Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 603/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2024-07-10 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą decyzję I instancji
Powołane przepisy: article: Art. 17 ust. 1
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Janusz Kasprzycki Sędzia WSA Jakub Makuch (spr.) Asesor WSA Ewelina Dziuban po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 10 lipca 2024 r. sprawy ze skargi M. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 25 stycznia 2024 r., znak SKO-NP.-4115-168/23 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu na rzecz skarżącej M. K. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

M. K. (dalej: "skarżąca") wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z 25.01.2024 r. (SKO-NP-4115-168/23) utrzymującą w mocy decyzję Wójta Gminy R. z 30.03.2023 r. (ŚR.5222.61.2023) o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Decyzja ta zapadła w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:

1. Wnioskiem z 30.01.2023r. skarżąca zwróciła się do organu I instancji o ustalenie świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na opiekę sprawowaną nad niepełnosprawną w znacznym stopniu matką, Z. K. Do wniosku dołączyła orzeczenie Powiatowego Zespołu Do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Nowym Targu z 27.10.2022 r., z którego wynika, że jej matka została zaliczona do znacznego stopnia niepełnosprawności na stałe od 4.08.2022 r., a niepełnosprawność ta istnieje od 77. roku życia. Przyczyna niepełnosprawności określona została symbolem 10-N, tj. choroby neurologiczne.

2. W oparciu o przeprowadzony wywiad środowiskowy organ ustalił, że wnioskodawczyni mieszka wraz synem i konkubentem oraz matką. Osoby te prowadzą wspólne gospodarstwo, a w tym samym budynku (domu) mieszka również siostra wnioskodawczyni wraz rodziną. Pracownik socjalny zapisał, że niepełnosprawna choruje na Alzheimera (od czterech lat), Parkinsona oraz cukrzycę typu 2., na którą choruje od kilkunastu lat. Ze względu na stan zdrowia osoba ta wymaga pomocy i opieki w codziennym funkcjonowaniu. Jak odnotowano, osoba ta nie potrafi sama wykonać pomiaru poziomu cukru, przyjąć insuliny, przygotować i spożyć posiłku, wymaga pomocy w utrzymaniu higieny osobistej, korzystaniu z toalety, ubieraniu się, a także wymaga nadzoru. W wywiadzie stwierdzono, że niepełnosprawna nie może samodzielnie funkcjonować nawet przez krótki czas, gdyż mogłaby sobie zrobić krzywdę (spaść ze schodów, wywołać pożar). Skarżąca karmi matkę, ponieważ choroba Parkinsona uniemożliwia samodzielność w tym względzie. Jak zapisał pracownik socjalny, z powodu pomocy i opieki zapewnianej matce, nie jest w stanie podjąć zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Skarżąca śpi w tym samy pokoju co matka i cały plan dnia podporządkowała matce, jest do jej pełnej dyspozycji. Poza czynnościami opiekuńczymi prowadzi gospodarstwo domowe

Nadto ustalił pracownik socjalny, że oprócz wnioskodawczyni jest jeszcze pięcioro jej rodzeństwa, które zobowiązane jest do zapewnienia opieki i pomocy matce, jednakże tej pomocy osoby te nie udzielają. Czworo z nich mieszka w tej samej, co matka, miejscowości. W miarę możliwości odwiedzają matkę ale nie są w stanie sprawować opieki ze względu na obowiązki zawodowe i rodzinne.

3. Wydaną w sprawie decyzją organ I instancji odmówił skarżącej przyznania wnioskowanego świadczenia. Stwierdził, że niespełniony został warunek, o którym mowa w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych. W ocenie organu, niepełnosprawność matki wnioskodawczyni nie powstała w okresie wskazanym w tym przepisie. Nadto organ argumentując, że poza wnioskodawczynią jest jeszcze pięć innych osób zobowiązanych do alimentacji niepełnosprawnej matki stwierdził, że sytuacja tych osób nie wskazuje żeby nie mogli oni współuczestniczyć w opiece nad matka w sposób pośredni lub bezpośredni. Organ wskazał też, że skarżąca zrezygnowała z pracy w 2020 r. natomiast znaczny stopień niepełnosprawności u matki został orzeczony dopiero od sierpnia 2022 r. Z uwagi na powyższe organ uznał, iż nie zachodzi związek przyczynowo-skutkowy między rezygnacja z zatrudnienia strony, a koniecznością zapewniania opieki matce

