Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 1888/22
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2024-01-05 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Administracyjne postępowanie
Reforma rolna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 141 § 4, art. 253
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
article: art. 28, art. 30 § 4, art. 105 § 1
journal: Dz.U. 2020 poz 256
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
article: art. 2 i art. 77 ust. 2
journal: Dz.U. 1921 nr 44 poz 267
law: Ustawa z dnia 17 marca 1921 r. KONSTYTUCJA RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Mariola Kowalska Sędziowie: Sędzia NSA Elżbieta Kremer Sędzia del. WSA Agnieszka Miernik (spr.) po rozpoznaniu w dniu 5 stycznia 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej A. A., B. B., C. C., D. D., E. E., F. F., G. G., H. H., I. I., J. J., K. K., L. L., M. M., N. N., O. O., P. P., R. R., S. S., T. T. i U. U. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 16 marca 2022 r. sygn. akt IV SA/Po 563/21 w sprawie ze skargi A. A., B. B., C. C., D. D., E. E., F. F., G. G., H. H., I. I., J. J., K. K., W. W., L. L., M. M., N. N., O. O., P. P. i R. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Poznaniu z dnia 26 lutego 2021 r. nr SKO.GN.4001.823.2020 w przedmiocie umorzenia postępowania oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wyrokiem z 16 marca 2022 r. sygn. akt IV SA/Po 563/21, po rozpoznaniu skargi kasacyjnej A. A., B. B., C. C., D. D., E. E., F. F., G. G., H. H., I. I., J. J., K. K., L. L., M. M., N. N., O. O., P. P. i R. R. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z 22 września 2021 r. sygn. akt IV SA/Po 563/21 w sprawie ze skargi A. A., B. B., C. C., D. D., E. E., F. F., G. G., H. H., I. I., J. J., K. K., W. W., L. L., M. M., N. N., O. O., P. P. i R. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Poznaniu z 26 lutego 2021 r. nr SKO.GN.4001.823.2020 w przedmiocie umorzenia postępowania, w punkcie 1) uchylił wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z 22 września 2021 r. sygn. akt IV SA/Po 563/21; w punkcie 2) odrzucił skargę W. W.; w punkcie 3) stwierdził nieważność zaskarżonej decyzji; w punkcie 4) odstąpił od zasadzenia zwrotu kosztów postępowania w całości.

Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy:

X. X., W. W., D. D., E. E., A. A., F. F., Y. Y., B. B., L. L., I. I., K. K. oraz J. J., wskazując na następstwo prawne po Z. Z. (określani dalej jako "skarżący"), w piśmie z 20 marca 2012 r. wystąpili do Zarządu Geodezji i Katastru Miejskiego w Poznaniu o rozpoznanie wniosku Z. Z. z 9 listopada 1949 r., dotyczącego nadania działki gruntu nr [...] (według projektu parcelacji) o powierzchni 14,4480 ha, położonej w majątku [...] w X., powstałej z parcelacji tego majątku, a także o nadanie powyższej działki gruntu wnioskodawcom.

W postępowaniu administracyjnym ustalono, że Wojewoda Poznański orzeczeniem z 21 czerwca 1939 roku nr RU VII/2/231/39, na podstawie art. 58 pkt 3 i art. 68 oraz art. 69 ustawy z dnia 28 grudnia 1925 roku o wykonaniu reformy rolnej (Dz. U. R. P. nr 1 poz. 1 z 1926 r.), postanowił zatwierdzić: plan podziału parcelacyjnego majątku [...] powiatu [...] o obszarze 155.67.04 ha oraz cenę sprzedaży działek i nabywców według załączonego zestawienia stanowiącego integralną części orzeczenia.

Zgodnie z załącznikiem do orzeczenia oraz protokołem zdawczo-odbiorczym z 10 lipca 1939 roku Z. Z., po uiszczeniu na poczet ceny zadatku w kwocie 2 000 zł, został wprowadzony w posiadanie działki nr [...] o obszarze 14,4480 ha na zasadach określonych w powyższym orzeczeniu oraz deklaracji w sprawie przyjęcia warunków nabycia działki. Zgodnie z treścią deklaracji do czasu przeniesienia prawa własności działki nabywca zobowiązany był uiszczać opłatę za użytkowanie działki w postaci, ustalonych zgodnie z obowiązującymi przepisami odsetek od reszty ceny sprzedażnej (10 874 zł – 2 000 zł = 8 874 zł) w dniu 1 kwietnia za pierwsze półrocze kalendarzowe i 1 października za drugie półrocze kalendarzowe. Stwierdzenie niewykonania obowiązków określonych w deklaracji dotyczącej warunków nabycia działki, przed udzieleniem nabywcy przewłaszczenia działki, obwarowane zostało sankcją usunięcia z działki.

