Wyrok WSA w Lublinie, sygn. akt II SA/Lu 1109/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie
Data orzeczenia: 2024-04-11 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1 pkt 4
journal: Dz.U. 2017 poz 1952
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Cylc-Malec (sprawozdawca) Sędziowie Sędzia WSA Jerzy Parchomiuk Asesor sądowy Anna Ostrowska Protokolant Referent Agnieszka Komajda po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 kwietnia 2024 r. sprawy ze skargi S. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lublinie z dnia 27 października 2023 r., znak: SKO.41/5656/OS/2023 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego I. oddala skargę; II. przyznaje adwokatowi M. N. od Skarbu Państwa - Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie wynagrodzenie z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w wysokości 590,40 zł (pięćset dziewięćdziesiąt złotych i czterdzieści groszy), w tym 110,40 zł (sto dziesięć złotych i czterdzieści groszy) z tytułu podatku od towarów i usług.


UZASADNIENIE

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Lublinie decyzją z dnia 27 października 2023 r., SKO.41/5656/OS/2023 po rozpatrzeniu odwołania S. W. utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy Puchaczów z dnia 8 września 2023r., Nr ŚWR.8252.5.2.2023 o odmowie przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną żoną A. W.

Z akt wynika, że postępowanie zostało wszczęte na wniosek skarżącego z dnia 25 stycznia 2023r., a w jego toku organ I instancji trzykrotnie przeprowadził wywiad środowiskowy (9 lutego 2023r., 23 maja 2023r. i uzupełniający 31 lipca 2023r.) i trzykrotnie wydawał decyzje odmowne - w dniach 21 lutego 2023r. i 14 czerwca 2023r. – uchylone przez Kolegium decyzjami odpowiednio z 24 kwietnia 2023r. i 18 lipca 2023r. oraz wskazaną wyżej decyzję z 8 września 2023r., utrzymaną w mocy.

W aktach znajduje się orzeczenie Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności z 10 stycznia 2023r. o zaliczeniu A. W. do osób niepełnosprawnych w stopniu znacznym, istniejącym od 29 września 2021r., na okres do 31 marca 2024r. oraz orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z 27 stycznia 2022r. o całkowitej jej niezdolności do samodzielnej egzystencji do dnia 31 stycznia 2024r.

Powodem wydania pierwszej decyzji odmownej z 21 lutego 2023r. było stwierdzenie przez organ I instancji braku przesłanki z art. 17 ust. 1b pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2020r., poz.111), dalej jako "u.ś.r.", gdyż niepełnosprawność żony skarżącego nie powstała do ukończenia 18 r.ż. lub do ukończenia 25 r.ż. oraz stwierdzenie, że nie zachodzi związek pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia przez skarżącego a koniecznością sprawowania opieki nad żoną. Ustalono, że A. W. jest osobą ograniczoną motoryczno-fizycznie, nie jest osobą leżącą, lecz potrzebuje pomocy przy przemieszczaniu się, czynnościach higienicznych, przy ubieraniu się. Skarżący opiekuje się nią, przygotowuje posiłki, podaje leki, sprząta. Zdaniem organu, są to czynności które wykonywane są w każdym gospodarstwie domowym i nie wymagają rezygnacji z zatrudnienia. Organ ponadto zauważył, że A. W. miała pierwsze orzeczenie o niepełnosprawności z dnia 20 października 2021r. ważne do 31 października 2022r., mimo to skarżący był osobą aktywną zawodowo i nie zrezygnował z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad żoną.

Decyzją z 24 kwietnia 2023r. Kolegium uchyliło tę decyzję.

Podniosło, że w świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014r., sygn. akt K 38/13 kryterium wieku, określone w art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie stanowi przeszkody przyznania spornego świadczenia.

Ponadto Kolegium zauważyło, że decyzją z dnia 29 marca 2022r. zostało przyznane świadczenie pielęgnacyjne córce skarżącego K. W. w związku z opieką nad matką A. W. K. W. podnosiła, że skarżący nie jest w stanie sprawować opieki nad matką z uwagi na nałogowe uzależnienie od alkoholu. Organ uznał, że skarżący jest niezdolny do sprawowania opieki nad żoną, co uzasadniało przyznanie świadczenia ich córce (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.). Zdaniem Kolegium, konieczne jest ustalenie tej okoliczności również w niniejszej sprawie, gdyż trudno uznać, by osoba uzależniona od alkoholu była w stanie sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną. Wskazało jednocześnie na oświadczenie skarżącego, że pracował za granicą oraz na świadectwo pracy, potwierdzające jego zatrudnienie w zakładzie kamieniarskim w S. do 20 października 2022r. Kolegium zaleciło przeprowadzenie wywiadu środowiskowego oraz przesłuchanie córki skarżącego.