4. W odwołaniu od opisanej decyzji skarżąca zarzuciła naruszenie:

a) art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych (dalej "ustawa") poprzez brak uwzględnienia, iż na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21.10.2014 r. (sygn. akt K38/13) doszło do uznania niekonstytucyjności części normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki;

b) art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy poprzez uznanie, że brak jest związku pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia, a sprawowaniem opieki nad matką, podczas gdy taki związek istnieje;

c) art. 17 ust. 1 ustawy poprzez jego błędną wykładnię i uznanie, że fakt posiadania przez osobę wymagającą opieki kilku osób zobowiązanych w równym stopniu do alimentacji na jej rzecz uniemożliwia przyznanie świadczenie pielęgnacyjnego jednemu z nich pomimo spełnienia przez wszystkich ustawowych przesłanek;

d) art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 par. 1 w zw. z art. 80 k.p.a poprzez niewyjaśnienie wszystkich istotnych okoliczności sprawy.

5. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu decyzją z 25.01.2024 r. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Organ odwoławczy powołał wskazany wyżej wyrok TK i stwierdził, że sam wiek kiedy wystąpiła niepełnosprawność osoby podlegającej opiece nie może stanowić przesłanki do uznania, iż osobie sprawującej opiekę nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego.

Kolegium przytoczyło ustalenia wywiadu środowiskowego (por. punkt 2 powyżej) akcentując, że według oświadczeń skarżącej, zrezygnowała ona z pracy w sierpniu 2020 r., a jej matka wymaga opieki i dozoru, nie można zostawić jej samej w domu nawet na chwilę dlatego, a ona nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia. Zwróciło uwagę na te stwierdzenia skarżącej, z których wynika, że choć posiada ona pięcioro rodzeństwa, to osoby te nie są w stanie pomóc matce z uwagi na pracę i własne obowiązki rodzinne.

Przedstawiając motywy rozstrzygnięcia SKO wskazało właśnie na to ostatnie ustalenie (pięcioro rodzeństwa) akcentując, że osoby te obciążone są obowiązkiem alimentacyjnym względem niepełnosprawnej matki. W tej sytuacji każda z tych osób ma obowiązek opieki i powinny się one stosownie podzielić wykonywaniem obowiązku tak, aby nie była nim obciążona tylko jedna z nich. Zgodnie bowiem z art. 129 § 2 K.r.o., krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym. Z kolei art. 135 § 1 K.r.o. przewiduje, że zakres świadczeń alimentacyjnych zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego. Przepisy przewidują również możliwość wyegzekwowania obowiązków alimentacyjnych w drodze sądowej, a uchylanie się od wykonywania takiego obowiązku stanowi - w określonych sytuacjach - przestępstwo (art. 209 k.k.). Analizując sytuację rodzeństwa skarżącej organ odwoławczy wskazał, że jedno z dzieci niepełnosprawnej mieszka w tym samym domu co matka, trójka mieszka w bliskim sąsiedztwie (w tej samej miejscowości), a tylko jedno z nich mieszka poza miejscem zamieszkania matki - w K. Dalej Kolegium wskazało, że brat skarżącej L. mieszka w R. i oświadczył, że nie może opiekować się matka ponieważ pracuje w Austrii. Z kolei siostra E. także mieszka w R. i oświadczyła, że jej matka jest chora na cukrzyce i Alzhaimera wymaga całodobowej opieki, której ona nie może jej zapewnić, bo pracuje na pełny etat. Musiałaby zrezygnować z pracy, na co jednak nie pozwala jej sytuacja rodzinna bowiem ma na utrzymaniu dwie córki, a poza tym musi opłacić rachunki. Wskazała, że matka ma zapewnioną należytą opiekę przez skarżącą. Z kolei siostra skarżącej H. również mieszka w R., a nadto w tym samym domu co matka. Oświadczyła, że nie może opiekować się matką ze względu na pracę na pełen etat oraz to, że samotnie wychowuje dziecko, a dodatkowo podjęła jeszcze pracę na 1/4 etatu, aby spłacić kredyt. Brat skarżącej M. także mieszka w R. Oświadczył on, że jest emerytem ale dodatkowo pracuje i z tego powodu często go nie ma w miejscu zamieszkania. Wskazał, że matka ma zabezpieczoną opiekę przez siostrę, która ze względu na wykształcenie najlepiej się do tej opieki nadaje. Z kolei brat skarżącej W. mieszka w K. i oświadczył, że nie jest w stanie sprawować opieki nad matką ponieważ na co dzień mieszka i pracuje za granicą.