Z. Z. w piśmie z 9 listopada 1949 r., powołując się na ustawę z dnia 16 czerwca 1948 r. o uprawnieniach osób, które przed dniem 13 września 1944 r. otrzymały we władanie grunty, wchodzące w skład nieruchomości ziemskich, przeznaczonych na cele reformy rolnej (Dz. U. poz. 222), wystąpił do Urzędu Wojewódzkiego Dział Rolnictwa i Reformy Rolnej w Poznaniu z żądaniem przywrócenia posiadania działki rolnej położonej w majątku [...], a opisanej w deklaracji oraz protokole zdawczo-odbiorczym z 10 lipca 1939 r. Wnioskodawca wyjaśnił, że z przedmiotowego gospodarstwa rolnego został wysiedlony przez okupanta. Zaznaczył, że na wypadek przeszkód z art. 3 ust. 1 ustawy prosi o zastosowanie art. 3 ust. 2 cytowanej ustawy.

Kolejno ustalono, że umową darowizny w formie aktu notarialnego z [...] września 1957 roku Z. Z. darował O. O. oraz A1. A1. swoje roszczenie do Skarbu Państwa o przeniesienie własności działki oraz do Państwowych Gospodarstw Rolnych o wydanie działki i przelał na obdarowanych w równych częściach wszystkie swoje prawa z orzeczenia Wojewody Poznańskiego z 21 czerwca 1939 r. Skarżący wykazali następstwo prawne po O. O. i A1. A1.

Prezydent Miasta Poznania postanowieniem z 14 lipca 2017 r. nr ZG-AGP.5100.1.2017 odmówił wszczęcia postępowania, a Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Poznaniu, po rozpoznaniu zażalenia skarżących, postanowieniem z 26 października 2017 r. nr SKO.GN.4001.597.2017 utrzymało w mocy rozstrzygniecie organu I instancji o odmowie wszczęcia postępowania.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu, wyrokiem z 7 marca 2018 r. sygn. akt IV SA/Po 1228/17, oddalił ich skargę, a Naczelny Sąd Administracyjny, po rozpoznaniu skargi kasacyjnej, wyrokiem z 12 lutego 2019 r. sygn. akt I OSK 1950/18, uchylił zaskarżony wyrok oraz postanowienia organów obu instancji.

Następnie, Prezydent Miasta Poznania, decyzją z 15 września 2020 r. nr ZG-AGP.6010-1/12 umorzył postępowanie w sprawie, a Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Poznaniu, decyzją z 26 lutego 2021 r. nr SKO.GN.4001.823.2020, po rozpatrzeniu odwołania skarżących, utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji. Jak wskazał organ odwoławczy, Z. Z. nie żyje, a więc postępowanie w sprawie nadania własności działki oznaczonej w projekcie parcelacji stało się bezprzedmiotowe. Odwołujący się nie mają interesu prawnego w sprawie nadania własności przedmiotowej działki.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wyrokiem z 22 września 2021 r. sygn. akt IV SA/Po 563/21 oddalił ich skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Poznaniu z 26 lutego 2021 r.

Po rozpoznaniu skargi kasacyjnej skarżących, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wyrokiem z 16 marca 2022 r. sygn. akt IV SA/Po 563/21 1) uchylił wyrok tego Sądu z 22 września 2021 r., 2) odrzucił skargę W. W., 3) stwierdził nieważność zaskarżonej decyzji i 4) odstąpił od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania w całości.

