Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt III SA/Po 429/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2023-09-15 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 145 § 1 pkt 1 lit. c
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 28 ust. 3a
journal: Dz.U. 2022 poz 1009
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j.)
article: art. 7, art. 77, art. 80 i art. 107 § 3
journal: Dz.U. 2022 poz 2000
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.

SENTENCJA

Dnia 15 września 2023 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA Marzenna Kosewska (sprawozdawca) Sędzia WSA Mirella Ławniczak Asesor sądowy WSA Jacek Rejman Protokolant: sekretarz sądowy Ewa Chybowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 września 2023 roku sprawy ze skargi M. D. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 25 maja 2023 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek uchyla zaskarżoną decyzję.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z 25 maja 2023 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział , po rozpatrzeniu wniosku M. D., na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3:

1. oraz art. 28 ust. 2 i 3 oraz art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2022 r., poz. 1009), dalej: "u.s.u.s.", odmówił umorzenia należności z tytułu składek za zatrudnionych pracowników w części finansowanej przez płatnika składek oraz za osobę prowadzącą działalność gospodarczą w łącznej wysokości [...] zł, w tym:

a) na ubezpieczenia społeczne w łącznej wysokości [...] zł, w tym z tytułu:

- składek za okres od czerwca 2010 r. do listopada 2010 r. w wysokości [...] zł,

- odsetek za zwłokę naliczonych na 23 stycznia 2023 r. przypadających od wyżej wymienionych składek - w wysokości [...] zł,

- odsetek za zwłokę w wysokości [...] zł naliczonych na 23 stycznia 2023 r. przypadających od składek w części finansowanej przez ubezpieczonych za okres od czerwca 2010 r. do listopada 2010 r.,

b) na ubezpieczenie zdrowotne w łącznej wysokości [...] zł, w tym z tytułu:

- składek za okres od sierpnia 2010 r. do listopada 2010 r. w wysokości [...] zł,

- odsetek za zwłokę naliczonych na 23 stycznia 2023 r. przypadających od wyżej wymienionych składek - w wysokości [...] zł,

- odsetek za zwłokę w wysokości [...] zł naliczonych na 23 stycznia 2023 r. przypadających od składek w części finansowanej przez ubezpieczonych za wrzesień 2010 r.

2. oraz art. 28 ust. 3a, art. 32 u.s.u.s. i § 3 ust. 1 pkt 1-3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003 r. Nr 141, poz. 1365), dalej: "rozporządzenie", odmówił umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek w łącznej wysokości [...] zł, w tym:

a) na ubezpieczenie społeczne w łącznej wysokości [...] zł, w tym z tytułu:

- składek za okres od czerwca 2010 r. do listopada 2010 r. w wysokości [...] zł,

- odsetek za zwłokę naliczonych na 23 stycznia 2023 r. przypadających od wyżej wymienionych składek - w wysokości [...] zł,

b) na ubezpieczenie zdrowotne w łącznej wysokości [...] zł, w tym z tytułu:

- składek za okres od sierpnia 2010 r. do listopada 2010 r. w wysokości [...] zł,

- odsetek za zwłokę naliczonych na 23 stycznia 2023 r. przypadających od wyżej wymienionych składek w wysokości [...] zł.

W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji wskazano, co następuje.

W dniu 23 stycznia 2023 r. strona wniosła o umorzenie spłaty układu ratalnego z 5 kwietnia 2017 r. (umowa nr [...]) od raty przypadającej na maj 2023 r. W uzasadnieniu wniosku powołano sytuację osobistą i zdrowotną strony.

Pismem z 1 lutego 2023 r. organ poinformował stronę, że umowa nr [...] nie jest umową obowiązującą. W związku z obowiązującą umową ratalną nr [...] z 10 listopada 2021 r. pismo strony z 23 stycznia 2023 r. potraktowano jako wniosek o umorzenie należności (od raty przypadającej na maj 2023 r.) wynikające z tego układu ratalnego.

Według oświadczenia majątkowego strona posiada dochód z tytułu emerytury w wysokości [...] zł brutto, tj. [...] zł netto. Z ustaleń Zakładu wynika, że w marcu 2023 r. strona otrzymała świadczenie w wysokości [...] zł brutto, tj. [...] zł netto.