Po uzupełnieniu materiału dowodowego, organ I instancji kolejną decyzją z 14 czerwca 2023r. ponownie odmówił przyznania świadczenia, wskazując (ponownie) jako podstawę art. 17 ust. 1b u.ś.r. (niespełnienie kryterium wieku powstania niepełnosprawności). Jednocześnie w uzasadnieniu wyjaśnił, że w świetle wywiadu środowiskowego z 23 maja 2023r. skarżący nie spożywa alkoholu i zachowuje abstynencję- zapisał się do poradni leczenia uzależnień. Córka K. W. (S.) w oświadczeniu z 18 maja 2023r. podała, że po ślubie w lipcu 2022r. wyprowadziła się z domu, jednak opiekę nad matką sprawowała do końca października 2022r. Obecnie tata jest w stanie sprawować opiekę nad matką, ponieważ zdał sobie sprawę z powagi sytuacji i zaprzestał spożywania alkoholu.

Decyzją z dnia 18 lipca 2023r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze uchyliło powyższą decyzję uznając za błędną odmowę przyznania świadczenia na podstawie art. 17 ust. 1b u.ś.r. – obszernie przedstawiło argumentację wyrażoną przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 21 października 2014r., sygn. akt K 38/13.

Jednocześnie Kolegium uznało, że nie zostało wystarczająco wyjaśnione, czy skarżący jest w stanie sprawować opiekę nad żoną ze względu na jego chorobę alkoholową. Kolegium zaleciło dokonanie bardzo szczegółowych ustaleń, by stwierdzić, czy rzeczywiście zaprzestał spożywania alkoholu i czy sprawuje opiekę nad żoną (od kiedy podjął leczenie, od kiedy utrzymuje abstynencję, czy systematycznie uczęszcza na terapię, a także czy potrafi szczegółowo wymienić nazwy podawanych żonie leków, sposób dawkowania i podawania, i jakich porach żona przyjmuje leki, gdzie znajdują się leki, czy potrafi wymienić sposoby przygotowywania płynów i posiłków, czy wykazuje się konkretną znajomością czynności higieny osobistej żony, czy jest zorientowany w konkretnych sposobach bieżącego utrzymania czystości w otoczeniu żony, np. gdzie znajdują się środki czystości w domu, czy jest zorientowany szczegółowo w kontaktach z pracownikami służby zdrowia, czy potrafi wymienić specjalistów, u jakich leczy się żona, jaką ilość czasu poświęca na czynności opiekuńcze).

Organ I instancji podjął dodatkowe czynności dowodowe, m.in. przeprowadził wywiad uzupełniający w dniu 31 lipca 2023r. oraz przyjął pisemne obszerne wyjaśnienia skarżącego, a następnie wydał w dniu 8 września 2023r. wskazaną na wstępie (trzecią już) decyzję odmowną. Tym razem powodem odmowy było stwierdzenie braku związku przyczynowo- skutkowego pomiędzy rezygnacją przez skarżącego z zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad żoną.

Gdy chodzi o kwestię uzależnienia od alkoholu i terapii, organ wskazał na pismo ze Specjalistycznych Gabinetów Lekarskich Sp. J. K. i Wspólnicy z 2 sierpnia 2023r., w którym poinformowano, że skarżący zgłosił się w dniu 31 maja 2023r. na rozpoczęcie terapii w Poradni Zdrowia Psychicznego, w wizytach uczestniczył dwa razy w czerwcu, obecnie nie kontynuuje spotkań z psychologiem.

