Wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt II SA/Gl 992/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Data orzeczenia: 2025-01-24 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6182 Zwrot wywłaszczonej nieruchomości i rozliczenia z tym związane
Hasła tematyczne: Gospodarka gruntami
Skarżony organ: Wojewoda
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 9a, art. 136 ust. 3 i art. 229
journal: Dz.U. 2024 poz 1145
law: Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (t.j.)
article: art. 151
journal: Dz.U. 2024 poz 935
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Beata Kalaga-Gajewska (spr.), Sędziowie Asesor WSA Agnieszka Kręcisz-Sarna, Sędzia WSA Krzysztof Nowak, Protokolant specjalista Ewa Bojarska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 stycznia 2025 r. sprawy ze skargi J.G. na decyzję Wojewody Śląskiego z dnia 7 maja 2024 r. nr NWXIV.7581.3.5.2024 w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości oddala skargę.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 28 czerwca 1972 r., nr [...], Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w K., działając na podstawie przepisów ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (Dz. U. Nr 18, poz. 94), orzekło o wywłaszczeniu na rzecz Państwa nieruchomości będących własnością J. G., położonych w M., oznaczonych jako działki o nr: [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...] i [...], o łącznej powierzchni 1,4266 ha, zapisanych w KW Państwowego Biura Notarialnego w M. wyk. [...], [...], [...], [...] i [...] oraz o ustaleniu z tego tytułu odszkodowania w łącznej kwocie 737.128,17 zł. Wywłaszczenia dokonano na wniosek Okręgowej Dyrekcji Inwestycji Miejskich w B., natomiast w uzasadnieniu rozstrzygnięcia wskazano, że przedmiotowe działki przeznaczone są w zatwierdzonym planie realizacyjnym pod budownictwo mieszkaniowe. Z planu realizacyjnego, zatwierdzonego decyzją Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w M. z dnia 9 listopada 1970 r., nr [...], wynika, że wchodziły one w skład inwestycji jaką była budowa osiedla mieszkaniowego pod nazwą "[...]" w M.

Na mocy postanowienia Sądu Rejonowego w M. z dnia [...] r. sygn. [...] spadek po J. G. nabyły jego dzieci: B. G. i J1. G., w udziałach w wysokości po 1/2 części.

Wnioskiem z dnia 13 maja 2020 r. (złożonym w dniu 14 maja 2020 r.) B. G. i J1. G. wystąpili o zwrot części wywłaszczonych nieruchomości położonych w M. przy ulicach: [...], [...] i [...], tj. działek o następujących numerach geodezyjnych: [...] wraz z gruntem pod budynkiem [...] (działka [...]), [...], [...], [...], [...], [...], [...], ponieważ działki te zostały wykorzystane przez inwestora niezgodnie z celem wywłaszczenia określonym w uzasadnieniu decyzji z dnia 28 czerwca 1972 r. o wywłaszczeniu nieruchomości i odszkodowaniu, a także domagali się zwrotu działki o numerze geodezyjnym [...], części działek nr [...], [...], [...] oraz działki nr [...].

Postanowieniem z dnia 4 września 2020 r., nr [...], Wojewoda Śląski wyznaczył Prezydenta Miasta J., wykonującego zadanie z zakresu administracji rządowej jako organ właściwy do rozpatrzenia sprawy zainicjowanej przywołanym wnioskiem, precyzując jednocześnie w oparciu o informacje uzyskane od Prezydenta Miasta M. oraz stanowisko wnioskodawców (pismo z dnia 20 lutego 2019 r.), że wniosek ten dotyczy nieruchomości położonych w M., oznaczonych działkami o numerach: [...], [...], [...] ([...]), [...] ([...]), [...] ([...]), [...] ([...]), [...], [...], [...] ([...]), [...] ([...]), [...] ([...]) i [...] ([...]). W treści postanowienia wyjaśniono jednocześnie, że wprawdzie działki nr [...], [...] i [...] stanowią własność Gminy M. w użytkowaniu wieczystym osób fizycznych, a działka nr [...] jest własnością [...] Spółdzielni Mieszkaniowej w M. i Prezydent Miasta M. występujący jako organ reprezentujący gminę nie jest stroną postępowania w części dotyczącej tych nieruchomości (i nie musi w tym zakresie podlegać wyłączeniu), to jednak zasadnym jest wyznaczenie jednego organu administracji do rozpatrzenia całego wniosku, złożonego przez B. G. i J1.a G.

