Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 818/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2022-12-14 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: oddalono skargę
Powołane przepisy: article: Art. 151
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Janusz Kasprzycki Sędziowie: WSA Elżbieta Czarny-Drożdżejko (spr.) WSA Katarzyna Marasek-Zybura po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 14 grudnia 2022 r. sprawy ze skargi R. L. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia 22 marca 2022 r., nr SKO.ŚR/4111/199/2022 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia skargę oddala.


UZASADNIENIE

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie (dalej: SKO lub Kolegium) decyzją z dnia 22 marca 2022 r. nr SKO.ŚR/4111/199/2022 działając na podstawie art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2020 r., poz. 111, dalej jako: "u.ś.r.") oraz art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2021 r., poz. 735), po rozpatrzeniu odwołania skarżącej R. L. utrzymało w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Prezydenta Miasta Krakowa z dnia 17 stycznia 2022 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji Z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w celu sprawowania opieki nad matką W. Ł.

Powyższe rozstrzygnięcia zapadły w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy:

W dniu 19 listopada 2021 r. skarżąca wniosła o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką W. Ł.

Prezydent Miasta Krakowa po rozpoznaniu ww. wniosku decyzją z dnia 17 stycznia 2022 r. odmówił przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką W. Ł. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ wyjaśnił, że W. Ł. legitymuje się orzeczeniem wydanym przez Miejskiego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w K. z dnia 13 października 2021 r., zaliczającym ją na stałe do znacznego stopnia niepełnosprawności. Znaczny stopień niepełnosprawności datuje się od 9 sierpnia 2021 r. oraz, że nie można ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność. Ponadto do wniosku dołączono orzeczenie Lekarza Orzecznika ZUS z dnia 19 października 2021 r., ustalające, że W. Ł. jest trwale niezdolna do samodzielnej egzystencji, a data niezdolności do samodzielnej egzystencji istnieje od 1 marca 2020 r. W związku z powyższym świadczenie pielęgnacyjne nie może zostać przyznane, bowiem powstanie niepełnosprawności nie nastąpiło w okresie wskazanym art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Ponadto, na skarżącej nie ciąży obowiązek alimentacyjny w stosunku do W. Ł., gdyż jest ona jej pasierbicą i nie spełnia warunków z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Od powyższej decyzji odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie wniosła skarżąca, podnosząc, że decyzja nie uwzględnienie faktu, iż jest jedyną osobą mogącą opiekować się starymi, niepełnosprawnymi rodzicami. Z punktu widzenia formalnego, istnieją bliżsi krewni w linii prostej, ale nie mogą oni sprawować opieki nad rodzicami, będąc sami obciążeni obowiązkami opiekuńczymi. Dlatego ona, mająca również obowiązek podjęła się tej wymagającej opieki nad rodzicami matką – W. Ł. (orzeczenie o niepełnosprawności stopień znaczny) i ojcem - (w tracie uzyskiwania orzeczenia o niepełnosprawności).

W związku z powyższym, skarżąca wniosła o przyznanie wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego od dnia/miesiąca złożenia wniosku o to świadczenie.

Opisaną we wstępie decyzją SKO w Krakowie utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji.

W uzasadnieniu organ odwoławczy streścił przebieg dotychczasowego postępowania oraz powołał przepisy mające zastosowanie w niniejszej sprawie.

W swoich rozważaniach Kolegium, zwróciło uwagę na treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn.. akt K 38/13 który stwierdził, że art. 17 ust. 1b u.ś.r., w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Zatem nie jest dopuszczalne wydanie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1 b, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.

W ocenie Kolegium, organ I instancji wydając decyzję w oparciu o niekonstytucyjną normę prawną dopuścił się naruszenia zarówno prawa materialnego jak też art. 6 Kodeksu postępowania administracyjnego. Wskazana przez organ I instancji przesłanka odmowy przyznania uprawnienia do świadczenia oparta na art. 17 ust. Ib u.ś.r. jest niewłaściwa.