Po przytoczeniu tych okoliczności i ustaleń SKO wskazało, że to, iż osoba zobowiązana do opieki pracuje poza granicami kraju lub mieszka w innej miejscowości, pracuje i wykonywane przez nią obowiązki zawodowe w jej ocenie nie pozwalają na sprawowanie opieki nad osobą w stosunku do której ciążą na niej zobowiązania alimentacyjne - nie można uznać za okoliczność o charakterze obiektywnym, która pozwoliłaby na swoiste "anulowanie" obowiązku alimentacyjnego. Kategoria wykonywania pracy zawodowej nie należy do przesłanek o charakterze obiektywnym - zawsze jest to wybór dokonywany przez osobę zobowiązaną do alimentacji. Według organu, należy mieć też na uwadze, że w ramach polityki społecznej prowadzonej przez państwo realizowane są również usługi opiekuńcze, które mają na celu wspomaganie opieki nad osobą jej wymagającą po to aby opiekun takiej osoby nie musiał rezygnować z zatrudnienia lub podejmować pracy w ograniczonym zakresie.

Nadto Kolegium Odwoławcze stwierdziło, że czynności takie jak: przygotowanie posiłków, pranie, sprzątanie, dbanie o regularność zażywania lekarstw, robienie zakupów, czyli szeroko rozumiane prowadzenie gospodarstwa domowego są czynnościami, które nie mogą być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności skarżącej. Opisane wyżej czynności to typowe czynności dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo i wykonują je przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu. Pewne czynności związane z "prowadzeniem domu", tj. robienie zakupów, pranie, sprzątanie, przygotowywanie posiłków - wnioskodawczyni wykonuje nie tylko specjalnie dla matki ale również i dla siebie chociażby z racji wspólnego zamieszkania i gospodarowania. Biorąc pod uwagę, że wykazany zakres opieki skarżącej nad matką sprowadza się do w zwykłych czynnościach dnia codziennego (nie jest osobą obłożnie chorą, leżącą) i wymagającą zapewnienia jej nadzoru, daje możliwość zorganizowania opieki nad matką przy współudziale rodzeństwa - które mieszka w sąsiedztwie (w tej samej miejscowości), a dodatkowo nie legitymuje się orzeczeniami o znacznych stopniu niepełnosprawności - w sposób bezpośredni lub pośredni czy przy skorzystaniu z usług opiekuńczych tak, aby odwołująca nie musiała rezygnować z podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej i mogła podjąć zatrudnienie choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy.

Zatem - w ocenie Kolegium Odwoławczego - w okolicznościach niniejszej sprawy brak było podstaw do tego, aby odwołująca rezygnowała całkowicie z aktywności zawodowej z powodu opieki nad niepełnosprawną matką, choćby w ograniczonym zakresie czasowym. Nadto biorąc pod uwagę fakt, że skarżąca zrezygnowała z pracy w sierpniu 2020 r. i od tego czasu nie podejmowała jakiegokolwiek zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a konieczność zapewniania matce opieki w związku z zaliczeniem jej do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności powstała dopiero dwa lata później, tj. w sierpniu 2022 r. - to trudno uznać, iż w sprawie zachodzi związek przyczynowo skutkowy między rezygnacja z zatrudnienia, a następnie niepodejmowaniem zatrudnienia, a koniecznością zapewniania opieki przy matce.

6. W skardze na opisaną wyżej decyzję skarżąca zarzuciła naruszenie:

a) art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy poprzez uznanie, że brak jest związku pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą, a sprawowaniem przez nią opieki nad matką podczas gdy taki związek istnieje;

b) art. 17 ust. 1a ustawy poprzez uznanie, że przepis ten wyklucza przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy osoba wymagająca opieki ma inne dzieci nielegitymujące się orzeczeniami o znacznym stopniu niepełnosprawności jednak z obiektywnych względów dzieci te nie sprawują opieki nad niepełnosprawną;

c) art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 par. 1 w zw. z art. 80 k.p.a poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, tj. zakresu opieki skarżącej nad matką oraz związku przyczynowego między niepodejmowaniem zatrudnienia, a tą opieką.

Skarżąca domagała się uchylenia obu zaskarżonych decyzji oraz zasądzenia kosztów postępowania.

7. W odpowiedzi na skargę organ II instancji domagał się jej oddalenia.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

Sądowoadministracyjna kontrola zaskarżonych decyzji wykazała, że akty te naruszają prawo w sposób nakazujący pozbawienie ich mocy wiążącej.

Na wstępie należy podkreślić, że SKO w Nowym Sączu w wydanej w tej sprawie decyzji trafnie zweryfikowało błędny pogląd organu I instancji przyjmujący, jako przeszkodę do przyznania skarżącej żądanego świadczenia pielęgnacyjnego okoliczność powstania niepełnosprawności u osoby, nad którą jest sprawowana opieka, po 25. roku życia (art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28.11.2003 r. o świadczeniach rodzinnych; Dz. U. 2023 r., poz. 390; dalej u.ś.r.). Kolegium Odwoławcze wskazując bowiem na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 21.10.2014 r. (sygn. akt K 38/13) prawidłowo wywiodło, że kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności, co skutkować winno aktualnie tym, że nie jest dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.

Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Przepis ten mówi, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje także innym – niż wymienione w poprzednich punktach tego ustępu – osobom, na których zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli osoby te nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

W celu uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego należało zatem wykazać, że osoba ubiegająca się o to świadczenie, nie tylko należy do kręgu osób w nim wskazanych, ale także stale i osobiście opiekuje się bliską (tj. objętą ustawowym obowiązkiem alimentacyjnym) osobą niepełnosprawną. Fundamentalną jest tu kwestia, czy taka opieka stanowi przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, a tym samym, czy w istocie zachodzi bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją (niepodejmowaniem) zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a sprawowaną opieką. Innymi słowy, zaniechanie aktywności zawodowej opiekuna musi nastąpić w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Podkreślić bowiem należy, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za sam tylko fakt opieki nad niepełnosprawnym, lecz za rzeczywisty brak możliwości podjęcia zatrudnienia przez opiekuna (lub jego rezygnację z zatrudnienia) – wynikający właśnie z konieczności sprawowania tej opieki. Jak przy tym wskazuje się w orzecznictwie, art. 17 ust. 1 ustawy należy stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (por. wyrok NSA z 17.10.2020 r., sygn. akt I OSK 1148/20). Jak zasadnie wskazał WSA w Warszawie w wyroku z 7.10.2011 r. (sygn. I SA/Wa 1265/11), wymóg opieki nad osobą niepełnosprawną związany jest z całkowitą zależnością tej osoby od otoczenia. Uznać więc należy, że pojęcie "opieki", o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy, utożsamiać należy ze stałą i bezpośrednią troską o zapewnienie osobie niepełnosprawnej realizacji jej podstawowych potrzeb życiowych i społecznych, których sama nie jest ona w stanie zrealizować z uwagi na swoją niepełnosprawność. Opieka ta powinna być przy tym tak absorbująca, że podjęcie jakiejkolwiek aktywności zawodowej przez opiekuna musiałoby się odbyć ze szkodą dla niej (por. wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 18.03.2021 r., sygn. akt IV SA/Wr 51/21, por. też wyrok WSA w Krakowie z 19.01.2023 r., sygn. akt III SA/Kr 1389/22).

Z zaskarżonej decyzji SKO w Nowym Sączu wynika, że przesłanką odmowy przyznania skarżącej oczekiwanego świadczenia było to, iż zakres opieki realizowanej przez skarżącą względem niepełnosprawnej matki sprowadzać się ma do zwykłych czynności dnia codziennego, a nadto, że skarżąca ma pięcioro rodzeństwa, które zobowiązane jest do alimentacji ich matki i brak jest obiektywnych przeszkód, które by obowiązek alimentacyjny wykluczały. W ocenie organu, zapewnienie opieki i dozoru matce skarżącej, przy współudziale rodzeństwa, które mieszka w sąsiedztwie, jest możliwe bez potrzeby rezygnacji (niepodejmowania) zatrudnienia przez skarżącą. Dodatkowo SKO wskazało na brak korelacji czasowej między pasywnością zawodową skarżącej (istniejącą od 2020 r.), a rozpoczęciem realizacji opieki nad matką (2022 r.).

W ocenie Sądu, zaprezentowane wyżej motywy decyzji odmownej, przy uwzględnieniu stanu kontrolowanej sprawy, nie mogły zyskać aprobaty.

Dostrzec bowiem trzeba, że organ odwoławczy przyjmując, iż realizowany przez skarżącą względem matki zakres czynności opiekuńczych nie wykracza poza czynności mieszczące się w typowych czynnościach dnia codziennego – nie uwzględnił wynikającego z akt stanu zdrowia osoby podlegającej opiece. Inaczej mówiąc, organ odwoławczy formułując wskazane wyżej stanowisko, nie przeprowadził dokładnej oceny tej sprawy zrelatywizowanej do zawartych w aktach informacji obrazujących stan zdrowia niepełnosprawnej matki skarżącej. Pamiętać zaś trzeba, że to właśnie stan zdrowia osoby podlegającej opiece wyznacza zakres potrzebnego jej wsparcia, a to z kolei rzutuje na ocenę spełnienia normatywnych przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego (por. wyżej). Nie sposób jest bowiem zasadnie stwierdzać możliwości podjęcia przez ubiegającego się o świadczenie pielęgnacyjne zatrudnienia (pracy), nawet przy wsparciu rodzeństwa, bez szczegółowego odniesienia się do zakresu, skali, intensywności i charakteru opieki dostarczanej niepełnosprawnemu, a postrzeganej właśnie przez pryzmat schorzeń tej osoby i uzasadnionych jej potrzeb. W tym zaś aspekcie należy odnotować, że już samo orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności matki skarżącej dostarcza informacji wskazujących na to, że uwarunkowania zdrowotne tej osoby obejmują choroby neurologiczne (symbol niepełnosprawności 10-N). W toku postępowania skarżąca zwracała uwagę, że jej matka – poza cukrzycą na która długotrwale choruje – cierpi właśnie na choroby neurologicznej, tj. na Alzheimera i Parkinsona. Ta ostatnio wskazana choroba, z uwagi na deklarowany przez skarżąca stopień jej zaawansowania wpływający na drżenie rąk, wykluczać ma możliwość samodzielnego spożywania przez matkę posiłków, a to z kolei wymusza potrzebę karmienia matki, jak też umożliwienia przyjmowania napojów. Już więc ten aspekt zdrowotny i towarzyszące mu uwarunkowania opiekuńcze - obrazuje niewątpliwą ścisłą zależność osoby podlegającej opiece od opiekuna. Tego zaś aspektu organy orzekające nie brały pod uwagę przy ocenie tej sprawy. Nie zgromadziły także jakiejkolwiek dokumentacji wykazującej wskazany stan chorobowy matki skarżącej.

