Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt II SA/Gd 779/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2024-12-18 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1
journal: Dz.U. 2024 poz 323
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Katarzyna Krzysztofowicz (spr.) Sędziowie: Sędzia WSA Krzysztof Kaszubowski Asesor WSA Wojciech Wycichowski Protokolant Specjalista Anna Rusajczyk po rozpoznaniu w dniu 18 grudnia 2024 r. w Gdańsku na rozprawie sprawy ze skargi D. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 4 czerwca 2024 r., nr SKO Gd/6907/23 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku na rzecz skarżącej D. S. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

D. S. (dalej jako: skarżąca) wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku (dalej jako: Kolegium, SKO) z 4 czerwca 2024 r.,

nr SKO Gd/6907/23, utrzymującą w mocy decyzję Prezydenta Miasta S. (dalej jako: Prezydent) z 24 listopada 2023 r., nr OPR.ŚR.5223.003794.11.2023, odmawiającą skarżącej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Skarga została wniesiona w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy:

Wnioskiem z 25 października 2023 r. skarżąca wystąpiła o przyznanie jej świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką – K. M., legitymującą się wydanym na stałe orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności z 30 września 2015 r., z którego wynikało, że ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 28 sierpnia 2015 r., a niepełnosprawność istnieje od 28 sierpnia 2015 roku. Do wniosku załączono oświadczenie wnioskodawczyni, z którego wynikało, iż w okresie niewykonywania przez siebie pracy świadczyła osobistą opiekę nad dziećmi urodzonymi w 1994 r. i w 1997 r. Załączono też świadectwa pracy, w tym świadectwo z okresu od 14 listopada 2018 r. do 13 maja 2019 r. wskazujące, że umowa o pracę została rozwiązana z upływem czasu na jaki była zawarta. W załączonym oświadczeniu z 25 października 2022 r. strona wyjaśniła też, że straciła zatrudnienie w roku 2019 z powodu mikro udaru, a po przebytym leczeniu nie mogła podjąć pracy, gdyż musiała zaopiekować się chorą matką, która mieszka w Z. z bratem wnioskodawczyni i jego rodziną. Brat nie jest jednak w stanie zająć się matką, gdyż jest na rencie i prowadzi działalność gospodarczą, a poza tym ma problemy ze zdrowiem (czeka na przeszczep nerki i jeździ na dializy), w związku z czym opiekę może sprawować tylko wnioskodawczyni. Z oświadczenia wynikało też, iż wnioskodawczyni ma jeszcze starszą siostrę, która pracuje zawodowo i również nie może sprawować opieki nad matką.

Wnioskodawczyni podała, iż jeździ do matki 3-4 razy w tygodniu, bywa że jest u matki codziennie. Pomaga jej w następujących czynnościach - higiena osobista, ubieranie, czasami mierzenie ciśnienia, przypominanie o braniu leków, gotowanie posiłków (na następny dzień), wspólne spacery, ćwiczenia ruchowe, pranie, sprzątanie, mycie okien, prasowanie, zakupy. Z oświadczenia wynikało ponadto, iż matka od 7 lat leczy się psychiatrycznie.

W dniu 10 listopada 2023 r. pracownik socjalny przeprowadził wywiad środowiskowy, podczas którego ustalono, że wnioskodawczyni pracowała 30 lat jako intendent szkolny, a następnie na stanowisku księgowej. Pracę zakończyła w 2019 r. i od tego czasu nie podejmuje zatrudnienia z uwagi na opiekę nad matką, którą sprawuje od 1,5-2 lat. Wcześniej tę opiekę sprawował brat strony – S. Z wywiadu wynikało, iż K. M. ma troje dzieci (córki F. i D. oraz syna S.), F. zamieszkuje w S. i pracuje na cały etat, S. zamieszkuje wraz ze swoją żoną (pracującą na cały etat) oraz uczącymi się dziećmi w tym samym domu co matka. Brat prowadzi własną działalność gospodarczą, boryka się z problemami zdrowotnymi (oczekuje na przeszczep nerki i jeździ na dializy), w związku z czym ani on, ani F. nie są w stanie zapewnić matce opieki. Brat i jego żona mogą zająć się matką jedynie w godzinach wieczornych.

W wywiadzie odnotowano, że matka może pozostać sama w domu na

ok. 2 godziny, a wnioskodawczyni pomaga matce w następujących czynnościach - higiena osobista i mycie (ok. 1 godz.), mycie protezy i mierzenie ciśnienia, przygotowanie posiłków (ok. 1,5 godz.), wspólne spacery (2 razy dziennie po ok. 0,5 godz.), pomoc podczas ćwiczeń zaleconych przez fizjoterapeutę (ok. 1 godz.), pranie, sprzątanie, mycie okien, prasowanie, zakupy, zmiana pościeli, umawianie wizyt lekarskich i zawożenie matki na wizyty. Z wywiadu wynikało, iż matka wnioskodawczyni wymaga pomocy przy czynnościach higienicznych i ubieraniu, jest samodzielna w zakresie spożywania posiłków i przyjmowania przygotowanych leków, po domu porusza się samodzielnie, poza domem wymaga wsparcia, podobnie jak przy zejściu ze schodów, nie korzysta z pampersów, noce przesypia i nie wymaga asystowania. Wnioskodawczyni przyjeżdża do matki co najmniej co drugi dzień, czasami codziennie, często też nocuje u matki.