Jak wskazał Sąd I instancji, z dowodów załączonych do skargi kasacyjnej (skrócony odpis aktu zgonu) wynika, że W. W. zmarł [...] stycznia 2021 r., a więc nie posiadał zdolności sądowej w dacie wniesienia skargi do Sądu (17 maja 2021 r., data stempla pocztowego). Dlatego też, Sąd I instancji, na podstawie art. 179a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2022 r. poz. 329), powoływanej dalej jako "P.p.s.a.", stwierdził, że w sprawie zachodzi nieważność postępowania, uchylił zaskarżony wyrok i ponownie rozpoznał sprawę. Sąd I instancji uznał, że skarga W. W. podlegała odrzuceniu na podstawie art. 58 § 1 pkt 5 P.p.s.a., ponieważ zmarł on przed wydaniem zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Poznaniu z 26 lutego 2021 r., Sąd I instancji stwierdził również nieważność tej decyzji, na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 P.p.s.a. w związku z art. 156 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 256 ze zm.), powoływanej dalej jako "K.p.a.".

Następnie, Sąd I instancji zaznaczył, że organy, z poszanowaniem oceny prawnej oraz wskazań co do dalszego postępowania, zawartych w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 12 lutego 2019 r. sygn. akt I OSK 1950/18, rozpoznały podanie skarżących z 20 marca 2012 r., jako zgłoszenie się następców prawnych Z. Z. do toczącego się od listopada 1949 r. postępowania administracyjnego.

Jak zauważył Sąd I instancji, dopuszczenie skarżących do postępowania wszczętego przez Z. Z., w charakterze jego procesowych następców prawnych, dowodzi tego, że organy obu instancji działały z poszanowaniem dla argumentacji skargi wskazującej, że "obrót prawem do nabycia nieruchomości był dopuszczalny".

Sąd podkreślił, że następstwo procesowe skarżących należy postrzegać jako konsekwencję uznania tego, że umowa darowizny z [...] września 1957 r., a także dziedziczenie "prawa do nabycia nieruchomości", rozstrzygają o możliwości wstąpienia skarżących do postępowania zainicjowanego wnioskiem Z. Z. w charakterze jego następców prawnych, co uzasadnione jest właśnie zbywalnością roszczenia o nadanie prawa własności nieruchomości, określonego orzeczeniem Wojewody Poznańskiego z 21 czerwca 1939 r. nr RU VII/2/231/39 oraz deklaracją w sprawie warunków nabycia działki.

Dalej, Sąd I instancji wyjaśnił, że kwestią odrębną od następstwa procesowego jest ocena istnienia interesu prawnego w "uzyskaniu aktu przewłaszczenia" (według terminologii deklaracji warunków nabycia działki), "nadania nieruchomości" (według terminologii podania o wstąpieniu do postępowania), czy "uznania za właściciela" według przepisów dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw, związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (Dz. U. z 1959 r. Nr 14, poz. 78 ze zm.), powoływanego dalej jako "dekret".

Jak uznał Sąd I instancji, organy prawidłowo ustaliły, że ocena zasadności żądań skarżących powinna zostać dokonana w oparciu o obowiązujące na dzień wstąpienia do postępowania, jak i na dzień wydania zaskarżonych decyzji, przepisy dekretu. Z dniem wejścia w życie dekretu utraciła moc ustawa z dnia 16 czerwca 1948 r. o uprawnieniach osób, które przed dniem 13 września 1944 r. otrzymały we władanie grunty, wchodzące w skład nieruchomości ziemskich, przeznaczonych na cele reformy rolnej. Do spraw wszczętych na podstawie wskazanej ustawy, a więc także sprawy wywołanej wnioskiem i prowadzonej z udziałem Z. Z., należało w dalszym postępowaniu stosować przepisy powołanego wyżej dekretu.

Sąd I instancji wskazał, że jak wynika z przepisów dekretu, sprawa uwłaszczenia posiadaczy nieruchomości z innych tytułów (rozdział 2) obejmowała zaistnienie ustawowych przesłanek nabycia własności (art. 6 ust. 1 i ust. 4 dekretu) oraz wydanie decyzji o nabyciu własności nieruchomości (art. 11 ust. 1 dekretu).

Sąd I instancji zaznaczył, że źródłem roszczeń darowanych O. O. oraz A1. A1. jest orzeczenie Wojewody Poznańskiego z 21 czerwca 1939 r. nr RU VII/2/231/39. Jednakże, nabycie praw wynikających z tego orzeczenia nie ma znaczenia z punktu widzenia instytucji uwłaszczenia posiadaczy nieruchomości w trybie art. 6 oraz art. 11 dekretu, ponieważ przedmiotem rozporządzeń cywilnoprawnych nie mogą być ani ustawowe warunki nabycia własności, ani postępowanie administracyjne.