Organ skoncentrował się jednak przede wszystkim na zakresie sprawowanych przez skarżącego czynności opiekuńczych wobec żony i na zakresie jej potrzeb. Tak więc organ stwierdził, że skarżący przeznacza na opiekę nad żoną niewielką część doby, a czynności, które wykonuje to zwykłe czynności domowe, które nie wymagają rezygnacji z zatrudnienia (choćby w niepełnym wymiarze). Czynności te nie wymagają ciągłej dyspozycyjności, gdyż są to czynności dnia codziennego (sprzątanie, plewienie ogródka, robienie przetworów z sezonowych owoców, gotowanie, przygotowywanie leków, układanie ubrań, prasowanie), również wizyty u lekarza nie są wykonywane codziennie. A. W. jest zdolna do samoobsługi, a jej dolegliwości nie wymagają stałej obecności innych osób - nie jest osobą leżącą i wymagającą pielęgnacji czy karmienia, zatem całodobowa obecność męża nie jest niezbędna. Świadczenie pielęgnacyjne nie może być przyznawane w każdym przypadku, gdy ze sprawowaniem opieki wiążą się pewne ograniczenia czy trudności organizacyjne.

W odwołaniu skarżący podnosił, że opiekuje się niepełnosprawną żoną, która nie radzi sobie z prostymi czynnościami życia codziennego, opisał choroby małżonki, wyjaśnił, że okresowo stan jej zdrowia ulega pogorszeniu i wymaga wówczas nadzoru, a cały czas - troskliwej opieki i pomocy.

Zaskarżoną decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy tę decyzję, podzielając stanowisko i ustalenia organu I instancji co do tego, że nie zachodzi związek przyczynowo skutkowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia przez skarżącego a zakresem koniecznej opieki nad jego żoną, wymagany zgodnie z art. 17 ust. 1pkt 4 u.ś.r. Sam fakt legitymowania się przez członka rodziny orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności nie gwarantuje bowiem automatycznie uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, zaś zakres sprawowanej opieki musi być tego rodzaju, że obiektywnie wyklucza możliwość jakiegokolwiek zarobkowania. W ocenie Kolegium, żona skarżącego obecnie samodzielnie wykonuje podstawowe czynności samoobsługowe (ubiera się, spożywa posiłki, pomaga mężowi w robieniu przetworów, ogląda telewizję, czyta prasę), jedynie okresowo jej stan zdrowia się pogarsza. Skarżący świadczy jej pomoc w zakresie prowadzenia gospodarstwa domowego (robi zakupy, pierze, sprząta, gotuje), przygotowuje posiłki (opisano szczegółowo jadłospis), uprawia warzywa, przygotuje przetwory na zimę, angażując do tego żonę, aby zapewnić jej formę rehabilitacji, podaje leki, mierzy żonie ciśnienie, zajmuje się koszeniem trawy, pierze, sprząta, zmywa naczynia, prasuje. Zakres tych czynności nie wyklucza podjęcia przez niego zatrudnienia (chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy), gdyż wskazane czynności mogą być realizowane także przez osobę aktywną zawodowo, ponieważ mają one charakter powszechny, dotyczą wszystkich osób prowadzących gospodarstwo domowe. Również okoliczność, że okresowo żona ma zawroty głowy i wymaga wówczas pomocy przy przemieszczaniu się po domu nie jest wystarczająca, by uznać, że wymaga stałej opieki wykluczającej podjęcie przez skarżącego zatrudnienia. Kolegium podkreśliło, że w orzecznictwie sądów administracyjnych odróżnia się świadczenie stałej pomocy osobie bliskiej, będące elementem obowiązku alimentacyjnego, stanowiące element tradycji, więzi rodzinnych i obowiązku moralnego - od stałego świadczenia czynności opiekuńczych wymuszonych stanem niepełnosprawności, bez wykonania których zagrożona byłaby egzystencja niepełnosprawnego i godne funkcjonowanie. "Stałość" opieki warunkującej świadczenie pielęgnacyjne musi być tego rodzaju, że ma być nieprzerwana i dlatego wykluczająca nawet częściowe zarobkowanie. Nie stanowi stałej i całodobowej opieki: pomoc przy czynnościach związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego, czy udzielanie wsparcia psychicznego - jakkolwiek są to działania niewątpliwie nie do przecenienia oraz wymagające wysiłku.

Brak związku przyczynowo - skutkowego stanowił podstawę odmowy przyznania spornego świadczenia, natomiast – zdaniem Kolegium – w świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014r., sygn. akt K 38/13 nie stanowiło przeszkody przyznania spornego świadczenia kryterium wieku, określone w art. 17 ust. 1b u.ś.r.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie S. W. domagał się uchylenia decyzji organów obu instancji, zarzucając ich wydanie z naruszeniem art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. oraz art. 77 § 1 i art. 7 w związku z art. 80 i art. 8 § 2 k.p.a., a także art. 11 i art. 107 § 3 k.p.a.