W dołączonym do wywiadu oświadczeniu wnioskodawczyni wyjaśniła, że matka nie jest w stanie sama w pełni się ubrać, nie korzysta z pampersów, na ogół spędza czas w domu, który opuszcza jedynie w towarzystwie córki, gdy idą na spacer, nie jest osobą leżącą na stałe, po mieszkaniu porusza się samodzielnie, na zewnątrz wymaga wsparcia, w nocy śpi, nie wymaga wówczas pomocy innych osób. Pogorszenie jej stanu zdrowia nastąpiło około 3 lata temu - po śmierci męża, a konieczność zapewnienia matce opieki nie pozwala wnioskodawczyni na podjęcie zatrudnienia. Wnioskodawczyni ponownie oświadczyła też, że pomaga matce w następujących czynnościach -higiena osobista i mycie, przygotowanie posiłków, spacery, ćwiczenia ruchowe, sprzątanie, pranie, mycie okien, zmywanie naczyń, prasowanie, zmiana pościeli, robienie zakupów, umawianie wizyt lekarskich i towarzyszenie w nich, przygotowanie leków. W kolejnym oświadczeniu wnioskodawczyni podała, iż pracowała zawodowo przez 30 lat jako intendent szkoły, potem jako księgowa, zakończyła zatrudnienie w 2019 roku, nie podejmuje zatrudnienia w związku z koniecznością opieki nad matką, którą sprawuje od ok. 1,5-2 lat. Wcześniej opiekę sprawował syn S. i może on opiekę nad matką może sprawować w godzinach wieczornych. Matka jest wdową od 3 lat.

Do akt załączono także wynik badania radiologicznego odcinka kręgosłupa lędźwiowego K. M. z 31 marca 2023 r. oraz zaświadczenie lekarskie

z 10 listopada 2023 r., z których wynika, iż K. M. od 40 lat jest pacjentką Poradni Zdrowia Psychicznego, obecnie ma silne dolegliwości stawów biodrowych, przewlekłe dolegliwości bólowe odcinka kręgosłupa lędźwiowego - w takcie konsultacji do leczenia operacyjnego; zaświadczenie lekarskie z 23 listopada 2023 r., z którego wynika, iż K. M. jest leczona z powodu zaburzeń psychotycznych od 1979 r., wymaga stałego nadzoru nad przyjmowaniem leków i wsparcia rodziny; oświadczenie wnioskodawczyni z 22 listopada 2023 r., w którym podała m.in., iż matka choruje na depresję, ma problemy z kręgosłupem, do matki jeździ dwa razy w tygodniu, zostaje tam na noc, przez pozostałe dni tygodnia przebywa u siebie w domu, matka korzysta z konsultacji u ortopedy ( 4 razy w roku) i psychiatry ( co drugi miesiąc), matka jest w stanie samodzielnie - korzystać z toalety, czasem się ubrać, zjeść przygotowany wcześniej posiłek (wnioskodawczyni przygotowuje posiłki na kilka dni, które matka sama odgrzewa), przyjąć przygotowane wcześniej leki, matka mieszka z synem i synową, którzy pod nieobecność wnioskodawczyni pomagają jej w codziennych czynnościach. Załączono nadto orzeczenie Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w S. z 15 listopada 2023 r., z którego wynika, że wnioskodawczyni (ur. [...].1969 r.) została zaliczona do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności (05-R) datowanego od 30 sierpnia 2023 r., nie da się ustalić od kiedy niepełnosprawność istnieje, a orzeczenie wydano do dnia 30 listopada 2024 r. z ustaleniem - praca w warunkach chronionych.

W tak ustalonym stanie faktycznym Prezydent - decyzją z 24 listopada 2023 r. odmówił przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Organ uznał, że zważywszy, iż od 14 maja 2019 r. skarżąca nie pozostaje w zatrudnieniu, trudno przyjąć, że podjęłaby aktywność zawodową nawet wówczas, gdyby matka nie potrzebowała opieki. Ponadto rozmiar i zakres opieki nie jest stały i nie wymusza na wnioskodawczyni całkowitej rezygnacji z aktywności zawodowej, która może być wykonywana także w niepełnym wymiarze czasu pracy.

W odwołaniu od tej decyzji strona podkreśliła, że od śmierci ojca, który zmarł 3 lata temu, stan mamy się znacznie pogorszył, zaś sama choroba trwa wiele lat i postępuje. W związku z tym wnioskodawczyni musiała zająć się mamą. Ponownie wskazała, że wykonuje przy mamie codzienne czynności pielęgnacyjne oraz to, co oświadczyła w toku postępowania.

Na skutek rozpoznania odwołania Kolegium – decyzją z 4 czerwca 2024 r., utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji.