Dlatego też, zdaniem Sądu I instancji, wbrew sugestiom zawartym w skardze kasacyjnej, nabywcy roszczeń Z. Z., a także inni skarżący, w dacie wejścia w życie dekretu, nie spełniali warunku bycia poprzednikiem prawnym podmiotu, który uzyskał posiadanie nieruchomości na podstawie orzeczenia o zatwierdzeniu projektu parcelacji nieruchomości państwowych i wykazu nabywców wydanego przed 1 września 1939 r., bycia rolnikiem gospodarującym na takich gruntach, czy bycia posiadaczem wymienionym w art. 6 ust. 4 dekretu.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wnieśli A. A., B. B., C. C., D. D., E. E., F. F., G. G. H. H., I. I., J. J., K. K., L. L., M. M., N. N., O. O., P. P., R. R., U. U., S. S. i T. T., zaskarżając wyrok w całości i zarzucając Sądowi I instancji, na podstawie art. 174 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. P.p.s.a. naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, to jest art. 141 § 4 zd. 2 P.p.s.a. w związku z art. 153 P.p.s.a. przez zawarcie w uzasadnieniu wyroku nieprawidłowej oceny prawnej i wskazań co do dalszego postępowania, w zakresie wykładni oraz zastosowania przepisów art. 28 i art. 30 § 4 w związku z art. 105 § 1 K.p.a. w związku z art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 16 czerwca 1948 r. w związku z art. 6 ust. 1 i ust. 3 oraz art. 22 ust. 1 i 2 dekretu w związku z art. 2 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP oraz przyjęcie przez Sąd I instancji, że:

a) organ w zaskarżonej decyzji nie naruszył wskazanych wyżej przepisów przez odmowę przyznania interesu prawnego następcom prawnym Z. Z., a w konsekwencji przez odmowę rozpoznania sprawy kontynuowanej z udziałem skarżących, a wszczętej na żądanie Z. Z. w 1949 r., podczas gdy, jako następcy prawni podmiotu który złożył wniosek, legitymują się interesem prawnym do występowania w sprawie i żądania jej rozstrzygnięcia, a dalsze prowadzenie postępowania o nabycie nieruchomości rolnej możliwe jest wyłącznie z udziałem skarżących, jako następców prawnych Z. Z. i nie mogą oni zostać pozbawieni możliwości merytorycznego rozpoznania sprawy;

b) przepisy te nie stanowią materialnoprawnej podstawy załatwienia sprawy i nadania własności nieruchomości, w sytuacji gdy wniosek został złożony przez osobę uprawnioną w 1949 r., w czasie obowiązywania ustawy z dnia 16 czerwca 1948 r., a wnioskodawca inicjujący postępowanie zmarł w trakcie trwania postępowania i w jego miejsce wstąpili do postępowania jego następcy prawni, oraz przyjęcie, że możliwe jest odmówienie obywatelowi merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy wyłącznie ze względu na upływ czasu i bezczynność organów administracji oraz wprowadzenie przez ustawodawcę w życie przepisów zmieniających przesłanki nabycia przez niego na własność nieruchomości, podczas gdy takie działanie organów administracji jest niezgodne z zasadami działania demokratycznego państwa prawa, związanymi z ochroną praw nabytych.

Z uwagi na powyższe, wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie sprawy co do istoty przez "zmianę zaskarżonego wyroku w zakresie części jego uzasadnienia dotyczącej oceny prawnej, w której Sąd przyjął, że następcy prawni Z. Z. nie mają legitymacji do oczekiwania merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy" i "zawarcie w uzasadnieniu orzeczenia oceny prawnej, że następcy prawni Z. Z., jako osoby która w określonym prawem terminie złożyła odpowiedni wniosek i spełniała przesłanki nadania nieruchomości, mają prawo oczekiwać merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy administracyjnej, albowiem istnieje zarówno przedmiot sprawy, jak i uprawnione z następstwa prawnego podmioty (strony), które do trwającego od 1949 roku (postępowania – przyp. NSA) kolejno wstępowały". Złożono również oświadczenie o zrzeczeniu się rozprawy.

