Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt II SA/Gd 745/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2023-03-22 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Magdalena Dobek - Rak (spr.) Sędzia WSA Diana Trzcińska Asesor WSA Wojciech Wycichowski po rozpoznaniu w Gdańsku w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 22 marca 2023 r. sprawy ze skargi N. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 11 lipca 2022 r., nr SKO Gd/916/22 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję, 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku na rzecz skarżącej N. M. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

N. M. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z 11 lipca 2022 r., nr SKO Gd/916/22, którą utrzymano w mocy decyzję Kierownika Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w M. z 12 stycznia 2022 r., nr GOPS-524/307/2020/2021, wydaną z upoważnienia Wójta Gminy M., o odmowie przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad osobą niepełnosprawną.

Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym

i prawnym:

N. M. złożyła do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w M. wniosek o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad niepełnosprawną matką T. S.

Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że matka skarżącej, T. S. (ur. 3 czerwca 1956 r.) legitymuje się orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w M. z 11 maja 2021 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności. Orzeczenie zostało wydane na okres do 31 maja 2023 r., a ponadto wynika z niego, że nie da się ustalić, od kiedy istnieje niepełnosprawność, a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 2 kwietnia 2021 r. W orzeczeniu wskazano także, że T. S. wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

Do wniosku skarżąca dołączyła także orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności męża T. S. – B. S. (orzeczenie Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w M. z 21 kwietnia 2021 r., wydane na okres do 30 kwietnia 2023 r.).

Decyzją z 30 czerwca 2021 r. organ I instancji odmówił przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego wskazując, że przyczyną odmowy jest niespełnienie warunków, o których mowa w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, ponieważ niepełnosprawność matki skarżącej nie powstała przed ukończeniem przez nią 25. roku życia.

Na skutek wniesionego odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku decyzją z 30 listopada 2021 r. uchyliło opisaną decyzję i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji. Organ odwoławczy nie podzielił stanowiska organu I instancji w zakresie zaistnienia negatywnej przesłanki, wynikającej z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych. Ponadto, Kolegium uznało, że organ I instancji wydając decyzję zaniechał wyjaśnienia istotnych dla sprawy okoliczności.

W toku ponownego rozpatrzenia sprawy przeprowadzono wywiad środowiskowy, w trakcie którego ustalono, że skarżąca mieszka wspólnie z matką, ojcem, mężem oraz trojgiem małych dzieci. Skarżąca ma 28 lat, wcześniej pracowała jako kelnerka oraz prowadziła działalność gospodarczą, po raz ostatni pracowała w 2016 r., a do 2019 r. była zarejestrowana w Powiatowym Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna. Utraciła ten status z powodu niestawienia się w Powiatowym Urzędzie Pracy w wyznaczonym terminie. Skarżąca ma troje dzieci, które urodziła w latach 2016, 2018 i 2020. Przed narodzinami najstarszego syna mieszkała w M., potem przeprowadziła się do domu rodziców. Matka skarżącej cierpi od 2015 r. na chorobę afektywną dwubiegunową, w ostatnim czasie zdiagnozowano u niej śródmiąższową chorobę płuc, ostrą niewydolność nerek, niewydolność serca, cukrzycę typu II, otyłość, jest po urazie – złamaniu kości nosowych. B. S. choruje zaś na nowotwór płuc, przeszedł chemioterapię. Podczas wywiadu skarżąca wyjaśniła, że decyzję o tym, żeby zamieszkać z rodzicami podjęła, gdy zaczęła otrzymywać od sąsiadów sygnały, że matka zachowuje się w sposób agresywny. W tamtym czasie zdiagnozowano u matki skarżącej chorobę psychiczną. Od 2018 r. matka skarżącej była uczestnikiem terapii zajęciowej, którą przerwała ze względu na ogłoszenie stanu epidemii w kraju. Pracownik socjalny ustalił, że matka skarżącej ze względu na pogorszenie stanu zdrowia wymaga pomocy we wszystkich czynnościach, tj. utrzymaniu higieny osobistej, sama nie jest w stanie się umyć czy też skorzystać z toalety, nie potrafi przygotować sobie posiłku, nie wie jak dawkować leki. Skarżąca kilka razy dziennie mierzy jej poziom cukru, co najmniej trzy razy dziennie zmienia pieluchomajtki. Skarżąca oświadczyła, że okoliczność, iż wychowuje troje dzieci nie stoi na przeszkodzie w podjęciu przez nią zatrudnienia. Dwoje starszych dzieci wozi bowiem do przedszkola, a najmłodsze dziecko mogłaby zapisać do żłobka, albo powierzyć opiece teściowej. Jak wskazała, nie może podjąć zatrudnienia ze względu na zakres opieki nad matką, a obecnie także ojcem.

