Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt VII SA/Wa 693/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2023-07-12 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6361 Rejestr  zabytków
Hasła tematyczne: Zabytki
Skarżony organ: Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art 13 ust 1-3 i art. 3 pkt 1-2
journal: Dz.U. 2021 poz 710
law: Ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami.
article: art. 151
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Bogusław Cieśla, Sędziowie sędzia WSA Artur Kuś, asesor WSA Aneta Żak (spr.), Protokolant st. spec. Eliza Jędrasik po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 lipca 2023 r. sprawy ze skargi O. S.A. z siedzibą w P. na decyzję Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 20 stycznia 2023 r. znak: DOZ-OAiK.650.398.2022.UB w przedmiocie skreślenia z rejestru zabytków oddala skargę


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z 20 stycznia 2023 r. znak: DOZ-OAiK.650.398.2022.UB Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego, działając na podstawie art. 7 pkt 1, art. 13 ust. 1, 2, 5 i 6 oraz art. 89 pkt 1 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 840), dalej: u.o.z. oraz art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 2000 ze zm.), dalej: k.p.a., utrzymał w mocy decyzję własną z 21 kwietnia 2022 r. znak: DOZ-OAiK.650.1292.2021.ML.4 odmawiającą skreślenia z rejestru zabytków budynku gazowni miejskiej w zakresie części głównej i południowej wraz z południową częścią dobudówki zachodniej, oznaczonej na załączniku graficznym symbolem "A", przy ul. [...] w R., wpisanych do rejestru zabytków pod numerem [...] decyzją Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w O. z [...] września 1992 r., znak: [...] , zmienioną decyzją Warmińsko-Mazurskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków z 19 września 2003 r. znak: SOZ-3779- IZN-5340-168/2003 oraz odmawiającą skreślenia z rejestru zabytków terenu działki nr ew. [...] obręb[...], wpisanego do tego rejestru jako bezpośrednie otoczenie budynku gazowni miejskiej przy ul. [...] w R. oraz skreślającą z rejestru zabytków część północną i zachodnią budynku gazowni miejskiej oznaczoną na załączniku graficznym symbolem "B".

Decyzja ta została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym.

Wskazaną powyżej decyzją z [...] września 1992 r. Wojewódzki Konserwator Zabytków w O. wpisał do rejestru zabytków województwa o.o pod nr [...] gazownię przy ul. [...] w R. w granicach działek nr [...]. W uzasadnieniu tej decyzji wskazano, że przedmiotowa gazownia, zbudowana w 1887 r., modernizowana i rozbudowana w 1905 r., jest zabytkowym obiektem techniki i składa się z trzech naw o zróżnicowanej szerokości i wysokości. Nawa środkowa - główna pierwotnie pełniła funkcję piecowni. W nawie południowej mieściła się część socjalna, nawa północna mieściła urządzenia technologiczne (aparatownię i pomiarownię) oraz zbiorniki smoły. Zachodni fragment obiektu mieścił skład węgla, warsztat, masownię i osadniki technologiczne.

Ww. decyzja wpisowa z [...] września 1992 r. została zmieniona decyzją Warmińsko - Mazurskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków z 19 września 2003 r. w zakresie nazwy obiektu, granic jego ochrony i opisu. Nazwa obiektu została określona jako: "gazownia miejska, w skład której wchodzą: budynek technologiczny gazowni (oznaczony I na załączniku nr 1 do decyzji) i zbiornik na gaz (oznaczony II na załączniku nr 1 do decyzji) i ich bezpośrednie otoczenie - działki wydzielone geodezyjnie [...], [...] obręb[...]". W ww. decyzji z 2003 r. sprecyzowano przebieg granic ochrony konserwatorskiej, co zostało odzwierciedlone na załączniku graficznym do tej decyzji, zaś w zakresie opisu obiektu, do dotychczasowej treści decyzji z [...] września 1992 r. zostało dodane: "W skład gazowni miejskiej wchodzi także zbiornik na gaz, funkcjonalnie związany z budynkiem technologicznym gazowni. Zbiornik wykonany został z konstrukcji metalowej, obecnie zaadoptowany jest na garaż".

Pismem z 13 września 2021 r. spółka P. S.A., użytkownik wieczysty działki ew. nr [...] i właściciel budynku gazowni, wniosła o skreślenie z rejestru zabytków budynku technologicznego gazowni miejskiej i jego bezpośredniego otoczenia, tj. działki nr [...] , obręb [...], o powierzchni 0,3413 ha, będącego składnikiem gazowni miejskiej wpisanej do rejestru zabytków pod numerem nr [...]. W ocenie wnioskodawcy, przedmiotowy budynek uległ zniszczeniu w stopniu powodującym utratę jego wartości zabytkowej, tj. uległ całkowitej degradacji technicznej, a jego istniejące elementy przekroczyły projektowane stany graniczne użytkowalności. Jednocześnie, zdaniem wnioskodawcy, stan budynku wyklucza przeprowadzenie prac konserwatorsko-remontowych, a elementy konstrukcyjne wraz z pozostałością ścian, pomimo doraźnych prac zabezpieczających, zagrażają bezpieczeństwu, a sam budynek może ulec zawaleniu. Wewnątrz budynku nie zachowały się żadne urządzenia technologiczne służące do produkcji gazu, które kwalifikowałyby obiekt jako zabytek techniki, zaś grunt na którym znajduje się budynek technologiczny gazowni jest zanieczyszczony, w związku z czym Spółka zobowiązana jest do remediacji terenu w celu przywrócenia nieruchomości do stanu zgodnego z wymogami rozporządzenia Ministra Środowiska z 1 września 2016 r. w sprawie sposobu prowadzenia oceny zanieczyszczenia powierzchni ziemi (Dz.U. z 2016 r. poz. 1395). Z uwagi na to, że źródło zanieczyszczenia zlokalizowane jest w gruncie pod budynkiem i w jego najbliższym otoczeniu, konieczna jest uprzednia rozbiórka budynku, a następnie wymiana i utylizacja zanieczyszczonego gruntu (remediacja). Wnioskodawca zwrócił ponadto uwagę na konieczność usunięcia i zutylizowania znajdujących się na części dachu płyt azbestowych. Do wniosku Spółka załączyła: 1) protokół kontroli Powiatowego Inspektora Nadzoru Budowlanego z 22.01.2020 r.; 2) "Ekspertyzę mykologiczną budynku dawnej gazowni –R.", wykonaną przez mgr inż. K.C. w maju 2021 r.; 3) "Opracowanie historyczne architektury budynku technologicznego dawnej gazowni miejskiej w R. na tle historii gazownictwa i architektury zakładów gazowniczych [...]", autorstwa dr. P.N.; 4) "Ekspertyzę techniczną określającą stan techniczny obiektu starej gazowni" autorstwa mgr. inż. D. C. oraz mgr. inż. L. T. z września 2012 r.; 5) "Dokumentację badań wstępnych i szczegółowych stanu środowiska gruntowo-wodnego na terenie działek [...] i [...], obr. [...], zlokalizowanych przy ul. [...] w R." mgr. inż. K.C.2 z listopada 2018 r. oraz 6) "Ekspertyzę techniczną budynku produkcyjnego starej gazowni, zlokalizowanego przy ul. [...] w R.", opracowaną przez mgr. inż. D.C. we wrześniu 2020 r.