Prezydent Miasta J., wykonujący zadanie z zakresu administracji rządowej (dalej: "organ I instancji") decyzją z dnia 12 lipca 2022 r., nr [...], orzekł o:

1) odmowie zwrotu na rzecz wnioskodawców działek o numerach ewidencyjnych: [...], [...], [...] ([...]), [...] ([...]), [...], [...] ([...]) i [...] ([...]), stanowiących własność Gminy Miasta M.; działek [...] ([...]) i [...] ([...]), stanowiących własność Gminy Miasta M. w użytkowaniu wieczystym osób fizycznych; działki [...] ([...]) stanowiącej współwłasność Gminy Miasta M. i innych właścicieli; działki nr [...] ([...]), stanowiącej współwłasność [...] Spółdzielni Mieszkaniowej w M. i innych właścicieli;

2) zwrocie na rzecz wnioskodawców udziałów w prawie własności działki nr [...] ([...]);

3) zobowiązaniu każdego z wnioskodawców do zwrotu 140,06 zł., wypłaconego odszkodowania (w łącznej kwocie 280,12 zł.).

Wojewoda Śląski decyzją z dnia 16 września 2022 r., nr [...], po rozpatrzeniu odwołania B. G. i J1. G., wniesionego w zakresie pkt 1 powyższej decyzji z dnia 12 lipca 2022r., uchylił ją w zaskarżonej części i przekazał sprawę w tym zakresie do ponownego rozpatrzenia, wskazując na dostrzeżone błędy formalne, w szczególności na objęcie jednymi postępowaniem administracyjnym roszczeń o zwrot działek o różnym stanie prawnym i faktycznym, co uznać należy za niezgodnie z treścią art. 62 Kodeksu postępowania administracyjnego

Organ I instancji, kierując się opisanymi zaleceniami, w ponownie przeprowadzonym postępowaniu wyłączył do odrębnego rozpatrzenia między innymi sprawę zwrotu na rzecz B. G. i J1. G. działki nr [...] o powierzchni 162 m², objętej obecnie księgą wieczystą [...], stanowiącej własność Gminy M. w użytkowaniu wieczystym osób fizycznych.

Decyzją z dnia 12 grudnia 2023 r., nr [...], organ I instancji umorzył postępowanie w przedmiocie zwrotu opisanej wyżej nieruchomości na rzecz wnioskodawców, wskazując w uzasadnieniu, że przed 1 stycznia 1998 r. tj. przed wejściem w życie ustawy o gospodarce nieruchomościami zostało na niej ustanowione i ujawnione w księdze prawo użytkowania wieczystego, tym samym zgodnie z art. 229 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (aktualny publikator: Dz. U. z 2024 r. poz. 1145, dalej w skrócie: "u.g.n."), roszczenie o jej zwrot nie przysługuje.

Od powyższej decyzji odwołanie złożyli B. G. i J1. G., wnosząc o jej uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia przez organ I instancji, w tym także rozważenie kwestii przyznania odszkodowania za poniesione straty spowodowane opieszałością organów administracji rozpatrujących sprawę od 1991 r., tj. od daty złożenia pierwszego wniosku w przedmiocie zwrotu nieruchomości. Zwrócili również uwagę na treść art. 34 ust. 3 u.g.n. i wywiedli jego naruszenie poprzez sprzedaż prawa użytkowania wieczystego gruntu na rzecz [...] Spółdzielni [...]. W treści odwołania zaznaczono, że rezultatem przewlekłego działania organów administracji doszło do naruszenia art. 36 u.g.n. oraz zasad postępowania administracyjnego.