Pracownik socjalny, przeprowadzający wywiad środowiskowy, po przeanalizowaniu sytuacji rodzinnej stwierdził, że powodem rezygnacji przez skarżącą z zatrudnienia w 2016 r. nie była konieczność sprawowania opieki nad matką. W tym czasie T. S. była bowiem jeszcze na tyle samodzielna, że nie wymagała stałej opieki, a jedynie doraźnej pomocy. W ocenie pracownika socjalnego, oprócz zapewniania pomocy matce, powodem rezygnacji z zatrudnienia była ciąża skarżącej oraz niskie dochody z pracy, które nie pokrywały kosztów prowadzonej działalności. Jak wskazał pracownik socjalny, sytuacja uległa zmianie w ostatnim roku, ponieważ stan zdrowia matki skarżącej znacznie się pogorszył, ponadto ojciec skarżącej zachorował na nowotwór, dlatego rodzice skarżącej wymagają stałej opieki. Zdaniem pracownika socjalnego, skarżąca miałaby możliwość podjęcia zatrudnienia, jednak nie pozwala jej na to zakres sprawowanej nad matką opieki. Matka skarżącej wymaga bowiem pomocy we wszystkich czynnościach, bez pomocy nie jest w stanie funkcjonować.

W świetle tak zgromadzonego materiału dowodowego, decyzją z 12 stycznia 2022 r. odmówiono przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego. Organ I instancji za negatywną przesłankę przyznania wnioskowanego świadczenia uznał, w świetle art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, brak związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem lub rezygnacją z pracy zawodowej przez skarżącą a koniecznością sprawowania opieki nad matką. Jednocześnie organ I instancji wskazał, że oprócz skarżącej T. S. ma jeszcze dwie córki, które również są obowiązane do sprawowania opieki nad matką.

Na skutek wniesionego odwołania, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku decyzją z 11 lipca 2022 r. utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji. W uzasadnieniu decyzji Kolegium podkreśliło, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest należne za samo sprawowanie opieki lecz za rezygnację z aktywności zawodowej wymuszoną koniecznością sprawowania opieki nad najbliższą osobą. Organ odwoławczy wskazał, że z Raportu – aktualnego statusu osoby Publicznych Służb Zatrudnienia – https://sepi.syqnitv.pl/sepi/index.sepi - wynika, że skarżąca dotychczas podejmowała wyłącznie dwukrotnie krótkoterminowe prace sezonowe od 1 grudnia 2014 r. do 8 marca 2015 r. i od 25 marca 2015 r. do 2 czerwca 2015 r., zatem łączny okres jej zatrudnienia wynosi 5 miesięcy i 16 dni. Z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego wynika zaś, że skarżąca mieszka wspólnie z matką, ojcem i swoją rodziną, w której skład wchodzi mąż oraz troje dzieci w wieku 5 lat, 3 lata oraz 1 rok. Skarżąca nie pracuje zawodowo, a jej ostatnie zatrudnienie ustało w 2017 r., tj. na cztery lata przed ustaleniem znacznego stopnia niepełnosprawności jej matki. Po tym czasie nigdzie nie podejmowała pracy, ponieważ zajmowała się wychowywaniem dzieci.