W uzasadnieniu organ odwoławczy zauważył, że ostatnie zatrudnienie wnioskodawczyni ustało z dniem 13 maja 2019 r., na skutek rozwiązania umowy z upływem czasu na jaki została zawarta. Wnioskodawczyni wskazała, iż opiekę nad matką sprawuje od 1,5-2 lat. Powyższe oznacza, iż wnioskodawczyni zaprzestała wykonywania jakiejkolwiek pracy zarobkowej co najmniej na 2 lata przed podjęciem się opieki nad matką. Zestawienie powyższych dat wobec tego nie wskazuje jednoznacznie, że rezygnacja z pracy zarobkowej przez wnioskodawczynię była związana tylko i wyłącznie z koniecznością opieki nad matką. Ponadto, również rozmiar i zakres opieki sprawowanej nad matką nie wymusza na stronie niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Z ustalonego stanu faktycznego wynika, że wnioskodawczyni nie zamieszkuje z matką, lecz w miejscowości oddalonej o ok. 16 km. Natomiast zakres samodzielności matki wnioskodawczyni, choć ograniczony, to jednak nie jest tego rodzaju, by wykluczał jakąkolwiek aktywność zawodową opiekuna. Matka nie jest bowiem osobą wymagającą nieprzerwanej opieki, obłożnie chorą i leżącą, w związku z czym, jak wskazuje doświadczenie życiowe, nie wymaga przeciwdziałania odleżynom, porusza się po domu samodzielnie, wymaga jedynie asekuracji przy zejściu po schodach i na spacerach, jest również sprawna ruchowo w górnej części ciała, może samodzielnie siedzieć, nie wymaga karmienia, pojenia - samodzielnie spożywa przygotowane posiłki (sama je sobie nawet odgrzewa), samodzielnie przyjmuje przygotowane leki, nie wymaga żadnych stałych specjalistycznych czynności pielęgnacyjnych, jest samodzielna w zakresie załatwiania potrzeb fizjologicznych.

Czynności opiekuńcze związane z osobą niepełnosprawną wykonywane przez wnioskodawczynię to: regularnie - przygotowywanie posiłków, przygotowywanie leków, mierzenie ciśnienia, pomoc przy czynnościach higienicznych, pomoc przy ubieraniu, towarzyszenie w wizytach lekarskich i spacerach, pomoc przy ćwiczeniach fizycznych. Czynności składające się na zakres opieki nad matką w większości są wykonywane w pewnych odstępach czasu i nie zajmują stale czasu wnioskodawczyni, szczególnie iż - jak sama wskazała w oświadczeniu z 22 listopada 2023 r. - bywa u matki dwa razy w tygodniu. Ponadto z twierdzeń wnioskodawczyni, czy ustaleń organu nie wynika, aby schorzenia matki i wynikające z nich jej potrzeby objawiały się w sposób wymagający stałej i nieprzerwanej opieki, czy też nadzoru wnioskodawczyni. Matka wnioskodawczyni może pozostać sama w domu na pewien czas, a choroby na które cierpi nie rodzą obowiązku czuwania nad nią przez 24 godziny na dobę, nie podejmuje ona również nieracjonalnych zachowań stanowiących jakiekolwiek zagrożenie.

Zdaniem Kolegium, nie można także pominąć faktu, iż wraz z matką zamieszkują jej syn z żoną i dziećmi, którzy - mimo wykonywania obowiązków zawodowych, uczestniczą w opiece nad matką wieczorami, a także w te dni kiedy wnioskodawczyni nie przebywa u matki. Również siostra wnioskodawczyni jest zobowiązana do alimentacji wobec matki. W toku postępowania strona nie wykazała zaś okoliczności, które mogłyby uzasadniać zwolnienie rodzeństwa z obowiązku alimentacyjnego wobec matki. Nie zostało zatem wykazane, że rodzeństwo wnioskodawczyni nie tylko nie jest w stanie realizować swoich obowiązków alimentacyjnych wobec matki poprzez sprawowanie osobistej opieki lub finansowanie pomocy w opiece nad niepełnosprawnym matką, ale również aby wnioskodawczyni nie była w stanie uzyskać od nich zwrotu przypadających na nich części świadczeń alimentacyjnych, w sytuacji gdyby istotnie spełniała je wobec matki w części obciążającej rodzeństwo. Jeżeli zaś z jakichś uzasadnionych powodów rodzeństwo wnioskodawczyni nie może osobiście poświęcać czasu na sprawowanie opieki nad matką, wyręczając ją choćby z niektórych czynności, to obowiązek ten może przybrać również formę np. wspólnego opłacania usług opiekuńczych, zwłaszcza że rodzeństwo wnioskodawczyni to osoby dorosłe, które pracują.

Mając to na uwadze Kolegium uznało, że czynności opiekuńcze nie wypełniają wnioskodawczyni całego dnia i zakres tej opieki nie uniemożliwia podjęcia stronie zatrudnienia choćby na część etatu. Niewątpliwie wnioskodawczyni wspiera w chorobie swoją matkę, jednakże w rozmiarze nie zajmującym nie tylko całego dnia, ale także jego znacznej części. Matka nie wymaga szczególnej i specjalistycznej pielęgnacji i obsługi z jej strony, co ma bezpośredni wpływ na uznanie, że wnioskodawczyni ma faktyczną możliwość podjęcia zatrudnienia, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy, i przy sprawnej organizacji opieki nad matką jest w stanie pogodzić obowiązki zawodowe z koniecznością zapewnienia jej opieki. Ponadto, wskazane przez wnioskodawczynię wizyty lekarskie, w których towarzyszy matce, nie są to czynności, które są wykonywane codziennie (konsultacje u ortopedy - 4 razy w roku, u psychiatry - co drugi miesiąc). Inne czynności (np. przygotowanie posiłków, czy leków) mogą być wykonane z pewnym wyprzedzeniem czasowym, zaś pozostałe czynności wskazane przez wnioskodawczynię takie jak np. sprzątanie, pranie, prasowanie, zmiana pościeli, robienie zakupów itp. są czynnościami związanymi z prowadzeniem gospodarstwa domowego, które mogą być wykonywane poza godzinami zatrudnienia, tak jak to odbywa się powszechnie w szeregu innych gospodarstw domowych, w których pod opieką pracujących domowników pozostają chociażby małoletnie dzieci lub osoby starsze.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego strona zarzuciła mające wpływ na treść rozstrzygnięcia naruszenie prawa materialnego i procesowego, tj. art. 7, art. 8, art. 77 § 1 i art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r., poz. 572) dalej "k.p.a." oraz art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych

(Dz.U. z 2023 r., poz. 390 ze zm.), dalej jako "u.ś.r.", poprzez błędną, niepełną i wewnętrznie sprzeczną ocenę zgromadzonego materiału dowodowego prowadzącą do wadliwego ustalenia, że wnioskodawczyni nie spełnia przesłanek do przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego. Ponadto zarzuciła (mające wpływ na treść rozstrzygnięcia) naruszenie art. 76 § 1 i art. 84 § 1 k.p.a., poprzez dokonanie ustaleń faktycznych wymagających wiedzy specjalistycznej, pozostających w sprzeczności z orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności matki.

Wobec tego skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji Kolegium oraz poprzedzającej ją decyzji Prezydenta. Ponadto strona wniosła o przeprowadzenie dowodu z załączonych dokumentów na okoliczność stanu zdrowia matki, konieczności zapewnienia jej stałej, długotrwałej opieki oraz stanu zdrowia brata wnioskodawczyni.

W uzasadnieniu podniesiono, że Kolegium dokonało odmiennych ustaleń faktycznych niż organ I instancji, pomijając szereg okoliczności mających istotne znaczenie w sprawie, które zostały ustalone przez organ wydający decyzję

I-instancyjną. Kolegium wskazało bowiem, iż zgodnie z ustaleniami organu I instancji, wnioskodawczym opiekuje się matką 2 razy w tygodniu, przyjeżdżając do niej do Z. Jednakże organ I instancji w rzeczywistości ustalił, że wnioskodawczyni opiekuje się matką przyjeżdżając do Z. nie rzadziej niż 2 razy w tygodniu, ale w tym Z. pozostaje i nocuje. A zatem sprawowana przez wnioskodawczynię opieka to nie jedynie kilkugodzinne odwiedziny w tygodniu, które wskazywałyby, że wymiar pomocy jaką oferuje matce jest niewielki.

Organ II instancji zbagatelizował też zakres niepełnosprawności i niesamodzielności matki skarżącej przyjmując, że w rzeczywistości nie wymaga ona stałej lub długotrwałej opieki. Pozostaje to w rażącej sprzeczności z orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności matki z 30 września 2015 r., z którego wynika jednoznacznie, że matka wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Potrzeba tej opieki pogłębia się wraz z postępującym wiekiem i pogarszającym się zdrowiem uprawnionej do opieki. Odmienne ustalenia poczynione przez organy I i II instancji są wadliwe. Kwestia oceny zdolności osoby niepełnosprawnej do samodzielnej egzystencji oraz konieczności sprawowania długotrwałej lub stałej opieki nad taką osobą stanowi element wiedzy specjalistycznej i nie może być dokonywana przez inny podmiot niż biegłego bądź specjalistę z zakresu medycyny - tak jak to przewiduje procedura ustalania stopnia niepełnosprawności. W przedmiotowej sprawie orzeczenie wydane na podstawie opinii biegłych lekarzy podważane jest przez osoby nie mające doświadczenia medycznego, opierające się na własnych, subiektywnych obserwacjach laika. Z tego też względu dokonana przez nich obserwacja i ocena nie może być traktowana jako wiarygodna i nie może podważać ustaleń wynikających wprost z orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, któremu - jako dokumentowi urzędowemu, przysługuje domniemanie prawdziwości.

Orzekające w sprawie organy dokonały też wadliwego ustalenia, że niepodejmowanie przez wnioskodawczynię aktywności zawodowej nie jest związane ze sprawowaniem opieki nad matką. Tymczasem wnioskodawczyni wyraźnie wskazała, że sprawuje długotrwałą, a nie jedynie symboliczną opiekę nad matką, co uniemożliwia jej podjęcie zatrudnienia. Matka wnioskodawczyni wymaga stałej, bieżącej opieki, której udziela jej wnioskodawczyni na miejscu, jak również będąc w dyspozycji w miejscu zamieszkania, położonym w odległości około 15 minut jazdy samochodem od miejsca zamieszkania K. M. Organy pominęły też rzeczywiste ograniczenia ruchowe K. M. a także jej dolegliwości bólowe oraz problemy z zakresu zdrowia psychicznego. Dlatego też wnioskodawczyni jest wsparciem dla swojej matki, co nie ogranicza się jedynie do chwili rozmowy i podania jej pilota do telewizora. Podkreślono, że wnioskodawczyni przez lata była osobą czynną zawodowo, nie żyła z zasiłków i pomocy państwa. Dlatego też ubiega się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, albowiem nie podejmuje zatrudnienia i udziela matce koniecznej stałej, długotrwałej opieki zgodnie z orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności.

Końcowo skarżąca podkreśliła, że - wbrew ustaleniom organów obu instancji - stałej opieki nad matką nie może sprawować brat wnioskodawczyni, ani jego żona, albowiem brat cierpi na poważne schorzenia, w tym schorzenia nerek i co dwa dni jeździ na długotrwałe dializy. Powyższe wskazuje, iż musi on sam zadbać o swoje zdrowie i godzić częste oraz czasochłonne procedury medyczne poza miejscem zamieszkania z pracą i własnym życiem rodzinnym.

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko w sprawie oraz o rozpoznanie skargi w trybie uproszczonym.

