Postanowienie NSA, sygn. akt II OZ 469/12
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2012-05-30 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6150 Miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego
6391 Skargi na uchwały rady gminy w przedmiocie ... (art. 100 i 101a ustawy o samorządzie gminnym)
Hasła tematyczne: Prawo pomocy
Skarżony organ: Rada Miasta
Treść wyniku: Oddalono zażalenie
Powołane przepisy: article: art. 24 ust. 1 pkt 5
journal: Dz.U. 2010 nr 234 poz 1536
law: Ustawa z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie - tekst jednolity
article: art. 246 par. 2 pkt 1
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Anna Łuczaj po rozpoznaniu w dniu 30 maja 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia Stowarzyszenia F. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 12 kwietnia 2012 r., sygn. akt II SA/Bk 435/11 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego w sprawie ze skargi Stowarzyszenia F. na uchwałę Rady Miejskiej Białegostoku z dnia [...] września 2008 r., nr [...] w przedmiocie przystąpienia do sporządzenia zmiany miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego postanawia: oddalić zażalenie.


UZASADNIENIE

Postanowieniem z dnia 12 kwietnia 2012 r., sygn. akt II SA/Bk 435/11 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku odmówił Stowarzyszeniu F. w Białymstoku przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego.

W uzasadnieniu postanowienia Sąd podał, że Stowarzyszenie F. w Białymstoku wniosło o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. Charakteryzując swoją sytuację finansową strona wskazała, że od kilku lat bilans roczny zamyka stratą: w 2006 r. była to kwota 1.085,71 zł, w 2007 r. - 10.178,47 zł, w 2008 r. – 6.296,18 zł, w 2009 r. i 2010 r. – 1.557,12 zł. Nie posiada środków finansowych na koncie bankowym, które zablokowano w trakcie egzekucji komorniczej kwoty 20.000 – 30.000 zł. Wnioskodawca wskazał, że nie posiada majątku, ruchomości ani nieruchomości, w tym środków trwałych. Wszystkie środki przeznacza na spłatę zadłużenia oraz na prowadzoną korespondencję. Nie zatrudnia również ani nie wynagradza żadnej osoby, członkowie Stowarzyszenia nie otrzymują świadczeń, wszystkie prace wykonywane są nieodpłatnie w ramach wolontariatu, dlatego nie generują wydatków związanych z ubezpieczeniami społecznymi i zdrowotnymi oraz podatkami. Z powodu braku środków strona nie ponosi opłat eksploatacyjnych, a przejściowy fakt obecności pewnych sum pieniężnych na koncie wynikał z opóźnienia rozliczenia zobowiązań i zadłużenia. Poniesiona strata to nieopłacone faktury, na które chwilowo zostały zaciągnięte pożyczki od członków Stowarzyszenia.

W odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego o sprecyzowanie sytuacji majątkowej pełnomocnik Stowarzyszenia oświadczył, że z powodu zablokowania rachunków bankowych, na których nie ma żadnych środków, nie jest w stanie nadesłać wymaganych wyciągów.

Następnie Sąd podał, że postanowieniem z dnia [...] marca 2012 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. W ocenie referendarza Stowarzyszenie nie udowodniło braku środków, który by uzasadniał przyznanie mu prawa pomocy w żądanym zakresie. Przede wszystkim nie nadesłało wyciągów z kont bankowych, aktualnych informacji o wysokości zadłużenia i efektów egzekucji komorniczych, co uniemożliwia pełną ocenę sytuacji majątkowej.

Sprzeciw od powyższego postanowienia złożyło skarżące Stowarzyszenie. Wskazało, że termin sporządzenia sprawozdania finansowego upływa 31 marca 2012 r. Nie jest jeszcze gotowa jego pełna wersja. Natomiast z już zgromadzonych informacji wynika, że w 2011 r. strona nie uzyskała żadnych środków finansowych, natomiast z powodów niezależnych zwiększyło się jej zadłużenie o około 20.000 zł do kwoty łącznej 50.000 zł. Strona stwierdziła, że prowadzenie postępowań sądowych nie jest jej głównym celem statutowym i dlatego powinna uzyskać pomoc ze środków publicznych na uiszczenia wpisu od skargi. Natomiast zapisy statutu uniemożliwiają jej prowadzenie działalności gospodarczej, a brak środków finansowych uniemożliwia wywiązywanie się z obowiązków strony w postępowaniu sądowym.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku oddalając wniosek Stowarzyszenia przytoczył treść art. 246 § 2 pkt 1 p.p.s.a., zgodnie z którym przyznanie prawa pomocy osobie prawnej i jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej w zakresie całkowitym następuje, gdy wykaże ona, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania.