Organ odwoławczy, powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych podkreślił, iż związek miedzy rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły.

Zdaniem Kolegium, w niniejszej sprawie, jeżeli można w ogóle mówić o aktywności zawodowej skarżącej, to niewątpliwie ustała ona na długo przed ustaleniem znacznego stopnia niepełnosprawności jej matki i miała związek wyłącznie z urodzeniem trójki wymagających opieki dzieci. To oznacza, że nie istnieje związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy rezygnacją i niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą, a koniecznością sprawowania opieki nad matką. Podzielając zatem ocenę stanu faktycznego, dokonaną przez organ I instancji, Kolegium uznało, że zaskarżona decyzja jest słuszna.

We wniesionej do Sądu skardze na powyższą decyzję, skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji, jak i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, zarzucając naruszenie prawa materialnego mające istotny wpływ na wydanie przedmiotowej decyzji, tj. art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, poprzez uznanie, że stan zdrowia osoby niepełnosprawnej oraz zakres sprawowanej nad nią opieki nie wymaga rezygnacji z zatrudnienia przez skarżącą.

W uzasadnieniu wskazano, iż organ nie wziął w ogóle pod uwagę ustaleń wywiadu środowiskowego, w trakcie którego pracownik socjalny w żaden sposób nie zakwestionował samego faktu sprawowania opieki, jak i zakresu czynności opiekuńczych deklarowanych przez samą skarżącą w złożonym oświadczeniu. Organ dokonał nadto pobieżnej oceny oświadczenia wnioskodawczyni odnoszącego się do zakresu i harmonogramu sprawowanej opieki. Zdaniem strony, wskazane dokumenty w wystarczający sposób potwierdzają, że matka skarżącej potrzebuje w opisanym w tych dokumentach zakresie codziennej, stałej opieki. Co nadto istotne, okoliczność, że matka skarżącej nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować bez stałej lub długotrwałej opieki drugiej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, została potwierdzona przez wyspecjalizowany w tym zakresie organ zaliczający osobę niepełnosprawną do grupy osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności. Jednocześnie skarżąca wskazała, że świadczenie pielęgnacyjne ma zrekompensować utratę uzyskiwanego dotychczas, czy też potencjonalnego dochodu. Zatem osoba ubiegająca się o przyznanie tego świadczenia albo, będąc zdolną do podjęcia pracy zarobkowej, rezygnuje z podjęcia takiej pracy, albo rezygnuje z faktycznie wykonywanej pracy zarobkowej. Niepodejmowanie lub rezygnacja z pracy zarobkowej ma jednak służyć opiece nad osobą niepełnosprawną. Istotą tego świadczenia jest pomoc osobom zdolnym do pracy, ale rezygnującym z niej po to, aby opiekować się niepełnosprawnym członkiem rodziny. Rezygnacja z zatrudnienia obejmuje również jej niepodejmowanie. Wykładni zawartej w przepisie art. 17 ust 1 pkt 4, a spornej w tej sprawie przesłanki wyrażonej sformułowaniem "nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności" należy, w ocenie skarżącej, dokonywać przez pryzmat zasad i wartości wyrażonych w Konstytucji RP, z uwzględnieniem celu tych unormowań. Wykładnia przepisów art. 17 ust. 1 pkt 4 i 1 a ustawy o świadczeniach rodzinnych w oderwaniu od całej regulacji tej ustawy i wartości przyjętych w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej stanowić może w konsekwencji naruszenie prawa materialnego mogące mieć wpływ na treść decyzji. Celem tej regulacji jest natomiast udzielenie przez państwo pomocy osobie, która podejmuje się sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną i na czas tej opieki dobrowolnie pozbawia się możliwości zarobkowania.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Sąd, dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z 11 lipca 2022 r., utrzymującej w mocy decyzję Kierownika Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w M. z 12 stycznia 2022 r., wydaną z upoważnienia Wójta Gminy M., o odmowie przyznania skarżącej na jej wniosek świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką stwierdził, że narusza ona prawo.