W piśmie z 5 sierpnia 2024 r. skarżąca podtrzymała swoją skargę i wniosła o rozpoznanie sprawy na rozprawie.

Na rozprawie w dniu 18 grudnia 2024 r. pełnomocnik skarżącej podkreślił, że matka skarżącej choruje na schizofrenię i w związku z tym wymaga stałego nadzoru i opieki, na dowód czego złożył do akt poświadczone za zgodność z oryginałem dokumenty (6 egzemplarzy) obrazujące stan zdrowia matki skarżącej. Wyjaśnił też, że brat skarżącej choruje na nerki, w tym roku miał przeszczep nerek z powikłaniami,

w związku z tym nie mógłby zająć się matką. Skarżąca sprawuje codzienną opiekę nad matką, mieszka niedaleko i bardzo często u matki nocuje. Skarżąca ma dobry zawód, jest księgową, gdyby była możliwość to z całą pewnością nadal by pracowała.

Skarżąca wyjaśnia, że stan zdrowia matki cały czas się pogarsza. W okresie od listopada 2023 r. do czerwca 2024 r. opieka nad matką wyglądała tak, że jeździła do niej przynajmniej 3-4 razy w tygodniu. Najczęściej 4 razy, również zabierała ją do siebie do domu. Objawy schizofrenii nasiliły się po śmierci ojca. Wcześniej opiekował się mamą także ojciec. Skarżąca podkreśla, że gdyby mogła to chętnie podjęłaby pracę, bo ma 55 lat i gdyby nie choroba mamy to przepracowałaby 5 lat do emerytury, żeby sobie ją podwyższyć. Wyjaśnia też, że pilnuje aby matka regularnie brała leki na schizofrenię.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje:

Stosownie do art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2022 r., poz. 2492) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

(Dz.U. z 2024 r., poz. 935 ze zm.) dalej "p.p.s.a.", sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W myśl art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. uchylenie zaskarżonej decyzji w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (lit. a), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (lit. b), innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c). Ponadto, zgodnie z treścią art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a, zatem uwzględnia w granicach danej sprawy wszelkie naruszenia prawa a także przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozważanym wypadku. Jeżeli natomiast sąd nie dopatrzy się wskazanych naruszeń prawa, oddala skargę na podstawie art. 151 p.p.s.a.

Rozpoznając niniejszą skargę Sąd odszedł do przekonania, że zaskarżona decyzja Kolegium jest obarczona uchybieniami zarówno w zakresie przepisów procesowych, jak i materialnych, a ich zakres i waga dla rozstrzygnięcia sprawy powodują, że akt ten musi zostać wyeliminowany z obrotu prawnego.

Organy orzekające w sprawie procedowały w oparciu o przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2024 r. poz. 323 ze zm.), dalej jako "u.ś.r.", a w szczególności art. 17 u.ś.r., w którym szczegółowo określono wymogi, od spełnienia których uzależnione jest pozytywne rozpatrzenie wniosku opiekuna osoby niepełnosprawnej o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.

W myśl art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

– jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Ponadto, zgodnie z art. 17 ust. 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Przy czym należy wskazać, że przepis ten został poddany kontroli konstytucyjnej, w konsekwencji której Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 uznał, że przepis ten jest niezgodny z Konstytucją w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki.

Powyższy wyrok i jego skutki zostały pominięte przez organ I instancji, który uznał, że matka wnioskodawczyni nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności, z którego wynikałoby, że jej niepełnosprawność powstała nie później niż do ukończenia 18. roku, a zatem nie można wnioskodawczyni z tego powodu przyznać świadczenia. W zaskarżonej decyzji Kolegium jednak wyeliminowano tę przesłankę odmowy przyznania świadczenia wskazując, że przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. winien być interpretowany z uwzględnieniem wiążącego wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13,

tj. z pominięciem kryterium momentu powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. W konsekwencji Kolegium rozważyło możliwość przyznania wnioskowanego świadczenia z pominięciem ww. kryterium, lecz przy konieczności zbadania innych przesłanek wynikających z art. 17 u.ś.r. Zasadniczym więc powodem, dla którego świadczenie pielęgnacyjne nie zostało wnioskodawczyni przyznane, był brak związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy rezygnacją w maju 2019 r. z pracy przez wnioskodawczynię i dalszym jej niepodejmowaniem, a koniecznością sprawowania przez nią opieki nad matką od około 2021 r. Ponadto Kolegium uznało, że rozmiar i zakres sprawowanej opieki nie wskazuje, że uniemożliwia on podejmowanie przez stronę zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Matka jest bowiem w znacznym stopniu samodzielna, a schorzenia, na które cierpi, nie powodują, że wymaga ona stałej i nieprzerwanej opieki czy też nadzoru. Dodatkowo, z matką zamieszkuje jej syn (brat skarżącej) wraz z żoną i również on sprawuje opiekę nad niepełnosprawną.