W uzasadnieniu, wnoszący skargę kasacyjną podkreślili, że sentencja zaskarżonego wyroku jest prawidłowa i trafne są względy, dla których Sąd I instancji uchylił wyrok tego Sądu z 22 września 2021 r. oraz stwierdził nieważność zaskarżonej decyzji z 26 lutego 2021 r. Sformułowane w skardze kasacyjnej zarzuty dotyczą nieprawidłowo dokonanej oceny prawnej w zakresie istnienia przesłanek do wydania merytorycznego rozstrzygnięcia. Jak zaznaczono, w takim wypadku Naczelny Sąd Administracyjny, również oddalając skargę kasacyjną w trybie art. 184 P.p.s.a., może wyrazić w uzasadnieniu wyroku odmienną ocenę prawną, która będzie wiążąca dla organu oraz wojewódzkiego sądu administracyjnego. Na poparcie stanowiska przedstawiono orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego, w tym wyrok z 21 marca 2013 r. sygn. akt I GSK 1065/11.

Wnoszący skargę kasacyjną, odnosząc się do zarzutu błędnej oceny prawnej dokonanej przez Sąd I instancji, wskazali, że ich interes prawny wynika już z samego faktu, że są następcami prawnymi pierwotnego wnioskodawcy Z. Z. i wstępowali kolejno, w myśl art. 30 § 4 K.p.a., do postępowania administracyjnego, jako strony. Odrębną kwestią, ale już związaną nie z przymiotem strony w postępowaniu, a ze spełnieniem materialnoprawnych przesłanek nabycia nieruchomości rolnej, jest rozumienie znaczenia art. 6 ust. 1 pkt 3 dekretu i jego stosowanie. Sąd I instancji nie zauważył, że Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Poznaniu upatruje podstaw do zastosowania art. 105 § 1 K.p.a. w tym jedynie, że obecni uczestnicy postępowania administracyjnego nie są uprawnieni do złożenia wniosku, pomijając, że sam wniosek został we właściwym terminie i przez uprawnioną osobę złożony, a jedynie sprawa administracyjna nie została rozstrzygnięta.

Zdaniem wnoszących skargę kasacyjną, z uzasadnienia Sądu I instancji wynika, że również ten Sąd upatruje podstaw do odmowy stwierdzenia nabycia własności nieruchomości rolnej nie w przeszkodach formalnych, a ze względu na brak spełnienia materialnoprawnej przesłanki, określonej w art. 6 ust. 1 pkt 3 dekretu. Taki sposób zastosowania wskazanego przepisu stanowi jednak naruszenie prawa materialnego przez Sąd. Organ nie miał podstaw do wydania decyzji o umorzeniu postępowania, a co najwyżej – jeżeli wykładnia art. 6 ust. 1 pkt 3 dekretu wskazywałaby na niewypełnienie przesłanek – do wydania decyzji o odmowie uwzględnienia żądania.

Jak zaznaczyli wnoszący skargę kasacyjną, brak merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy toczącej się przez tak długi czas stanowi naruszenie przepisów art. 2 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP.

W ocenie wnoszących skargę kasacyjną, w sprawie nieprawidłowo zastosowano przepisy ustawy z dnia 16 czerwca 1948 r. oraz dekretu, a także dokonano ich nieprawidłowej wykładni. Takie stosowanie przepisów w trwającym postępowaniu administracyjnym należy uznać za naruszenie praw nabytych już przez poprzednika prawnego skarżących, który w dacie złożenia pierwotnego wniosku spełniał przesłanki nadania mu nieruchomości. Wyłącznie przez opieszałość organów państwa nie zostało to jednak do tej pory potwierdzone w decyzji administracyjnej.

Zdaniem wnoszących skargę kasacyjną, konsekwencją zawarcia w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku oceny, że Z. Z. umową darowizny z [...] września 1957 r. przeniósł prawa na O. O. i A1. A1., powinno być przyjęcie, że sprawa powinna zostać merytorycznie rozpoznana, co wynika z art. 30 § 4 K.p.a.