Materialnoprawną podstawę wydanych w sprawie decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 615), zwanej dalej u.ś.r., a w szczególności art. 17 u.ś.r., w którym szczegółowo określono wymogi, od spełnienia których uzależnione jest pozytywne rozpatrzenie wniosku opiekuna osoby niepełnosprawnej o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.

W myśl art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

– jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

W pierwszej kolejności wskazać należy, że w okolicznościach niniejszej sprawy, w świetle art. 17 ust. ust. 1 pkt 4 i ust. 1a u.ś.r., skarżąca jako zobowiązana do alimentacji względem matki należy do kręgu podmiotów uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką. Jej uprawnienie wyprzedza uprawnionego w pierwszej kolejności męża podopiecznej – B. S., który legitymuje się orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w M. z 21 kwietnia 2021 r., stwierdzającym jego znaczny stopień niepełnosprawności (wydanym na okres do 30 kwietnia 2023 r.). Stwierdzony stan niepełnosprawności wykluczał B. S. jako męża podopiecznej z możliwości uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad nią w kontrolowanym postępowaniu, o czym stanowi art. 17 ust. 5 pkt 2 u.ś.r., a co potwierdził Naczelny Sąd Administracyjny stwierdzając w uchwale z dnia 14 listopada 2022 r., I OPS 2/22, że: "(...) Warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.)". Tym samym skarżąca, jako córka niepełnosprawnej w stopniu znacznym T. S., mogła ubiegać się o świadczenie z tytułu sprawowania opieki nad matką.

Przeszkodą w przyznaniu świadczenia skarżącej nie mógł być również, podnoszony przez organ I instancji, fakt posiadania przez skarżącą rodzeństwa, które potencjalnie mogłoby sprawować opiekę nad matką. Wskazać bowiem należy, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie określa kto spośród osób będących w tym samym stopniu pokrewieństwa względem osoby niepełnosprawnej winien sprawować opiekę nad nią i jakimi kryteriami należy się kierować przy wskazaniu takiej osoby. W takiej sytuacji rozstrzygnięcie tej kwestii należy pozostawić samej rodzinie. W niniejszej sprawie nie było zatem podstaw do badania alternatywnych sposobów zapewnienia T. S. niezbędnej opieki przez pozostałe osoby zobowiązane względem niej do alimentacji w sytuacji, gdy to skarżąca pozostaje w pełnej dyspozycji niepełnosprawnej matki, udzielając jej wszechstronnej pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość jej niesienia. Wielość osób, które potencjalnie mogłyby sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną nie daje podstawy do podważania faktu sprawowania opieki przez osobę, która w sposób niejako zinstytucjonalizowany się jej podjęła, rezygnując bądź nie podejmując z tego powodu z aktywności zawodowej i ubiegając się o świadczenie z tego tytułu (zob. wyroki NSA: z 23 listopada 2021 r., I OSK 786/21; z 28 lipca 2022 r., I OSK 1867/21, dostępne https://orzeczenia.nsa.gov.pl).

W tej sytuacji ocenie należało poddać stanowisko orzekających w sprawie organów, które za zasadniczy powód odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego zgodnie uznały brak związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem lub rezygnacją przez skarżącą z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a sprawowaniem opieki nad matką, wskazując, że skarżąca zakończyła zatrudnienie w 2015 r., a zatem na długo przed ustaleniem znacznego stopnia niepełnosprawności matki skarżącej, co nastąpiło w 2021 r. Ponadto, w ocenie organów obu instancji, skarżąca zrezygnowała z zatrudnienia wyłącznie z powodu urodzenia trojga dzieci, i związanej z tym konieczności sprawowania opieki nad nimi.

Zdaniem Sądu, przedstawiona argumentacja na tle okoliczności faktycznych niniejszej sprawy jest wadliwa, a wydane rozstrzygnięcie nie może być zaakceptowane.