W obszernym uzasadnieniu skarżący podniósł – powołując się na wybrane orzeczenia sądów administracyjnych – że z przepisu art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie wynika, by warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego było sprawowanie opieki " w odpowiednim zakresie". Zdaniem skarżącego, wystarczające jest orzeczenie lekarskie stwierdzające całkowitą niezdolność do pracy i samodzielnej egzystencji, co wynika z zasad i trybu wydawania takich orzeczeń, w szczególności z art. 4 ustawy dnia 27 sierpnia 1997r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych oraz z § 29 ust. 1 i 2 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 15 lipca 2003 r. w sprawie orzekania o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności. W związku z tym organ nie powinien był badać, w jakim zakresie żona skarżącego wymaga opieki, lecz powinien przyznać świadczenie mając na uwadze wyłącznie treść orzeczenia o niepełnosprawności.

Niezależnie od tego podniósł, że wbrew stanowisku organów, jego żona wymaga stałej obecności i opieki, którą on jej zapewnia, dlatego nie może podjąć zatrudnienia. Opisał szczegółowo stan zdrowia żony (torbiel głowy trzustki, zaniki korowe mózgu, hiponatremia, hipokaliema, niedokrwistość, w przeszłości ZUA) i wyjaśnił, że wymaga leczenia w poradniach specjalistycznych, szczególnie neurologicznej i gastrologicznej oraz w poradni lekarza rodzinnego, systematycznego przyjmowania leków, wykonywania badań kontrolnych, kontroli ciśnienia tętniczego, okresowej kontroli morfologii krwi, elektrolitów, parametrów nerkowych, przestrzegania ścisłej diety. Ma zaburzenia pamięci i orientacji, najpewniej o charakterze mieszanym - zespół otępienny o typie alzheimerowskim oraz zespół amnestyczny Korsakowa, cierpi na przewlekłe zawroty głowy, zaburzenia równowagi; jej stan zdrowia nie jest stabilny, okresowo ulega on pogorszeniu (zaświadczenie lekarskie z Poradni Neurologicznej z dnia 24 sierpnia 2023r., w dniu 25 listopada 2023r. przebywała w SPZOZ w Ł., Szpital Powiatowy - Szpitalny Oddział Ratunkowy z powodu silnego bólu brzucha i wymiotów, z podejrzeniem gastropatii). Wskazał, że często jest osłabiona, brak jej sił, ma trudności w poruszaniu się, wymaga prowadzenia, podtrzymania, towarzyszą jej zawroty głowy, obrzęki kończyn dolnych, bóle stóp, często się potyka, przewraca. Cierpi na bóle brzucha, pojawiają się okresowe nudności i wymioty. Jest apatyczna, pozbawiona energii, ma poważne trudności w komunikowaniu się z otoczeniem, wypowiadaniem słów, sygnalizowaniem swoich objawów chorobowych, w większości na zadanie pytania odpowiada "nie pamiętam", "nie wiem". Nie może pozostać sama w domu bez opieki, musi znajdować się pod stałym nadzorem, gdyż istnieje ryzyko uruchomienia przez nią kuchenki gazowej w sposób niekontrolowany, czajnika elektrycznego, poparzenia się czy też opuszczenia domu, oddalenia się w nieznanym kierunku, itp. Wymaga zatem opieki i pomocy w zaspokajaniu codziennych podstawowych potrzeb życiowych w zakresie samoobsługi, higieny osobistej (sama nie wejdzie do wanny ani z niej nie wyjdzie, są dni, że nie wie do czego służy prysznic, nie skorzysta sama z toalety - wcześniej była pampersowana), prowadzenia gospodarstwa domowego, przemieszczania się, załatwiania spraw urzędowych, pełnienia ról społecznych, załatwiania spraw związanych z leczeniem i rehabilitacją (regularne badania i wizyty lekarskie, dozowanie leków).