W uzasadnieniu wyjaśniono, iż Sąd podejmuje określone przepisami czynności jedynie wówczas, gdy strona lub uczestnik postępowania wniosą stosowną, przewidzianą dla danej czynności, opłatę (np. wpis od skargi). Wyjątki od tej zasady wynikają z konkretnych przepisów ustawy p.p.s.a. (art. 239) lub też mają charakter prawa pomocy. Z uwagi na to, że prawo pomocy jest odstępstwem od zasady odpłatności postępowania sądowego, jego przyznanie następuje w sytuacjach wyjątkowych, szczególnych, po uprzednim wnikliwym zbadaniu sytuacji materialnej wnioskodawcy. Podkreślił, że to na żądającym zwolnienia od kosztów sądowych spoczywa wyłączny ciężar wykazania braku możliwości poniesienia kosztów postępowania powstających w związku z zainicjowaną sprawą.

Zdaniem sądu znajdujące się w aktach sprawy oświadczenia nie dały podstaw do przyjęcia, że uiszczenie kwoty 300 zł (wpis od skargi) i ustanowienie we własnym zakresie profesjonalnego pełnomocnika pozostaje poza zasięgiem możliwości finansowych strony. Przede wszystkim nie wywiązała się ona ze swego obowiązku jakim jest wykazanie w sposób wiarygodny swojej sytuacji majątkowej. Skarżące Stowarzyszenie utrzymywało, że nie posiada żadnych znaczących wpływów, natomiast w sposób istotny rośnie jego zadłużenie. Wzrost zadłużenia w stosunku do 2011 r. wyniósł o około 20.000 zł do aktualnej kwoty 50.000 zł. Tymczasem nie przedstawiło na tę okoliczność jakichkolwiek dokumentów, czy nawet kserokopii takich dokumentów.

Sąd oddalając wniosek podkreślił, iż nie mógł rzetelnie ocenić sytuacji finansowej skarżącego Stowarzyszenia, bowiem dysponował jedynie jego oświadczeniem niepopartym jakimikolwiek dokumentami uwiarygodniającymi przedstawioną charakterystykę sytuacji finansowej. Uprawnia to do wniosku, że strona nie wykazała braku środków na pokrycie jakichkolwiek kosztów postępowania. Nie mógł odnieść skutku argument o braku możliwości prowadzenia działalności gospodarczej i pozyskiwania w ten sposób środków na działalność. Wyłączenie tej możliwości nie zwalnia organizacji pożytku publicznego od konieczności uzyskiwania pieniędzy na realizowanie statutowych zadań, w tym na występowanie jako strona postępowania przed sądem.

Zażalenie na powyższe postanowienie złożyło Stowarzyszenie F. w Białymstoku, wnosząc o jego zmianę i przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. W uzasadnieniu zażalenia skarżące Stowarzyszenie podaje, iż nie posiadało i nie posiada żadnych środków finansowych na pokrycie opłat sądowych z powodu zablokowania rachunku bankowego przez komornika, jak również, że dane dotyczące Stowarzyszenia, zawarte w odpisie z rejestru stowarzyszeń są nadal aktualne. Wskazano, że Stowarzyszenie nie zatrudnia pracowników, a praca jest wykonywana przez wolontariuszy nieodpłatnie. Stowarzyszenie występując jako organizacja pożytku publicznego (KRS ......) ma na w celu realizację swych statutowych zadań użyteczności publicznej, w związku z tym powinno być całkowicie zwolnione z kosztów sądowych, opłat.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje:

Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.

Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący. Zgodnie z art. 246 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270) - dalej p.p.s.a., osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadajacej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym gdy wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Przez pojęcie "środki" należy rozumieć nie tylko środki finansowe gromadzone na rachunkach bankowych czy wartość środków trwałych. Obowiązkiem ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy jest wykazanie faktu podjęcia starań o uzyskanie środków finansowych, niezależnie od efektów.

Wykładnia ustawowego określenia "gdy wykaże" prowadzi do przyjęcie, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, iż znajduje się w sytuacji uprawniającej go do przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Zatem to wnioskodawca zobowiązany jest do dokładnego i zgodnego z prawdą przedstawienia własnej sytuacji majątkowej oraz wykazania, iż spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Wykazanie powyższych okoliczności, w myśl art. 252 § 1 p.p.s.a., powinno nastąpić poprzez złożenie stosownych wyjaśnień. Jeżeli zaś oświadczenia i wyjaśnienia strony okażą się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych lub budzą wątpliwości, zgodnie z art. 255 p.p.s.a., strona obowiązana jest złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie dodatkowe oświadczenia i wyjaśnienia lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego i dochodów. W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest przy tym pogląd, że niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia oraz dokumentacji dotyczącej jej sytuacji materialnej uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy.