Decyzją z 21 kwietnia 2022 r. (DOZ-OAiK.650.1292.2021.ML.4) Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego (dalej jako: MKiDN), na podstawie art. 7 pkt 1, art. 13 ust. 1, 2, 5 i 6 oraz art. 89 pkt 1 u.o.z.:

- odmówił skreślenia z rejestru zabytków budynku gazowni miejskiej w zakresie części głównej i południowej wraz z południową częścią dobudówki zachodniej, oznaczonej na załączniku graficznym symbolem "A", przy ul. [...] w R., wpisanych do tego rejestru pod numerem [...], decyzją Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w O. z [...].09.1992 r., znak: [...] , zmienioną decyzją Warmińsko-Mazurskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków z 19.09.2003 r., znak: SOZ-3779-IZN-5340-168/2003;

- odmówił skreślenia z rejestru zabytków terenu działki nr ew. [...] obręb[...], wpisanego do tego rejestru jako bezpośrednie otoczenie budynku gazowni miejskiej przy ul. [...] w R.;

- skreślił z rejestru zabytków część północną i zachodnią budynku gazowni miejskiej oznaczoną na załączniku graficznym symbolem "B".

Minister wskazał, że integralną częścią ww. decyzji jest załącznik graficzny z rzutem poziomym budynku gazowni miejskiej w R., na którym kolorem czerwonym oznaczono część budynku nadal podlegającą ochronie konserwatorskiej ("A"), natomiast kolorem zielonym oznaczono część budynku skreśloną z rejestru zabytków ("B").

MKiDN stwierdził, że pomimo wystąpienia niekorzystnych zjawisk prowadzących do miejscowej degradacji substancji materiałowej oraz osłabienia konstrukcji budynku gazowni w R. w obrębie jego części głównej i południowej wraz z południową częścią dobudówki zachodniej, oznaczonej symbolem "A", w odniesieniu do tych partii zabytku nie zachodzą przesłanki z art. 13 ust. 1 u.o.z., uzasadniające ich skreślenie z rejestru zabytków. Wskazane partie budynku gazowni zachowały wartości zabytkowe jako kluczowy element dawnej struktury zespołu gazowni miejskiej oraz cenny dokument historii R.. Zdaniem organu, nie zachodzą ponadto podstawy do skreślenia z rejestru zabytków bezpośredniego otoczenia ww. budynku, tj. działki ew. nr [...] . Pozostała część budynku gazowni, oznaczona symbolem "B", uległa zniszczeniu w stopniu niepozwalającym na wykonanie remontu, którego celem byłoby utrzymanie wartości zabytkowych tej partii obiektu, w związku z czym MKiDN uznał, że zachodzą okoliczności uzasadniające skreślenie z rejestru zabytków tej części budynku.

Uzasadniając to rozstrzygnięcie organ podał, że opiera się ono na wnioskach opinii sporządzonej w Narodowym Instytucie Dziedzictwa Oddział Terenowy w O. (dalej: NID) na potrzeby prowadzonego postępowania (tj. opinii z 26 stycznia 2022 r.), z której wynika, że oględziny obiektu potwierdziły zły stan zachowania budynku i zniszczenia w obrębie substancji zabytkowej. W świetle opinii, najbardziej zniszczone są dobudówki do bryły głównej, zwłaszcza zachodnia i północna, jednakże zakres stwierdzonych przekształceń i zniszczeń w obrębie budynku nie przesądza o całkowitej utracie wartości zabytkowych obiektu, będących podstawą wpisu do rejestru zabytków z uwagi na znaczny procent zachowanej oryginalnej substancji zabytkowej. W opinii wskazano, że z okresu wpisu do rejestru zabytków utrzymane w większości zostały oryginalne: plan, konstrukcja, bryła (część główna w całości), materiał, elewacje (w tym elementy dekoracyjne) oraz częściowo dachy i szczątkowo stolarka otworowa. Czytelne pozostają forma architektoniczna i dyspozycja większości elewacji. Obiekt zachował charakter architektoniczny pozwalający na interpretację jego pierwotnych funkcji i roli w zespole gazowni. Budynek w momencie wpisania do rejestru zabytków nie posiadał wyposażenia technicznego, niemniej jednak został uznany za zabytek techniki, jako przykład zanikających obiektów o funkcji gazowni, wyjątkowy na tle innych tego rodzaju gazowni funkcjonujących na terenie dawnych [...] ze względu na dekoracyjną elewację. Odnosząc się do przekazanych przez wnioskodawcę ekspertyz dotyczących oceny stanu technicznego budynku, w opinii NID zauważono, iż pozbawione są one wyników badań, pomiarów i obliczeń dotyczących stanu technicznego poszczególnych elementów konstrukcyjnych budynku (badania zawiera tylko ekspertyza mykologiczna) oraz podkreślono, że ekspertyzy te dotyczą wartości użytkowej budynku i nie uwzględniają jego wartości zabytkowych, zaś opracowanie dotyczące zanieczyszczenia gruntu proponuje kilka wariantów jego remediacji. Opinia NID zawiera konkluzję, iż budynek gazowni w swojej strukturze posiada autentyczną substancję zabytkową i jest dokumentem historii materialnej - przykładem architektury przemysłowej obrazującym dzieje i procesy związane z przemianami epoki industrialnej XIX/XX w. i jednym z najbardziej wartościowych przykładów dziedzictwa przemysłowego w R.. W obecnym stanie zachowania nadal posiada wartości zabytkowe: historyczne (czas powstania), artystyczne (styl architektoniczne, miejsce w zespole) oraz naukowe (autentyzm substancji zabytkowej). Wartości te nie zostały podważone w nowych ustaleniach naukowych. W sprawie nie zachodzą więc ustawowe przesłanki pozwalające na skreślenie ww. obiektu z rejestru zabytków.

MKiDN podał następnie, że spółka P. ustosunkowując się do przedstawionej jej opinii NID, stwierdziła, iż przedmiotowa opinia w większości pomija argumentację wnioskodawcy, a przede wszystkim wybiórczo traktuje wszystkie przekazane materiały poprzez wskazywanie pojedynczych tez, które mogły zostać wyrwane z kontekstu. W ocenie strony, opinia NID powinna koncentrować się na walorach naukowych, artystycznych i historycznych przedmiotowego budynku w świetle przesłanek technicznych i faktycznych, zamiast zwalczać przedstawione ekspertyzy i opracowania, przygotowane przez profesjonalistów. Na gruncie konserwatorskim jej treść skupia się głównie na historii obiektu i opisach mówiących o jego przeszłości, tymczasem substancja zabytkowa budynku podlegała przebudowom i modernizacjom. Zdaniem strony, pierwotna substancja zabytkowa jest szczątkowa i jest zachowana w bardzo złym stanie technicznym i mikrobiologicznym. Znikome pozostałości walorów artystycznych widoczne są jedynie na ścianie frontowej, jednakże ocena wartości budynku wyłącznie na podstawie wybranej części nieruchomości może być mało miarodajna.

