznego - udzielając pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość niesienia pomocy. W orzecznictwie trafnie podnosi się, że opieka uprawniająca do świadczenia pielęgnacyjnego jest takim rodzajem opieki, którego skutkiem jest brak możliwości pogodzenia jej wykonywania i jednoczesnego świadczenia czynności zarobkowych. Innymi słowy, to konieczność sprawowania określonej formy opieki stanowi przyczynę rezygnacji z zatrudnienia. Do cech takiej opieki należy zaliczyć długoterminowość jej sprawowania lub trwały charakter. Opieka ta nie może zatem być świadczona niecodziennie, a jeżeli nawet codziennie, to wyłącznie przez część doby (zob. wyrok NSA z 23 I 2024 r., I OSK 50/23 – publ. CBOSA). Przepis art. 17 ust. 1 pkt 4 uośr należy stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest więc przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawną osobą, gdyż wynika ona z obowiązku alimentacyjnego, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania i w związku z tym świadczenie to nie może być traktowane jako zastępcze źródło dochodu, a jako rekompensata za rezygnację z pracy z uwagi na rzeczywistą konieczność sprawowania opieki nad osobą bliską, która jej wymaga. Innymi słowy, musi istnieć bezpośredni związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem) a sprawowaną opieką. Natomiast w sytuacji, gdy opieka nad daną osobą nie nosi cech opieki stałej (ciągłej) lub długotrwałej, taki związek przyczynowo-skutkowy nie istnieje (zob. wyrok NSA z 9 I 2024 r., I OSK 2449/22 – publ. CBOSA). Warto też zaznaczyć, że sama nazwa określająca charakter świadczenia jako "pielęgnacyjny" sugeruje, że chodzi zasadniczo o opiekę pielęgnacyjną, związaną z ustaloną niepełnosprawnością.

Z ustaleń faktycznych wynika, że małżonka skarżącego posiada znaczny stopień niepełnosprawności ustalony orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnoprawności w Złotoryi (nr PZON.8321.10875.2022) z dnia 5 X 2022 r. z przyczyny określonej symbolem 07-S oznaczającym choroby układu oddechowego i krążenia. Orzeczenie wydano do dnia 31 X 2024 r., datując stopień niepełnosprawności od dnia 7 VI 2018 r. Jak wynika z Karty Informacyjnej sporządzonej w dniu 28 XI 2022 r. w Szpitalu Powiatowym w Z., G. K. cierpi na przewlekłe schorzenia układu oddechowego w tym nowotwór złośliwy płuc po radioterapii i chemioterapii, przewlekłą obturacyjną chorobę płuc, zespół bezdechu śródsennego, zapalenie płuca prawego, stan po tracheotomii. Ponadto ww. jest po leczeniu operacyjnym szyjki macicy. Leczy się również na nadciśnienie tętnicze II stopnia.

Jak zaś wynikało z ustaleń wywiadu środowiskowego, skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z małżonką, w tym samym budynku zamieszkuje również córka M. B. Małżonka skarżącego jest osobą kontaktową, świadomą, samodzielnie spożywa posiłki oraz przyjmuje leki. Nie jest osobą leżącą, kontroluje potrzeby fizjologiczne, nie używa pampersów, po mieszkaniu porusza się samodzielnie, lecz pod kontrolą osoby drugiej, co daje jej poczucie bezpieczeństwa. Nie jest w stanie wykonywać większości obowiązków dotyczących prowadzenia gospodarstwa domowego, wymaga pomocy przy ubieraniu się, kąpieli, przygotowaniu posiłków oraz leków. Przyjmuje na stałe leki zalecone przez lekarza trzy razy dziennie oraz dwa razy dziennie inhalacje. Trzy razy w tygodniu jest poddawana rehabilitacji, która odbywa się w miejscu zamieszkania, raz w tygodniu do G. K. przyjeżdża lekarz wentylacji domowej wraz z pielęgniarką. Ustalono też, że skarżący sprawuje opiekę nad żoną oraz wykonuje czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego, tj. robienie zakupów, pranie, sprzątanie, przygotowywanie posiłków, leków, palenie w piecu, itp. W opiece nad żoną pomaga również córka M. B., która zamieszkuje na pierwszym piętrze tego samego budynku co rodzice. M. B. dozuje matce leki, pomaga przy codziennej toalecie, przygotowuje i podaje posiłki, leki, umawia wizyty lekarskie, itp.

W ocenie Sądu opisane wyżej okoliczności nie dają podstaw do uznania, że skarżący sprawuje opiekę pielęgnacyjną wykluczającą możliwość podjęcia, czy kontynuowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Rację ma SKO stwierdzając, że skoro skarżący dzieli opiekę nad żoną z mieszkającą w tym samym budynku córką, M. B., to brak jest podstaw do uznania, że nie może on podjąć jakiegokolwiek zatrudnienia. Nie kwestionując faktu zaangażowania się skarżącego w opiekę nad małżonką, ani też tego, że niewątpliwie wymaga ona pomocy w zaspokajaniu swoich potrzeb życiowych, to jednocześnie trzeba zauważyć, że nie jest ona osobą leżącą, samodzielnie spożywa posiłki i zażywa podane leki. Jest też osobą w pełni świadomą, kontaktową z prawidłowym rozeznaniem sytuacji. Wymaga pomocy przy ubieraniu, kąpieli, a także przy przygotowywaniu posiłku. Nadto również, przy wizytach lekarskich. Całokształt ustaleń faktycznych odnoszących się do zakresu czynności opiekuńczych nie uzasadnia jednak podglądu, że sprawowana przez skarżącego opieka jest na tyle intensywna, że stanowi obiektywną przeszkodę dla podjęcia zatrudnienia lub innych form zarobkowania. Na uwagę zasługują przy tym wnioski wywiadu środowiskowego, z których wynika, że skarżący deklarował zamiar pójścia do pracy, ale tylko wówczas, gdyby zarobki były zbliżone do jego dotychczasowych wynagrodzeń za pracę, tj. ok 4 500 zł miesięcznie.

W świetle powyższych okoliczności nie mogą zostać uwzględnione argumenty skargi podnoszące, że opieka zajmuje skarżącemu cały dzień i uniemożliwia podjęcie zatrudnienia. Z wyjaśnień skarżącego złożonych w dniu 28 XII 2022 r. wprost wynika, że po południu opiekę przejmuje córka, co zresztą potwierdziła także małżonka skarżącego. Skarżący dzieli więc opiekę z córką i choćby tylko z tego względu nie można zaakceptować twierdzenia o braku możliwości podjęcia przez skarżącego jakiejkolwiek pracy. Organy nie naruszyły zatem przepisów postępowania, jak również prawidłowo zinterpretowały i zastosowały art. 17 ust. 1 pkt 4 uośr.

Wobec powyższego Sąd orzekł na zasadzie art. 151 ppsa.

Sąd rozpoznał skargę na posiedzeniu niejawnym, w postępowaniu uproszczonym, na podstawie art. 119 pkt 2 ppsa.