Wojewoda Śląski decyzją z dnia 7 maja 2024 r., nr NWXIV.7581.3.5.2024, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (aktualny publikator: Dz. U. z 2024 r. poz. 572, dalej w skrócie: "k.p.a."), art. 9a, art. 136 ust. 3 i art. 229 u.g.n., po rozpatrzeniu odwołania B. G. i J1. G., utrzymał w mocy decyzję organu I instancji z dnia 12 grudnia 2023 r., nr [...]. W uzasadnieniu przywołał przepisy prawa znajdujące zastosowanie w sprawach o zwrot wywłaszczonych nieruchomości. Wskazał w szczególności, że na podstawie art. 216 u.g.n. przepisy rozdziału 6 działu III stosuje się odpowiednio do nieruchomości przejętych lub nabytych na rzecz Skarbu Państwa na podstawie ustawy z dnia 6 lipca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (Dz. U. z 1974 r. poz. 64 oraz z 1982 r. poz. 79). Jednocześnie podkreślił, że w pierwszej kolejności konieczne jest jednak ustalenie, czy w sprawie nie zachodzi przesłanka wyłączająca roszczenie o zwrot, przewidziana w art. 229 u.g.n. Oceniając tę kwestię, powołał się na decyzję Prezydenta Miasta M. z dnia 4 grudnia 2001 r. nr [...], w której ustalono, że stanowiąca przedmiot niniejszego postępowania działka nr [...] powstała (wraz z działkami nr [...], [...] i [...]) z podziału działek nr [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...] i [...], a zatem z działek objętych decyzją Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w K. z dnia 28 czerwca 1972 r. nr [...].