Strona wskazała, że posiada dochód z wynajmu pokoi/mieszkania w wysokości [...] zł/m-c oraz z prac dorywczych również w wysokości [...] zł/m-c. Strona nie pracuje zawodowo, nie korzysta z zasiłków z pomocy społecznej ani innych form pomocy ze strony Państwa. Strona jest stanu wolnego i prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Ponosi stałe wydatki związane z utrzymaniem z tytułu opłat eksploatacyjnych (energii elektrycznej, gazu, wody, węgla itp.) w wysokości [...] zł. Strona posiada wydatki z tytułu opłat na podatek od nieruchomości i kosztów leczenia, ale nie wskazała ich wysokości (do akt załączyła paragony i faktury potwierdzające ponoszone wydatki na leczenie z 2022 r.). Strona posiada zobowiązania z tytułu zaciągniętych kredytów ([...]) w kwocie [...]zł, w bankach ([...]) w kwocie [...]zł, z miesięczną kwotą spłaty około [...] zł, w instytucjach ([...]) w kwocie [...]zł z miesięczną kwotą spłaty około [...] zł, inne (egzekucje komornicze) w kwocie około [...] zł oraz ([...]) w kwocie około [...] zł. Część zobowiązań jest spłacana w formie układu ratalnego, z miesięczną kwotą spłaty około [...] zł.

Strona powołała się na sytuację zdrowotną oświadczając, że cierpi na przewlekłe choroby: miażdżyca, osłabienie pamięci, szumy uszne, demencja naczyniopochodna, zespół chorego węzła zatokowego - implantacja stymulatora serca, nadciśnienie, dna moczanowa, zwyrodnienie kręgosłupa, zaburzenia lękowe przeddepresyjne, świąd całego ciała (niezdiagnozowana przyczyna), alergia pokarmowa, parestezje-wiotczenie mięśni twarzy i kończyn, wirus B w wątrobie, hipercholesterolemia, zwyrodnienie stawów. Strona dołączyła dokumentację dotyczącą swojej sytuacji zdrowotnej.

Strona oświadczyła, że jest współwłaścicielem położonego w P. domu (co do ˝ części) o nr KW [...] Z ustaleń dokonanych w Centralnej Bazie Danych Ksiąg Wieczystych wynika, że strona jest współwłaścicielem (co do ˝ części) nieruchomości położonej w P. o powierzchni 0,0541 ha o powyższym numerze KW. Nieruchomość obciążona jest wpisem hipotecznym na rzecz ZUS oraz innych wierzycieli.

Strona zaznaczyła, że nie posiada pojazdów, praw majątkowych ani wierzytelności. W Centralnej Ewidencji Pojazdów na nazwisko strony nie figurują zarejestrowane środki transportu. Strona wskazała, że posiada inne składniki mienia ruchomego (telewizor, smartfon i radio) o łącznej wartości około [...] zł.

Należności wykazane w sentencji niniejszej decyzji są wymagalne i nie uległy przedawnieniu.

Bieg terminu przedawnienia należności za okres od czerwca 2010 r. do listopada 2010 r. zawieszony został na skutek wdrożenia postępowania egzekucyjnego 18 sierpnia 2011 r., które pozostaje aktualne. Postępowanie egzekucyjne prowadzone jest przez Dyrektora Oddziału ZUS . Zgodnie z art. 24 ust. 5b u.s.u.s. bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od pierwszego dnia miesiąca, w którym nastąpiło rozpoczęcie potrąceń ze świadczeń z ubezpieczeń społecznych wypłacanych przez Zakład lub podjęcie pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony, do ostatniego dnia miesiąca, w którym zakończono potrącenia, lub do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego.

Należności z tytułu składek strona spłaca w systemie ratalnym. Dodatkowo zobowiązanie zabezpieczono wpisem hipotecznym na nieruchomości nr KW [...] Przepis art. 24 ust. 5a u.s.u.s. stanowi, że bieg terminu przedawnienia nie rozpoczyna się, a rozpoczęty ulega zawieszeniu od dnia zawarcia umowy, o której mowa w art. 29 ust. 1a, do dnia terminu płatności odroczonej należności z tytułu składek lub ostatniej raty.

Zgodnie z art. 24 ust 5 u.s.u.s. nie ulegają przedawnieniu należności z tytułu składek zabezpieczone hipoteką lub zastawem, jednakże po upływie terminu przedawnienia należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia.