W ramach opieki nad żoną skarżący mierzy jej regularnie ciśnienie, w sytuacji pogorszenia stanu zdrowia wzywa karetkę pogotowia, jest w stałym kontakcie z lekarzem; przygotowuje posiłki, podaje leki, asystuje i pomaga podczas zabiegów związanych z utrzymaniem higieny osobistej oraz w poruszaniu się i przemieszczaniu; wykonuje też zwykłe czynności życia codziennego, jak sprzątanie, gotowanie, robienie zakupów; ma z żoną ustalony rytm dnia, co jest dla niej bardzo istotne, jest stale obecny przy niej; czynności opiekuńcze angażują go i absorbują w stopniu znacznym, poświęca na nie większość swojego czasu. Dodał, że choć żona spożywa samodzielnie posiłki, to jednak sama nie jest w stanie ich przygotować, odgrzać, itp. Nie wykonuje też wszystkich czynności samoobsługowych samodzielnie, w większości z nich wymaga pomocy, nadzoru i stałego asystowania, np. trzeba jej wskazać odpowiednie ubranie, pomóc umyć włosy, być obecnym i pomagać podczas kąpieli.

Podniósł, że w orzecznictwie wskazuje się, że "sprawowanie opieki" nie musi polegać na wykonywaniu czynności opiekuńczych lub pomocowych "stale przez cały dzień", zaś "rezygnacja z zatrudnienia (...) oznacza poświęcenie się na rzecz drugiej osoby poprzez wykonywanie czynności fizycznych, jak i poprzez udzielanie wsparcia psychicznego tj. wspólne przebywanie, rozmowę, pomoc w codziennych czynnościach, udzielanie wskazówek.

Dodatkowo skarżący wyjaśnił, że kontynuuje leczenie w Poradni Terapii Uzależnienia od Alkoholu - Specjalistyczne Gabinety Lekarskie w Ł. (zaświadczenie z 20 listopada 2023r.) i utrzymuje abstynencję. Z uwagi na konieczność sprawowania stałej opieki nad żoną, nadal nie podejmuje zatrudnienia; jest osobą bezrobotną zarejestrowaną w Powiatowym Urzędzie Pracy w Ł. Po rezygnacji z pracy w celu podjęcia się opieki nad żoną nie posiada wystarczających środków finansowych niezbędnych do godnego życia. Dochodem jego rodziny jest obecnie zasiłek pielęgnacyjny żony w kwocie 218,84 zł oraz świadczenie uzupełniające w wys. 500 zł; rodzina korzysta z pomocy Ośrodka Pomocy Społecznej w P.

Końcowo wskazał na obowiązek uwzględnienia dobra rodziny w polityce społecznej państwa wynikający z art. 71 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji RP, przez które należy rozumieć jej trwałość, która tworzy podstawy poczucia bezpieczeństwa wszystkich jej członków, a zwłaszcza tych najsłabszych - dzieci, osób chorych lub niepełnosprawnych. Dobro rodziny tworzą silne i trwałe więzi - pozytywne relacje emocjonalne łączące jej członków, sprzyjające ich rozwojowi osobistemu o poczuciu szczęścia z powodu bliskości z innymi członkami rodziny (por. wyrok TK z dnia 18.11.2014 r., sygn. akt SK 7/11). Zapewnienie przez skarżącego właściwej opieki nad żoną jest dla niej najbardziej słuszne i zgodne z tą zasadą.

W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje:

Skarga podlega oddaleniu.

Kwestie sporne w sprawie dotyczą tego, czy skarżącemu prawidłowo odmówiono ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wobec braku związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy (ewentualną) koniecznością rezygnacji przez skarżącego z zatrudnienia a opieką nad niepełnosprawną żoną A. W.

Zdaniem Sądu, w zaskarżonej decyzji zaprezentowano prawidłową wykładnię prawa materialnego (art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.), którą poprzedziły ustalenia faktyczne w zakresie niezbędnym do oceny zasadności zgłoszonego przez stronę wniosku.

Zgodnie z tym przepisem, w brzmieniu obowiązującym w dacie wydania zaskarżonej decyzji, mającym zastosowanie w rozpatrywanej sprawie - świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Bezsporne jest, że skarżący jako mąż niepełnosprawnej A. W. spełnia kryteria podmiotowe przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, zaś żona posiada orzeczenie Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Ł. z 10 stycznia 2023r. o zaliczeniu A. W. do osób niepełnosprawnych w stopniu znacznym, istniejącym od 29 września 2021r., na okres do 31 marca 2024r. oraz orzeczenie lekarza orzecznika ZUS o całkowitej niezdolności do samodzielnej egzystencji do dnia 31 stycznia 2024r.