Z powyższą oceną Sąd się nie zgadza. Istotną kwestią, której Kolegium nie oceniło kompleksowo, była bowiem kwestia zdrowia psychicznego i związanej z tym samodzielności psychicznej (w kontekście psychologicznych możliwości) matki skarżącej. Z ustaleń poczynionych przez organy wynika, że matka skarżącej cierpi na schizofrenię, a w sprawach o świadczenia pielęgnacyjne konieczne jest badanie zarówno stanu zdrowia fizycznego, jak i psychicznego podopiecznego. W związku z tym nie tylko samodzielność fizyczna matki, tj. możliwość samodzielnego poruszania się przy niewielkiej asekuracji, spożywania posiłków i napojów, załatwiania potrzeb fizjologicznych i higieny osobistej, lecz także psychologiczne predyspozycje matki winny zostać rozważone i mieć wpływ na ocenę zakresu opieki sprawowanej przez skarżącą. W przypadku chorób psychicznych szczególnie ważne jest ustalenie, jaki charakter i nasilenie ma choroba, jak wpływa ona na poczucie czasu i miejsca przez chorego oraz czy nie zagraża bezpieczeństwu chorego i osób z jego otoczenia. Schizofrenia jest przewlekłą chorobą psychiczną cechującą się zaburzeniami w sposobie myślenia, postrzegania, porozumiewania się, a także spłyconym i niedostosowanym afektem (ekspresją emocjonalną). Choroba ta charakteryzuje się znacznym upośledzeniem w postrzeganiu rzeczywistości oraz zmianami w sposobie zachowania pacjenta. Oczywiste więc jest, że osoba chora na schizofrenię wymaga innych czynności opiekuńczych niż np. osoba ze schorzeniami fizycznymi (np. sparaliżowana, leżąca). W literaturze fachowej wskazuje się, że choć leczenie schizofrenii przebiega najczęściej farmakologicznie, to wymaga również ukształtowania podtrzymującego środowiska rodzinnego i społecznego jako istotnego czynnika modyfikującego przebieg choroby (por. wyroki WSA w Gdańsku z 11 stycznia 2023 r., sygn. akt II SA/Gd 619/22; WSA w Poznaniu z 31 marca 2022 r., sygn. akt II SA/Po 646/21, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Do tego przebieg schizofrenii może być ciągły i postępujący lub epizodyczny, wówczas występują okresy nasilenia objawów choroby i powrotów do częściowego zdrowia. Nie da się zatem przewidzieć ani tego kiedy objawy choroby się nasilą, ani tego w jakim rozmiarze te nasilenia wystąpią, co wymusza ciągłą czujność i gotowość do natychmiastowej reakcji (zob. wyrok WSA w Gdańsku z 11 kwietnia 2024 r., sygn. akt II SA/Gd 1208/23, dostępny w CBOSA).

Mimo braku scharakteryzowania w wywiadzie przebiegu choroby psychicznej matki i jej skutków dla codziennego funkcjonowania chorej, Kolegium przyjęło, iż matka skarżącej jest osobą w znacznej mierze samodzielną, co organ wywiódł z faktu, że może ona sama się poruszać, spożywać jedzenie oraz przygotowane leki, a także pozostać kilka godzin sama. Organ uwypuklał więc samodzielność matki jedynie w sferze fizycznej, bez zbadania samodzielności psychologicznej matki, stwierdzając jedynie, że nie przejawia ona nieracjonalnych zachowań stanowiących jakiekolwiek zagrożenie. Tymczasem istotne znaczenie ma to, iż z ustaleń poczynionych w sprawie wynika, że matka stale i pod ścisłą kontrolą wnioskodawczyni przyjmuje leki związane z chorobą psychiczną. Niewątpliwie taka regularność sprzyja dobremu funkcjonowaniu chorej, jednakże jednocześnie nie ulega wątpliwości, że brak kontroli procesu leczenia może mieć negatywny wpływ na przebieg tej choroby, nasilić jej negatywne aspekty. Zatem fakt, iż aktualnie matka nie przejawia niebezpiecznych zachowań, w sytuacji gdy stale pozostaje pod opieką wnioskodawczyni, nie oznacza, że stan ten nie ulegnie zmianie, gdy matka takiej stałej opieki zostanie pozbawiona i sama będzie dozować i przyjmować leki. Co więcej, należy podkreślić, że stan matki w czasie ulega pogorszeniu. Jak wynika z przedłożonego na rozprawie zaświadczenia lekarskiego z 16 września 2024 r.- stwierdzono pogorszenie funkcjonowania, moczenie się w łóżko, pogorszenie chodu, spowolnienie, zniedołężnienie. Zatem, choć dokumentacji tej i faktów z niej wynikających nie znały organy, to dowodzi ona, że zarówno stan fizyczny, jak i psychofizyczny (poznawczy) matki ulega pogorszeniu i potwierdza argumentację strony podnoszoną w tym zakresie w toku postępowania administracyjnego.

Organ wskazywał również, że skarżąca nie sprawuje nad matką opieki stałej i całodobowej, bowiem przebywa u niej tylko kilkukrotnie w ciągu tygodnia. Odnośnie tego wyjaśnić trzeba, że warunku "stałej" opieki nie można rozumieć jako wykonywania opieki nieustannie i przez 24 godziny na dobę, lecz ma to być opieka stała w sensie trwałości, zaś "długotrwała" w sensie rozciągłości w czasie, jako opieka nad niepełnosprawną osobą, której zakres wyznaczony jest niepełnosprawnością osoby wymagającej opieki, a więc koniecznością wykonywania czynności warunkujących egzystowanie tej osoby w warunkach godności człowieka. Istotą opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. jest więc nie tylko jej stałość i ciągłość, ale także zapewnienie zaspokojenia normalnych, codziennych potrzeb osoby, nad która jest sprawowana; zapewnienie jej egzystencji, której bez pomocy osób trzecich nie jest w stanie sobie sama zapewnić. Nie jest więc wymagane, aby opiekun pozostawał przy podopiecznym 24 godziny na dobę. Możliwe jest zatem aby podopieczny został w pewnych okresach czasu sam. Realizacja opieki spełniającej wymogi art. 17 ust. 1 u.ś.r. może więc przybierać różnorakie formy, uzależnione od relacji rodzinnych oraz każdorazowej sytuacji. Może ona także zmieniać się w czasie, w szczególnie w przypadku chorób charakteryzujących się nieprzewidywalnością, możliwością nagłego pogorszenia się stanu zdrowia podopiecznego, jak ma to miejsce w przypadku chorób psychicznych.