Decyzją z dnia 7 maja 1974 r., nr [...], Naczelnik Miasta M., działając na podstawie ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach (Dz. U. z 1996 r. nr 22 poz. 159), orzekł o oddaniu [...] Spółdzielni Mieszkaniowej w użytkowanie wieczyste, na okres 99 lat licząc od dnia zawarcia umowy, teren położony w M. zapisany w księdze wieczystej nr [...], obejmujący między innymi działkę nr [...]. Umowa oddania tej nieruchomości w użytkowanie wieczyste [...] Spółdzielni Mieszkaniowej w M. została zawarta dnia 27 czerwca 1974 r. (Rep. [...]). Wpisu tego prawa na rzecz Spółdzielni w księdze wieczystej [...] dokonano dnia 29 czerwca 1974 r. (zawiadomienie Państwowego Biura Notarialnego z dnia 29 czerwca 1974 r. nr [...]). Przeniesienie tego prawa na inny podmiot nastąpiło dopiero dnia 25 marca 2002 r. Wówczas bowiem [...] Spółdzielnia Mieszkaniowa w M. sprzedała [...] Spółdzielni [...] w M. prawo użytkowania wieczystego działki nr [...] wraz z posadowionym na niej od 1983 r. pawilonem handlowym (Rep. [...] nr [...]). Dalszy obrót tym prawem miał miejsce dnia 28 października 2004 r., w dacie zawarcia przez ww. Spółdzielnię umowy sprzedaży na rzecz osób fizycznych (Rep. [...]). Jak wynika z powyższego, w badanej sprawie nie ulega wątpliwości, że prawo użytkowania wieczystego gruntu odpowiadającego obecnej działce nr [...] zostało ustanowione na rzecz osoby trzeciej (spółdzielni mieszkaniowej) przed 1 stycznia 1998 r. oraz zostało przed tą datą ujawnione w prowadzonej dla nieruchomości księdze wieczystej i istniało w dacie wejścia w życia ustawy o gospodarce nieruchomościami. Co więcej, prawo to istnieje również obecnie, aczkolwiek w 2002r. przeniesione zostało na rzecz innego podmiotu. Niewątpliwie zatem spełnione zostały przesłanki wskazane w art. 229 u.g.n. Tym samym uznać należało, że następcom prawnym byłego właściciela wywłaszczonej nieruchomości nie przysługuje (w odniesieniu do tej jej części) roszczenie zwrotowe. Brak jest również podstaw prawnych dla uwzględnienia w niniejszej sprawie żądania ustalenia na rzecz wnioskodawców odszkodowania za poniesione straty spowodowane opieszałością organów administracji. Już w dacie wejścia w życie ustawy o gospodarce nieruchomościami (dnia 1 stycznia 1998 r.), czyli ponad 25 lat temu roszczenie zwrotowe odwołujących - z uwagi na stan prawny przedmiotowej działki - nie istniało. W okresie od zgłoszenia po raz pierwszy żądania zwrotu części działki nr [...] (co miało miejsce w toku rozprawy administracyjnej przeprowadzonej dnia 5 grudnia 1991 r.) do 1 stycznia 1998 r., wniosek ten był procedowany i zauważyć należy, iż w pierwszej wydanej w tej sprawie decyzji z dnia 17 grudnia 1991 r. nr [...] (wyeliminowanej następnie z obrotu prawnego jako wydanej przez niewłaściwy organ) Zarząd Miasta M. odmówił uznania ww. działki za zbędną. Następnie postępowanie w tym przedmiocie pozostawało w istocie zawieszone, bowiem przeszkodą do jego prowadzenia i dokonania ewentualnego zwrotu na rzecz wnioskodawców był fakt pozostawania tej nieruchomości w użytkowaniu wieczystym osoby trzeciej. Wynika to bezpośrednio z treści wydanych w sprawie postanowień Kierownika Urzędu Rejonowego w K.: z dnia 9 lutego 1993r. nr [...] (uchylonego postanowieniem Wojewody [...] z dnia 30 kwietnia 1993 r. nr [...] z uwagi na objęcie nim działek o różnym stanie prawnym), z dnia 15 września 1993 r. nr [...] (uchylonego postanowieniem Wojewody [...] z dnia 17 listopada 1993 r. nr [...], z uwagi na naruszenie art. 7 i art. 77 k.p.a.) oraz z dnia 26 września 1994 r. nr [...]. Przy czym, w piśmie Urzędu Rejonowego w K. z dnia 2 października 1996 r., nr [...], wskazano, że zawieszenie postępowania nastąpiło do czasu wydania przez Zarząd Gminy M., w trybie art. 26 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości, decyzji o rozwiązaniu lub odmowie rozwiązania umowy użytkowania wieczystego, dotyczącej miedzy innymi spornej działki, natomiast w piśmie z dnia 24 lipca 1996 r., nr [...], Prezydent Miasta M. wskazał, że Zarząd Miasta M. nie widzi konieczności rozwiązania notarialnej umowy użytkowania wieczystego i odebrania gruntu Spółdzielni Mieszkaniowej, gdyż taka decyzja wiązałaby się z likwidacją parkingów dla mieszkańców osiedla, utrudnieniem dojścia do budynków, względnie likwidacją zieleńca przyblokowego. Teren ten w całości został przeznaczony zgodnie z planem zagospodarowania przestrzennego miasta pod wysokie budownictwo mieszkaniowe, tj. osiedle wówczas pod nazwą [...]. Taki stan rzeczy powoduje, że w sprawie zaistniała negatywna przesłanka wynikająca z art. 229 u.g.n. Doszło bowiem do ustanowienia na wywłaszczonej nieruchomości prawa użytkowania wieczystego na rzecz osoby trzeciej, a wpis tego prawa do księgi wieczystej nastąpił przed dniem 1 stycznia 1998r. Nie ma przy tym znaczenia, że po dniu 1 stycznia 1998 r. prawo użytkowania wieczystego zostało przekształcone w prawo własności. Skoro bowiem w dniu 1 stycznia 1998 r., zgodnie z art. 229 u.g.n. roszczenie o zwrot nieruchomości nie przysługiwało, to nie może ono być przywrócone w późniejszym czasie.