Z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że podstawową przesłanką, jaką musi spełnić osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne, należąca do kręgu osób zobowiązanych do alimentacji, jest rezygnacja z pracy zarobkowej lub jej niepodejmowanie spowodowane koniecznością sprawowania permanentnej opieki nad osobą bliską o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Niebudząca wątpliwości wykładnia powyższego przepisu prowadzi do wniosku, że uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego może przysługiwać zarówno w sytuacji rezygnacji z zatrudnienia, jak również w przypadku rezygnacji z podjęcia zatrudnienia. Istotne jest to, czy zarówno w jednym, jak i w drugim przypadku, istnieje bezpośredni związek ze sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną (por. wyrok WSA w Gdańsku z 28 maja 2020 r., III SA/Gd 408/20, dostępny https://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Pomimo tego, że ustawodawca nie definiuje pojęć "niepodejmowania" ani "rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej", to nie budzi wątpliwości w orzecznictwie, że świadczenie pielęgnacyjne może przysługiwać opiekunowi, który nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, mając co najmniej potencjalną możliwość (zdolność), by zatrudnienie lub inną pracę zarobkową podjąć.

Nieuprawnione są zatem uwagi orzekających w sprawie organów odwołujące się do dotychczasowej aktywności zawodowej skarżącej, sugerujące w istocie, iż skarżąca nie zrezygnowała z zatrudnienia, bowiem wcześniej była bezrobotna i zajmowała się wychowywaniem dzieci. W utrwalonym orzecznictwie sądów administracyjnych wyraźnie wskazuje się, iż przesłanką świadczenia pielęgnacyjnego jest niepozostawanie w zatrudnieniu osoby zdolnej do pracy, bez względu na okoliczności tego stanu rzeczy (zob. wyroki NSA z: 23 listopada 2021 r., I OSK 786/21; z 2 lipca 2008 r., I OSK 1364/07; z 24 października 2008 r., I OSK 1758/07, dostępne https://orzeczenia.nsa.gov.pl).

W orzecznictwie sądowym trafnie wskazuje się, że osoba bierna zawodowo w poprzednich latach (tj. przed złożeniem wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego), może wykazać, że nastąpił stan jej gotowości do zatrudnienia, a ona odstąpiła od podejmowania zatrudnienia właśnie z uwagi na opiekę nad bliską osobą niepełnosprawną (por. wyrok WSA w Gdańsku z 9 czerwca 2022 r., III SA/Gd 87/22, wyrok WSA w Krakowie z 18 stycznia 2023 r., III SA/Kr 1194/22, dostępne https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Nie można bowiem a priori wykluczyć, że u osoby biernej zawodowo, nie dojdzie do takiej zmiany sytuacji w zakresie przyczyn i charakteru niepodejmowania zatrudnienia, która uzasadniałaby twierdzenie, że od określonej daty, pojawiły się inne (niż występujące wcześniej) przyczyny rezygnacji z aktywności zawodowej. Inaczej mówiąc, nie wyklucza prawa do świadczenia pielęgnacyjnego to, że skarżąca, przed złożeniem wniosku o świadczenie, nie podejmowała zatrudnienia z przyczyn innych niż opieka nad matką, jeśli tylko dowiedzione zostanie, że u podstaw rezygnacji z aktywności zawodowej, leżała właśnie obiektywna konieczność sprawowania tejże opieki. W tym też kontekście zwrócić należy uwagę na zasadny pogląd wyrażony w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, który akcentuje, iż ocena spełnienia przesłanek z art. 17 ust. 1 u.ś.r. powinna być zawsze dokonywana jako aktualna, tj. odnosząca się do czasu, w którym skarżąca wystąpiła o przyznanie świadczenia (por. wyrok WSA w Gdańsku z 14 maja 2020 r., III SA/Gd 410/20, dostępny https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Istotne jest zatem to, czy na dzień złożenia wniosku (por. art. 24 ust. 2 u.ś.r.), a najpóźniej na dzień przyznania świadczenia decyzją administracyjną, skarżąca spełniała przesłanki przyznania oczekiwanego świadczenia, w tym, przesłankę niepodejmowania zatrudnienia z uwagi na konieczność sprawowania opieki.