W wykonaniu zaleceń Samorządowego Kolegium Odwoławczego organ I instancji przeprowadził postępowanie wyjaśniające w zakresie zdolności skarżącego do sprawowania opieki nad żoną biorąc pod uwagę jego chorobę alkoholową. Na podstawie zgromadzonych dowodów organ I instancji nie stwierdził, by choroba alkoholowa obecnie uniemożliwiała sprawowanie opieki nad żoną.

Przeszkodą przyznania świadczenia okazał się natomiast brak związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy rezygnacją przez skarżącego z zatrudnienia (niepodejmowania zatrudnienia) a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną żoną.

Stanowisko Kolegium co do tego, że taki związek nie zachodzi, jest trafne.

Świadczenie pielęgnacyjne nie jest bowiem kierowane do wszystkich niezatrudnionych osób opiekujących się niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz do tych osób, które wywiązując się ze swojego obowiązku alimentacyjnego, osobiście zapewniają stałą i długotrwałą opiekę oraz pomoc niepełnosprawnemu członkowi rodziny i jednocześnie z tego właśnie powodu zaprzestają, czy też nie podejmują aktywności zawodowej. Pomoc państwa w formie świadczenia pielęgnacyjnego jest zatem udzielana wyłącznie w takich sytuacjach, gdy opieka nad osobą niepełnosprawną jest tak bardzo absorbująca, że konieczna jest rezygnacja przez opiekuna, albo nie jest możliwe podjęcie przez niego nawet takich form zarobkowania, które nie wymagają pracy w ogólnym wymiarze czasu pracy, maksymalnie przez osiem godzin na dobę. Stąd – wbrew przekonaniu skarżącego - do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie jest wystarczające samo orzeczenie potwierdzające niepełnosprawność członka rodziny, ale wymagane jest ponadto każdorazowo ustalenie związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy sprawowaniem opieki a rezygnacją lub niepodejmowaniem przez opiekuna zatrudnienia. Stanowisko to jest powszechnie wyrażane w orzecznictwie sądów administracyjnych (zob. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 24 listopada 2023r., II SA/Po 460/23 i wskazane w nim wyroki NSA: z 24 sierpnia 2023 r., sygn. akt I OSK 1575/22, z 14 marca 2023 r., sygn. akt I OSK 1239/22, z 21 lutego 2023 r., sygn. akt I OSK 794/22, z 23 czerwca 2020 r., sygn. akt I OSK 237/20). Słusznie więc stwierdziło Kolegium, że organ rozpatrujący wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego ma obowiązek badać zakres koniecznej opieki nad osobą niepełnosprawną, posiadanie orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności nie powoduje automatycznie powstania prawa do tego świadczenia. Należy bowiem podnieść, że niepełnosprawność nawet w znacznym stopniu obejmuje bardzo różne stany zdrowotne osób, wobec których taką niepełnosprawność orzeczono – niektóre z tych osób wymagają jedynie wykonywania pewnych czynności opiekuńczych, inne zaś nie są w stanie w ogóle bez takiej opieki funkcjonować. "Dla oceny spełnienia przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego konieczne jest ustalenie wymiaru opieki, jakiej wymaga osoba niepełnosprawna, w celu zaspokojenia jej potrzeb w aspekcie braku możliwości podjęcia aktywności zawodowej przez jej opiekuna, wynikającej z konieczności sprawowania tej opieki." (zob. wyrok NSA z 7 grudnia 2023r., I OSK 2035/22). "Legitymowanie się przez osobę wymagającą opieki określonym w stosownych przepisach orzeczeniem o niepełnosprawności nie może wykluczać możliwości wywodzenia braku związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub niepodejmowaniem zatrudnienia a stopniem faktycznie sprawowanej opieki nad taką osobą". (zob. wyrok WSA w Gdańsku z 6 grudnia 2023r., II SA/Gd 470/23).

Jak wynika z uzasadnienia zaskarżonej decyzji, organ analizował istnienie tego związku w świetle zebranego w sprawie materiału dowodowego (głównie bazując na informacjach podanych w toku wywiadów środowiskowych oraz w opisie czynności, jakie skarżący wykonuje w ramach opieki nad żoną – k. 90-93, 97-100) i uznał, że taki związek w sprawie nie zachodzi.