W osobistej skardze na powyższą decyzję J1. G. (dalej: "skarżący") wniósł o jej uchylenie i skierowanie sprawy do ponownego rozpatrzenia, bowiem gdyby postępowanie o zwrot nieruchomości prowadzone przez Urząd Rejonowy w K. w latach 1993-1998 zostało zakończone w ustawowym terminie (jeszcze przed wejściem w życie u.g.n.), to wówczas miałby szansę na zwrot przynajmniej części przedmiotowej działki. Skarżący podzielił prezentowany w doktrynie pogląd, że przepis art. 229 u.g.n. jest przepisem niekonstytucyjnym. Dodatkowo, zarzucił brak odniesienia się w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji do sformułowanego w odwołaniu zarzutu przewlekłości postępowania.

W odpowiedzi na skargę Wojewoda Śląski wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji oraz o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym, na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (aktualny publikator: Dz. U. z 2024 r. poz. 935, zwanej dalej w skrócie: "p.p.s.a.").

W piśmie z dnia 29 sierpnia 2024 r. skarżący nie wyraził zgody na rozpatrzenie sprawy w trybie uproszczonym.

Na rozprawie w dniu 24 stycznia 2025 r. skarżący podtrzymał zarzuty skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje:

Skarga nie jest zasadna.

W pierwszej kolejności wskazać należy, że zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (aktualny publikator: Dz. U. z 2024 r. poz. 1267), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Oznacza to, że sądy administracyjne nie orzekają merytorycznie, tj. nie wydają orzeczeń, co do istoty sprawy, lecz badają zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego, określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami procedury administracyjnej, normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej.

Stosownie do art. 184 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej Naczelny Sąd Administracyjny oraz inne sądy administracyjne sprawują, w zakresie określonym w ustawie, kontrolę działalności administracji publicznej, która polega na porównywaniu czynności organów administracji rządowej i samorządowej (lub innych wykonujących zadania z zakresu administracji publicznej) z wzorcem, jakim są normy prawne. Zatem jednocześnie podstawę prawną stanowią przepisy prawa materialnego, regulacje proceduralne, a także przepisy ustrojowe (por. wyrok TK z dnia 24 października 2007 r. sygn. akt SK 7/06). Kompetencja kontrolna sądu administracyjnego sprowadza się do oceny legalności działania organu administracji w trzech płaszczyznach: a) oceny zgodności działania z prawem materialnym, b) dochowania wymaganej prawem procedury, c) respektowania reguł określonych w przepisach ustrojowych (por. A. Kabat: Prawo do sądu jako gwarancja ochrony praw człowieka w sprawach administracyjnych [w:] Podstawowe prawa jednostki i ich sądowa ochrona, Warszawa 1997, s. 231).

Z brzmienia art. 145 § 1 p.p.s.a. wynika, że w przypadku, gdy sąd stwierdzi bądź to naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź to naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź wreszcie inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wówczas - w zależności od rodzaju naruszenia - uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub w części, albo stwierdza ich nieważność bądź niezgodność z prawem. Nie ulega więc wątpliwości, że zaskarżona decyzja lub postanowienie mogą ulec uchyleniu tylko wtedy, gdy organom administracji publicznej można postawić uzasadniony zarzut naruszenia prawa, czy to materialnego, czy to procesowego, jeżeli naruszenie to miało, bądź mogło mieć wpływ na wynik sprawy (por. uchwała pełnego składu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 26 października 2009 r. sygn. akt I OPS 10/09).

W rozpatrywanej sprawie przedmiotem postępowania administracyjnego zakończonego wydaniem zaskarżonej decyzji z dnia 7 maja 2024 r. była ocena zasadności wniosku o zwrot wywłaszczonej nieruchomości - oznaczonej obecnie numerem działki [...], dla której prowadzona jest księga wieczysta o numerze: [...].

Zgodnie z art. 136 u.g.n. nieruchomość wywłaszczona nie może być użyta na cel inny niż określony w decyzji o wywłaszczeniu, z uwzględnieniem art. 137, chyba że poprzedni właściciel lub jego spadkobierca nie złożą wniosku o zwrot tej nieruchomości (ust. 1). Poprzedni właściciel lub jego spadkobierca mogą żądać zwrotu wywłaszczonej nieruchomości lub udziału w tej nieruchomości albo części wywłaszczonej nieruchomości lub udziału w tej części, jeżeli, stosownie do przepisu art. 137, nieruchomość lub jej część stała się zbędna na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu (ust. 3).

W myśl art. 137 ust. 1 u.g.n. nieruchomość uznaje się za zbędną na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu, jeżeli: 1) pomimo upływu 7 lat od dnia, w którym decyzja o wywłaszczeniu stała się ostateczna, nie rozpoczęto prac związanych z realizacją tego celu albo 2) pomimo upływu 10 lat od dnia, w którym decyzja o wywłaszczeniu stała się ostateczna, cel ten nie został zrealizowany.

Na mocy art. 229 u.g.n. roszczenie, o którym mowa w art. 136 ust. 3, nie przysługuje, jeżeli przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy (tj. ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami, która weszła w życie z dniem 1 stycznia 1998 r.) nieruchomość została sprzedana albo ustanowiono na niej prawo użytkowania wieczystego na rzecz osoby trzeciej i prawo to zostało ujawnione w księdze wieczystej.

Z przytoczonych wyżej regulacji wynika, że roszczenie o zwrot wywłaszczonej nieruchomości, umocowane w art. 136 u.g.n., możliwe jest w sytuacji, gdy nie zachodzi negatywna przesłanka zwrotu, wynikająca z art. 229 u.g.n.

W tym miejscu należy podkreślić, że roszczenie o zwrot wywłaszczonej nieruchomości nie przysługuje zatem, gdy łącznie zachodzą trzy warunki: 1) wywłaszczona nieruchomość została sprzedana lub ustanowiono na niej prawo użytkowania wieczystego, 2) sprzedaż nieruchomości lub ustanowienie użytkowania wieczystego nastąpiło przed 1 stycznia 1998 r., 3) prawo własności bądź prawo użytkowania wieczystego zostało wpisane do księgi wieczystej.

Posłużenie się przez ustawodawcę w art. 229 u.g.n. sformułowaniem "roszczenie nie przysługuje" powoduje niemożliwość załatwienia sprawy zgodnie z wnioskiem strony, domagającej się zwrotu wywłaszczonej nieruchomości. Sam fakt, że nieruchomość wywłaszczona została zbyta osobie trzeciej bądź na rzecz tej osoby ustanowiono prawo użytkowania wieczystego, a zarówno zbycie (ustanowienie), jak i ujawnienie prawa w księdze wieczystej nastąpiło przed dniem wejścia w życie u.g.n., czyli najpóźniej do 31 grudnia 1997 r., wyłącza możliwość skutecznego zgłoszenia roszczenia o jej zwrot. Dla ustalenia ziszczenia się przesłanek, o których mowa w art. 229 u.g.n., nie mają znaczenia późniejsze zmiany w stanie prawnym nieruchomości albo jej części, bowiem skoro roszczenie to na dzień wejścia w życie u.g.n. nie istniało, to nie mogło "odżyć" w późniejszym okresie (por. wyrok WSA w Gdańsku z dnia 10 kwietnia 2019 r. sygn. akt II SA/Gd 878/18).