Sąd w pełni przychyla się do stanowiska wyrażonego przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w wyroku z 22 października 2021 r., IV SA/Po 729/21, że "(...) "niepodejmowanie" zatrudnienia (innej pracy zarobkowej) w rozumieniu art. 17 ust. 1 in fine u.ś.r. - w odróżnieniu od użytego w tym przepisie pojęcia "rezygnacji" z zatrudnienia (innej pracy zarobkowej) – nie jest zdarzeniem, które zachodzi w określonym momencie, lecz stanem trwającym przez jakiś (w praktyce zwykle: dłuższy) czas. Z biegiem tego czasu powody niepodejmowania zatrudnienia mogą się zmieniać – początkowo mogą one wiązać się np. z koniecznością opieki nad małoletnimi dziećmi, albo z własną długotrwałą niedyspozycją zdrowotną, by następnie, z upływem miesięcy lub nawet lat i w związku ze zmianą sytuacji osobisto-rodzinnej, przybrać postać np. konieczności opieki nad coraz bardziej niesprawnymi (czy wręcz niepełnosprawnymi) rodzicami. Dlatego – inaczej niż przy przesłance "rezygnacji z zatrudnienia" – dla oceny istnienia prawnie relewantnego związku pomiędzy (dalszym) "niepodejmowaniem zatrudnienia", a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym krewnym (...), istotne znaczenie ma nie to, z jakiego powodu zakończył się ostatni okres zatrudnienia (innej pracy zarobkowej) opiekuna i od kiedy nie pozostaje on już w zatrudnieniu, lecz to, z jakiego powodu ów opiekun nadal nie podejmuje zatrudnienia (innej pracy zarobkowej) w czasie sprawowania opieki nad niepełnosprawnym podopiecznym i ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne – czy właśnie w związku ze sprawowaniem tej opieki, czy może z innej przyczyny. Ustawodawca nie określił bowiem, jaki czas może upłynąć (maksymalnie) od "popadnięcia" w stan "niepodejmowania zatrudnienia" do momentu rozpoczęcia opieki nad niepełnosprawnym rodzicem". Z tego powodu organ pomocowy nie ma prawa ustalać przyczyn braku wcześniejszego zatrudnienia osoby ubiegającej się o świadczenie pielęgnacyjne, a jest zobowiązany wyłącznie do ustalenia, czy osoba taka jest zdolna do pracy i czy wyłączną przyczyną niepodejmowania zatrudnienia jest konieczność sprawowania opieki nad bliską osobą niepełnosprawną.

W okolicznościach rozpoznawanej sprawy nie ma zatem istotnego znaczenia to, że skarżąca po raz ostatni podejmowała zatrudnienie w 2015 r., a przez okres pozostawania bez formalnoprawnego zatrudnienia wychowywała dzieci i prowadziła dom. Wskazać bowiem należy, że świadczenie pielęgnacyjne może być przyznane nawet osobom, które nigdy wcześniej nie pracowały. Istotne dla rozstrzygnięcia sprawy jest natomiast to, czy aktualnie skarżąca nie podejmuje zatrudnienia w związku ze sprawowaniem opieki nad matką.