Sąd w pełni podziela ocenę organu, że biorąc pod uwagę rodzaj i intensywność czynności opiekuńczych wykonywanych przez skarżącego wobec żony, że wykonywana opieka nie spełnia wymogu opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Analizy pojęcia "opieki" w sprawach z zakresu ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać przez pryzmat treści 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., ale również, przy uwzględnieniu ratio legis wprowadzenia świadczenia pielęgnacyjnego do systemu prawa. Celem przyznania świadczenia jest rekompensowanie braku dochodów z pracy zarobkowej z powodu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Przy czym nie budzi wątpliwości interpretacyjnych w kontekście dyrektyw wykładni celowościowej i co jest też powszechnie przyjęte w orzecznictwie sądowym, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za sam fakt opieki, ale z tego powodu, że zakres tej opieki w sposób obiektywny stanowi przeszkodę do podjęcia czy kontynuowania zatrudnienia. Chociaż ustawa o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji sprawowania opieki, to jednak z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że aby można było mówić o opiece dla potrzeb przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, musi ona być stała lub długoterminowa. Te określenia "stała lub długoterminowa" wskazują na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej przez osobę opiekującą się niepełnosprawnym członkiem rodziny (por. wyrok NSA z dnia 23 października 2020 r. sygn. akt I OSK 1148/20). Podstawową przesłanką, jaką musi spełnić osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne jest zatem taka rezygnacja z pracy zarobkowej (niepodejmowanie jej), która jest spowodowana koniecznością sprawowania permanentnej opieki nad osobą bliską o określonym stopniu niepełnosprawności (por. wyrok NSA z dnia 13 maja 2015 r., sygn. akt I OSK 2820/13). Przesłankę niepodejmowania zatrudnienia przez opiekuna (rezygnacji z zatrudnienia) na gruncie art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. należy rozumieć i wykładać zgodnie z treścią art. 3 pkt 22 u.ś.r., w którym ustawodawca zawarł legalną definicję zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej na gruncie przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zgodnie z tym przepisem, ilekroć w ustawie jest mowa o zatrudnieniu lub innej pracy zarobkowej - oznacza to wykonywanie pracy na podstawie stosunku pracy, stosunku służbowego, umowy o pracę nakładczą oraz wykonywanie pracy lub świadczenie usług na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia, umowy o dzieło albo w okresie członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej, spółdzielni kółek rolniczych lub spółdzielni usług rolniczych, a także prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej.

Z oświadczenia skarżącego z 30 lipca 2023r. i z 22 sierpnia 2023r., wynika, że w ramach opieki nad żoną wykonuje następujące czynności: mierzy jej regularnie ciśnienie, w sytuacji pogorszenia stanu zdrowia wzywa karetkę pogotowia, jest w stałym kontakcie z lekarzem; przygotowuje posiłki, podaje leki, asystuje i pomaga podczas zabiegów związanych z utrzymaniem higieny osobistej oraz w poruszaniu się i przemieszczaniu; wykonuje też zwykłe czynności życia codziennego, jak sprzątanie, gotowanie, robienie zakupów; ma z żoną ustalony rytm dnia, co jest dla niej bardzo istotne, jest stale obecny przy niej; czynności opiekuńcze angażują go i absorbują w stopniu znacznym, poświęca na nie większość swojego czasu. Żona nie wykonuje też wszystkich czynności samoobsługowych samodzielnie, w większości z nich wymaga pomocy, nadzoru i stałego asystowania, np. trzeba jej wskazać odpowiednie ubranie, pomóc umyć włosy, być obecnym i pomagać podczas kąpieli. Ponadto, choć sama spożywa samodzielnie posiłki, to jednak sama nie jest w stanie ich przygotować, odgrzać, itp.

Niewątpliwie żona skarżącego nie jest osobą leżącą, nie wymaga karmienia, a potrzeby fizjologiczne załatwia samodzielnie, choć wymaga wsparcia. Wszystkie czynności, jakie skarżący wykonuje, to – jak trafnie uznały organy - czynności zwykłego gospodarstwa domowego. Natomiast istota opieki, jaką skarżący sprawuje nad żoną sprowadza się do nadzoru i kontroli, co wymaga - zdaniem skarżącego - jego stałej obecności przy żonie. Skarżący podnosi mianowicie, że ze względu na jej schorzenia o podłożu neurologicznym, które objawiają się zawrotami głowy, brakiem orientacji, zaburzeniami równowagi i funkcji poznawczych, jego obecność przy niej jest niezbędna – żona może bowiem się potknąć, wyjść z domu w nieznane, albo włączyć w sposób niekontrolowany gaz, co stanowi dla niej zagrożenie. Żona nie jest więc samodzielna, wbrew temu, co stwierdziły organy.

W ocenie Sądu, argumentacja skarżącego nie jest wystarczająca do przyjęcia, że aby zapewnić żonie dostateczną opiekę, musi on całkowicie zrezygnować z podjęcia zatrudnienia. Organ I instancji trafnie wskazał, że trudności organizacyjne nie są wystraczające do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Zabezpieczenie żony przed wskazanymi zagrożeniami jest możliwe, przez część dnia, pod nieobecność skarżącego, poprzez właściwe urządzenie mieszkania, zabezpieczenie urządzeń gazowych i elektrycznych, czy wyjścia z mieszkania. Pomoc w pewnym zakresie może być także zapewniona w postaci usług opiekuńczych.

Wbrew zarzutom skarżącego, organy przeprowadziły wyczerpujące postępowanie wyjaśniające. Przyjmując słusznie za wiarygodne ustalenia dokonane podczas wywiadów środowiskowych i oświadczenia skarżącego, organy zasadnie uznały, że żona skarżącego, pomimo licznych schorzeń, jest osobą na tyle samodzielną, że nie wymaga, by jej mąż musiał rezygnować z zatrudnienia, by się nią zajmować. Takie czynności, jak sprzątanie, pranie, przygotowywanie posiłków, robienie zakupów, można wykonywać po pracy lub w czasie wolnym od pracy, tak jak to ma miejsce w większości gospodarstw domowych prowadzonych przez osoby aktywne zawodowo. Z kolei wspólne spędzanie czasu (np. w ogródku) są tego rodzaju czynnościami, które nie wykraczają poza zwyczajowo przyjętą troskę wobec bliskiej osoby, zaś wizyty lekarskie, wykupywanie recept nie należą do obowiązków codziennych; to samo dotyczy sezonowego wykonywania przetworów. Nie można pominąć, że skarżący zamieszkuje z żoną, a zatem przynajmniej część czynności domowych może być wykonywana w ramach własnego gospodarstwa domowego, jakie prowadzi sam skarżący w celu zaspokajania własnych potrzeb życiowych.

W ramach ustalania, w jakim zakresie żona skarżącego wymaga pomocy, organ zasadnie stwierdził, że choć żonie potrzebna jest pomoc przy wykonywaniu niektórych czynności pielęgnacyjnych, to jednak zakres tego rodzaju czynności nie jest na tyle intensywny i absorbujący, by stanowić obiektywną przeszkodę do podjęcia przez skarżącego zatrudnienia w znaczeniu wynikającym z treści art. 3 pkt 22 u.ś.r. Jak wyżej podniesiono, w orzecznictwie podkreśla się, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za sam fakt opieki, ale z uwagi na spowodowaną zakresem i intensywnością czynności opiekuńczych obiektywną niemożność podjęcia lub kontynuowania zatrudnienia przez opiekuna osoby niepełnosprawnej. Opieka wykonywana nawet codziennie, ale przez część doby nie może być traktowana jako uniemożliwiająca podjęcie opiekunowi zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy.

Odmowa przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego ze względu na brak związku przyczynowo - skutkowego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. jest więc zasadna. Jakkolwiek skarżący rzeczywiście opiekuje się żoną, to jednak w świetle tego przepisu nie jest to wystarczające do przyznania mu spornego świadczenia.

Jednocześnie prawidłowo Kolegium wyjaśniło, że dla kwestii przyznania świadczenia pielęgnacyjnego bez znaczenia pozostawało to, kiedy (w jakim wieku), powstał znaczny stopień niepełnosprawności (choć ta okoliczność nie była powodem wydania ostatniej decyzji przez organ I instancji). Warunek powstania niepełnosprawności w określonym wieku sformułowany w art. 17 ust. 1 b u.ś.r. został uznany przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 za niekonstytucyjny i w związku z tym utrwalił się pogląd, że pomimo braku właściwych zmian ustawowych w tym zakresie, przy przyznawaniu świadczenia pielęgnacyjnego warunek wieku należy pomijać.

Mając na względzie powyższe okoliczności, Sąd oddalił skargę na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634).