Odnośnie natomiast Alzheimera, to stwierdzić trzeba, iż faktem powszechnie znanym jest, że objawy tej choroby rozwijają się stopniowo przez wiele lat – zwiększa się zarówno ich zakres, jak i stopień. Pierwszym symptomem choroby są zazwyczaj problemy z pamięcią krótkotrwałą, przy zachowaniu dobrej pamięci długotrwałej. Z czasem problemy z pamięcią krótkotrwałą dają się obserwować coraz częściej i są coraz poważniejsze, jak również zaczynają im towarzyszyć kolejne, dalej idące objawy chorobowe. Objawy choroby Alzheimera różnią się od siebie na poszczególnych etapach otępienia (por. wyrok WSA w Krakowie z 26.06.2024 r., sygn. akt III SA/Kr 3898/24). W tej natomiast sprawie skarżąca wskazywała, że u jej matki symptomy choroby Alzheimera zaczęły pojawiać się ok. 4 lata wcześniej. Niemniej jednak na poparcie stopnia zaawansowania tej choroby oraz występujących jej objawów, tak samo jak w przypadku Parkinsona, nie zgromadzono w postępowaniu żadnej dokumentacji medycznej. W aktach sprawy na wskazywaną okoliczność odnotować można jedynie oświadczenie skarżącej akcentujące brak możliwości samodzielnego funkcjonowania jej matki nawet przez krótki czas, jednak było to niewystarczające z perspektywy powinności należytego i wnikliwego wyjaśnienia stanu sprawy. Wywiad środowiskowy odzwierciedla jedynie tylko deklaracje skarżącej i pozbawiony jest jakichkolwiek własnych spostrzeżeń pracownika socjalnego na okoliczności miarodajne dla tej sprawy (w rubryce "D" wywiadu "wnioski pracownika socjalnego" pracownik ten przepisał w istocie to, co zanotował w oparciu o relację skarżącej). Powyższe, przy dodatkowym braku jakiejkolwiek dokumentacji medycznej osoby podlegającej opiece, nie pozwalało na przyjęcie, że stan faktyczny tej sprawy został dokładnie ustalony - co trafnie zarzucono w skardze - a co świadczy o naruszeniu art. 7, art. 77 par. 1 k.p.a., w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Nieodzowne jest więc ustalenie, poparte dokumentację medyczną, w jakim stadium choroby Parkinsona i Alzheimera osoba ta się znajduje. Jaki jest stan jej orientacji, co do osób i miejsca, w którym przebywa. Organ winien poczynić stosowne ustalenia co do tego, czy matka skarżącej w ogóle może być pozostawiona bez opieki i nadzoru innej osoby (opiekuna). To właśnie ustalenie, z uwagi na deklarowane przez skarżącą (a zupełnie niewykazane) schorzenia niepełnosprawnej i specyfikę potencjalnych objawów chorobowych - jest konieczne dla miarodajnej oceny zakresu czynności opiekuńczych koniecznych takiej osobie, a mogących pozostawać w bezpośredniej i ścisłej relacji (związku) do faktu rezygnacji (niepodejmowania) zatrudnienia przez skarżącą.

Odnośnie udziału rodzeństwa w opiece nad osobą niepełnosprawną, jako okoliczności przemawiającej za odmową przyznania wnioskodawcy świadczenia pielęgnacyjnego, Sąd wskazuje, że zgodnie z najnowszym orzecznictwem NSA kwestia rodzeństwa nie pozostaje bez wpływu na ocenę istnienia związku przyczynowego bowiem obrazuje możliwości rodziny związane z organizacją opieki nad niepełnosprawnym jej członkiem (por. wyrok NSA z 14 lutego 2024 r., sygn. akt I OSK 229/23). W kolejnym wyroku NSA stwierdził, że nie bez znaczenia dla sprawy jest okoliczność, że oprócz wnioskującego o świadczenie, występują inne osoby, które powinny (osobiście bądź finansowo) włączyć się do opieki nad niepełnosprawnym, do czego są zobowiązane zgodnie z ustawą Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Nie oznacza to, że Sąd wybiera, kto ma zapewnić niepełnosprawnemu opiekę (osobistą, czy też dzieląc się z rodzeństwem) jednak, że wnioskujący o świadczenie nie jest jedyną osobą, na której ciąży obowiązek opieki nad niepełnosprawnym (por. wyrok NSA z 20 grudnia 2023 r., sygn. akt I OSK 2322/22, podobnie WSA w Krakowie w wyroku z 2 sierpnia 2022 r., sygn. akt III SA/Kr 320/22, od którego skarga kasacyjna została oddalona wyrokiem NSA z 6 lutego 2024 r., sygn. akt I OSK 128/23). Kwestia więc możliwości współdziałania rodzeństwa, jako zobowiązanego alimentacyjnie względem matki w równym stopniu co wnioskujący, zawsze musi podlegać indywidulanej ocenie na tle okoliczności faktycznych danej sprawy, a zwłaszcza intensywności i charakteru opieki jakiej wymaga osoba niepełnosprawna ze względu na specyfikę występujących u niej niedomagań oraz objawów chorobowych (por. wskazany już wyżej wyrok WSA w Krakowie z 26.06.2024 r.). Miarodajne więc ustalenie stanu zdrowia osoby podlegającej opiece oraz zakresu koniecznych czynności opiekuńczych jest też konieczne dla oceny tego wskazywanego wyżej aspektu sprawy (współdziałania rodzeństwa), w tym znaczeniu, czy ze względu na specyfikę i stopień zaawansowania chorób matki skarżącej (Alzheimer, Parkinson, cukrzyca) i towarzyszących objawów tych chorób, rodzeństwo skarżącej – nawet przy współdziałaniu ze sobą uwzględniającym ich realne możliwości czasowego zaangażowania w opiekę - w ogóle będzie w stanie efektywnie wesprzeć skarżącą w opiece nad matką. Inaczej mówiąc, ocenie organów administracji podlegać winno to, czy przy stwierdzonej specyfice schorzeń niepełnosprawnej matki skarżącej, udzielana skarżącej pomoc rodzeństwa w opiece, może być na tyle wydajna, że umożliwi skarżącej faktycznie możliwość podjęcia zatrudnienia. Pomocne w tym aspekcie byłoby np. ustalenie, jaką pracę osoby te wykonują, czy wymaga ona stałych godzin ich obecności, czy też praca ta cechuje się elastycznym czasem jej wykonywania.

Takich zindywidualizowanych ustaleń i ocen w przedmiocie wyżej wskazanym, orzekające organy administracji w tej sprawie nie zaprezentowały.

Końcowo krytycznej oceny wymaga przyjęta przez oba orzekające organy administracji motywacja mająca przemawiać za odmową przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, a odwołująca się do braku związku czasowego między absencją zawodową skarżącej (2020 r.), a podjęciem się opieki (2022 r.). W tym aspekcie wskazać bowiem trzeba, że w orzecznictwie sądowym trafnie akcentuje się, że nawet osoba bierna zawodowo w poprzednich latach (tj. przed złożeniem wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego), może wykazać, że nastąpił stan jej gotowości do zatrudnienia, a ona odstąpiła od podejmowania zatrudnienia właśnie z uwagi na opiekę nad bliską osobą niepełnosprawną (por. wyrok WSA w Gdańsku z 9.06.2022 r., sygn. akt III SA/Gd 87/22). Nie można więc a priori wykluczać tego, że u osoby biernej zawodowo, dojdzie do takiej zmiany sytuacji w zakresie przyczyn i charakteru niepodejmowania zatrudnienia, które uzasadniałoby twierdzenie, że od określonej daty, pojawiły się inne, niż uprzednio, przyczyny rezygnacji z aktywności zawodowej. Sądy administracyjne nie wykluczają więc zasadniczo prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osób, które przed złożeniem wniosku o to świadczenie nie podejmowały zatrudnienia z przyczyn innych, niż opieka nad osobą niepełnosprawną, jeśli tylko dowiedzione zostanie, że u podstaw niepodejmowania aktywności zawodowej, leżała właśnie obiektywna konieczność sprawowania tejże opieki (por. wyrok WSA w Gdańsku z 14.05.2020 r.; sygn. akt III SA/Gd 410/20). Ten natomiast ostatnio wskazany aspekt związany jest z ustaleniem zakresu opieki zrelatywizowanym do stanu zdrowia osoby niepełnosprawnej. Jak trafnie bowiem wyjaśnił NSA w wyroku z 12.10.2021 r. (sygn. akt I OSK 493/21), że o tym, czy istnieje związek przyczynowy w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r., decydować winien zakres wymaganych czynności opiekuńczych i konieczny na to czas wykluczający - zgodnie z zasadami doświadczenia życiowego - aktywność zarobkową i zawodową opiekuna.

Mając powyższe na uwadze Sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji. Podstawą prawną orzeczenia były przepisy art. 145 § 1 pkt 1 lit. a oraz lit. c w związku z art. 135 ustawy z 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2024 r., poz. 935; dalej p.p.s.a.). Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ uwzględni stanowisko zawarte w niniejszym wyroku.

O kosztach (pkt II sentencji) orzeczono na zasadzie art. 200 p.p.s.a. w zw. z art. 205 par. 2 p.p.s.a. Stosownie do tych przepisów, w razie uwzględnienia skargi przez sąd pierwszej instancji przysługuje skarżącemu od organu, który wydał zaskarżony akt zwrot kosztów postępowania niezbędnych do celowego dochodzenia praw, co obejmuje również wynagrodzenie zawodowego pełnomocnika reprezentującego skarżącego w postępowaniu sądowym, które zostało ustalone w oparciu o par. 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22.10.2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. 2023 r., poz. 1935).