W sytuacji, jaka ma miejsce w niniejszej sprawie, czynienie zatem rozważań na temat bierności zawodowej skarżącej jawi się jako całkowicie zbędne i noszące zmaniona niedopuszczalnego poszerzania katalogu przesłanek uzależniających przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego (por. wyroki: WSA w Gliwicach z 21 lipca 2021 r. II SA/Gl 504/21, WSA w Rzeszowie z 6 kwietnia 2022 r., III SA/Rz 1781/21, dostępne https://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Z akt sprawy nie wynikają okoliczności natury faktycznej lub prawnej, które pozwalałyby na stwierdzenie, że skarżąca nie jest zdolna do podjęcia zatrudnienia. Przeszkody w podjęciu zatrudnienia nie może stanowić akcentowana przez orzekające organy okoliczność, iż skarżąca wychowuje troje dzieci. Skarżąca bowiem w trakcie wywiadu środowiskowego wyjaśniła, że wychowuje dzieci wraz z mężem, a dwoje starszych dzieci uczęszcza do przedszkola. Jak ponadto wskazała, ma możliwość oddania najmłodszego dziecka do żłobka lub pozostawienia go pod opieką teściowej. Powyższe okoliczności wskazują, że przy odpowiedniej organizacji opieki nad dziećmi skarżąca miałaby realną możliwość podjęcia zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Skarżąca konsekwentnie w toku postępowania twierdziła zaś, że to konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką, a nie wychowywanie dzieci, stoi na przeszkodzie w podjęciu przez nią zatrudnienia, a akta sprawy nie dostarczają podstaw do kwestionowania tego oświadczenia.

Skoro skarżąca, mając co najmniej potencjalną możliwość podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej (której nie wyklucza jej wcześniejsza bierność zawodowa i sprawowanie opieki nad małoletnimi dziećmi), nie podejmuje zatrudnienia sprawując jednocześnie opiekę nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką, to nie ma, w ocenie Sądu, podstaw do twierdzenia o braku wymaganego w świetle art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. związku pomiędzy niepodejmowaniem przez nią zatrudnienia a sprawowaniem opieki nad matką.

W takiej sytuacji zadaniem organów była ocena, czy zakres sprawowanej opieki stanowi w niniejszej sprawie oczywistą przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, powodując faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia w celu jej sprawowania. Związek między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaną opieką, musi być bezpośredni i ścisły (zob. wyrok NSA z 28 sierpnia 2019 r., I OSK 940/19; wyrok NSA z 12 lutego 2020 r., I OSK 516/19, dostępne https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Przy tym zaznaczyć należy, że przy uwzględnieniu chronologii zdarzeń związanych z pogorszeniem się stanu zdrowia matki skarżącej, nie można wykluczyć bezpośredniego i ścisłego związku pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaną opieką z tego powodu, że przed ustaleniem znacznego stopnia niepełnosprawności matki skarżącej w 2021 r. skarżąca pozostawała bez zatrudnienia.

Przeprowadzone w toku niniejszego postępowania dowody wyraźnie wskazują, iż niepodejmowanie przez skarżącą zatrudnienia ma ścisły związek z opieką sprawowaną nad matką, co właściwie potwierdził organ I instancji, a nie zanegował organ odwoławczy. W sprawie ujawniono okoliczności potwierdzające stałą i codzienną pomoc świadczoną matce przez skarżącą, bez której podopieczna nie byłaby w stanie samodzielnie funkcjonować ze względu na ograniczenia wynikające ze stanu zdrowia. Jak wynika z akt sprawy, matka skarżącej od 2015 r. cierpi na chorobę afektywną dwubiegunową, w ostatnim czasie zdiagnozowano u niej także śródmiąższową chorobę płuc, ostrą niewydolność nerek, niewydolność serca, cukrzycę typu II, otyłość, jest po urazie – złamaniu kości nosowych. Pracownik socjalny ustalił, że matka skarżącej ze względu na pogorszenie stanu zdrowia wymaga pomocy we wszystkich czynnościach, tj. utrzymaniu higieny osobistej, sama nie jest w stanie się umyć czy też skorzystać z toalety, nie potrafi przygotować sobie posiłku, nie wie jak dawkować leki. Skarżąca kilka razy dziennie mierzy jej poziom cukru, co najmniej trzy razy dziennie zmienia pieluchomajtki.