Składowi orzekającemu znana jest rozbieżność w orzecznictwie i doktrynie co do skutków wystąpienia przesłanek, o których mowa w art. 229 u.g.n. w zakresie tego, czy postępowanie administracyjne powinno zakończyć się umorzeniem (wobec jego bezprzedmiotowości i bezskuteczności roszczenia o zwrot), czy też odmową zwrotu - po merytorycznym rozstrzygnięciu sprawy (zob. szerzej: E. Bończak-Kucharczyk, Ustawa o gospodarce nieruchomościami. Komentarz aktualizowany, LEX/el. 2021, komentarz do art. 229, teza 1 in fine oraz teza 3, oraz wyrok WSA w Kielcach z dnia 8 marca 2018 r. sygn. akt II SA/Ke 21/18). Pomimo istnienia tych dwóch odmiennych poglądów należy wskazać, że bez względu na formę zakończenia postępowania administracyjnego w niniejszej sprawie skutek jest ten sam, gdyż w obu przypadkach nie może być zwrócona objęta wnioskiem skarżącego nieruchomość.

Należy zwrócić uwagę, że art. 229 u.g.n. został zamieszczony w Dziale VII u.g.n. zatytułowanym "Przepisy przejściowe, zmiany w przepisach obowiązujących i przepisy końcowe", jest więc przepisem o charakterze intertemporalnym. Istota tego rodzaju regulacji polega na tym, że odnoszą się one do stosunków prawnych zastanych w momencie wprowadzenia w życie nowej regulacji prawnej i mają na celu specjalne uregulowanie tych stosunków prawnych w świetle wchodzących w życie nowych przepisów prawa. Z samej istoty tego typu regulacji wynika, że punktem odniesienia jest dotychczasowy stan prawny oraz ukształtowane na jego podstawie stosunki prawne trwające w momencie wejścia w życie nowych przepisów.

Nie ulega wątpliwości, że art. 229 u.g.n. ma na celu ochronę praw podmiotów, które w dobrej wierze uzyskały prawo użytkowania wieczystego lub prawo własności nieruchomości. W takich przypadkach nie dochodzi do merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy o zwrot wywłaszczonej nieruchomości, lecz jedynie do formalnego jej załatwienia, w celu ochrony praw osób trzecich, które nabyły własność wywłaszczonej nieruchomości lub stały się jej użytkownikami wieczystymi (por. wyrok WSA w Krakowie z dnia 31 marca 2021 r. sygn. akt II SA/Kr 11/21). Sam fakt, że nieruchomość wywłaszczona została zbyta osobie trzeciej bądź na rzecz tej osoby ustanowiono prawo użytkowania wieczystego, a zarówno zbycie (ustanowienie), jak i ujawnienie prawa w księdze wieczystej (złożenie wniosku o wpis do księgi wieczystej) nastąpiło przed dniem wejścia w życie u.g.n., wyłącza możliwość skutecznego zgłoszenia roszczenia o jej zwrot. Z chwilą realizacji przesłanek z art. 229 u.g.n. nieruchomość wchodzi bowiem do obrotu cywilnoprawnego i co do zasady jej zwrot nie będzie możliwy, niezależnie od wystąpienia przesłanek zbędności (por. wyrok NSA z dnia 11 września 2020 r. sygn. akt I OSK 210/20).

Wskazać należy również, że art. 229 u.g.n. znosi obowiązek zwrotu wywłaszczonej nieruchomości przez Skarb Państwa albo właściwą jednostkę samorządu terytorialnego, lecz tylko w sytuacji, gdy Skarb Państwa lub jednostka samorządu terytorialnego nie jest już właścicielem nieruchomości lub nie włada nieruchomością, gdyż została ona oddana w użytkowanie wieczyste innej osobie (osobie trzeciej), której prawo zostało ujawnione w księdze wieczystej, a stan taki trwał w dniu wejścia w życie u.g.n. (por. wyrok NSA z dnia 30 stycznia 2020 r. sygn. akt I OSK 1284/18). Przy czym osobą trzecią w rozumieniu przepisu art. 229 u.g.n., na rzecz której na nieruchomości ustanowiono prawo użytkowania wieczystego jest każda osoba fizyczna, a także każda osoba prawna, niebędącą Skarbem Państwa lub jednostką samorządu terytorialnego (por. wyrok NSA z dnia 6 listopada 2019 r. sygn. akt I OSK 3013/18). Konsekwencją tego przepisu jest nałożony na organ obowiązek zbadania, w pierwszej kolejności, stanu prawnego nieruchomości w dniu wejścia w życie u.g.n. Pamiętać trzeba, że dla jego zastosowania istotna jest przyczyna i forma przeniesienia prawa własności lub też ustanowienia użytkowania wieczystego. Powyższe zapatrywanie jest podzielane także przez Sąd Najwyższy, który w wyroku z dnia 9 grudnia 2008 r. sygn. akt II CSK 275/08 wskazał, że prawidłowa wykładnia art. 229 u.g.n. prowadzi do wniosku, że jeżeli przed dniem 1 stycznia 1998 r. rozporządzono wywłaszczoną nieruchomością w sposób określony w tym przepisie i fakt ten został ujawniony w księdze wieczystej, to roszczenie o zwrot tej nieruchomości nie przysługuje byłemu właścicielowi - następcy prawnemu, choćby spełnione były przesłanki do zwrotu określone w pozostałych przepisach.

W rozpatrywanej sprawie nieruchomość objęta wnioskiem o zwrot wchodziła w skład kompleksu nieruchomości należących do J. G. - poprzednika prawnego skarżącego. Z zapisu księgi wieczystej prowadzonej dla opisanej na wstępie nieruchomości wynika, iż dnia 29 czerwca 1974 r. ujawnione zostało prawo użytkowania wieczystego, ustanowione na rzecz [...] Spółdzielni Mieszkaniowej. Tym samym ubieganie się o zwrot tej nieruchomości, w świetle przywołanego przepisu, czyni postępowanie administracyjne bezprzedmiotowym, albowiem odpada podstawa jego prowadzenia, czyli roszczenie właściciela wywłaszczonej nieruchomości bądź też jego następcy prawnego.

Zgodnie z treścią art. 105 § 1 k.p.a., gdy postępowanie z jakiejkolwiek przyczyny stało się bezprzedmiotowe w całości lub w części, organ administracji publicznej wydaje decyzję o umorzeniu postępowania w całości lub w części. Wspomniany przepis art. 229 u.g.n. wyklucza prowadzenie postępowania w sprawie o zwrot wywłaszczonej nieruchomości w przypadku, gdy zaistnieją opisane w nim i omówione powyżej okoliczności. Z dokonanej analizy treści art. 229 u.g.n. bez znaczenia jest czas trwania postępowania administracyjnego, na co zwrócono uwagę w skardze.

Mając na uwadze powyższe, po prawidłowym przeprowadzeniu postępowania administracyjnego, organy prawidłowo zastosowały przepisy prawa materialnego i z tych względów, oceniając zaskarżoną decyzję, w świetle zgromadzonego materiału dowodowego, po rozważeniu podniesionych przez skarżącego zarzutów, Sąd uznał, że nie dają one podstaw do podważenia jej legalności. Ponadto, Sąd z urzędu nie dopatrzył się w zaskarżonej decyzji takich naruszeń, które uzasadniałyby jej wyeliminowanie z obrotu prawnego.

W tym stanie rzeczy, działając na podstawie art. 151 p.p.s.a., Sąd orzekł, jak w sentencji.

Powołane wyżej orzecznictwo sądowo-administracyjne dostępne jest w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, pod adresem internetowym http://orzeczenia.nsa.gov.pl.