W wyniku analizy konta strony Zakład stwierdził, że należności za okres od grudnia 2010 r. do października 2011 r. uległy przedawnieniu.

ZUS rozpatrzył wniosek na podstawie wszystkich przepisów mogących mieć zastosowanie w sprawie, tj. art. 28 ust. 3 i 3a u.s.u.s.

Przesłanki umorzenia należności uregulowano w art. 28 ust. 2 i 3 oraz art. 28 ust. 3a u.s.u.s.

Na podstawie art. 28 ust. 1 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład, z uwzględnieniem ust. 2-4.

Zgodnie z art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi, gdy:

1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości nie podlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie,

2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2022 r., poz. 1520),

3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa,

4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym,

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym,

4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym,

4c) ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy z 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe,

5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję,

6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Analiza zgromadzonego materiału dowodowego nie wykazała okoliczności, które skutkowałyby umorzeniem zobowiązania na podstawie powyższych przepisów. W stosunku do strony nie było prowadzone postępowanie upadłościowe ani likwidacyjne. W związku z tym przesłanki, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4, 4b i 4c nie zachodzą w stosunku do zadłużenia strony. Z przyczyn oczywistych nie ma również zastosowania art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.s.s. Wysokość nieopłaconych składek przewyższa kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym. Oznacza to, że przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt 4a również nie ma zastosowania. Strona zaprzestała prowadzenia działalności gospodarczej. Pobiera świadczenie emerytalne, którego kwota w marcu 2023 r. wynosiła [...] zł brutto, tj. [...] zł netto. Strona jest współwłaścicielem (co do ˝ części) nieruchomości położonej w P. o powierzchni 0,0541 ha o nr KW [...] Na nieruchomości dokonano zabezpieczenia należności z tytułu składek. W stosunku do należności jest prowadzone postępowanie egzekucyjne przez Dyrektora Oddziału ZUS , które obecnie jest zawieszone z uwagi na zawarcie układu ratalnego. Nie nastąpiło stwierdzenie przez naczelnika urzędu skarbowego lub komornika sądowego braku majątku, z którego można egzekwować należności z tytułu składek. Nie można także jednoznacznie stwierdzić, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Z uwagi na powyższe wykluczeniu podlegają przesłanki, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 3, 5 i 6 u.s.u.s.

W sprawie nie wystąpiły zatem przesłanki całkowitej nieściągalności określone w art. 28 ust. 3 u.s.u.s.

Wobec niestwierdzenia całkowitej nieściągalności zadłużenia rozpatrzono wniosek w oparciu o art. 28 ust. 3a u.s.u.s. Zgodnie z powołanym przepisem należności z tytułu składek ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. W myśl § 3 ust. 1 pkt 1-3 rozporządzenia Zakład może umorzyć należności z tytułu nieopłaconych składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Przesłanka wskazana w § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia nie ma w stosunku do strony zastosowania ponieważ nie prowadzi ona działalności gospodarczej.

Z zebranego materiału dowodowego nie wynika, aby zaistniała przesłanka umorzenia w postaci choroby strony lub członka jej rodziny, o której mowa w § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia. Wystąpienie przesłanki dotyczącej stanu zdrowia uwarunkowane jest nie tylko istnieniem przewlekłej choroby zobowiązanego lub członka jego rodziny, ale także skutkiem choroby w postaci pozbawienia takiej osoby możliwości uzyskania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Strona powołała się na własną sytuację zdrowotną oświadczając, że cierpi na liczne przewlekłe choroby, a do akt dołączyła dokumentację dotyczącą swojej sytuacji zdrowotnej. Przewlekła choroba zobowiązanego może stanowić podstawę ubiegania się o umorzenie należności z tytułu składek tylko wówczas, gdy pozbawia ona zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu pozwalającego na opłacenie należności. W przypadku gdy zobowiązany mimo istnienia choroby uzyskuje dochody, wspomniana podstawa umorzenia nie ma zastosowania. Wniosek taki wypływa z wykładni językowej wspomnianego przepisu, a wspiera go wynik wykładni celowościowej. Celem tego przepisu, tak jak całej instytucji umorzenia należności z tytułu składek, mimo braku ich całkowitej nieściągalności, jest udzielenie pomocy zobowiązanym, którzy znaleźli się w szczególnie trudnym położeniu. Zakład nie kwestionuje sytuacji zdrowotnej strony, a wykazywane problemy zdrowotne uznał za udokumentowane, jednak powyższy przepis ma zastosowanie jedynie do takich sytuacji, kiedy choroba dłużnika lub któregoś z członków jego rodziny uniemożliwia całkowicie uzyskanie dochodu. Strona dysponuje stałym źródłem dochodu w postaci pobieranego świadczenia emerytalnego, które wypłacane jest niezależnie od stanu zdrowia. W związku z tym brak jest podstaw do stwierdzenia, że stan zdrowia strony czy konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny uniemożliwia stronie uzyskiwanie środków pozwalających na spłatę należności względem ZUS.