Zatem, prawidłowa ocena prawna zawarta w uzasadnieniu wyroku powinna polegać na przyjęciu, że następcy prawni Z. Z. – jako osoby, która w określonym prawem terminie złożyła odpowiedni wniosek i spełniała przesłanki nadania nieruchomości, mają prawo oczekiwać merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy administracyjnej, ponieważ istnieje zarówno przedmiot sprawy, jak i uprawnione z następstwa prawnego podmioty (strony), które do trwającego od 1949 r. postępowania kolejno wstępowały. W ocenie wnoszących skargę kasacyjną, uznanie ich za właścicieli nieruchomości, oznaczonej w projekcie parcelacji numerem [...], wynika z faktu spełnienia warunków określonych ustawą z dnia 16 czerwca 1948 r. przez Z. Z. w chwili złożenia wniosku oraz następstwa prawnego skarżących.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Poznaniu w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko, wyrażone w odpowiedzi na skargę z 16 czerwca 2021 r.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Na wstępie należy podać, że sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 182 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm.), powoływanej dalej jako "P.p.s.a.", ponieważ skarżący kasacyjnie zrzekli się rozprawy, a pozostałe strony, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia skargi kasacyjnej, nie zażądały przeprowadzenia rozprawy.

Zgodnie z art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 P.p.s.a. Z tego względu Naczelny Sąd Administracyjny przy rozpoznaniu sprawy związany był granicami skargi kasacyjnej. Granice te są wyznaczone wskazanymi w niej podstawami, którymi może być naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (art. 174 pkt 1 P.p.s.a.), a także naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 P.p.s.a.).

Skarga kasacyjna nie mogła być uwzględniona.

Zakres zaskarżenia wyroku Sądu I instancji dotyczył w istocie wyłącznie części jego uzasadnienia zawierającej ocenę prawną przyjmującą, że następcy prawni Z. Z. nie mają legitymacji procesowej w merytorycznym rozstrzygnięciu sprawy i w związku z tym wniosek skargi kasacyjnej dotyczył zmiany zaskarżonego wyroku w tym zakresie. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podkreślono, że sentencja zaskarżonego wyroku jest prawidłowa i trafne są powody uchylenia przez Sąd I instancji wyroku tego Sądu z 22 września 2021 r. oraz stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji z 26 lutego 2021 r. Sformułowane w skardze kasacyjnej zarzuty dotyczą nieprawidłowo dokonanej oceny prawnej w zakresie istnienia przesłanek do wydania merytorycznego rozstrzygnięcia. Jak zaznaczono, w takim wypadku Naczelny Sąd Administracyjny, również oddalając skargę kasacyjną w trybie art. 184 P.p.s.a., może wyrazić w uzasadnieniu wyroku odmienną ocenę prawną, która będzie wiążąca dla organu oraz wojewódzkiego sądu administracyjnego.

Decydujące dla niniejszej sprawy jest zawarte w zaskarżonym wyroku rozstrzygniecie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu wydane na podstawie art. 179a i art. 145 § 1 pkt 2 P.p.s.a. w związku z art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a.

Jak wynika z akt sprawy Sąd I instancji, działając w trybie art. 179a P.p.s.a., uwzględnił skargę kasacyjną skarżących i zarzuty kasacyjne dotyczące przesłanki nieważności postępowania sądowego i administracyjnego z powodu śmierci strony w toku postępowania administracyjnego. Z niekwestionowanych okoliczności wynika bowiem, że W. W. zmarł [...] stycznia 2021 r. Wyrokiem z 22 września 2021 r. sygn. akt IV SA/Po 563/21 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu rozpoznał sprawę sądowoadministracyjną, w której status strony skarżącej posiadał także nieżyjący W. W. Sąd I instancji uznał, że przedstawiony w toku postępowania sądowoadministracyjnego dowód śmierci W. W. powoduje analogiczne konsekwencje dla odwoławczego postępowania administracyjnego, ponieważ W. W. zmarł prawie dwa miesiące przed wydaniem zaskarżonej do Sądu decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Poznaniu z 26 lutego 2021 r. Sąd I instancji wskazał, że konsekwencją utraty zdolności prawnej (śmierci) jest to, że w stosunku do osoby zmarłej nie można wszcząć i prowadzić postępowania administracyjnego ani wydać decyzji. Z uwagi na to Sąd I instancji uznał, że wydanie decyzji wobec osoby zmarłej rażąco naruszyło prawo, wobec czego stwierdził nieważność decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Poznaniu z 26 lutego 2021 r. nr SKO.GN.4001.823.2020 w przedmiocie umorzenia postępowania.