W toku niniejszego postępowania istniały rozbieżności co do tego, w jakich okresach wnioskodawczyni przebywa u matki. Na podstawie oświadczeń strony przyjęto, że strona przyjeżdża do podopiecznej dwa razy w tygodniu i zostaje u niej na noc, co koresponduje z oświadczeniem strony z 22 listopada 2023 r. W oświadczeniu z 10 listopada 2023 r. skarżąca podawała z kolei, że przyjeżdża do mamy co drugi dzień, a jeśli jest potrzeba to przyjeżdża codziennie. Natomiast w pierwotnym oświadczeniu z 25 października 2023 r. wskazywała, że jeździ do mamy 3-4 razy w tygodniu, ale bywa, że jest u mamy codziennie. W wywiadzie z kolei podano, że wnioskodawczyni przyjeżdża do mamy "przynajmniej" co drugi dzień. Jeżeli jest taka potrzeba to przyjeżdża codziennie. Wreszcie, na rozprawie w dniu 18 grudnia 2024 r. skarżąca wyjaśniła, że sprawuje codzienną opiekę nad matką, mieszka niedaleko i bardzo często u matki nocuje. W okresie od listopada 2023 r. do czerwca 2024 r. opieka nad matką wyglądała tak, że jeździła do niej przynajmniej 3-4 razy w tygodniu. Najczęściej 4 razy, również zabierała ją do siebie do domu.

Wspólnym mianownikiem ww. oświadczeń jest to, że czas poświęcany matce stopniowo się wydłużał z uwagi na pogarszający się stan zdrowia chorej. Dodatkowo, mimo iż nadal skarżąca nie przebywa stale przy matce, ale jeździ do niej przynajmniej 3-4 razy w tygodniu, to często zostaje tam na noc, a więc opiekuje się mamą również częściowo kolejny dzień po przyjeździe oraz – jak wielokrotnie podkreślała strona – w razie potrzeby jest u mamy codziennie. Opiekun zatem na bieżąco reaguje na potrzeby chorej i w razie konieczności przyjeżdża w te dni, w które nie była planowana wizyta. Oznacza to niewątpliwie, że skarżąca pozostaje do stałej dyspozycji matki, bowiem w każdym czasie jest w stanie do niej przyjechać.

W orzecznictwie i doktrynie wielokrotnie zaś już podkreślano, że pod pojęciem opieki stałej należy rozumieć ciągłą gotowość opiekuna do niesienia pomocy (zob. P. Rączka (red.), Świadczenia rodzinne. Komentarz, WKP 2021, uwagi do art. 17 oraz przywołane tam orzecznictwo sądów administracyjnych). Nie chodzi bowiem o to, że opiekun musi pozostawać cały czas, całą dobę przy podopiecznym, w tym - nie musi z nim zamieszkiwać. Dlatego też, w ocenie Sądu, fakt, iż skarżąca nie zamieszkuje z matką, a jedynie przyjeżdża do niej kilka dni w tygodniu, nie oznacza automatycznie, że opieka nie ma charakteru stałego, bowiem strona jest w stałej dyspozycyjności i kontakcie z mamą.

Organ odwoławczy stwierdził ponadto, że zakres sprawowanych czynności opiekuńczych nie jest na tyle szeroki, że uniemożliwia wnioskodawczyni podjęcie pracy, w szczególności podnoszono, że są to w dużej mierze czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego mamy. Tymczasem, przy ocenie czynności opiekuńczych chodzi o to, czy podejmowane przez opiekuna czynności opiekuńcze i dnia codziennego odpowiadają na podstawowe potrzeby osoby niepełnosprawnej. Ponadto zauważyć trzeba, że ten sam rodzaj czynności opiekuńczych może być uznany jedynie za pomoc w czynnościach dnia codziennego, jak i wypełniać przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w zależności od stopnia ich nasilenia i charakterystyki choroby niepełnosprawnego (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z 12 kwietnia 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 1605/22, dostępny w CBOSA). W związku z tym to, iż strona wykonuje również czynności dnia codziennego, związane z prowadzeniem domu mamy, nie wyklucza ich z czynności opiekuńczych. Jeżeli bowiem stan zdrowia mamy uniemożliwia jej prowadzenie swojego gospodarstwa, a nie ulega wątpliwości, że również osoby chore muszą przebywać w czystych warunkach, mieć wyprane ubrania, muszą opłacić rachunki i załatwić sprawy urzędowe, to czynności te wykonuje opiekun w ramach czynności opiekuńczych. Dlatego też fakt, że nie wszystkie podejmowane przez skarżącą czynności związane są bezpośrednio z osobistą opieką nad chorą matką, nie oznacza, że nie są to czynności niezbędne dla prawidłowego funkcjonowania osoby wymagającej opieki.

Ponadto, z akt sprawy i oświadczenia złożonego na rozprawie wynika, że to skarżąca pilnuje przyjmowania przez mamę leków związanych z chorobą psychiczną, te zaś są kluczowe dla jej dobrego funkcjonowania i zapobiegają nagłym stanom nasilenia choroby. Z przedłożonej na rozprawie dokumentacji medycznej wynika, że mama przyjmuje kilka leków. Dodatkowo skarżąca wykonuje z mamą ćwiczenia zlecone przez fizjoterapeutę. Z powyższego należy wnioskować, że skarżąca niewątpliwie sprawuje nad matką opiekę w kluczowych dla jej zdrowia i życia sferach i nawet, jeżeli te kluczowe czynności nie zajmują jej całego czasu, to jest to wystarczające do przyjęcia, iż zakres sprawowanej opieki wyklucza podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w szczególności biorąc pod uwagę ciągłą gotowość skarżącej do niesienia pomocy.

W zaskarżonej decyzji zwracano także uwagę, że z matką zamieszkuje brat skarżącej, który również sprawuje opiekę nad nią, wobec czego nie jest konieczne, aby to skarżąca rezygnowała z pracy. Odnośnie tego wyjaśnić trzeba, że istotnie kwestia posiadania przez wnioskodawcę rodzeństwa nie pozostaje bez wpływu na ocenę istnienia związku przyczynowego bowiem obrazuje możliwości rodziny związane z organizacją opieki nad niepełnosprawnym jej członkiem (por. wyrok NSA z 14 lutego 2024 r., sygn. akt I OSK 229/23, dostępny w CBOSA). Niemniej jednak w niniejszej sprawie w toku postępowania skarżąca podkreślała, że brat – choć zamieszkuje z matką – sprawuje nad nią tylko opiekę doraźną, nie obejmującą kluczowych kwestii, ponieważ sam zmaga się z chorobą nerek, co powoduje, że nie może on być głównym opiekunem. Na rozprawie z kolei pełnomocnik strony oświadczył, że brat skarżącej w 2024 r. przeszedł przeszczep nerki, co potwierdza przedłożona dokumentacja medyczna (karta leczenia szpitalnego, k. 36a akt). Niewątpliwie więc brat nie może sprawować stałej opieki nad K. M., a sama jego obecność w tym samym domu nie może być poczytywana za możliwość sprawowania takiej opieki. Należy podkreślić, że opieka nad osobą niepełnosprawną, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., musi spełniać pewne wymogi, w szczególności musi ona służyć poprawie zdrowia lub utrzymaniu go na niepogorszonym poziomie oraz bezpieczeństwu podopiecznego. Opieka sprawowana przez osobę chorą na nerki, po przeszczepie, nie daje zaś gwarancji stałej, całodobowej opieki zaspokajającej wszelkie potrzeby podopiecznego i możliwości reakcji w sytuacjach kryzysowych. Zatem fakt zamieszkiwania z K. M. jej syna i synowej nie może stanowić przesłanki negatywnej dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej, faktycznie sprawującej tę opiekę.

Mając to wszystko na uwadze Sąd stwierdził, że wydane rozstrzygnięcie nie zostało poprzedzone rzetelnym zebraniem i analizą materiału dowodowego koniecznego do należytego wyjaśnienia sprawy. Pełny obraz sytuacji strony kształtuje się w ten sposób, że skarżąca wspiera i opiekuje się niepełnosprawną w stopniu znacznym matką. Choć nie mieszka z nią, przyjeżdża do niej przynajmniej 3-4 razy w tygodniu, często zostaje na noc, niekiedy zabiera matkę do siebie. Jest więc w pełnej dyspozycyjności, na bieżąco może zmieniać częstotliwość odwiedzin, przyjeżdżając do matki w razie potrzeby. Zestawiając to z rodzajem schorzeń matki i jej potrzeb zdrowotnych, w szczególności w aspekcie psychologicznym, a co za tym idzie charakterem opieki świadczonej mamie przez skarżącą, nie sposób oczekiwać aby możliwe było jej pogodzenie z wykonywaniem pracy zarobkowej. Opieka ta ma w ocenie Sądu charakter ciągły i trwały. Dochodząc do przeciwnych wniosków organ odwoławczy naruszył przepisy prawa procesowego, tj. art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., co miało wpływ na rozstrzygnięcie, gdyż w konsekwencji niewłaściwie zastosował art. 17 ust. 1 u.ś.r. odmawiając stronie wnioskowanego świadczenia.

Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, na podstawie art. 145 § 1 ust. 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję, uznając to za wystarczające do ponownego, właściwego załatwienia sprawy. Kolegium posiada bowiem kompetencje merytoryczno - reformacyjne umożliwiające wydanie prawidłowego rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie, zgodnego z wynikającą z niniejszego wyroku oceną prawną. Rzeczą organu, przy ponownym rozpatrzeniu sprawy będzie ocena wniosku skarżącej stosownie do wyrażonego przez Sąd stanowiska dotyczącego przesłanki związku przyczynowo – skutkowego i uwzględnienie kilkukrotnie składanych oświadczeń strony dotyczących częstotliwości jej pobytu u matki, w których akcentowano możliwość codziennych odwiedzin oraz fakt pozostawania strony na noc u matki, a także uwzględnienie specyfiki choroby psychicznej matki i jej pogarszającego się stanu zdrowia oraz związanego z tym stałego nadzoru w przyjmowaniu leków.

O kosztach postępowania Sąd orzekł w punkcie 2. wyroku na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 oraz § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz.U. z 2023 r., poz. 1964 ze zm.) zasądzając od Kolegium na rzecz skarżącej zwrot kwoty 480 zł, tytułem wynagrodzenia pełnomocnika.