W dalszej części rozważania, organ odwoławczy powołując się na treść art. 17 ust. 1 i 1 a u.ś.r., stwierdził, że skarżąca nie spełniła przesłanek do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Wskazać należy, iż stronę oraz osobę niepełnosprawną nie łączą więzy pokrewieństwa, a zatem nie istnieje po stronie opiekuna obowiązek alimentacyjny względem osoby podopiecznej. Krąg osób uprawnionych do uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego został określony przez ustawodawcę w art. 17 ust. lila u.ś.r. i przepisy te łączą uprawnienie do świadczenia z istnieniem obowiązku alimentacyjnego na podstawie przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W świetle prawa rodzinnego w pierwszej kolejności opiekę powinni sprawować krewni w linii prostej, potem w bocznej tj. rodzeństwo, a dopiero gdy takich osób w ogóle nie ma, zobowiązanymi do alimentacji są osoby spokrewnione w dalszym stopniu lub powinowaci, niemniej jednak dla tego rodzaju osób, podobnie jak dla osób obcych, ustawa o świadczeniach rodzinnych nie przewiduje żadnych świadczeń. Przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych dają możliwość wypłaty świadczenia pielęgnacyjnego wyłącznie wymienionym wyżej krewnym. W niniejszej sprawie jak wynika to z akt, obowiązek alimentacyjny spoczywa na córkach W. Ł. Bez znaczenia prawnego jest zatem kwestia rezygnacji względnie braku rezygnacji z zatrudnienia skarżącej, w celu zapewnienia opieki W. Ł. Z woli ustawodawcy nie sam fakt opieki nad osobą niepełnosprawną, czy też rezygnacja dla jej sprawowania z zatrudnienia, lecz szczególna więź prawna pomiędzy osobą opiekuna a osobą niepełnosprawną wyróżnia grupę uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego. Nie jest natomiast intencją ustawodawcy wspieranie wszystkich osób, które dobrowolnie podejmują się opieki nad niepełnosprawnym członkiem szeroko rozumianej rodziny. Zatem brak obowiązku alimentacyjnego po stronie osoby ubiegającej się oświadczenie pielęgnacyjne na podstawie powołanych przepisów, stanowi negatywną przesłankę do przyznania świadczenia.

Na powyższą decyzję skarżąca, wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie. Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie:

1. art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1 a u.ś.r. poprzez błędną wykładnię polegającą na:

- pominięciu prawnie uzasadnionych celów wskazanej ustawy;

- uznaniu, że faktyczne sprawowanie przez skarżącą opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym macochą, która od 7 roku życia sprawowała opiekę jak matka nad skarżącą, nie jest wystarczające do uzyskania prawa doświadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na okoliczność, iż istnieją spokrewnieni lub bliżej połączeni i to na nich spoczywa obowiązek opieki. - uznaniu, że obowiązek alimentacyjny wynikający tylko z art. 128 kodeksu rodzinnego ma zastosowanie do krewnych w linii prostej oraz rodzeństwa bez względu na szczególne okoliczności i braku powiązania z art. 144, który wprowadza możliwość domagania się świadczeń alimentacyjnych od osób niespokrewnionych a spowinowaconych tj. m.in. pasierbów.

2. Naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy: art. 77 § 1 i art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy w szczególności odnoszących się do zakresu faktycznej opieki sprawowanej przez skarżącą i realnych niemożliwości sprawowania przez inne osoby opieki nad niepełnosprawna matką w zakresie wymaganym stanem zdrowia Pani W. Ł., posiadającej orzeczenie o niepełnosprawności w stopniu znacznym, a przez to nieuprawnione uznanie, ze kryterium pokrewieństwa i zobowiązanie alimentacyjnego tylko z art. 128 KRO stanowi samo w sobie przeszkodę w nabyciu przez Skarżącą prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Co ostatecznie skutkowało załatwieniem sprawy w sposób kolidujący ze słusznym interesem Skarżącej oraz niezgodnie obowiązkiem władzy publicznej, której obowiązkiem jest wspomaganie rodzin w trudnej sytuacji materialnej i społecznej, a także udzielanie wsparcia osobom z niepełnosprawnościami.

Mając powyższe zarzuty na uwadze skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu l instancji oraz przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 p.p.s.a. wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania w sposób, który miał lub mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.)

Na wstępie wyjaśnić należy, iż sprawę rozpoznano na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 2095 z późn. zm.). Zgodne z tym przepisem przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a przeprowadzenie wymaganej przez ustawę rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących i nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Na posiedzeniu niejawnym w tych sprawach sąd orzeka w składzie trzech sędziów.