Z istoty kontroli sprawowanej przez sądy administracyjne wynika, że stwierdzenie nieważności decyzji lub postanowienia czyni zbędną merytoryczną ocenę zarzutów zawartych we wniesionej przez stronę skardze. Wszak w następstwie takiego wyroku sprawa będzie rozpoznawana ponownie w postępowaniu przed organami administracji publicznej i ocena sądu w innych kwestiach mogłaby z góry przesądzać (por. art. 153) treść rozstrzygnięcia administracyjnego. To zaś w istocie rzeczy prowadziłoby do zmiany funkcji pełnionych przez administrację i sądownictwo administracyjne. De facto orzeczenie sądu zastępowałoby decyzję lub postanowienie organu administracji. Pogląd ten nie budził zresztą wątpliwości pod rządem ustawy o NSA (J. P. Tarno [w:] Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, wyd. V, Warszawa 2011, art. 145, https://sip.lex.pl/#/commentary/587592924/420305/tarno-jan-pawel-prawo-o-postepowaniu-przed-sadami-administracyjnymi-komentarz-wyd-v?cm=URELATIONS, dostęp: 2024-01-05 17:30).

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zatem, wobec stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji, powinien orzec wyłącznie co do nieważności decyzji albo jej niezgodności z prawem, nie był zaś władny rozstrzygać o innych kwestiach dotyczących istoty sprawy. Wobec tego rozważania Sądu I instancji dotyczące oceny prawnej co do legitymacji procesowej następców prawnych Z. Z. oraz wniosku Z. Z. nie mogą mieć znaczenia w sprawie w rozumieniu skutków wynikających z art. 153 P.p.s.a. i formalnie muszą być pominięte w dalszym procedowaniu organów administracyjnych.

W świetle powyższego należało uznać, że zasadnie skarżący kasacyjnie zarzucili naruszenie art. 141 § 4 zd. 2 w związku z art. 153 P.p.s.a., przy czym nie zasługuje na aprobatę sposób naruszenia wskazany w skardze kasacyjnej. Uchybienie Sądu I instancji polegało bowiem nie tyle na zawarciu w uzasadnieniu wyroku nieprawidłowej oceny prawnej i wskazań co do dalszego postępowania, w zakresie wykładni oraz zastosowania przepisów art. 28 i art. 30 § 4 w związku z art. 105 § 1 K.p.a. w związku z art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 16 czerwca 1948 r. w związku z art. 6 ust. 1 i ust. 3 oraz art. 22 ust. 1 i 2 dekretu, ile na zawarciu tych rozważań i wskazań w uzasadnieniu wyroku, gdyż – jak była już o tym mowa - stwierdzenie nieważności decyzji czyniło zbędną merytoryczną ocenę zarzutów zawartych we wniesionej przez stronę skardze.

Zasadność zarzutu naruszenia art. 141 § 4 w związku z art. 153 P.p.s.a. nie ma jednak istotnego wpływu na wynik sprawy w rozumieniu art. 174 pkt 2 P.p.s.a., co znalazło również wyraz w skardze kasacyjnej, w której uzasadnieniu podkreślono, że sentencja zaskarżonego wyroku jest prawidłowa i trafne są względy, dla których Sąd I instancji uchylił wyrok tego Sądu z 22 września 2021 r. oraz stwierdził nieważność zaskarżonej decyzji z 26 lutego 2021 r.

Zgodnie z art. 184 P.p.s.a. skarga kasacyjna podlega oddaleniu także wówczas gdy samo orzeczenie jest zgodne z prawem, a błędne jest jedynie jego uzasadnienie. Dotyczy to również przypadku, kiedy uzasadnienie prawidłowego orzeczenia jest błędne tylko w części (por. np. wyroki NSA z 17 maja 2011 r. sygn. akt I OSK 113/11; z 20 stycznia 2006 r. sygn. akt I OSK 344/05 i sygn. akt I OSK 345/05, publ. Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych - http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Orzeczenie odpowiada prawu mimo błędnego uzasadnienia, gdy nie ulega wątpliwości, że po usunięciu błędów zawartych w uzasadnieniu sentencja nie uległaby zmianie (wyrok NSA z 3 lutego 2011 r. sygn. akt II GSK 221/10).

Z tych powodów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 182 § 2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji.