Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt IV SA/Po 700/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2023-12-06 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Monika Świerczak Sędzia WSA Izabela Bąk-Marciniak Asesor sądowy WSA Jacek Rejman (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 6 grudnia 2023 r. sprawy ze skargi I. N. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 29 sierpnia 2023 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Burmistrza K. z dnia 24 maja 2023 r. nr [...]


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 29 sierpnia 2023 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej: Kolegium; organ II instancji; organ odwoławczy), w wyniku rozpatrzenia odwołania I. N. (dalej również: wnioskodawczyni; skarżąca; strona), na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2023 r., poz. 775) - dalej: k.p.a., utrzymało w mocy decyzję Burmistrza K. (dalej również: Burmistrz; organ I instancji) z dnia 24 maja 2023 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Decyzje te zostały wydane w następujących okolicznościach sprawy.

We wniosku z dnia 18 kwietnia 2023 r. (data wpływu do organu: 28 kwietnia 2023 r.) I. N. wystąpiła o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na matkę P. J., legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności. P. J. orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Ś. z dnia 28 lutego 2023 r. została zaliczona do osób niepełnosprawnych ze znacznym stopniem niepełnosprawności, orzeczenie zostało wydane do dnia 28 lutego 2027 r.

Z rodzinnego wywiadu środowiskowego z dnia 23 maja 2023 r. wynika, że I. N. opiekuje się matką P. J., ponieważ jest ona osobą przewlekle schorowaną i wymaga pomocy w codziennym funkcjonowaniu. I. N. i P. J. mieszkają razem i prowadzą wspólne gospodarstwo domowe. Córka wykonuje czynności opiekuńcze, tj. zabiegi higieniczne, ubieranie, przygotowywanie posiłków; zabezpiecza wszystkie potrzeby matki, która jako osoba leżąca nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować; przy pionizowaniu matki córka potrzebuje pomocy jeszcze innej osoby.

Burmistrz K. . decyzją z dnia 24 maja 2023 r. odmówił wnioskodawczyni przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, uzasadniając to faktem, że nie da się ustalić, od kiedy istnieje niepełnosprawność P. J., a w momencie otrzymania orzeczenia była już osobą dorosłą. Warunkiem, którego nie spełniła wnioskodawczyni, jest kryterium z art.17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2023 r., poz. 390 ze zm.). Zarazem wyjaśnił, że I. N. nie zwolniła się z pracy, w związku z czynnościami jakie wykonuje opiekując się matką", gdyż ostatnie zatrudnienie na umowę o pracę miało miejsce w 2018 r. Poza tym uznał, że czynności te nie wykraczają poza zakres wzajemnej pomocy dzieci i rodziców, które są ich obowiązkiem.

W odwołaniu od tej decyzji I. N. podniosła, że zaskarżone rozstrzygnięcie nie uwzględnia skutków wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 dla odtworzenia normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1b u.ś.r. Domagała się uchylenia zaskarżonej decyzji i przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Kolegium, motywując swoje rozstrzygnięcie w uzasadnieniu decyzji z dnia 29 sierpnia 2023 r., stwierdziło, że w sprawie należy dokonać wykładni przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. z uwzględnieniem wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 (Dz.U. z 2014 r., poz. 1443). W konsekwencji organ odwoławczy przyjął, że w sprawie brak jest podstaw do odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z powodu niespełnienia warunku określonego w art. 17 ust. 1 i 1 b u.ś.r. Niemniej jednak organ II instancji uznał, że nie została spełniona inna przesłanka wymagana do przyznania wnioskodawczyni świadczenia pielęgnacyjnego.

W tym względzie organ odwoławczy wskazał na to, że wnioskodawczyni ma 35 lat, ostatni raz pracowała zarobkowo w 2018 r., czyli 5 lat temu. Nadto zauważył, że P. J. uzyskała orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności w dniu 28 lutego 2023 r., a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 5 stycznia 2023 r. Mając na uwadze te okoliczności, Kolegium stwierdziło, że nie sposób uznać, że I. N. zrezygnowała z pracy z uwagi na konieczność podejmowania opieki nad matką, lecz nie podejmowała pracy z innych przyczyn.