Przeprowadzona przez Sąd kontrola zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia 22 marca 2022 r. utrzymującej w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Prezydenta Miasta Krakowa z dnia 17 stycznia 2022 roku w przedmiocie odmowy przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny W. Ł., pod kątem kryterium legalności, wykazała, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

W rozpoznawanej sprawie materialnoprawną podstawę działania organu stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 111 z późn. zm.), zwanej dalej u.ś.r.

Świadczenie pielęgnacyjne zostało zaliczone do świadczeń rodzinnych. Jego celem jest zapewnienie prawidłowego funkcjonowania w społeczeństwie osób niepełnosprawnych, gdyż służy pokryciu kosztów opieki zorganizowanej "we własnym zakresie", w tym opieki osób bliskich. Świadczenie to zapewnia środki sprawowanie nad nimi opieki (zob. R. Babińska-Górecka, K. Stopka, Polskie świadczenia rodzinne z punktu widzenia koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, PiZS 2012, nr 4, s. 28-34.). Jego celem jest rekompensowanie braku dochodów z pracy zarobkowej z powodu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny.

Zgodnie z art. 17 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Należy zatem podkreślić, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. stosuje się wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 października 2020 r., I OSK 1148/20). Trafnie również wskazuje się, że zakres faktycznie sprawowanej opieki, wynikający z innych przyczyn niż potrzeby osoby legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności w zakresie opieki, może wskazywać na to, czy rezygnacja z zatrudnienia lub jego niepodjęcie pozostają z sobą w związku (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 maja 2020 r., I OSK 691/19, wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 kwietnia 2020 r., I OSK 1544/19).

Zgodnie z ust. 1b art. 17 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:

1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub

2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.

Przepis ten został jednak wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 (Dz.U.2014.1443) uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności.

W niniejszej sprawie skarżąca sprawuje opiekę nad niepełnosprawną W. Ł., która jest jej macochą. Z akt sprawy wynika ponadto, że W. Ł. ma męża A. Ł. oraz własne córki M. K. oraz A. Ł.

Wstępnym problemem prawnym w niniejszej sprawie jest więc, czy można przyznać świadczenie pielęgnacyjne osobie, która nie jest spokrewniona z osoba wymagającą takiej opieki. Należy przy tym pamiętać, że zgodnie z art. 144 §1 k.r.o. dziecko może żądać świadczeń alimentacyjnych od męża swojej matki, niebędącego jego ojcem, jeżeli odpowiada to zasadom współżycia społecznego. Takie samo uprawnienie przysługuje dziecku w stosunku do żony swego ojca, niebędącej jego matką. Z kolei § 2 przedmiotowego artykułu stanowi, iż mąż matki dziecka, niebędący jego ojcem, może żądać od dziecka świadczeń alimentacyjnych, jeżeli przyczyniał się do wychowania i utrzymania dziecka, a żądanie jego odpowiada zasadom współżycia społecznego. Takie samo uprawnienie przysługuje żonie ojca dziecka, niebędącej matką dziecka. Zgodnie natomiast z § 3 art. 144 k.r.o. do obowiązku świadczeń przewidzianego w poprzedzających paragrafach stosuje się odpowiednio przepisy o obowiązku alimentacyjnym między krewnymi.

W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego prezentowane są dwa odmienne poglądy. Zgodnie z jednym z nich nie można normatywnego wyjątku unormowanego w art. 144 § 1 zd. 2 i § 3 k.r.o., określającego roszczenie o świadczenie alimentacyjne, traktować jako obowiązku alimentacyjnego w rozumieniu przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, do którego ustawodawca odesłał w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych, skoro obowiązek alimentacyjny w przepisach tego kodeksu został unormowany odrębnie i normy dotyczące tego obowiązku stosuje się wobec świadczeń alimentacyjnych określonych w art. 144 § 1 i § 3 k.r.o. jedynie odpowiednio. Odpowiednie stosowanie dotyczy zatem tylko kwestii związanych z alimentacją w ramach przepisów k.r.o. i dlatego nie można uznać, aby oznaczało to nadanie świadczeniom alimentacyjnych charakteru obowiązku alimentacyjnego dla potrzeb stosowania przepisów spoza Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, jeżeli w przepisach tych ustawodawca wyraźnie związał uprawnienie z obowiązkiem alimentacyjnym, a nie jedynie z odrębnie unormowanymi świadczeniami alimentacyjnymi ()Wyrok NSA z 15.11.2017 r., I OSK 786/17, LEX nr 2426934). Z poglądem tym koresponduje uchwała Naczelnego Sądu Administracyjnego z 9.12.2013 r. (I OPS 5/13, ONSAiWSA 2014, nr 3, poz. 36), w której stwierdzono, że niedopuszczalne jest sądowe uzupełnianie ustawowego katalogu uprawnień socjalnych, gdyż przepisy art. 32 ust. 1 i art. 67 Konstytucji RP nie mogą być samoistnym źródłem roszczeń. Przepisy te bowiem zawierają treść normatywną nienadającą się do zbudowania podstawy prawnej rozstrzygnięcia sporu o prawo podmiotowe i nie umożliwiają oparcia na nich orzeczenia zasądzającego roszczenie. Są one raczej źródłem gwarancji, a nie praw, tym samym więc spełniają rolę wzorca konstytucyjnego, określającego w sposób ogólny zakres i formy zabezpieczenia społecznego. Wzorzec ten znajduje materializację w uchwalonych ustawach, w których ustawodawca zwykły konkretyzuje deklarację konstytucyjną, tworząc poszczególne prawa podmiotowe. Uzupełniając lub pomijając niektóre z przesłanek ustawowych z powołaniem się na zasady konstytucyjne, sąd administracyjny faktycznie wchodzi w rolę Trybunału Konstytucyjnego. Uznając, że pominięcie osób nieobciążonych obowiązkiem alimentacyjnym i spełniających inne warunki zawarte w art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych jest sprzeczne z zasadami konstytucyjnymi, sąd administracyjny mógł co najwyżej, zgodnie z art. 193 Konstytucji RP, przedstawić Trybunałowi Konstytucyjnemu pytanie prawne co do zgodności tego przepisu z Konstytucją RP. Po uwzględnieniu powołanych wyroków Trybunału Konstytucyjnego brak jest podstaw do wystąpienia z takim pytaniem prawnym. Nie można natomiast, powołując się na wykładnię prokonstytucyjną, nadawać przepisom ustawy znaczenia sprzecznego z jej brzmieniem, uzasadniając to tym, że sędziowie w sprawowaniu swego urzędu podlegają zarówno Konstytucji, jak i ustawom (art. 178 ust. 1 Konstytucji RP). Stosowanie prawa przez sądy nie powinno wypełniać obowiązujących instytucji prawnych zupełnie nowymi treściami, wbrew jasno wyrażonej woli ustawodawcy. Nie można zatem, powołując się na ogóle zasady konstytucyjne, wyprowadzać wniosków, że prokonstytucyjna wykładnia art. 17 u.ś.r. pozwala przyjąć, iż świadczenie pielęgnacyjne przysługuje również osobie niezobowiązanej do alimentacji, która sprawuje opiekę nad osobą niepełnosprawną. Wprawdzie uchwała ta nie dotyczyła kwestii dopuszczalności przyznania świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz pasierbicy, ale na rzecz krewnej, która zajmowała się swoim wujkiem, tym niemniej jest zdaniem sądu orzekającego adekwatna do analizowanego stanu prawnego.

Odmienne stanowisko wyraził jednak Naczelny Sąd Administracyjny wyrażony w wyroku z dnia 16.04.2020 r. (I OSK 2947/19, LEX nr 3025618), w którym stwierdzono, że zarówno w doktrynie, jak i w orzecznictwie zgodnie przyjmuje się, że obowiązek alimentacyjny, o którym mowa w art. 144 § 1 k.r.o., ma charakter obowiązku ustawowego i nie jest to obowiązek o charakterze posiłkowym. Świadczy o tym brzmienie art. 144 § 3 k.r.o., zgodnie z którym do obowiązku alimentacyjnego w relacjach między pasierbem a ojczymem (macochą) stosuje się odpowiednio przepisy o obowiązku alimentacyjnym między krewnymi (vide: uchwała SN z dnia 4 kwietnia 1968 r. sygn. akt III CZP 27/68, ONSC 1969, Nr 1, s. 6; wyrok SN z dnia 29 kwietnia 1971 r. sygn. akt II CR 78/71; J.Gudowski, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Orzecznictwo, Wolters Kluwer 1998 r., s. 487; G.Jędrejek, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz aktualizowany, LEX/el. 2019, uwagi do art. 144; wyrok NSA z dnia 9 marca 2012 r. sygn. akt I OSK 1982/11, https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Nie można także skutecznie twierdzić, że art. 144 k.r.o. nie statuuje obowiązku alimentacyjnego skoro posługuje się pojęciem "świadczenia alimentacyjnego". W tym zakresie w powołanym wyroku NSA wskazano, że pojęcie "świadczenia alimentacyjnego" używane jest chociażby w art. 133 § 1, 2 i 3, art. 134, art. 135 § 1 i 3, oraz art. 137 k.r.o., a brak jest wątpliwości co do tego, że regulacje te odnoszą się do obowiązku alimentacyjnego. Ponadto nie ma wątpliwości, iż obowiązek alimentacyjny reglamentuje przepis art. 130 k.r.o., choć odwołuje się do pojęcia "dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi".

Sąd orzekający w niniejszej sprawie nie podziela jednak drugiego z wyrażonych poglądów, a więc tego z wyroku NSA z dnia 16.04.2020 r. Należy bowiem wskazać, że bez względu na fakt, czy przyjmiemy, że na pasierbicy spoczywa obowiązek alimentacyjny, czy też jest ona jedynie zobligowana do świadczenia alimentacyjnego na rzecz swojej macoch, to samo świadczenie ma charakter warunkowy, w przeciwieństwie do bezwarunkowego obowiązku dzieci rodzonych. Przyznanie bowiem świadczenia alimentacyjnego, o którym mowa w art. 144 k.r.o. może nastąpić jedynie w sytuacji, gdy macocha przyczyniała się do wychowania i utrzymania dziecka (pasierbicy), a żądanie jego odpowiada zasadom współżycia społecznego. Co więcej, z kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wynika dystynkcja pomiędzy obowiązkiem alimentacyjnym, a świadczeniem alimentacyjnym. Obowiązek alimentacyjny jest bowiem pojęciem szerszym i obejmuje również osobiste starania zobowiązanego. Z kolei świadczenia alimentacyjne to odpowiednie kwoty pieniężne, które mają pokrywać w całości lub w części koszty utrzymania lub wychowania uprawnionego. W art. 144 k.r.o. ustawodawca wskazuje, że macocha może żądać od pasierbicy zgodnie z zasadami współżycia społecznego i pod warunkiem, że przyczyniała do jej wychowania i utrzymania świadczenia alimentacyjnego, a więc odpowiedniej kwoty pieniężnej. W hipotetycznie zakładanym w art. 144 k.r.o. stanie fatycznym, mamy do czynienia z sytuacją, gdy pasierbica ani nie chce osobiście opiekować macochą, ani nie chce na tę opiekę łożyć, pomimo że powinna. Nie można nikogo zmusić do opiekowania się inna osobą, natomiast niewątpliwie możliwe jest nałożenie obowiązku łożenia świadczenia alimentacyjnego w postaci określonej kwoty pieniężnej. Tego też dotyczy analizowany przepis art. 144 k.r.o. Stąd zdaniem Sądu orzekającego w niniejszej sprawie na pasierbicy nie spoczywa obowiązek alimentacyjny, a jedynie jego wycinek w postaci świadczenia alimentacyjnego, które jest obwarowane warunkami szczególnymi i nie przysługuje w każdej sytuacji. Z tego też względu pasierbica nie jest osobą, na której generalnie ciąży bezwarunkowy obowiązek alimentacyjny, a więc jednocześnie nie jest uprawniona w rozumieniu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. do świadczenia pielęgnacyjnego. W zasadzie gdyby iść tokiem rozumowania Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażonym w wyroku z dnia 16.04.2020 r. organy administracyjne musiałyby także przeprowadzić postępowanie dowodowe w zakresie wykazania, czy dopuszczalne byłoby w ogóle od pasierbicy żądanie świadczenia alimentacyjnego od macochy, czu ojczyma (a więc czy macocha lub ojczym przyczyniali się do jej wychowania i utrzymania, a żądanie jej hipotetycznie odpowiadałoby zasadom współżycia społecznego), a dopiero następnie analizować kwestie ewentualnie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Należy jednak zauważyć, że nawet, gdyby przyjąć pogląd wyrażony w ostatnim cytowanym wyroku, to skarżąca w niniejszej sprawie pozostaje w takim samym stopniu zobowiązana alimentacyjnie, a także uprawniona do świadczenia pielęgnacyjnego, co dwie rodzone córki jej podopiecznej, a jednocześnie zarówno ja, jak i jej dwie rodzone córki wyprzedza inny uprawniony – mąż W. Ł., który nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (brak takowego w aktach).

Ustawodawca nie zagwarantował z kolei w odniesieniu do osób zarówno równolegle zobowiązanych alimentacyjnie, jak i w sytuacji, gdy istnieje osoba, której obowiązki wyprzedzają obowiązki dzieci prawa do wyboru przez nich samych tej osoby, która będzie się opiekowała osobą niepełnosprawną i pobierała świadczenie pielęgnacyjne.

Zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 2 pkt a u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Należy podkreślić, że w orzecznictwie przyjmuje się że obiektywne przeszkody w sprawowaniu opieki przez osoby uprawnione w pierwszej kolejności z osobą jej wymagającą, mogą jednak uzasadniać przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie uprawnionej w dalszej kolejności. Przyjmuje się bowiem, że pozbawienie krewnych wyższego stopnia świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy z udokumentowanych i obiektywnych powodów opieki takiej nie mogą sprawować osoby bliżej spokrewnione, nawet jeśli nie mają ustalonego znacznego stopnia niepełnosprawności, naruszałoby konstytucyjną zasadę równości (art. 32 ust. 1 Konstytucji), a także zasadę sprawiedliwości społecznej, pojmowaną nie w aspekcie socjalno-ekonomicznym, lecz odnoszoną również do społecznego poczucia sprawiedliwości, które w demokratycznym państwie prawnym nie powinno być przez ustawodawcę ignorowane (art. 2 Konstytucji). Godziłoby to też w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną w ogólności (art. 18 Konstytucji) oraz szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej (art. 71 ust. 1 Konstytucji) - por. wyroki NSA z dnia 20 września 2013 r., I OSK 2/13; 21 czerwca 2017 r., I OSK 829/16; 14 grudnia 2018 r., I OSK 1939/18; 16 kwietnia 2020 r., I OSK 1115/19) i 4 grudnia 2020 r., I OSK 1947/20, CBOSA). Zasada ta może być również stosowana w odniesieniu do osób równolegle zobowiązanych do świadczeń alimentacyjnych.

Należy jednak podkreślić, że w uchwale NSA z dnia 14.11.2022 r., przyjęto, że jedynie legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, realizuje to obiektywne kryterium. Wykładania ta ma związek ze zmianą brzmienia art. 17 ust. 1a u.ś.r. Ustawodawca zastąpił bowiem 01 stycznia 2013r. (ustawa z dnia 7 grudnia 2012 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1548 z późn. zm.) przesłankę braku możliwości sprawowania opieki przez osobę spokrewnioną w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przesłanką legitymowania się przez tę osobę orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Naczelny Sąd Administracyjny uznał dalej, że limitowanie dostępu do świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o kryterium zobiektywizowane nie może zostać uznane za rażące naruszenie zasad równości i sprawiedliwości społecznej. Kryterium to zapewnia dostęp do świadczenia wszystkim osobom będącym w takiej samej sytuacji faktycznej, nie ma ono także charakteru dyskryminującego i nie jest niemożliwe do spełnienia, udzielanie świadczenia nie jest oparte w konsekwencji o uznanie organu. Regulując kryteria przyznawania świadczenia pieniężnego ze środków publicznych w trybie administracyjnym ustawodawca był przy tym uprawniony do takiego skonstruowania przesłanek, które zapewniają ich konkretność i ograniczają sferę uznaniowości organu, co sprzyja zachowaniu równości i transparentności w udzielaniu świadczeń ze środków publicznych. Stopień orzeczonej niepełnosprawności osoby uprawnionej do świadczenia w pierwszej kolejności, jako kryterium "przesunięcia" uprawnienia do świadczenia na osoby uprawnione w kolejności dalszej, stanowi kryterium zobiektywizowane, a jednocześnie w sposób rzeczowy związane z możliwością sprawowania osobistej opieki nad osobą tego wymagającą.

Tak więc brak legitymowania się męża W. Ł. orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności samo w sobie jej przesłanka negatywną uniemożliwiającą przyznanie skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

W niniejszej sprawie dwie rodzone córki W. Ł. są ponadto osobami zobligowanymi do świadczeń alimentacyjnych w jednakowym stopniu, jak również do ewentualnego otrzymywania świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie ustawy o świadczeniach rodzinnych, w sytuacji gdyby istniała obiektywna przeszkoda w sprawowaniu tej opieki przez męża W. Ł.

W sytuacji więc, gdy obowiązek alimentacyjny obciąża kilka osób, każda z nich ma obowiązek opieki i powinny się one stosownie podzielić tym obowiązkiem, tak aby nie była nim obciążona tylko jednak osoba, gdyż każda z córek W. Ł. ma również moralny obowiązek spłacić matce dług za sam fakt ich wychowywania i utrzymywania do momentu ich pełnoletności, czy finansowego usamodzielnienia się. Zgodnie z art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1359) obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Z kolei art. 129 § 2 k.r.o. stanowi, że krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym. Art. 135 § 1 k.r.o. przewiduje, iż zakres świadczeń alimentacyjnych zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego. Przepisy przewidują również możliwość wyegzekwowania obowiązków alimentacyjnych w drodze sądowej. Trafnie z kolei w uchwale NSA z 14.11.2022 r. (I OPS 2/22, LEX nr 3431610) zwraca się uwagę, że zgodnie z art. 135 § 2 k.r.o., wykonanie obowiązku alimentacyjnego względem osoby niepełnosprawnej może polegać w całości lub w części na osobistych staraniach o utrzymanie lub o wychowanie uprawnionego, w takim wypadku świadczenie alimentacyjne pozostałych zobowiązanych polega na pokrywaniu w całości lub w części kosztów utrzymania lub wychowania uprawnionego. Wskazuje się przy tym, że sposób wypełniania obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w art. 135 § 2 k.r.o., zależy od woli osoby zobowiązanej. Przepis ten ma charakter przywileju dla zobowiązanego do alimentów, który nie pracuje lub osiąga niewielkie dochody, a chce wypełnić obowiązek alimentacyjny. Nie można jednak wymusić "osobistych starań" osób zobowiązanych do świadczeń alimentacyjnych, w tej formie obowiązek alimentacyjny nie może zostać orzeczony, nie podlega też egzekucji.

Również w sytuacji, gdy istnieje kilka osób zobligowanych do alimentacji w tym samym stopniu, przyjmuje się, że obiektywne przeszkody w sprawowaniu opieki przez osoby w jednakowym stopniu uprawnione mogą uzasadniać przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego inne osobie uprawnionej w tej samej kolejności i stopniu.

Należy jednak zauważyć, że w powoływanej już uchwale NSA z dnia 14.11.2022 r., przyjęto, że także w tym przypadku jedynie legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności przez pozostałe osoby zobowiązane alimentacyjnie, realizuje to obiektywne kryterium.

Niezależnie więc od kwestii, czy pasierbicy przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego na macochę skarżąca w niniejszej sprawie nie wykazała istnienia obiektywnych przeszkód w sprawowaniu opieki nad W. Ł. przez jej męża oraz dwie rodzone córki. Skarżąca nie wykazała w postępowaniu dowodowym tej okoliczności, na przykład poprzez dołączenie orzeczeń o niepełnosprawności w stopniu znacznym jakimi powinny się legitymować mąż i córki W. Ł. Wręcz z przeprowadzonego postępowania dowodowego wynika, że nie ma obiektywnych przeszkód w wywiązywaniu się zarówno przez męża W. Ł. z obowiązku opieki, jak i jej córki ze swojego obowiązku alimentacyjnego względem swojej matki. Zasada oficjalności postępowania nie zwalnia strony z obowiązku lojalnej współpracy z organami administracji publicznej, co przejawia się między innymi w aktywnym uczestniczeniu w postępowaniu i przedkładaniu w nim z własnej inicjatywy, jak i na żądanie organu dokumentów mających znaczenie prawne. Znajduje to zresztą wyraz w treści art. 7 k.p.a., który stanowi, że w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (Wyrok WSA w Warszawie z 10.09.2021 r., I SAB/Wa 191/21, LEX nr 3294564).

Wobec powyższego Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a. oddalił skargę, o czym orzeczono w sentencji wyroku.