W ocenie Sądu, z materiału dowodowego wynika, że zakres opieki sprawowanej przez skarżącą nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką jest szeroki i uniemożliwia jej podjęcie aktywności zawodowej nawet w częściowym zakresie, ze względu na niepodważoną potrzebę pozostawania skarżącej w stałej dyspozycyjności związanej ze stanem zdrowia matki. Matka skarżącej wymaga stałej opieki, a skarżąca jej taką opiekę zapewnia. Także w ocenie pracownika socjalnego przeprowadzającego wywiad środowiskowy – mającego bezpośredni kontakt z osobą wymagającą opieki – skarżąca "(...) miałaby możliwość podjęcia pracy, jednak zakres sprawowanej opieki nie pozwala jej na podjęcie zatrudnienia. Matka ww. wymaga pomocy we wszystkich czynnościach, bez pomocy nie jest w stanie funkcjonować". Przy ocenie zakresu świadczonej przez skarżącą pomocy nie można było bowiem abstrahować od specyfiki choroby psychicznej, na jaką cierpi matka skarżącej, wiążącej się z brakiem przewidywalności w wystąpieniu i nasileniu objawów, co potwierdzają wyjaśnienia skarżącej, że decyzję o zamieszkaniu z rodzicami podjęła po otrzymaniu sygnałów od sąsiadów o agresywnych zrachowaniach matki.

Zebrany w sprawie materiał dowodowy nie podważa zatem twierdzeń skarżącej o sprawowaniu przez nią opieki nad matką w sposób stały, długotrwały i kompleksowy. Wykonywanie przez opiekuna nawet zwykłych czynności związanych z zapewnieniem podopiecznemu właściwych warunków życia (w tym załatwianie codziennych sprawunków i dbałość o dom), z zapewnieniem stabilnego stanu zdrowia podopiecznego, których szczegółowy opis strona przedstawiła w trakcie postępowania, wchodzi w zakres opieki nad osobą niepełnosprawną uzasadniającej prawo do świadczenia, której organy nie zdołały podważyć ustaleniami przeciwnymi.

Ujawnione w toku postępowania okoliczności, których nie podważyło Kolegium, potwierdzają adekwatność niezbędnej opieki sprawowanej nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką względem zakresu potrzeb określonych w orzeczeniu o niepełnosprawności. Zdaniem Sądu, sporządzony wywiad środowiskowy w sposób właściwy opisuje, na czym polega opieka skarżącej nad matką, która jest niezdolna do samodzielnej egzystencji. Wszystkie wskazane czynności są konieczne, aby zapewnić osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji właściwe warunki życia i zadbać o jej dobrostan adekwatnie do charakteru schorzeń i orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności.

W ocenie Sądu, wynikające z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie okoliczności dotyczące zakresu świadczonej przez skarżącą opieki nad matką oraz ich związek z niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej nie został przez Kolegium podważony w sposób, który uzasadniał odmowę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W konsekwencji za nieuzasadnione należało uznać stanowisko organu odwoławczego o braku istnienia związku przyczynowo–skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką.

Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2023 r., poz. 259), zwanej dalej p.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję uznając to za wystarczające do ponownego, właściwego załatwienia sprawy. Kolegium posiada bowiem kompetencje merytoryczno-reformacyjne umożliwiające wydanie prawidłowego rozstrzygnięcia w sprawie, zgodnego z wiążącą oceną prawną wyrażoną przez Sąd w uzasadnieniu niniejszego wyroku. Nawet ewentualna potrzeba uzupełnienia materiału dowodowego nie wykracza poza kompetencje Kolegium wynikające z art. 136 § 1 k.p.a. Ponownie rozpoznając sprawę Kolegium będzie procedować w oparciu o przepisy u.ś.r. z wyłączeniem tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która z dniem wejścia w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, tj. w dniu 23 października 2014 r., została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.

O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 200 oraz art. 205 § 2 p.p.s.a. zasądzając od Kolegium na rzecz skarżącej zwrot kosztów postępowania w wysokości 480 zł, na które składa się wynagrodzenie pełnomocnika ustalone na podstawie § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (t.j. Dz.U. z 2015 r., poz. 1800).

Sąd orzekał w niniejszej sprawie w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, w trybie przepisu art. 119 pkt 2 p.p.s.a., albowiem wniosek w tym zakresie złożyła skarżąca oraz organ administracji publicznej.