MKiDN, odnosząc się do opinii NID oraz ww. opisanego stanowiska Spółki, po analizie materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie stwierdził, że gazownia w R. jest obiektem kluczowym dla zespołu gazowni miejskiej, ściśle związanym z dziedzictwem technicznym R., dopełniającym historię rozwoju jego infrastruktury. Utrata jej walorów użytkowych nastąpiła wraz z postępem technologicznym i zmianą sposobu dostaw gazu mieszkańcom miasta w 1989 r., jednak okoliczność ta nie przesądza o braku wartości zabytkowych omawianego obiektu, a jego zachowana struktura dokumentuje ww. zmiany. Zdaniem organu, dane dotyczące rozbudowy i przekształceń omawianego obiektu wzbogacają dotychczasową wiedzę na jego temat, pozostając bez wpływu na ocenę stwierdzonych w 1992 r. wartości zabytkowych. Budynek gazowni jest oryginalnym elementem dawnego układu przestrzennego miasta oraz budynkiem o formach architektonicznych wynikających z wymogów technicznych obsługi dawnej infrastruktury produkcji gazu. Jest obiektem o czytelnej funkcji historycznej, chociaż aktualnie nieużytkowanym. W ocenie MKiDN, walor typologiczny ww. obiektu nie przesądza o braku jakichkolwiek wartości artystycznych, wpisując ten budynek w szerszy zasób obiektów o funkcjach gazowni, które powtarzając ogólny schemat architektoniczny posiadają odmienne formy i detale. Budynek gazowni reprezentuje architekturę utylitarną, a zatem projektowaną w celu zaspokojenia konkretnych potrzeb obsługi technicznej produkcji przemysłowej, a jej formy i detal odzwierciedlają warunki i czas, w których były wznoszone poszczególne części gazowni. Budynek zachował czytelny kontekst przestrzenny i znaczeniowy, co również pozwala na jasne ustalenie jego funkcji. Organ podkreślił, że brak wyposażenia technicznego ww. obiektu, zdemontowanego w 1989 r., był uwzględniony już w momencie jego wpisania do rejestru zabytków, więc w toku obecnego postępowania nie ma kluczowego znaczenia. W świetle powyższego MKiDN stwierdził, że wnioski przedstawione w opracowaniu historycznym budynku gazowni autorstwa dr. P.N. (specjalisty w zakresie archeologii) są zdecydowanie nietrafne, bowiem nie uwzględniają podstawowych faktów, a także doktryny zabytkoznawstwa oraz prawa ochrony zabytków.

Jak wskazał MKiDN, rozpatrzenie całości zgromadzonego materiału dowodowego prowadzi do wniosku, że w przedmiotowej sprawie nie zachodzą przesłanki pozwalające na skreślenie części budynku gazowni miejskiej. Jak wynika z treści karty ewidencyjnej, opracowanej w 1999 r., obiekt ten po wyłączeniu z użytkowania w 1989 r. w wyniku wieloletnich zaniedbań i braku remontów ulegał stopniowej degradacji. W końcu lat 90. XX w. wskazano na zawilgocenie ścian i fundamentów, częściową korozję chemiczną, korozję więźby dachowej i nieszczelność pokrycia dachowego, przy czym podkreślono załamanie dachu nad częścią zachodnią budynku, całkowity brak zadaszenia nad jego północnym segmentem oraz bardzo zły stan murów nośnych oraz brak stolarki otworowej w częściach północnej i zachodniej tego obiektu. W punkcie 20 karty ewidencyjnej podkreślono walory historyczno-techniczne i architektoniczne budynku produkcyjnego gazowni w R., zaś jako najpilniejszy postulat konserwatorski podniesiono konieczność przeprowadzenia prac zabezpieczających obiekt przed wpływem warunków atmosferycznych i dalszą jego dewastacją. Z akt sprawy nie wynika, aby zostały podjęte jakiekolwiek prace zabezpieczające i remontowe w budynku. W roku 2020 Warmińsko-Mazurski Wojewódzki Konserwator Zabytków przeprowadził kontrolę obiektu, w wyniku której, pismem z 9 sierpnia 2021 r., wydał właścicielom nieruchomości zalecenia konserwatorskie obejmujące nakazy: 1) usunięcia wszelkich samosiewów drzew i krzewów oraz wszelkiej roślinności wrastającej w fundamenty, elewację obiektu, jak również porastającą jego wnętrze; 2) uprzątnięcia wnętrza budynku z wszelkich zanieczyszczeń oraz zawalonego materiału konstrukcyjnego, stanowiącego ogniska korozji biologicznej; 3) dokonania niezbędnych napraw istniejącego pokrycia dachowego oraz zabezpieczenia korony murów w miejscach pozbawionych pokrycia oraz więźby dachowej; 4) wzmocnienia i zabezpieczenia przed zawaleniem osłabionych i uszkodzonych ścian budynku. Termin wykonania prac wskazanych w pkt 1-2 wyznaczono do 31.12.2021 r., natomiast wskazanych w pkt 3-4 - do 30.09.2022 r., jednakże zostały one wykonane jedynie w zakresie usunięcia samosiewów. Pozostałe zalecone prace stanowią roboty budowlane zmierzające do zabezpieczenia obiektu.

Minister wskazał następnie, że stan techniczny budynku produkcyjnego gazowni został odzwierciedlony zarówno w materiałach przekazanych przez wnioskodawcę (ekspertyzach technicznych budynku z 2012 r. i 2020 r. oraz ekspertyzie mykologicznej z 2021 r.), jak również w treści opinii Narodowego Instytutu Dziedzictwa z 2022 r. Dowody te potwierdzają silne zdegradowanie konstrukcji części północnej i zachodniej (poza pomieszczeniem od południa), których zły stan techniczny odnotowany był już w 1999 r. w treści karty ewidencyjnej zabytku. Brak działań remontowych i konserwatorskich doprowadził do tego, że obecnie z segmentu północnego zachowana jest wyłącznie ściana elewacji wschodniej i relikty ścian obwodowych, ta część praktycznie nie istnieje. Znaczna część dobudówki zachodniej również zachowała się wyłącznie w postaci ścian obwodowych, przy czym w partii południowej istnieje jeszcze kubatura przekryta dachem pulpitowym. W części północnej i zachodniej stopień degradacji obiektu osiągnął stan krytyczny, a zachowana substancja materiałowa w ograniczonym zakresie pozwala na konserwację zachowawczą. W odniesieniu do ww. partii obiektu, działania miałyby charakter niemal pełnej rekonstrukcji kubatur. Jednocześnie MKiDN podkreślił, że zachowana jest pełna struktura hali głównej oraz segmentu południowego budynku gazowni. Uszkodzenia tych części budynku wynikają z braku właściwego zabezpieczenia obiektu przed opadami atmosferycznymi, co powoduje korozję konstrukcji dachowych oraz zamakanie murów, które narażone są na działalność drobnoustrojów (grzyby, glony). W tej części budynek jednak nie ma widocznych odkształceń i większych ubytków w konstrukcji, a niekorzystne zjawiska mogą podlegać odwróceniu poprzez wprowadzenie izolacji murów, ich osuszenie i impregnację oraz wymianę skorodowanych elementów drewnianych, na co wskazano w ekspertyzie mikologicznej z 2021 r. Zdaniem organu, w aktualnym stanie zachowania czytelne są wszystkie elementy artykulacji architektonicznej ww. części budynku, niosące czytelne dane na temat czasu powstania gazowni, stylu architektonicznego oraz jej funkcji, co oznacza, że w tej części budynek ten zachował wartości zabytkowe, jako istotny dokument historii rozwoju R. oraz reprezentatywny przykład obiektu przemysłowego związanego z historyczną infrastrukturą miasta. Jednocześnie, w ocenie organu, okoliczności wykazane w materiale dowodowym jednoznacznie wskazują na to, że możliwe jest utrzymanie ww. wartości zabytkowych w części głównej oraz południowej wraz z południową częścią dobudówki zachodniej, oznaczonej symbolem "A". Natomiast stan zachowania części zachodniej i północnej ww. budynku oznaczonego symbolem "B" wypełnia ustawową przesłankę zniszczenia zabytku w stopniu powodującym trwałą utratę jego wartości.

Organ wskazał, że wziął pod uwagę podnoszone przez wnioskodawcę kwestie dotyczące zanieczyszczenia gruntu pod budynkiem gazowni i tym zakresie stwierdził, że ustalenia zawarte w dokumentacji badań stanu środowiska gruntowo-wodnego z 2018 r. lokalizują dół smołowy w obrębie zachodnio-północnej części obiektu, przy czym obejmują również fragment budynku głównego gazowni. W tej sytuacji, zdaniem organu, skreślenie z rejestru zabytków najsilniej zdegradowanej części omawianego budynku, oznaczonej symbolem "B", pozwala na remediację gruntu działki ew. nr [...] . Prace te nie wymagają natomiast skreślenia z rejestru zabytków całości terenu ww. działki, która została wpisana do rejestru zabytków jako bezpośrednie otoczenie budynku produkcyjnego gazowni w R.. Teren ten, zgodnie z art. 3 pkt 15 u.o.z., został wyznaczony w decyzji o wpisie tego terenu do rejestru zabytków z 19 września 2003 r. w celu ochrony wartości widokowych zabytku oraz jego ochrony przed szkodliwym oddziaływaniem czynników zewnętrznych. Remediacja gruntu, bez zmiany zagospodarowania terenu działki ew. nr [...] , nie pozbawia tej nieruchomości roli otoczenia zabytku. Organ stwierdził, że w odniesieniu do okoliczności, usytuowania części dołu smołowego pod częścią główną budynku, który zachował wartości zabytkowe, konieczne jest ustalenie rzeczywistego zasięgu ww. zanieczyszczenia, a następnie opracowanie programu prac jego oczyszczenia i ustabilizowania fundamentów ww. obiektu, w celu utrzymania tego zabytku w jak najlepszym stanie. Na tym etapie postępowania nie zostało bowiem udowodnione, aby prace te były technicznie niemożliwe. Jednocześnie dodał, ż usunięcie płyt azbestowych pozostaje bez wpływu na sposób rozpatrzenia niniejszej sprawy, bowiem dotyczy prac budowlanych, które są akceptowalne z punktu widzenia ochrony zabytków i powinny zostać wykonane ramach remontu konserwatorskiego zachowanej części budynku gazowni oznaczonej symbolem "A".

W wyniku rozpoznania wniosku P. S.A. o ponowne rozpatrzenie ww. sprawy i skreślenie z rejestru zabytków także części głównej i południowej wraz z południową częścią dobudówki zachodniej budynku gazowni miejskiej w R., MKiDN wydał opisaną na wstępie decyzję z 20 stycznia 2023 r. utrzymującą decyzję tego organu z 21 kwietnia 2022 r. w mocy.

W jej uzasadnieniu organ podał, że na obecnym etapie postępowania Spółka wniosła o rozszerzenie materiału dowodowego o "ekspertyzy konstrukcyjne mogące potwierdzić tezę, iż cały budynek uległ całkowitej degradacji technicznej, a jego istniejące elementy przekroczyły projektowane stany graniczne użytkowalności, przez co budynek jest w stanie awaryjnym i wyklucza to przeprowadzenie jakichkolwiek prac konserwatorsko-remontowych". Strona wniosła także o uzupełnienie materiału dowodowego "w zakresie ustalenia rzeczywistego zasięgu zanieczyszczenia i faktycznych możliwości jego usunięcia w bryle budynku bez naruszenia integralności jego konstrukcji". MKiDN podał ponadto, że Spółka dołączyła do akt sprawy ekspertyzę stanu technicznego budynku sporządzoną w maju 2022 r. przez dr. inż. P. B., której celem było określenie stanu technicznego obiektu na dzień sporządzenia oględzin (tj. 10 maja 2022 r.). Zakresem ekspertyzy, jak wskazał organ, objęto oględziny, opis aktualnego stanu technicznego, wydanie zaleceń oraz wykonanie podstawowych obliczeń statyczno-wytrzymałościowych. W zaleceniach sformułowanych w omawianym opracowaniu wskazano na "możliwie jak najszybszą rozbiórkę obiektu". Oceniono także, że "istnieje duże ryzyko i prawdopodobieństwo, że obiekt ten może ulec samoistnemu zawaleniu ze względu na degradację ściany fundamentowej północnej", a ponadto "każda ewentualna próba rewitalizacji tego obiektu wiąże się w pierwszej kolejności z koniecznością rozbiórki znacznej części konstrukcji łącznie z dachem, częścią ścian i fundamentów, remediacją, stabilizacją geotechniczną podłoża gruntowego pod całością obiektu a dopiero potem podjęciem prac odtworzeniowych", przy czym "koszt remontu wielokrotnie przewyższa komercyjną wartość obiektu". W odniesieniu do powyższych ustaleń MKiDN przypomniał, że zgodnie z art. 13 ust. 1 u.o.z. można skreślić zabytek wpisany do rejestru, który uległ zniszczeniu w stopniu powodującym utratę jego wartości historycznej, artystycznej lub naukowej albo którego wartość będąca podstawą wydania decyzji o wpisie do rejestru nie została potwierdzona w nowych ustaleniach naukowych. Po ponownej analizie całego materiału dowodowego, organ uznał, że w omawianej sprawie nie zaszły żadne nowe okoliczności prawne lub faktyczne pozwalające na skreślenie z rejestru zabytków całego budynku gazowni miejskiej w R. oraz jego otoczenia i – jego zdaniem - podane w decyzji z 21 kwietnia 2022 r. argumenty merytoryczne przemawiające za odmową skreślenia z rejestru zabytków części głównej i południowej przedmiotowego budynku zachowały swoją aktualność.

Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na opisaną powyżej decyzję MKiDN wniósł P.2 Spółka Akcyjna z siedzibą w P. (dalej jako: skarżący) jako następca prawny spółki P. S.A. z siedzibą w W., obecnie: O. z siedzibą w P.. Skarżący podał, że zaskarża decyzję MKiDN z 20 stycznia 2023 r. (znak: DOZ-OAiK.650.398.2022.UB), utrzymującą w mocy decyzję tego organu z 21 kwietnia 2022 r. (znak: DOZ-OAiK.650.1292.2021.ML.4) w części, w jakiej na jej mocy MKiDN odmówił skreślenia z rejestru zabytków budynku gazowni miejskiej w zakresie części głównej i południowej wraz z południową częścią dobudówki zachodniej, oznaczonej na załączniku graficznym symbolem "A", oraz odmówił skreślenia z rejestru zabytków terenu działki nr ewidencyjny [...] obręb[...], wpisanego do tego rejestru jako bezpośrednie otoczenie budynku gazowni miejskiej.