ZUS wykluczył również możliwość umorzenia ze względu na trudną sytuację finansową, która w przypadku spłaty zadłużenia pozbawiłaby stronę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych (§ 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia).

Strona pobiera świadczenie emerytalne, którego kwota w marcu 2023 r. wynosiła [...] zł brutto, tj. [...] zł netto. Ponadto strona wskazała, że posiada dochód z wynajmu pokoi/mieszkania w wysokości [...] zł i z prac dorywczych w wysokości [...] zł. Strona prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, ponosząc stałe wydatki związane z utrzymaniem z tytułu opłat eksploatacyjnych (energii elektrycznej, gazu, wody, węgla itp.) w wysokości [...] zł. Strona zaznaczyła, że posiada wydatki z tytułu opłat na podatek od nieruchomości i z tytułu kosztów leczenia (nie wskazano ich wysokości). Do akt strona załączyła paragony i faktury potwierdzające ponoszone wydatki na leczenie w roku 2022.

Podstawowym wskaźnikiem służącym do oceny sytuacji materialnej jest kwota określająca minimum socjalne. Miesięczny dochód strony z tytułu emerytury to kwota wyższa od minimum socjalnego, które dla 1-osobowego gospodarstwa emeryckiego wynosi [...] zł (obliczenia IPiSS na podstawie danych GUS za IV kwartał 2022 r.). Kwota minimum socjalnego uwzględnia wydatki na żywność, mieszkanie (użytkowanie i energia, wyposażenie), edukację, kulturę i rekreację, odzież i obuwie, ochronę zdrowia, higienę osobistą, transport i łączność oraz pozostałe wydatki. Zadaniem regulacji zawartej w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. i § 3 ust. 1 rozporządzenia jest zabezpieczenie niezbędnego minimum socjalnego, które pozwoli osobie zobowiązanej funkcjonować w codziennym życiu dając gwarancję, że podstawowe potrzeby jej oraz jej rodziny będą zaspokojone. Dodatkowo strona dysponuje dochodem z wynajmu pokoi/mieszkania i pracy dorywczej. W związku z tym nie ma podstaw do stwierdzenia, że znajduje się w stanie ubóstwa.

Oprócz zobowiązań wobec ZUS strona wskazała, że posiada zobowiązania z tytułu zaciągniętych kredytów, w bankach, w instytucjach oraz inne. Strona zaznaczyła, że część zobowiązań jest spłacana w formie układu ratalnego, z łączną miesięczną kwotą spłaty około [...] zł. Posiadanie innych zobowiązań nie zwalnia z obowiązku spłaty należności względem ZUS. Każdy wierzyciel ma nie tylko prawo, ale także obowiązek dochodzenia swoich należności zgodnie z przepisami prawa, zatem Zakład nie może rezygnować z możliwości wyegzekwowania zobowiązań składkowych, dając tym samym możliwość zaspokojenia zobowiązań innych wierzycieli. Za umorzeniem należności publicznoprawnych nie może przemawiać preferowanie wykonywania zobowiązań cywilnoprawnych, nawet jeśli niewykonanie tych zobowiązań wiązałoby się z daleko idącymi konsekwencjami dla zobowiązanego. Aprobowanie takiej sytuacji byłoby bowiem nieuprawnionym uprzywilejowywaniem podmiotów prawa cywilnego kosztem Skarbu Państwa, czyli kosztem ogółu obywateli. Instytucja umorzenia zaległości służy bowiem wsparciu obywateli w zupełnie wyjątkowych okolicznościach związanych ze skrajną biedą, nieprzewidzianymi wypadkami losowymi, chorobą czy innymi niemożliwymi do przewidzenia zdarzeniami.

Analizując możliwość umorzenia należności należy zwrócić szczególną uwagę, czy trudności finansowe i sytuacja życiowa zobowiązanego mają charakter okresowy, czy stały lub pogłębiający się. Sytuacja materialno-bytowa strony nie wyklucza możliwości spłaty należności, gdyż strona pobiera świadczenie emerytalne i posiada dodatkowe źródła dochodu. Jest zatem w posiadaniu środków, które chodź w części może przeznaczyć na spłatę zadłużenia.

Strona zawarła z ZUS umowę (nr [...] z 10 listopada 2021 r.) o rozłożenie na raty należności z tytułu składek. Z dokumentów będących w posiadaniu ZUS wynika, że strona reguluje zobowiązanie. Dalsza sukcesywna spłata zadłużenia figurującego na koncie strony (np. w systemie ratalnym lub w formie egzekucji) nie spowoduje zagrożenia sytuacji bytowej strony.

Decyzja o umorzeniu należności składkowej przysługuje organowi, który w przypadku stwierdzenia istnienia przesłanek umorzeniowych może, ale nie musi umorzyć zaległości. Zatem nawet w obiektywnie trudnej sytuacji finansowej wnioskodawcy, ZUS nie jest zobligowany do umorzenia zaległości. W przypadku natomiast braku przesłanek całkowitej nieściągalności lub ważnego interesu osoby zobowiązanej, ZUS ma ustawowy obowiązek odmówić umorzenia należności z tytułu składek.

W skardze na decyzję z 25 maja 2023 r. strona wniosła o jej uchylenie wskazując, że przyczyną powstania zaległości nie było celowe uchylanie się od zapłaty składek, ale brak dochodów firmy i jej niewyrejestrowanie, a wysokość zobowiązania jest nieproporcjonalnie wysoka w stosunku do popełnionego błędu. W decyzji wskazano błędną wysokość emerytury (ok. [...] zł). W sytuacji płacenia [...] zł wobec ZUS i zajęcia komorniczego ok. [...] zł skarżącemu pozostaje ok. [...] zł netto, z czego musi opłacić raty bankowe ok. [...] zł. Zostaje zatem [...] zł.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując dotychczasową argumentację.

Na rozprawie skarżący podniósł, że kwota zostająca po dokonaniu potrąceń nie wystarcza mu na godne życie. Skarżący wskazał, że kwotą brakującą na utrzymanie miesięczne jest [...] zł. W związku z tym zapożyczał się w instytucjach bankowych, co wiąże się ze zobowiązaniem spłaty. Skarżący zwrócił uwagę, że w systemie ratalnym spłacił już ponad [...] zł.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje.

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Stosownie do art. 28 ust. 1 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład, z uwzględnieniem ust. 2-4.

Zgodnie z art. 28 ust. 2 należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a.

Stosownie do art. 28 ust. 3 u.s.u.s. całkowita nieściągalność, o której mowa w jej art. 28 ust. 2, zachodzi, gdy:

1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;

2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2015 r., poz. 233, 978, 1166, 1259 i 1844 oraz z 2016 r., poz. 615);

3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa;

4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;

4c) ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy z 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe,

5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;

6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Rozstrzygnięcia wydawane w przedmiocie umorzenia zaległych należności z tytułu składek są podejmowane w ramach tzw. uznania administracyjnego. Prawodawca, pozostawiając organom administracji publicznej uznanie w omawianej kwestii, wprowadził w tym zakresie swobodę decyzji, przejawiającą się w możliwości (nie zaś konieczności) umorzenia tych należności. Rozstrzygnięcie organu nie może być jednak dowolne, lecz musi być wynikiem wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy zgodnie z art. 7 K.p.a., wszechstronnego zebrania i rozpatrzenia w sposób wyczerpujący materiału dowodowego (art. 77 § 1 K.p.a.) oraz jego oceny (art. 80 K.p.a.), co powinno znaleźć wyraz w uzasadnieniu decyzji odpowiadającym wymogom art. 107 § 3 K.p.a.

Organ stwierdził, że nie występuje żadna z przesłanek z art. 28 ust. 3 u.s.u.s., jak i art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 rozporządzenia, co skutkowało odmową umorzenia należności.

W ocenie Sądu zasadne jest stanowisko organu, że nie występuje żadna z przesłanek z art. 28 ust. 3 u.s.u.s.

Umorzenie należności z tytułu składek w innych sytuacjach niż całkowita ich nieściągalność możliwe jest jednak w sytuacji, którą reguluje art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 rozporządzenia. Zgodnie z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Pojęcie w uzasadnionych przypadkach jest niedookreślone, tak więc na podstawie art. 28 ust. 3b minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego został zobowiązany do określenia, w drodze rozporządzenia, szczegółowych zasad umarzania, o którym mowa w ust. 3a, z uwzględnieniem przesłanek uzasadniających umorzenie, biorąc pod uwagę ważny interes osoby zobowiązanej do opłacenia należności z tytułu składek oraz stan finansów ubezpieczeń społecznych. Na podstawie delegacji ustawowej zawartej w art. 28 ust. 3b Minister Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej rozporządzenie. Zgodnie z jego § 3 ust. 1 organ może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Organ był zatem zobowiązany zbadać możliwość umorzenia należności w świetle art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 rozporządzenia.

W trybie § 3 rozporządzenia możliwe jest umorzenie należności, gdy zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego. Jedynie tytułem przykładu podano w § 3 rozporządzenia trzy punkty, stwarzające możliwość umorzenia należności. Oznacza to, że organ powinien wnikliwie, na potrzeby każdej indywidualnej sprawy, zbadać, czy odmowa udzielenia ulgi nie spowodowałaby zbyt ciężkiego skutku dla zobowiązanego, a jeśli tak - rozważyć zasadność umorzenia należności, kierując się nie tylko stanem swoich finansów, ale także słusznym interesem strony. Organ poczynił te ustalenia, ale w ocenie Sądu - w sytuacji, w jakiej znajduje się skarżący - nie wykazał, aby nie zaszła przesłanka do umorzenia z § 3 ust. 1 rozporządzenia.

Skarżący wskazał, że z tytułu emerytury osiąga dochód w wysokości [...] zł brutto, tj. [...] zł netto. Z ustaleń Zakładu z kolei wynika, że w marcu 2023 r. strona otrzymała świadczenie w wysokości [...] zł brutto, tj. [...] zł netto. Zakład nie przedstawił dowodu na taką wysokość emerytury.

Niezależnie od tego, nawet gdyby przyjąć jej wysokość podaną przez ZUS, to dodając do niej dochody skarżącego z tytułu wynajmu i prac dorywczych (po [...] zł), całkowity dochód miesięczny strony wynosi [...] zł. Po odliczeniu stałych wydatków z tytułu opłat eksploatacyjnych (energii elektrycznej, gazu, wody, węgla itp.) w wysokości [...] zł skarżącemu pozostaje [...] zł.

Skarżący podniósł, że w związku z brakiem środków do życia zmuszony był zaciągać kredyty i pożyczki w bankach i innych instytucjach finansowych, na których obsługę miesięcznie przeznacza ok. [...] zł. Organ, nie kwestionując obowiązku spłaty tych zobowiązań, uznał, że nie mają one pierwszeństwa przed zaspokojeniem obowiązków publicznoprawnych, w tym składek na ZUS. O ile co do zasady nie można rozumowaniu takiemu odmówić słuszności, to jednak należy wziąć pod uwagę - czego nie kwestionował organ - że skarżący przez kilka lat obsługiwał umowę ratalną spłaty zaległych składek. Zgodnie ze złożonym na rozprawie oświadczeniem skarżącego uiścił na ten cel ok. [...] zł. W ocenie Sądu organ nie wykazał dostatecznie relacji między obsługą zadłużenia w realizacji umowy ratalnej a sytuacją finansową skarżącego. Gdyby uznać, że zobowiązania cywilnoprawne zaciągane były z uwagi na niedostateczne środki finansowe do własnego utrzymania wynikłe z realizacji układu ratalnego, to biorąc pod uwagę miesięczne wydatki na poziomie [...] zł na obsługę zobowiązań cywilnoprawnych do dyspozycji skarżącego pozostawałoby [...] zł.

Organ podał, że obliczone przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych minimum socjalne w IV kwartale 2022 r. dla jednoosobowego gospodarstwa emeryckiego wynosi [...] zł, a skarżący osiąga wyższe dochody. Niemniej jednak, jak już wyżej wskazano, w trybie § 3 rozporządzenia możliwe jest umorzenie należności, gdy zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego. Jedynie tytułem przykładu podano w § 3 rozporządzenia trzy punkty, stwarzające możliwość umorzenia należności. Oznacza to, że organ powinien wnikliwie, na potrzeby każdej indywidualnej sprawy, zbadać, czy odmowa udzielenia ulgi nie spowodowałaby zbyt ciężkiego skutku dla zobowiązanego. W ocenie Sądu nie jest wystarczające samo stwierdzenie, że dochód strony jest większy od obliczonego przez wyżej wskazany instytut minimum socjalne. Wyznacza ono bowiem jedynie modelowy wzorzec konsumpcji niezamożnych gospodarstw domowych, w którym przewidziano taki zakres i poziom zaspokajanych potrzeb, aby osobom w gospodarstwie na każdym etapie ich rozwoju umożliwić reprodukcję sił życiowych i utrzymanie więzi społecznych. Zakłada to zaspokajanie potrzeb na godziwym, choć skromnym poziomie, z uwzględnieniem wskazań nauki (np. normy żywieniowe), ale także norm obyczajowych i kulturowych czy norm prawnych (np. w zakresie mieszkania - por. strona internetowa: www.ipiss.com.pl). Jest to więc zatem jedynie model, który należy odnieść do konkretnej sytuacji konkretnego człowieka.

Skarżący wskazał ponadto, że ponosi wydatki na leczenie. Choć nie podał ich wysokości, to jednak nadesłał paragony dotyczące wydatków na leki w roku 2022, które nie zostały uwzględnione przez organ przy kalkulowaniu wydatków skarżącego, co wpłynęło na zawyżenie kwoty pozostającej do dyspozycji skarżącego.

Oceniając sytuację skarżącego należy oczywiście uwzględniać jego regularne, miesięczne dochody z tytułu emerytury i dodatkowych źródeł, ale trzeba też wziąć pod uwagę jego wiek, stan zdrowia (w tym rosnące wydatki na lekarstwa i opiekę medyczną), samotne zamieszkiwanie oraz okoliczność, że w przypadku utraty własności nieruchomości (w przypadku egzekucji) mógłby zostać pozbawiony miejsca zamieszkania.

W ocenie Sądu organy nie wykazały, że w sytuacji, w jakiej znajduje się skarżący, twierdzenie o możliwościach spłacenia zadłużenia jest realne i oparte na zasadzie logiki i doświadczenia życiowego. Rozstrzygnięcia organów są w tym zakresie dowolne i naruszają art. 7, art. 77 i art. 80 K.p.a.

Przy ocenie legalności zaskarżonej decyzji Sąd wziął pod uwagę, że skarżący ma trudności z zaspokojeniem podstawowych potrzeb życiowych. Skoro ustawodawca przewidział możliwość umorzenia należności - w uzasadnionych wypadkach - organy odmawiając zastosowania tej instytucji zobowiązane były należycie wykazać, że okoliczności sprawy nie uzasadniają potraktowanie skarżącego w sposób szczególny. Działanie w ramach uznania administracyjnego nakłada bowiem na organ szczególny obowiązek stosowania norm prawa materialnego łącznie z wyrażoną w art. 7 K.p.a. zasadą uwzględniania interesu społecznego i słusznego interesu obywateli. W realiach rozpoznawanej sprawy nie rozważono możliwości uwzględnienia słusznego interesu skarżącego, dając w sposób niedopuszczalny prymat interesowi publicznemu.

Rozpoznając ponownie sprawę organ powinien przeprowadzić ponowną analizę dochodów (w tym przedstawić dowód na wysokość emerytury) i wydatków skarżącego (w tym uwzględnić wydatki na leczenie), uwzględnić jego wiek i stan zdrowia w kontekście realnej możliwości spłaty zadłużenia. Nade wszystko organ uwzględni niedopuszczalność pozbawiania jednostek przez organy władzy publicznej możliwości zaspokajania podstawowych potrzeb bytowych, gdyż takie działanie narusza konstytucyjną zasadę proporcjonalności (art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r.; Dz. U. Nr 78, poz. 483 ze zm.). Następnie w oparciu o całość zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego organ rozpatrzy wniosek strony na podstawie powołanych norm prawa materialnego, a wnioski przedstawi w uzasadnieniu decyzji spełniającym wymagania art. 107 § 3 K.p.a.

Wobec tego Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634) orzekł, jak w sentencji wyroku.