Odwołując się do wykładni art. 3 pkt 22 u.ś.r. prezentowanej w orzecznictwie, organ II instancji wyjaśnił, że zaprzestanie aktywności zawodowej przez opiekuna musi być spowodowane koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, a nie innymi przyczynami, głównie leżącymi po stronie osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Celem ustawodawcy nie było traktowanie świadczenia pielęgnacyjnego jako źródła dochodu dla osoby, która nie odnajdywała się i nie odnajduje w realiach rynku pracy z różnych przyczyn, lecz zapewnienie osobie rezygnującej z zatrudnienia lub go niepodejmującej niejakiego ekwiwalentu zatrudnienia, którego nie może podjąć lub kontynuować ze względu na cel sprawowania opieki nad niepełnosprawną osobą. Świadczenie pielęgnacyjne przysługuje za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania.

Kolegium stwierdziło, że skarżąca nie podejmowała zatrudnienia od 2018 r., a z dokumentów znajdujących się w aktach sprawy nie wynika, by były ku temu przeciwskazania, w szczególności, że mieszka z matką od grudnia 2022 r. W tych okolicznościach w przypadku I. N. nie została spełniona przesłanka wskazana w art. 17 ust. 1 u.ś.r.

W skardze na decyzję odwoławczą I. N. zarzuciła, że w oczywisty sposób decyzja ta narusza art. 17 ust. 1 u.ś.r. i wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzję, a także poprzedzającej ją decyzji organu I instancji.

W uzasadnieniu stwierdziła, że argumentacja organu odwoławczego nie jest trafna, bo pomija ona okoliczność, że w art. 17 ust. 1 u.ś.r. między określeniami "nie podejmują" a "rezygnują" jest użyty spójnik alternatywy nierozłącznej ("lub"), dlatego nie odpowiada ona utrwalonemu orzecznictwu sądów administracyjnych, a istotne jest, że aktualnie, tj. według stanu z dnia złożenia wniosku o przyznanie świadczenia, skarżąca nie podejmuje zatrudnienia w związku ze sprawowaniem opieki. Podkreśliła, że zrezygnowała z pracy w 2018 r., ówcześnie z powodu urodzenia syna, aktualnie zaś, w tym według daty złożenia wniosku o przyznanie świadczenia, a także dat orzekania przez organy obydwu instancji, nie podejmuje zatrudnienia "w celu" i z uwagi na konieczność opieki nad ciężko chorą matką, legitymującą się znacznym stopniem niepełnosprawności, jak też sprawuje faktycznie nad matką tę opiekę.

W odpowiedzi na skargę Kolegium, podtrzymując dotychczasowe stanowisko wniosło o odrzucenie skargi.

Odnosząc się do zarzutów skargi, organ odwoławczy przypomniał, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym, ponieważ ta wynika z prawnego obowiązku, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Nie może być ono traktowane jako zastępcze źródło dochodu. Organ argumentował, że w sytuacji, gdy skarżąca od 2018 r. nie podejmowała pracy lub jakiekolwiek innego zatrudnienia, to nie zachodzi w niniejszej sprawie związek przyczynowo-skutkowy między niepodejmowaniem zatrudnienia lub rezygnacją z pracy a opieką nad niepełnosprawną matką. Kolegium podniosło, że skarżąca zrezygnowała z zatrudnienia lub pracy zawodowej przed powstaniem niepełnosprawności matki i ustaleniem stopnia jej znacznej niepełnosprawności w 2023 r. Dlatego też nie sposób uznać, że strona podjęłaby zatrudnienie, gdyby nie konieczność zapewnienia matce właściwej opieki. Dla oceny tej nie miała znaczenia podnoszona przez skarżącą okoliczność sprawowania opieki nad dzieckiem. Organ stwierdził, że o ile co do zasady dzieci na początkowym etapie życia potrzebują ciągłej opieki, tak już w opinii Kolegium niepodejmowanie przez skarżącą zatrudnienia w okresie blisko 5 lat od urodzenia syna nie było uzasadnione, a skarżąca nie wykazała, dlaczego okoliczność ta nie pozwalała na podjęcie zatrudnienia. W związku z powyższym organ odwoławczy uznał, że w przedmiotowej sprawie nie zachodzi związek pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a sprawowaniem opieki nad matką, w rozumieniu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., co stanowiło okoliczność uniemożliwiającą wydanie decyzji o przyznaniu świadczenia.

W uzupełnieniu skargi, strona w piśmie procesowym z dnia 21 listopada 2023 r. (data wpływu) podniosła m.in., że Kolegium w odpowiedzi na skargę przedstawia niesłuszny pogląd prawny, stojący w oczywistej sprzeczności z wykładnią prezentowaną w przywołanym orzecznictwie sądów administracyjnych. Wnioskodawczyni stwierdziła, że dla uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego nie ma znaczenia, od kiedy utrzymuje się stan rezygnacji z zatrudnienia podyktowanej opieką; mogło to nastąpić miesiąc, rok, a nawet kilka lat (in casu - w 2018 r.) przed złożeniem wniosku o świadczenie. Podkreśliła, że art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. nie wymaga od skarżącej zrezygnowania z pracy zarobkowej, lecz wystarczy, by jej niepodjęcie z uwagi na opiekę nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką. Przywołany przepis nie wyznacza żadnych ram czasowych dotyczących podejmowania aktywności zawodowej, zatem okoliczność, że skarżąca nie była aktywna zawodowo od 2018 r. przed złożeniem wniosku nie wyklucza co do zasady przyznania świadczenia w związku z niepodejmowaniem zatrudnienia z uwagi na sprawowanie opieki. Poza tym przedstawiła uwarunkowania rodzinne, osobiste i organizacyjne, w których podjęła się opieki nad matką – w tym wyjaśniła, że po urodzeniu w dniu [...] r. syna następnie urodziła w dniu [...] r. córkę, co wiązało się z opieką nad nowo urodzonym dzieckiem.

Zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału z dnia 14 listopada 2023 r. sprawa została skierowana do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym, na podstawie art. 15 zzs(4) ust. 1 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2021 r., poz. 2095 ze zm.) - dalej: u.COVID-19. O powyższym strony zostały zawiadomione pismami z dnia 15 listopada 2023 r.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje.

Na wstępie rozważań należy zaznaczyć, że niniejsza sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym wyznaczonym w trybie przepisu art. 15 zzs(4) ust. 1 [...] (aktualnie: Dz.U. z 2023 r., poz. 1327 ze zm.), w brzmieniu obowiązującym na dzień wydania zarządzenia Przewodniczącego Wydziału w tym przedmiocie.

Zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.) - dalej: p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Oznacza to, że bierze pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze – w granicach sprawy, wyznaczonych przede wszystkim rodzajem i treścią zaskarżonego aktu.

W wyniku przeprowadzenia tak rozumianej kontroli Sąd uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie.

Przedmiotem kontroli sądowej w niniejszej sprawie była decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego utrzymująca w mocy decyzję organu I instancji odmawiającą przyznania stronie skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego w związku z niepodejmowaniem pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad jej matką, legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W ocenie Sądu, zaskarżona decyzja narusza przepisy prawa materialnego i przepisy postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co uzasadnia wyeliminowanie tej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji z obrotu prawnego.

Materialnoprawną podstawę decyzji stanowił przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. Zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom [niż wymienione w pkt 1-3], na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Natomiast art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. przewiduje, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Co do tej przesłanki organy się wprost nie wypowiedziały, jednakże należy przyjąć, że w sposób domniemany uznały, że nie zachodzi w sprawie, skoro według oświadczania zawartego we wniosku matka skarżącej jest wdową.

Z wywiadu środowiskowego oraz innych dokumentów znajdujących się w aktach sprawy wynikają uwarunkowania wykonywanej przez skarżącą opieki nad matką, która jest osobą leżącą i wymaga świadczenia jej pomocy poprzez wykonywanie szeregu czynności opiekuńczych i usługowych.

Trafnie zauważyło Kolegium, że przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r., wprowadzający kryterium okresu powstania niepełnosprawności, nie mógł stanowić w przedmiotowej sprawie przeszkody do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Jak to wyjaśnił Naczelny Sąd Administracyjny w jednym z nowszych orzeczeń (patrz: wyrok z dnia 26 września 2023 r. sygn. akt I OSK 1639/21, dostępny w Internecie pod adresem: http://orzeczenia.nsa.gov.pl), w toku dekodowania treści normy prawnej z oparciem się m.in. na art. 17 ust. 1b u.ś.r. należy przyjąć, że w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała nie później, niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia, przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. powinien znaleźć zastosowanie jako zgodny w tym zakresie z przepisami Konstytucji. Jednocześnie, w stosunku do opiekunów osób, których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności, a zatem w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. Stanowisko to jest wynikiem przyjęcia, że przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. od momentu wejścia w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 (Dz.U. z 2014 r., poz. 1443) nie może być stosowany w jego dotychczasowym brzmieniu (patrz np. wyrok NSA z dnia 26 lutego 2021 r. sygn. I OSK 1530/20, dostępny jw.).