Skarżący zarzucił wydanie zaskarżonej decyzji, w powyżej określonym zakresie, z naruszeniem:

1) przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy:

a) art. 7, art. 77 § 1 i 80 k.p.a., polegającym na dokonaniu niepełnej i nieprawidłowej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, w szczególności poprzez pominięcie okoliczności wynikających z dokumentacji technicznej przedłożonej przez skarżącego, w tym, w szczególności "Ekspertyzy stanu technicznego budynku byłej gazowni zlokalizowanej na działce nr [...] obręb[...] - Miasto, sporządzonej przez dr. inż. P.B. w maju 2022 r." oraz "Opracowania historycznego architektury budynku technologicznego dawnej gazowni miejskiej w R. na tle historii gazownictwa i architektury zakładów gazowniczych [...]" autorstwa dr. P.N., wskazujących na konieczność dokonania jak najszybciej rozbiórki obiektu oraz ryzyko i prawdopodobieństwo, że obiekt ten może ulec samoistnemu zawaleniu ze względu na degradację ściany fundamentowej północnej" oraz wskazujących na to, że "każda ewentualna próba rewitalizacji tego obiektu wiąże się w pierwszej kolejności z koniecznością rozbiórki znacznej części konstrukcji łącznie z dachem, częścią ścian i fundamentów, remediacją, stabilizacją geotechniczną podłoża gruntowego pod całością obiektu, a dopiero potem podjęciem prac odtworzeniowych", i oparcie się przez organ wyłącznie na ustaleniach przyjętych na podstawie "Opinii Narodowego Instytutu Dziedzictwa" z 22 stycznia 2022 r., które były przez skarżącego kwestionowane, co w konsekwencji doprowadziło do mylnego uznania, iż w odniesieniu do ww. obiektu nie zachodzą przesłanki określone w art. 13 ust. 1 u.o.z. warunkujące skreślenie przedmiotowego obiektu z rejestru zabytków, gdyż obiekt nie uległ zniszczeniu w stopniu powodującym utratę wartości zabytkowych będących podstawą wpisu do rejestru zabytków;

b) art. 80 k.p.a. poprzez błędną ocenę zgromadzonych dowodów, w szczególności poprzez przyjęcie, że:

1. w związku z ponownym rozpatrzeniem sprawy nie zaszły żadne nowe okoliczności prawne lub faktyczne pozwalające na skreślenie z rejestru zabytków całego budynku gazowni miejskiej w R. oraz jej otoczenia, podczas gdy po złożeniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżący przedłożył obszerną "Ekspertyzę stanu technicznego budynku byłej gazowni zlokalizowanej na działce nr [...] obręb[...] - Miasto, sporządzoną przez dr. inż. P.B. w maju 2022r", w której szczegółowo określono stan techniczny obiektu na dzień sporządzenia oględzin (10 maja 2022 r.), po dokonaniu precyzyjnych pomiarów i uzyskaniu wyników badań w odniesieniu do poszczególnych elementów konstrukcyjnych obiektu, które wykazały konieczność dokonania jak najszybciej rozbiórki obiektu;

2. skreślenie z rejestru zabytków najsilniej zdegradowanej części budynku gazowni miejskiej oznaczonej symbolem "B" pozwala na remediację gruntu działki ewidencyjnej nr [...] , podczas gdy brak jest w aktach sprawy opinii, która by potwierdzała taki stan rzeczy, w tym w szczególności faktyczną możliwość usunięcia zanieczyszczenia gruntu w bryle budynku głównego gazowni (część "A") bez naruszenia integralności jego konstrukcji;

3. ekspertyzy techniczne złożone przez skarżącego dotyczą wartości użytkowej budynku, nie uwzględniając jego wartości zabytkowych, podczas gdy stan techniczny obiektu określony w przedstawionych przez skarżącego w toku postępowania ekspertyzach technicznych i opiniach wpływa na stopień zachowania oryginalnej substancji zabytku (jego autentyzmu) i tym samym stanowi niewątpliwy wyznacznik i źródło wartości zabytkowych danego obiektu, a zatem ekspertyzy powyższe nie świadczą wyłącznie o wartości użytkowej budynku gazowni miejskiej, ale również albo przede wszystkim o wartości historycznej tego obiektu w stanie w jakim on się aktualnie znajduje; o skreśleniu obiektu z rejestru zabytków powinien decydować rzeczywisty jego stan w dniu wydawania decyzji;

c) art. 78 § 1 oraz 84 § 1 w zw. z art. 136 § 1 k.p.a. w zw. z art. 127 § 3 k.p.a. poprzez zaniechanie przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego w zakresie ustalenia faktycznej możliwości usunięcia zanieczyszczenia gruntu w bryle budynku głównego gazowni (część "A") bez naruszenia integralności jego konstrukcji, w świetle podnoszonych przez organ okoliczności, że nie zostało udowodnione, aby prace mające na celu oczyszczenie gruntu pod obiektem i ustabilizowanie fundamentów obiektu, w celu utrzymania tego zabytku w jak najlepszym stanie, były technicznie niemożliwe: w tej sytuacji należało uznać, że organ powinien dowód taki przeprowadzić w toku ponownego rozpatrzenia sprawy - skutkowało to nieuzasadnionym i bezpodstawnym uznaniem przez organ, że budynek ma wartość historyczną, artystyczną lub naukową, w sytuacji gdy prawidłowe, obiektywne i całościowe rozpatrzenie materiału dowodowego powinno prowadzić do wniosku, że budynek główny gazowni w aktualnym stanie zachowania nie ma wartości historycznej, artystycznej lub naukowej, ze względu na nieznaczny stopień zachowania oryginalnej substancji - brak autentyzmu, a brak autentyzmu obiektu przesądza o utracie wartości zabytkowych. Odmowa skreślenia obiektu z rejestru zabytków, gdyż nie uległ on zniszczeniu w stopniu powodującym utratę wartości zabytkowych będących podstawą wpisu do rejestru zabytków, została dokonana na podstawie niepełnej dokumentacji, bez przeprowadzenia właściwego postępowania dowodowego, na podstawie dowolnie ocenionego materiału dowodowego, bez uwzględnienia słusznego interesu skarżącego jako właściciela obiektu.

2) naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. art. 3 pkt 1-2 w związku z art. 13 ust. 1 i 3 u.o.z. poprzez dokonanie błędnej kwalifikacji i ustalenie, że budynek gazowni w zakresie części głównej i południowej wraz z południową częścią dobudówki zachodniej, oznaczonej na załączniku graficznym symbolem "A" do zaskarżonej decyzji posiada nadal wartość historyczną i artystyczną lub naukową, w sytuacji gdy w istocie obiekt ów uległ zniszczeniu w stopniu powodującym utratę jego wartości historycznej, artystycznej lub naukowej, ze względu na nieznaczny stopień zachowania oryginalnej substancji - brak autentyzmu, a brak autentyzmu obiektu przesądza o utracie wartości zabytkowych, co daje podstawy do jego skreślenia z rejestru zabytków, zgodnie z wnioskiem skarżącego.

W nawiązaniu do powyższych zarzutów, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 259 ze zm., dalej jako: p.p.s.a.), skarżący wniósł o: 1) uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji z 21 kwietnia 2022 r. w części w jakiej na odmawia ona skreślenia z rejestru zabytków budynku gazowni miejskiej w zakresie części głównej i południowej wraz z południową częścią dobudówki zachodniej, oznaczonej na załączniku graficznym symbolem "A", przy ul. [...] w R. oraz odmawia skreślenia z rejestru zabytków terenu działki nr ew. [...] , 2) zasądzenie kosztów postępowania od organu na rzecz skarżącego.

W odpowiedzi na skargę MKiDN wniósł o jej oddalenie, wskazując, że podtrzymuje stanowisko dotychczas zajęte w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył co następuje:

Skarga podlega oddaleniu. Sądowa kontrola objętych skargą decyzji Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego doprowadziła do uznania, że nie naruszają one prawa w sposób wskazany w art. 145 § 1 p.p.s.a.

Zakres wyjaśniającego postępowania dowodowego w kontrolowanej przez Sąd sprawie wyznaczał przepis art. 13 ust. 1 u.o.z., zgodnie z którym zabytek wpisany do rejestru, który uległ zniszczeniu w stopniu powodującym utratę jego wartości historycznej, artystycznej lub naukowej albo którego wartość będąca podstawą wydania decyzji o wpisie do rejestru nie została potwierdzona w nowych ustaleniach naukowych, zostaje skreślony z rejestru. Przepis ten stosuje się do skreślenia z rejestru części zabytku (art. 13 ust. 2 u.o.z.). Z rejestru skreśla się otoczenie zabytku, w przypadku skreślenia z rejestru tego zabytku (art. 13 ust. 3 u.o.z.). Na gruncie ww. przepisów w aktualnym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego jednolicie przyjmuje się, że przy wykładni art. 13 ust. 1 u.o.z. uwzględnić trzeba, że w myśl art. 6 ust. 1 tej ustawy, ochronie i opiece podlega zabytek bez względu na stan jego zachowania, stąd o pozbawieniu zabytku nieruchomego formy ochrony, jaką jest wpis do rejestru zabytków, nie decyduje stan jego zachowania, jego walor użytkowy czy estetyka, jaką prezentuje w chwili dokonywania takiej oceny. Zasadnicze znaczenie ma bowiem to, czy wartości chronione, które stanowiły podstawę dokonania wpisu, na skutek zniszczenia zabytku nie zostały utracone. Dopóki stopień zniszczenia obiektu zabytkowego nie osiągnie takiego rozmiaru, który nakazuje uznać, że obiekt ten nie przedstawia już żadnych wartości historycznych, artystycznych lub naukowych, dopóty zabytek nie może zostać skreślony z rejestru zabytków. Innymi słowy, podstawą skreślenia zabytku z rejestru może być wyłącznie ustalenie pozwalające stwierdzić, że określone zdarzenie lub proces doprowadziły do tego, iż można mówić o całkowitym, stałym, a przez to definitywnym pozbawieniu określonego zabytku nieruchomego jakiejkolwiek wartości historycznej, artystycznej lub naukowej uzasadniającej przekonanie, że jego ochrona leży w interesie społecznym. Wartość użytkowa obiektu jest wypadkową jego zużycia technicznego, niemniej nie odpowiada mu w pełni, co powoduje, że obiekt pozbawiony całkowicie właściwości użytkowych, nawet wtedy, gdy jego użytkownik nie stawia wysokich wymagań eksploatacyjnych, może pozostawać w takim stopniu zużycia, że wymagane jest jego zachowanie jako obiektu zdolnego w dalszym ciągu posiadać wartości przynależne zabytkowi (por. wyrok NSA z 7 lutego 2018 r., II OSK 896/16 powołany w najnowszym wyroku NSA z 21 czerwca 2023 r. II OSK 2207/20). W orzecznictwie przyjmuje się w związku z tym, że nawet bardzo znaczna utrata wartości oznacza, że jeszcze jakąś (nawet "szczątkową") wartość obiekt posiada, a w konsekwencji nie może być skreślony z rejestru (zob. wyroki NSA z 20 kwietnia 2023 r., II OSK 928/20; z 5 lipca 2022 r., II OSK 2146/19; z 25 czerwca 2014 r., II OSK 182/13) a także podkreśla, że zły stan techniczny obiektu, który stanowić może wystarczające uzasadnienie do jego rozbiórki ze względu na przepisy Prawa budowlanego, także nie jest okolicznością potwierdzającą samoistnie zaistnienie przesłanki określonej w art. 13 ust. 1 u.o.z. (por. wyrok NSA z 7 lutego 2018 r., II OSK 896/16). Nie jest nią również ocena opłacalności prowadzenia prac przy zabytku. Konieczność poniesienia nadmiernych i nieuzasadnionych ekonomicznie kosztów prac remontowych, czy też stan zniszczeń w obiekcie, które dyskwalifikują go jako bezpieczny obiekt budowlany, nie dowodzą samoistnie utraty wartości zabytkowych tego obiektu (por. wyrok NSA z 21 czerwca 2023 r. II OSK 2207/20).

Przenosząc powyższe na grunt rozpoznawanej sprawy, zdaniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, ocena wyrażona przez MKiDN w zaskarżonych decyzjach, zgodnie z którą część główna i południowa wraz z południową częścią dobudówki zachodniej budynku zabytkowej gazowni miejskiej w R. nie utraciła walorów zabytkowych, które stały za wpisaniem tego obiektu do rejestru zabytków, nie została podjęta z naruszeniem art. 13 ust. 1 w zw. z art. 3 pkt 1 u.o.z. W konsekwencji, nie można przyjąć, że zaistniały w związku z tym na gruncie tej sprawy określone w art. 13 ust. 3 u.o.z. warunki dla skreślenia z rejestru zabytków terenu działki nr ew. [...] obręb[...], wpisanego do tego rejestru jako bezpośrednie otoczenie budynku gazowni miejskiej przy ul. [...] w R..

Zdaniem Sądu, odpowiada przytoczonym powyżej poglądom judykatury stanowisko organu wyrażone w zaskarżonej decyzji, zgodnie z którym nie każdy uszczerbek w substancji zabytkowej może zostać zakwalifikowany jako urzeczywistniający przesłankę z art. 13 ust. 1 u.o.z. Organ poprawnie wskazał, że do utraty wartości zabytkowej obiektu może dojść na skutek jego zniszczenia, jednakże dla zaistnienia tej przesłanki konieczny jest bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy faktem częściowego czy całkowitego zniszczenia obiektu wpisanego do rejestru, a utratą przez ten obiekt wartości historycznej, artystycznej lub naukowej. W ocenie Sądu, MKiDN niewadliwie na gruncie tej sprawy przyjął, że takiego powiązania między aktualnym stanem tych części zabytkowej gazowni w R., w odniesieniu do których organ odmówił skreślenia tego obiektu z rejestru zabytków, a ich wartością, o której stanowi art. 13 ust. 1 u.o.z. nie ma.

Skoro zatem w postępowaniu prowadzonym w trybie wnioskowym, o którym stanowi art. 13 ust. 6 u.o.z. nie można abstrahować od wartości, które zdecydowały o wpisaniu danego obiektu do rejestru zabytków, to w rozważanym przypadku organ, po pierwsze, nie mógł pominąć, że w decyzji wpisowej z 1992 r. oraz zmieniającej ją decyzji Warmińsko-Mazurskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków z 19 września 2003 r. objęcie budynku gazowni w R. wraz z otoczeniem ścisłą ochroną konserwatorską uzasadniono wartością architektoniczną, historyczną i naukową tego obiektu, podkreślając, że przedmiotowy budynek, datowany na rok 1887, wybudowany wg wzorników dla obiektów techniki z końca XIX w., z użyciem form historyzujących, nawiązujących do neogotyku stanowi rzadki obecnie przykład istniejącej miejskiej zabudowy przemysłowej. W dacie wydania decyzji wpisowej obiekt pozbawiony był elementów wyposażenia.

Po wtóre, w nawiązaniu do ww. wartości, które legły u podstaw objęcia gazowni w R. indywidualną ochroną konserwatorską, organ przeprowadził postępowanie weryfikujące posiadanie aktualnie przez ten zabytek wartości, o których stanowi art. 13 ust. 1 u.o.z. Zdaniem Sądu, MKiDN miał podstawy zarówno by przyjąć, że stan zachowania części północnej i zachodniej budynku gazowni uzasadnia skreślenie jej z rejestru zabytków, gdyż te fragmenty zabytku, z uwagi na ich aktualny stan techniczny przestały być nośnikami wartości artystycznej, historycznej czy naukowej, jak i miał podstawy by uznać, że materiał dowodowy pozyskany w sprawie nie uprawnia stwierdzenia, że doszło do całkowitej, trwałej i nieodwracalnej utraty wartości zabytkowych części głównej i południowej wraz z południową częścią dobudówki zachodniej budynku gazowni. Materiał fotograficzny zawarty w aktach sprawy potwierdza trafność wniosku organu, że te części zabytkowej gazowni, kwestionowane obecnie rozpoznawana skargą, zachowały czytelną bryłę, formę i dekorację architektoniczną a także kontekst przestrzenny, istniejące w momencie wpisu, co nadal każe postrzegać obiekt będący przedmiotem postępowania jako materialnego świadka historii R., świadectwo historii i rozwoju tej miejscowości oraz unikatowy przykład architektury przemysłowej z końca XIX w. Wniosek ten nie został przyjęty przez organ z pominięciem stanu zniszczeń, opisanych w załączonych do akt sprawy ekspertyzach, wskazujących, m.in., na ubytki we fragmencie fundamentów w ścianie północnej, nieszczelność dachu oraz zdegradowanie posadzki w części północnej wnętrz związanego z występowaniem dołu smołowego, tym niemniej, jak zasadnie przyjął organ, ów uszczerbek w substancji budowlanej obiektu nie stanowi wystarczających podstaw do zastosowania art. 13 ust. 5 u.o.z. poprzez wydanie decyzji o skreśleniu gazowni w całości, wraz z otoczeniem, z rejestru zabytków. Sąd stwierdza, że zły stan techniczny obiektu jest okolicznością niesporną w tej sprawie, spornością objęta jest jedynie kwestia tego, czy obiekt ten całkowicie utracił z tego względu walory zabytku i odnośnie do niej Sąd wskazuje, że podziela zapatrywanie organu, iż ta część gazowni, co do której organ zdecydował o jej nieskreśleniu z rejestru zabytków, nadal posiada wartość historyczną i naukową, jako autentyczny i integralny element historycznej zabudowy R., istotne świadectwo rozwoju gospodarczego tej miejscowości. Kluczowa w tej sprawie opinia specjalistyczna NID obejmuje wskazanie, że z okresu wpisu do rejestru zabytków utrzymane w większości zostały oryginalne: plan, konstrukcja, bryła (część główna w całości), materiał, elewacje (w tym elementy dekoracyjne) oraz częściowo dachy i szczątkowo stolarka otworowa. Czytelne pozostają forma architektoniczna i dyspozycja większości elewacji. Obiekt zachował charakter architektoniczny pozwalający na interpretację jego pierwotnych funkcji i roli w zespole gazowni. Opinia zawiera trafną uwagę, że opracowania i ekspertyzy przedstawione przez Spółkę, która wystąpiła z wnioskiem o skreślenie obiektu z rejestru zabytków, obejmujące wskazanie o rozbiórce budynku gazowni, zostały sformułowane z punktu widzenia użytkowego, technicznego i inwestycyjnego, wobec czego nie uprawniają wniosku o całkowitej utracie przez obiekt

wartości zabytkowej. Jak już bowiem wskazano powyżej, organy ochrony konserwatorskiej nie kierują się wyłącznie kryteriami technicznymi dotyczącymi stanu obiektu zabytkowego, ani tym bardziej powiązanymi z nimi aspektami ekonomicznymi, w związku z czym spełnianie przez zabytek nieruchomy warunków kwalifikujących go do rozbiórki ze względu na przepisy Prawa budowlanego nie jest równoznaczne z zaistnieniem określonej w art. 13 ust. 1 u.o.z. przesłanki utraty wartości historycznej, artystycznej czy naukowej (por. wyrok NSA z 7 lutego 2018 r., II OSK 896/16). Z tych względów Sąd w całości podziela zapatrywanie organu, że bogaty materiał źródłowy zawarty w aktach sprawy, obejmujący opracowania historyczno-konserwatorskie, dokumentację fotograficzną, opinie i ekspertyzy, jest wystarczający dla podjęcia rozstrzygnięcia w tej sprawie i nie wymaga uzupełnienia, zgodnie z wnioskiem strony, a zarazem że analiza tego materiału dowodowego uprawniała ocenę, że analizowany obiekt zabytkowej gazowni miejskiej w R. nadal charakteryzuje się cechami uzasadniającymi obejmowanie go prawną ochroną konserwatorską. W odniesieniu do dołączonej do akt sprawy po wydaniu decyzji z 21 kwietnia 2022 r., sporządzonej w maju 2022 r., ekspertyzy autorstwa dr. inż. P.B. w maju 2022 r., której pominięcie zarzuca skarżący, Sąd stwierdza, że ekspertyza ta była przedmiotem analizy organu i organ niewadliwie uznał, że nie wpływa ona na kierunek rozstrzygnięcia. Organ trafnie skonstatował, że wnioski ekspertyzy częściowo odpowiadają stanowisku przyjętemu w ww. decyzji z 21 kwietnia 2022 r., skoro jej mocą skreślono z rejestru zabytków część obiektu obejmującą zewnętrzny komin zlokalizowany przy elewacji tylnej (zachodniej), wskazaną w tej ekspertyzie jako kwalifikującą się do takiego rozstrzygnięcia.

Za niezasadne Sąd uznał z tego względu zarzuty skargi dotyczące wydania objętych skargą decyzji z naruszeniem wskazanych w niej przepisów postępowania (art. 7, art. 77 § 1, art. 80, art. 78 § 1, art. 84 § 1 w zw. z art. 136 § 1 w zw. z art. 127 § 3 k.p.a.). Zdaniem Sądu, nie doszło w tej sprawie do naruszenia jakichkolwiek przepisów postępowania, które mogłoby mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

W świetle uzasadnienia zaskarżonej decyzji oraz zarzutów skargi kwestią sporną pozostaje jeszcze w tej sprawie konieczność skreślenia całego obiektu gazowni z rejestru zabytków z uwagi na prawny obowiązek Spółki remediacji zanieczyszczonego gruntu działki ewidencyjnej nr [...] .

Odnośnie do tej kwestii przypomnieć należy, że w sprawie ustalono, iż w obrębie zachodnio-północnej części obiektu oraz częściowo pod budynkiem głównym gazowni zlokalizowany jest tzw. dół smolny. Niezasadnie stąd, zdaniem Sądu, organ stwierdził, że konieczne jest ustalenie rzeczywistego zasięgu ww. zanieczyszczenia pod budynkiem głównym gazowni. Zasięg zanieczyszczenia precyzyjnie wskazuje bowiem mapa zawarta w opracowaniu "Dokumentacja badań wstępnych i szczegółowych stanu środowiska gruntowo-wodnego na terenie działek nr ew. [...] i [...], obr. [...], zlokalizowanych przy ul. [...] w R.". W odniesieniu do tych ustaleń organ niewadliwe przyjął jednak, że skreślenie z rejestru zabytków najsilniej zdegradowanej części omawianego budynku, oznaczonej symbolem "B", pozwala na remediację gruntu działki ew. nr [...] , natomiast prace te nie wymagają skreślenia z rejestru zabytków całości terenu ww. działki, która została wpisana do rejestru zabytków jako bezpośrednie otoczenie budynku produkcyjnego gazowni w R.. Powyższe stanowisko organu jest kwestionowane przez skarżącego w skardze, po pierwsze, zarzutem naruszenia art. 80 k.p.a. z uwagi na to, że brak jest w aktach sprawy opinii, która by potwierdzała taki stan rzeczy, w tym w szczególności faktyczną możliwość usunięcia zanieczyszczenia gruntu w bryle budynku głównego gazowni (część "A") bez naruszenia integralności jego konstrukcji, po drugie, zarzutami naruszenia art. 78 § 1 oraz 84 § 1 w zw. z art. 136 § 1 k.p.a. w zw. z art. 127 § 3 k.p.a. poprzez zaniechanie przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego w zakresie ustalenia faktycznej możliwości usunięcia zanieczyszczenia gruntu w bryle budynku głównego gazowni (część "A") bez naruszenia integralności jego konstrukcji, w świetle podnoszonych przez organ okoliczności, że nie zostało udowodnione, aby prace mające na celu oczyszczenie gruntu pod obiektem i ustabilizowanie fundamentów obiektu, w celu utrzymania tego zabytku w jak najlepszym stanie, były technicznie niemożliwe. Zarzuty te Sąd uznał za nieuzasadnione, mając na uwadze, że akta sprawy obejmują ww. specjalistyczne opracowanie, tj. "Dokumentację badań wstępnych i szczegółowych stanu środowiska gruntowo-wodnego na terenie działek nr ew. [...] i [...], obr.[...], zlokalizowanych przy ul. [...] w R.", sporządzone przez mgr. inż. K. C. w listopadzie 2018 r. Wynika z niego, że z uwagi na położenie udokumentowanego obszaru zanieczyszczenia w granicach strefy ochrony zachowanej zabytkowej struktury urbanistyczno - architektonicznej, przeprowadzenie remediacji zanieczyszczonego gruntu metodą inną niż ex situ nie znajduje uzasadnienia. Sąd stwierdza, po pierwsze, że opracowanie zakłada 3 warianty prowadzenia prac remediacyjnych w trybie ex situ – a więc z miejsc poza budynkiem gazowni. Po drugie, zauważa, że wariant I zakłada odstąpienie od przeprowadzenia remediacji historycznego zanieczyszczenia powierzchni ziemi tylko w części znajdującej się pod budynkiem gazowni, która wpisana jest do rejestru zabytków i, jak wskazano w ww. opracowaniu, jego realizacja będzie wiązała się z koniecznością zabezpieczenia ścian wykopów od strony istniejącego budynku gazowni (i dodatkowym z tego względu kosztem). Warianty II i III również zakładają odstąpienie od przeprowadzenia remediacji historycznego zanieczyszczenia powierzchni ziemi w części znajdującej się pod budynkiem gazowni, która wpisana jest do rejestru zabytków (str. 25-28 ww. opracowania). Powyższe wskazuje, że nie ma racji skarżący podnosząc, że z uwagi na to, iż źródło zanieczyszczenia zlokalizowane jest w gruncie pod budynkiem i w jego najbliższym otoczeniu, dokonanie remediacji wiąże się z koniecznością uprzedniej rozbiórki budynku. Powyższe twierdzenie skarżącego nie koresponduje z wnioskami, jakie należy wyprowadzić z ww. specjalistycznego opracowania z 2018 r., które wyraźnie zakłada możliwość remediacji z zachowaniem substancji zabytkowej, aczkolwiek wskazuje na dodatkowe koszty, jakie wiązać się będą z zabezpieczeniem ścian wykopów oraz zastosowaniem geomembrany.

Do zarzutu skarżącego dotyczącego nieuwzględnienia jego słusznego interesu jako właściciela obiektu celnie odniósł się w zaskarżonej decyzji sam organ trafnie wskazując, że w świetle art. 4 u.o.z. organy ochrony konserwatorskiej obowiązane są podejmować wszelkie kroki prawne w celu zachowania zabytku w zasobie dziedzictwa narodowego, co oznacza, iż w przypadku braku wystąpienia ustawowych przesłanek do skreślenia zabytku z rejestru, nie można rozpatrywać sprawy w sposób, który w konsekwencji prowadziłby do zniszczenia obiektu, bowiem stoi to w sprzeczności z interesem społecznym, wynikającym z konstytucyjnych obowiązków Rzeczpospolitej Polskiej wobec przyszłych pokoleń (treść preambuły oraz art. 5 Konstytucji). Sąd również ma na uwadze, że w rozważanym przypadku ma do czynienia ze zbiegiem dwóch przedmiotów ochrony prawnej: zabytków i prawa własności. Przyznając prymat tej pierwszej miał na względzie zarówno charakter obiektu, jaki jest przedmiotem ochrony w tym przypadku (tj. gazowni stanowiącej przykład zanikających obiektów o tej funkcji /str. 3 decyzji z 21 kwietnia 2022 r./, unikatowy w skali kraju zabytkowy obiekt techniki z końca XIX w., wyjątkowy na tle innych tego rodzaju gazowni funkcjonujących na terenie danych [...] i jeden z najbardziej wartościowych przykładów dziedzictwa przemysłowego w R., co zdaniem Sądu, stanowi o jego znacznej wartości historycznej), stanowiącego świadectwo minionej epoki, którego zachowanie leży w interesie społecznym, jak i to, że do nabycia jego prawa własności przez skarżącą Spółkę doszło w trakcie postępowania w sprawie wykreślenia z rejestru zabytków. Zauważyć trzeba, że z chwilą objęcia ochroną prawną zabytek przestaje być tylko i wyłącznie prywatnym dobrem jego właściciela, którego interesy zostają z tego względu wyraźnie ograniczone (zob. wyroki NSA z 24 stycznia 2018 r., II OSK 1372/17; z 29 czerwca 2011 r., II OSK 890/10).

Z powołanych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny stwierdził, że zaskarżona decyzja nie narusza art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w zw. z art. 3 pkt 1-2 i art. 13 ust. 1, 2 i 3 u.o.z. i mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł jak sentencji.