Sąd pierwszej instancji trafnie ocenił, że analiza oświadczeń składanych przez Stowarzyszenie prowadzi do wniosku, iż brak jest w niniejszej sprawie dokumentacji świadczącej o aktualnej sytuacji majątkowej skarżącego Stowarzyszenia, co w skuteczny sposób uniemożliwia pozytywne rozpatrzenie wniosku o przyznanie prawa pomocy.

W aktach niniejszej sprawy brak jest bilansu i sprawozdania finansowego Stowarzyszenia jako organizacji pożytku publicznego zatwierdzonych przez stosowne organy. Należy zatem podzielić stanowisko Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku, iż na podstawie przedstawionych oświadczeń i dokumentów nie można w sposób jednoznaczny stwierdzić, iż ubiegający się o przyznanie prawa pomocy nie posiada żadnego majątku i wystarczających dochodów na pokrycie kosztów sądowych.

Stowarzyszenie nie przedstawiło w sprawie żądanych przez Sąd pierwszej instancji dokumentów i oświadczeń, zatem nie wykazało, że jest uprawnione do skorzystania z prawa pomocy. Ponadto, Stowarzyszenie nie wykazało braku środków finansowych na poniesienie kosztów sadowych i ustanowienie pełnomocnika z wyboru. Jak stanowi Rozdział V – " Majątek i fundusze" przedłożonego przez Stowarzyszenie statutu majątek stowarzyszenia powstaje z: składek członkowskich, wpływów z działalności statutowej, wpływów z działalności gospodarczej, z nieruchomości i ruchomości będących własnością lub użytkowaniem stowarzyszenia, dotacji, subwencji, ofiarności publicznej, darowizn, spadków i zapisów. Według statutu środki stowarzyszenia są przechowywane na koncie stowarzyszenia.

Skarżące Stowarzyszenie nie przedłożyło żadnych dokumentów finansowych, ani rachunków bankowych bądź też zaświadczeń o zablokowaniu tych rachunków, czy też dokumentów dotyczących prowadzenia egzekucji przez komornika. Brak stosownych dokumentów oznacza, iż strona nie wykazała, iż zachodzą przesłanki do przyznania prawa pomocy.

Skarżące Stowarzyszenie w zażaleniu zaprezentowało pogląd, iż powinno zostać zwolnione od kosztów sądowych, ponieważ jest organizacją pożytku publicznego. Przepis art. 24 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (t.j. Dz. U. z 2010 r. Nr 234, poz. 1536 ze zm.) nie jest podstawą do przyjęcia, że organizacje pożytku publicznego z mocy prawa są zwolnione od kosztów sądowych. Przepis ten stanowi, że organizacji pożytku publicznego przysługuje, na zasadach określonych w przepisach odrębnych, zwolnienie od opłat sądowych w odniesieniu do prowadzonej przez nią działalności pożytku publicznego. Przepis art. 24 ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie odsyła do przepisów odrębnych, a zatem nie stanowi samodzielnej podstawy zwolnienia od opłat sądowych. Natomiast przepisy Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi nie przewidują z mocy prawa zwolnienia od opłat sądowych organizacji pożytku publicznego. Zgodnie z art. 240 p.p.s.a. Rada Ministrów może, w drodze rozporządzenia, zwolnić organizacje społeczne od obowiązku uiszczania wpisu w ich własnych sprawach. Takie rozporządzenie nie zostało jednak wydane, dlatego też nie można zgodzić się z poglądem zaprezentowanym w zażaleniu, że skarżące Stowarzyszenie jest zwolnione od obowiązku uiszczenia kosztów sądowych (por. postanowienie NSA z dnia 25 października 2011 r., sygn. akt II OZ 1018/11).

Na marginesie należy wskazać, iż Stowarzyszenie, prowadząc statutową działalność, powinno liczyć się z możliwością ponoszenia kosztów sądowych w postępowaniach, w których uzna swój udział za celowy oraz mieć przygotowane odpowiednie środki finansowe. Fakt, że stowarzyszenie jest organizacją non profit nie zwalnia go od obowiązku zapewnienia środków – chociażby w drodze obowiązkowych składek członkowskich – na prowadzenie działalności statutowej, w zakres której wchodzą również spory sądowe. Stowarzyszenie nie może przerzucać całości kosztów prowadzonego przez siebie postępowania sądowoadministracyjnego na rzecz Skarbu Państwa. Przyznanie wnioskowanego prawa pomocy prowadziłoby bowiem do sytuacji, w której działalność stowarzyszenia byłaby finansowana ze środków publicznych (w zakresie wzmiankowanych kosztów postępowania), to z kolei prowadziłoby do zaprzeczenia zasady, że organizacja społeczna powinna prowadzić działalność w oparciu o własne środki finansowe oraz majątek.

W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 powołanej ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji postanowienia