Trzeba jednakże stwierdzić, że organ II instancji przedstawił w niniejszej sprawie taki sposób rozumienia art. 17 ust. 1 u.ś.r., który doprowadził do nieuprawnionego zawężenia rozumienia przesłanki dotyczącej rezygnacji z aktywności zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Nastąpiło to w dwóch aspektach – pierwszym dotyczącym powstrzymania się od aktywności zawodowej i drugim dotyczącym korelacji czasowej pomiędzy podejmowaną opieką a dotychczasowa aktywnością zawodową. To z kolei doprowadziło do braku wszechstronnych ustaleń i oceny okoliczności faktycznych, niezębnych dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy.

Sąd podkreśla, że istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest pomoc osobom rezygnującym z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej albo takim, które takiego zarobkowania nie podejmują z uwagi na konieczność objęcia opieką niepełnosprawnego członka rodziny. Wykładnia przepisów art. 17 ust. 1 u.ś.r. in fine w oderwaniu od całej regulacji tej ustawy i wartości przyjętych w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej stanowić może w konsekwencji naruszenie prawa materialnego mogące mieć wpływ na treść decyzji (tak NSA w wyroku z dnia 12 maja 2017 r. sygn. akt I OSK 328/16, dostępnym jw.). Celem tej regulacji jest udzielenie przez państwo pomocy osobie, która podejmuje się sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną i na czas tej opieki dobrowolnie pozbawia się możliwości zarobkowania. Świadczenie to przyznawane jest w celu zrekompensowania osobom zdolnym do pracy kosztów związanych z decyzją o rezygnacji z zatrudnienia, w szczególności utraconych przez nie dochodów, względnie potencjonalnego dochodu (por. wyrok NSA z dnia 21 czerwca 2017 r. sygn. akt I OSK 829/16, dostępny jw.). Stanowi zatem ekwiwalent zarobków za pracę. Świadczenie pielęgnacyjne przysługuje opiekunowi, który nie może wykonywać pracy z powodu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny i traci możliwość zarobkowania. Państwo wspiera w ten sposób tych, którzy obejmując opieką osoby niepełnosprawne, przyjmują na siebie realizację obowiązków spoczywających na państwie (por. np. wyroki WSA w Rzeszowie z dnia 14 września 2021 r. sygn. akt II SA/Po 3/23 i WSA w Poznaniu z dnia 10 lutego 2023 r. sygn. akt II SA/Po 3/23, dostępne jw.).

Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. rezygnacja z zatrudnienia (zarobkowania) lub jego niepodejmowanie musi pozostawać w bezpośrednim związku z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Zatem nie każda rezygnacja z zatrudnienia stanowi podstawę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, a tylko taka, która jest podyktowana podjęciem się sprawowania opieki. Organ jest zobowiązany do ustalenia, czy osoba taka jest zdolna do pracy, zaś opieka nad osobą niepełnosprawną musi stanowić oczywistą przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej – powodować faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub prowadzić do rezygnacji z zatrudnienia w celu jej sprawowania.

Na gruncie ustawy o świadczeniach rodzinnych nie wprowadzono definicji legalnej pojęć "opieki" ("sprawowania opieki" czy "wykonywania opieki"). Ustawodawca nie posłużył się jakimkolwiek przymiotnikiem konkretyzującym zakres opieki lub jej charakter. Zawarte w art. 17 ust. 1 u.ś.r. wskazania konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji dotyczą jedynie wymogów orzeczenia o niepełnosprawności.

Niewątpliwie świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, czy też tylko za gotowość do świadczenia czynności opiekuńczych, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Stąd też w judykaturze prezentowany jest pogląd, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres wykonywanej opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej, gdyż realizacja tego celu nie jest możliwa bez powstrzymania się od podjęcia lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej (por. powoływany w późniejszym orzecznictwie wyrok NSA z dnia 5 czerwca 2012 r. sygn. akt I OSK 2454/11, dostępny jw.). Zdaniem Sądu, nie chodzi tu jednak o niemożliwość fizyczną podjęcia jakiejkolwiek innej aktywności (brak jakiegokolwiek czasu w ciągu doby), lecz przeszkodę życiowo-organizacyjną związaną z koniecznością wykonywania czynności opiekuńczych w określonych porach dnia i tygodnia, jak również stałego czuwania i pozostawania w pełnej gotowości do wykonywania niezbędnej pomocy w ramach wykonywanej opieki (tak np. WSA w Poznaniu w wyroku z dnia 10 maja 2022 r. sygn. akt II SA/Po 60/22, dostępnym jw.). Cel i istota świadczenia pielęgnacyjnego pozwalają wskazać na to, że w art. 17 ust. 1 u.ś.r. chodzi raczej o ustawiczną opiekę sprawowaną nad osobą niepełnosprawną. Punkt ciężkości w tym zakresie tkwi w stałości opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, a to oznacza, że opieka ta powinna być sprawowana codziennie. Opiekun musi pozostawać do dyspozycji podopiecznego – udzielając pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość jej niesienia (por. wyrok NSA z dnia 22 lipca 2022 r. sygn. akt I OSK 1867/21, dostępny jw.).

Należy podkreślić, że fakt rezygnacji z zatrudnienia lub jego niepodejmowania powinien być oceniany na moment rozpoznawania wniosku o przyznanie świadczenia. Dlatego też bez znaczenia pozostaje, czy wnioskodawca zrezygnował z zatrudnienia wcześniej z innych przyczyn (np. z uwagi na poród i opiekę nad małymi dziećmi), jeżeli przyczyny te ustały, a w dacie wystąpienia z wnioskiem o świadczenie pielęgnacyjne zaistniały nowe okoliczności - takie jak konieczność sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, które uniemożliwiają wnioskodawcy ponowne podjęcie zatrudnienia. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie zakreśla bowiem żadnych ram czasowych, co do wykazania rezygnacji z zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania opieki, warunkiem jest jednak, by stan ten w odniesieniu do tego samego niepełnosprawnego i jego opiekuna trwał (patrz np. wyrok NSA z dnia 5 kwietnia 2023 r. sygn. akt I OSK 2799/20, dostępny jw.). Jest to świadczenie przyznawane na wniosek i to od wnioskodawcy zależy, czy i w jakim czasie – po wystąpieniu przesłanek do przyznania świadczenia – wystąpi on o to świadczenie, dlatego nie ma podstaw do kwestionowania prawa strony do wyboru momentu, w którym chce wystąpić z wnioskiem o przyznanie przedmiotowego świadczenia. Dlatego istotne jest, czy w dniu złożenia wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego strona spełnia ustawowe przesłanki do jego przyznania (zob. wyrok NSA z dnia 18 sierpnia 2022 r. sygn. akt I OSK 1939/21, dostępny jw.).

Organ odwoławczy wprawdzie oparł swoje stanowisko na poglądach orzecznictwa, jednakże i tak końcowo przedstawił błędną, bo co najmniej niepełną interpretację przepisów w takim zakresie, w jakim prowadziło to do wniosków sprzecznych z celami tej formy wparcia opiekunów osób niepełnosprawnych. Pomimo przedstawienia co do zasady trafnych poglądów ogólnych, Kolegium w stosunku do skarżącej niezasadnie zawęziło rozumienie przesłanki zaprzestania aktywności zawodowej z art. 17 ust. 1 w zw. z art. 3 pkt 22 u.ś.r. praktycznie do samej rezygnacji z zatrudnienia. Tymczasem w art. 17 ust. 1 u.ś.r. jest mowa alternatywnie o rezygnacji z zatrudnienia, czyli zaprzestaniu wykonywania pracy zarobkowej, jak również o niepodejmowaniu zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, czyli powstrzymaniu się od zarobkowania. Z kolei zatrudnienie lub inna praca zarobkowa (tj. formy zarobkowania) zostały zdefiniowane w art. 3 pkt 22 u.ś.r.

Rezygnację z zarobkowania organ odwoławczy odniósł wyłącznie do 2018 r. i stwierdził, że skarżąca zrezygnowała z pracy z powodu urodzenia syna i nie podejmowała zatrudnienia od tego czasu, a z dokumentów znajdujących się w aktach sprawy nie wynika, by były ku temu przeciwskazania. Przy tym w sposób niejasny organ powołał argument "w szczególności, że [strona] mieszka z matką od grudnia 2022 r.". Tymczasem skarżąca w toku postępowania sądowego wskazała na to, że po zaprzestaniu pracy w 2018 r. w związku z urodzeniem pierwszego dziecka, [...] r. urodziła następne. Zdaniem Sądu stanowiło to naturalną przyczynę, dla której po urodzeniu drugiego dziecka mogła początkowo nie być zdolna do aktywności na rynku pracy. Sytuacja, w kontekście niepodejmowania pracy zarobkowej, przedstawia się jednak inaczej po upływie 2-3 lat od urodzenia dziecka. Dlatego stanowisko Kolegium dotyczące niepodejmowania przez skarżącą zatrudnienia w okresie blisko 5 lat od urodzenia syna było nieadekwatne do okoliczności sprawy.

O ile też w toku postępowania administracyjnego skarżąca nie podnosiła kwestii urodzenia kolejnego dziecka, to jednocześnie ustalenia poczynione przez organy w wyniku przeprowadzenia postępowania dowodowego (przede wszystkim na podstawie rodzinnego wywiadu środowiskowego) pomijały tak istotne aspekty sprawy, jak rzeczywista sytuacja rodzinna skarżącej i jej obiektywna zdolność do podjęcia pracy zarobkowej. Nieuprawnione jest w takich warunkach argumentowanie przez Kolegium, że stron nie wykazała, dlaczego okoliczność urodzenia syna nie pozwalała na podjęcie zatrudnienia. Z kolei twierdzenie organu, że z dokumentów znajdujących się w aktach sprawy nie wynika, by istniały po stronie wnioskodawczyni przeciwskazania do podjęcia pracy, tym bardziej przemawiałyby za możliwością niepodejmowania przez nią zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.

W takich okolicznościach niedostatecznie umotywowane i pozbawione odpowiedniego oparcia w materiale dowodowym – przy jednocześnie niepełnych ustaleniach faktycznych – było stwierdzenie braku związku przyczynowego pomiędzy sprawowaniem opieki a rezygnacją przez skarżącą z aktywności zarobkowej, którą organ II instancji w sposób niezasadny odniósł do rezygnacji z zatrudnienia w 2018 r. Czyniąc to, pominął możliwość niepodejmowania pracy zarobkowej (powstrzymania się od poszukiwania zatrudnienia) przez skarżącą w późniejszym czasie. W szczególności zaś chodzi tu o stan zachodzący w dacie złożenia wniosku, w kontekście podjęcia się opieki nad niepełnosprawną matką. Jeszcze raz należy zatem podkreślić, że ocena spełnienia przesłanek z art. 17 ust. 1 u.ś.r. powinna być zawsze dokonywana jako aktualna, tj. odnosząca się do czasu, w którym ubiegający się o świadczenie wystąpił o przyznanie świadczenia.

W sprawie miało zatem miejsce naruszenie przepisu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., z uwagi na przedstawienie przez Kolegium takiego rozumienia pojęcia rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, które nie mogło znaleźć akceptacji Sądu z przyczyn wyłożonych w niniejszym uzasadnieniu. Błąd ten doprowadził również do naruszenia art. 7 (zasada prawdy obiektywnej) i art. 8 (zasada wzbudzania zaufania do władzy publicznej) oraz szczegółowych przepisów dotyczących ustalania i rozpatrywania materiału dowodowego, tj. art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w zw. z art. 17 ust. 1 u.ś.r.

W takich warunkach Sąd uznał zasadność skargi i stwierdził podstawy do uchylenia zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji.

Ponownie rozpatrując sprawę, organy uwzględnią wyżej wskazaną wykładnię przepisu art. 17 ust. 1 u.ś.r. Powinno to znaleźć swoje odpowiednie przełożenie na ocenę zaistnienia przesłanki niepodejmowania przez skarżącą zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością podjęcia się opieki nad matką, bez powoływania się na fakt, że z zatrudnienia zrezygnowała już wcześniej w 2018 r. w związku z urodzeniem dziecka. Będzie to wymagało pełnego ustalenia stanu faktycznego i wszechstronnej analizy całokształtu okoliczności sprawy, włącznie z tymi, które zostały przez stronę podniesione w toku postępowania sądowego.

W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c oraz art. 135 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji.