Wyrok WSA w Olsztynie, sygn. akt I SA/Ol 250/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie
Data orzeczenia: 2023-09-14 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 28 ust. 1, ust. 2, ust. 3, ust. 34, ust. 3b
journal: Dz.U. 2022 poz 1009
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j.)
article: §3 ust. 1
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Przemysław Krzykowski Sędziowie sędzia WSA Andrzej Brzuzy (sprawozdawca) asesor WSA Anna Janowska po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 14 września 2023 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi B. Z. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 31 maja 2023r., nr UP-383/2023 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek uchyla zaskarżoną decyzję.


UZASADNIENIE

B. Z. (dalej jako: "strona", "skarżący") wnioskiem z 1 lutego 2023 r. zwrócił się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o umorzenie należności z tytułu składek, z uwagi na brak możliwości prowadzenia działalności gospodarczej z powodu pandemii COVID-19 oraz wojny w Ukrainie oraz związaną z tym trudną sytuację materialną, jak również zły stan zdrowia jego i żony.

Decyzją z 4 kwietnia 2023 r. ZUS (Oddział w Rzeszowie), dalej jako: "organ I instancji", na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 28 ust. 2, 3, 3a i art. 32 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2022 r. poz. 1009, ze zm.), dalej jako: "u.s.u.s.", odmówił stronie umorzenia należności z tytułu składek za osobę prowadzącą działalność gospodarczą w łącznej kwocie 153.304,97 zł, w tym na:

ubezpieczenia społeczne za okresy: październik 2011 r., styczeń 2013 r. do sierpień 2019 r., październik do listopad 2019 r., marzec 2020 r. do październik 2021 r., październik do listopad 2022 r. w łącznej kwocie 97.667,27 zł,

ubezpieczenie zdrowotne za okresy: listopad do grudzień 2010 r., październik 2011 r., styczeń 2013 r. do sierpień 2019 r., październik do listopad 2019 r., marzec 2020 r. do październik 2021 r., październik do listopad 2022 r. w łącznej kwocie 49.043,29,62 zł,

Fundusz Pracy za okresy: marzec 2013 r. do sierpień 2019 r., październik do listopad 2019 r., marzec 2020 r., październik do listopad 2022 r. w łącznej kwocie 6.594,41 zł.

Po rozpoznaniu wniosku strony o ponowne rozpatrzenie sprawy decyzją z 31 maja 2023 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych (Oddział w Bielsku – Białej), dalej jako: "Zakład", "ZUS", "organ II instancji", rozstrzygnięcie I instancyjne utrzymał w mocy.

W uzasadnieniu decyzji ZUS (s. 3) przedstawił treść złożonego przez skarżącego oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej, która nie prowadzi pełnej księgowości, datowanego na 1 lutego 2023 r., z którego wynikało między innymi, że skarżący nie pracuje zarobkowo, nie pobiera świadczeń emerytalnych bądź rentowych, z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej w 2020 r. uzyskał dochód w wysokości 7.032,23 zł, w 2021 r. - 487,12 zł, zaś w 2022 r. poniósł stratę w wysokości 342,60 zł, prowadzi gospodarstwo domowe z żoną K. Z., obecnie utrzymują się z zasiłku przyznanego żonie w kwocie 600,00 zł miesięcznie, stałe miesięczne wydatki związane z utrzymaniem wynoszą 360,00 zł z tytułu opłat eksploatacyjnych oraz 300,00 zł z tytułu kosztów leczenia. Strona podała, że jej stan zdrowia jest tragiczny i ciągle się pogarsza, nie pozwala na podjęcie jakiejkolwiek pracy. ZUS poinformował, że podczas rozmowy telefonicznej z pracownikiem ZUS strona oświadczyła, że nie posiada dochodów z innych źródeł.

Z badanej decyzji wynika również, że w celu rozpatrzenia sprawy korzystano z informacji wygenerowanych z Kompleksowego Systemu Informatycznego Zakładu Ubezpieczeń Społecznych oraz rejestrów centralnych: Centralnej Ewidencji i Informacji o działalności Gospodarczej, Centralnej Ewidencji Pojazdów i Bazy Danych Ksiąg Wieczystych. ZUS wskazał, że z poczynionych ustaleń wynika, że strona:

- prowadzi działalność gospodarczą B. Z. A. - Zakład Produkcyjno-Usługowo-Budowlany, która pozostaje zawieszona od 21 listopada 2022 r.,

- nie posiada obecnie żadnego tytułu do ubezpieczeń społecznych, zgłoszony został przez żonę do świadczeń z ubezpieczenia zdrowotnego jako członka rodziny, z którym pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym,

- widnieje jako właściciel samochodu osobowego Ford [...] z 1996 r.;

- 26 sierpnia 2019 r. otrzymała spadek po zmarłej matce obejmujący udział wynoszący 1/4 w połowie nieruchomości dla której Sąd Rejonowy w B. prowadzi Księgę Wieczystą o numerze [...].

Ponadto Zakład podał, że w stosunku do strony prowadzone jest postępowanie egzekucyjne przez Dyrektora Oddziału ZUS w Olsztynie w ramach, którego zajęte zostały rachunki bankowe w Banku [...] oraz [...] Bank. K. Z. jest obecnie zgłoszona do ubezpieczeń jako bezrobotna bez prawa do zasiłku dla bezrobotnych. Strona posiada następców prawnych: żonę, synów D. Z. (33 lata) i K. Z.(35 lat) mieszkających pod tym samym adresem co strona i córkę J. Z.

Twierdzenia organu I instancji, że należności figurujące na koncie strony jako płatnika składek są nadal wymagalne i nie uległy przedawnieniu ZUS uznał za prawidłowe.

W dalszej części uzasadnienia Zakład zaznaczył, że zgromadzony w sprawie materiał dowodowy należało ocenić w oparciu o przesłanki wymienione w art. 28 ust. 3 u.s.u.s., następnie przytoczył treść art. 28 ust. 2 z zastrzeżeniem art. 30 u.s.u.s. Podkreślił, że zgodnie ze wskazaną regulacją należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku stwierdzenia ich całkowitej nieściągalności, a więc w przypadkach opisanych w art. 28 ust. 3 pkt 1-6 u.s.u.s. stanowiących katalog zamknięty.

ZUS podał, że w toku postępowania wyjaśniającego ustalono, że przesłanki pozwalające na stwierdzenie całkowitej nieściągalności należności nie wystąpiły, co uniemożliwiło pozytywne rozstrzygnięcie wniosku na podstawie art. 28 ust. 3 u.s.u.s. Szczegółowe ustalenia przedstawiono na s. 6-8 decyzji.

W zakresie przesłanki wymienionej w art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s. (brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję stwierdzony przez naczelnika urzędu skarbowego lub komornika sądowego) ZUS wywiódł, że Naczelnik Urzędu Skarbowego w B. prowadził wobec strony postępowania egzekucyjne na poczet wyegzekwowania należność z tytułu: (1) podatku od osób fizycznych oraz (2) podatku od towarów i usług, podatku dochodowego od osób fizycznych oraz podatku z zeznania rocznego, (3) podatku dochodowego od osób fizycznych, które umorzył postanowieniami z 21 marca 2023 r., z uwagi na fakt, że w postępowaniach egzekucyjnych nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

ZUS wskazał, że z uzasadnień ww. postanowień, wynika między innymi, że dokonano zajęcia rachunków bankowych strony, jednak nie wyegzekwowano z tego tytułu żadnych kwot, skarżący nie posiada żadnego tytułu do ubezpieczeń, nie pobiera również renty ani emerytury, wraz z żoną utrzymują się z zasiłków z pomocy społecznej, zamieszkują w mieszkaniu, którego właścicielem jest nieżyjący członek rodziny. Nie posiadają ruchomości, z których możliwe byłoby prowadzenie skutecznej egzekucji. Strona od dłuższego czasu nie deklaruje dochodów z prowadzonej działalności, która pozostaje zawieszona od 21 listopada 2022 r. i nie figuruje jako właściciel żadnego pojazdu. Pomimo opisanej treści postanowień o umorzeniu postępowań egzekucyjnych, ZUS uznał że nie mogą one stanowić przesłanki do umorzenia przedmiotowych należności. Zaznaczył, że postanowienie o umorzeniu postępowania egzekucyjnego oprócz formalnego zakończenia tego postępowania stwierdza równocześnie brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję. Zaś ZUS jako wierzyciel bada na bieżąco sytuację finansową dłużnika. Nie wyczerpano okresu przymusowego dochodzenia należności.

Aktualnie postępowanie egzekucyjne wobec strony prowadzone jest przez Dyrektora Oddziału ZUS w Olsztynie, w ramach którego dokonano zajęcia rachunków bankowych, zatem w sprawie nie zachodzi również przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt 6 (całkowita nieściągalność, z uwagi na to, że oczywiste jest, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne).

Organ II instancji podkreśla wielokrotnie, że w każdej chwili strona może wznowić prowadzenie działalności gospodarczej.

Rozstrzygając ponownie sprawę ZUS podjął także czynności zmierzające do przeanalizowania czy w sprawie wystąpiły przesłanki umorzenia określone w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz w §3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003 r. nr 141 poz. 1365), dalej jako: "rozporządzenie z 31 lipca 2003 r.".

W tym zakresie Zakład wywiódł, że powstanie rzeczonego zadłużenia nie było wynikiem klęski żywiołowej czy szczególnego zdarzenia. Zadłużenie obejmuje okres od października 2011 r., powstało więc już przed powołaną pandemią COVID-19 i wybuchem wojny w Ukrainie. Klęski żywiołowe i nadzwyczajne zdarzenie nie były przyczyną likwidacji działalności gospodarczej, gdyż działalność ta została zawieszona. W okresie zawieszenia działalności przedsiębiorca może osiągać bieżące przychody z innych źródeł, np. z umów o dzieło, umów zleceń czy z etatu. ZUS zwrócił przy tym również uwagę na obligatoryjność opłacania składek, która dotyczy wszystkich płatników oraz na odpowiedzialność podmiotu prowadzącego działalność gospodarczą za ryzyko związane z prowadzeniem tej działalności, za negatywne skutki i wszelkie jej rozliczenia. Ponadto skarżący jedynie zawiesił prowadzenie działalności, zatem upatruje on szansę na jej wznowienie.

Odnosząc się do opisywanych przez stronę problemów zdrowotnych organ II instancji podniósł, że stan zdrowia lub fakt pozostawania w stałym leczeniu z powodu przewlekłych schorzeń nie jest samoistną przesłanką do umorzenia należności w oparciu o obowiązujące przepisy. Przewlekła choroba zobowiązanego lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny może stanowić przesłankę umorzenia należności z tytułu składek tylko wtedy, gdy pozbawia osobę zobowiązaną możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. W ocenie ZUS strona w toku postępowania nie udokumentowała, że jej problemy zdrowotne (zmiany niedokrwienne w CUN na podłożu miażdżycy, z napadowym migotaniem przedsionków, zwężeniem zastawki aortalnej) uniemożliwiają jej trwale i całkowicie uzyskiwanie dochodu. Skarżący nie udokumentował również tego, że jego żona wymaga stałej opieki. ZUS zauważył, że jest ona zarejestrowana jako bezrobotna, zatem wyraziła chęć podjęcia zatrudnienia. Rejestracja w Urzędzie Pracy daje też szereg uprawnień, w tym np. możliwość dostępu do usług pośrednictwa pracy, doradztwa zawodowego i informacji zawodowej oraz pomocy w aktywnym poszukiwaniu pracy oraz szkoleń.

Jeżeli chodzi o podnoszoną przez stronę przesłankę ograniczonych możliwości płatniczych (§3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia z 31 lipca 2003 r.), to ZUS stwierdził, że nie jest ona wystarczająca do umorzenia zaległości we wnioskowanym zakresie, bowiem nie odnosi się do subiektywnego odczucia dłużnika o dolegliwości z powodu konieczności zapłacenia zaległych należności, lecz oznacza obiektywną, wyjątkową sytuację, która zagraża podstawowemu bytowi zobowiązanego lub jego rodziny.

Następnie Zakład wywiódł, że po konfrontacji dochodu strony z kwotą minimum egzystencji ustaloną przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych, które dla dwuosobowego gospodarstwa pracowniczego wynosi 1.338,25 zł stwierdził, że dochód skarżącego i jego rodziny jest o wiele niższy od kwoty minimum egzystencji. Jednak sytuacja ta zdaniem organu II instancji wynika tylko i wyłącznie z biernej postawy skarżącego i jego żony, gdyby podjęli pracę nawet z minimalnym wynagrodzeniem, to ich sytuacja finansowa uległaby poprawie, strona byłaby w stanie spłacać stopniowo zadłużenie.

Nadto Zakład ustalił, że pod tym samym adresem zameldowani są również synowie skarżącego, którzy są w wieku największej aktywności zawodowej. Zatem powinni oni partycypować w wydatkach związanych z utrzymaniem domu. Zobowiązani są oni pomagać rodzicom znajdującym się w trudnej sytuacji finansowej, stosownie do art. 87 ustawy-Kodeks Rodzinny i Opiekuńczy.

W ocenie ZUS koszty utrzymania stwierdzone na podstawie przedłożonych przez stronę faktur za leki, prąd, internet, wodę i decyzji w sprawie wymiaru podatku za 2022 r. nie są nadzwyczajnymi kosztami.

Organ II instancji stwierdził też, że automatycznej podstawy do umorzenia należności nie może stanowić przyznany żonie zasiłek okresowy z powodu bezrobocia od 1 stycznia 2023 r. do 31 marca 2023 r. w kwocie 600,00 zł miesięcznie.

Reasumując ZUS wywiódł, że nie kwestionuje możliwego negatywnego wpływu obowiązku uregulowania zaległości na sytuację bytową strony, ale jest to niewystarczające do umorzenia przedmiotowych należności. Biorąc zaś pod uwagę przeanalizowany materiał dowodowy oraz publicznoprawny charakter należności z tytułu składek nie znalazł podstaw do uchylenia decyzji organu I instancji.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie strona wskazała, że wszelkie wyjaśnienia i dowody zaprezentowane w postepowaniu przed ZUS przedstawiają jasno i wyraźnie trudną sytuację bytową, finansową i zdrowotną, w jakiej znajdowała się wcześniej i obecnie. Spłata zaległości z tytułu składek wiązałaby się z brakiem możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych skarżącego. Strona podała, że nie posiada żadnego samochodu, żadnej nieruchomości, nie posiada nawet własnego domu, a spadek po zmarłej matce jest nieuregulowany. Obecnie wraz z żoną utrzymują się z pomocy Centrum Usług Społecznych i otrzymują kwotę 600,00 zł miesięcznie na dwie osoby. Skarżący przedstawił tez sytuację, w jakiej znajduje się prowadzona przez niego działalność gospodarcza. Podał, że jest osobą chorą nieuleczalnie na postępującą chorobę neurologiczną, do tego z czasem doszły choroby kardiologiczne.

W odpowiedzi na skargę organ II instancji podtrzymał dotychczas prezentowane stanowisko w sprawie, wniósł o oddalenie skargi, a także o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.

W zakreślonym terminie skarżący nie ustosunkował się do wniosku o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje:

Skarga podlegała uwzględnieniu.

Na wstępie rozważań należy wskazać, że zgodnie z art. 1 §1 i §2 ustawy z 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) sąd administracyjny kontroluje zaskarżone akty pod względem ich zgodności z prawem, przy czym nie jest on związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, lecz granicami danej sprawy - art. 134 §1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U z 2023 r. poz. 16234), dalej jako: "p.p.s.a.". W wyniku takiej kontroli decyzja podlega uchyleniu, jeżeli sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 §1 pkt 1 lit. a - c p.p.s.a.). Tym samym sąd administracyjny nie zastępuje w orzekaniu organów administracyjnych, a jedynie kontroluje zaskarżoną decyzję pod względem zgodności z prawem i w przypadku ustalenia, że narusza ona prawo - uchyla ją.

Ocena legalności zaskarżonej decyzji, przeprowadzona według wskazanych powyżej kryteriów wykazała, że skarga jest uzasadniona.

Odnosząc się do istoty sporu – kwestii zasadności stanowiska ZUS Oddział w Bielsku Białej zajętego w sprawie odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek zauważyć trzeba, że ustawa z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych przewiduje możliwość umorzenia przez ZUS należności z tytułu składek w całości lub w części na zasadach określonych w tej ustawie oraz w rozporządzeniu wykonawczym z 31 lipca 2003 r. Umorzenie składek powoduje także umorzenie odsetek za zwłokę, kosztów upomnienia i dodatkowej opłaty (art. 28 ust. 1 u.s.u.s.). Na podstawie art. 32 ww. aktu prawnego przepisy dotyczące składek na ubezpieczenie społeczne stosuje się odpowiednio również do składek na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych oraz na ubezpieczenie zdrowotne.

Zgodnie z art. 28 ust. 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a.

Według art. 28 ust. 3 u.s.u.s. całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, zachodzi, gdy: (1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie; (2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2020 r. poz. 1228, z późn. zm.); (3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa; (4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; (4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; (4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym; (4c) ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe; (5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję; (6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Wyliczenie zawarte w tym przepisie ma charakter wyczerpujący. Stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, że ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. Dopiero zaistnienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie, daje potencjalną możliwość umorzenia powstałego wobec ZUS zadłużenia (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 5 listopada 2007 r., sygn. akt V SA/Wa 1231/07). Zasadą jest więc, że składki na ubezpieczenie społeczne mogą być umarzane w całości lub w części tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 1-3 u.s.u.s.). Jednakże w odniesieniu do ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek odmiennie unormowano podstawę i przesłanki umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. W myśl art. 28 ust. 3a u.s.u.s. należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. W art. 28 ust. 3b u.s.u.s. zawierającym delegację ustawową dla ministra właściwego do spraw zabezpieczenia społecznego do określenia w drodze rozporządzenia szczegółowych zasad umarzania takich należności ustawodawca doprecyzował, że przy określaniu przesłanek mających uzasadniać umorzenie, należy wziąć pod uwagę ważny interes osoby zobowiązanej do opłacenia należności z tytułu składek oraz stan finansów ubezpieczeń społecznych. Z art. 28 ust. 3b u.s.u.s., który dotyczy umorzenia składek ubezpieczonych będących jednocześnie ich płatnikami, wynika, że dla oceny, czy przypadek jest uzasadniony należy brać pod uwagę z jednej strony ważny interes osoby zobowiązanej, a z drugiej strony stan finansów ubezpieczeń społecznych (por. wyrok NSA z 20 marca 2007 r., sygn. akt II GSK 345/06).

Z tego powodu w myśl §3 ust. 1 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. przewidziano, że ZUS może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: (1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; (2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; (3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Niewątpliwie zatem do płatników składek na ubezpieczenie społeczne zalicza się przedsiębiorców prowadzących działalność gospodarczą zobowiązanych do opłacenia składek na swoje ubezpieczenie społeczne. W orzecznictwie podkreśla się, że przy umarzaniu nieopłaconych przez nich należności nie stosuje się wymogu zaistnienia precyzyjnie określonych przesłanek całkowitej nieściągalności, lecz zawsze ocenia się niebezpieczeństwo powstania zbyt ciężkich skutków dla zobowiązanego i jego rodziny po ewentualnym opłaceniu należności, z uwzględnieniem jego stanu majątkowego i sytuacji rodzinnej (por. wyroki NSA: z 21 maja 2009 r., sygn. akt II GSK 1045/08; z 21 stycznia 2009 r., sygn. akt II GSK 650/08; z 25 sierpnia 2010 r., sygn. akt II GSK 724/09; z 19 lutego 2015 r., sygn. akt II GSK 2366/13; z 9 kwietnia 2015 r., sygn. akt II GSK 406/14).

Badając kwestię legalności kontrolowanego rozstrzygnięcia ZUS należy zaznaczyć, że zapadło ono w ramach tzw. uznania administracyjnego, charakteryzującego się tym, że organ administracji publicznej ma możliwość wyboru pozytywnego bądź negatywnego załatwienia wniosku strony ubiegającej się o umorzenie należności. Powyższe wynika z dyspozycji art. 28 ust. 1 u.s.u.s. określającej, że należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez organ. Użyty w tym przepisie zwrot "mogą być umarzane", podobnie zresztą jak i w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. przesądza o uznaniowym charakterze takiej decyzji. Stwierdzenie przez ustawodawcę, że organ może umorzyć należności nie oznacza jednak dowolności w jego postępowaniu. ZUS przy wydawaniu takiej decyzji obowiązany jest do rzetelnej analizy i oceny wszystkich okoliczności sprawy w celu stwierdzenia, czy zostały spełnione określone w przepisach przesłanki. Wybór kierunku rozstrzygnięcia powinien wynikać z rozważenia wszystkich okoliczności faktycznych sprawy.

Rozstrzygnięcie to nie może mieć jednak charakteru dowolnego, lecz musi być wynikiem wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy zgodnie z art. 7 k.p.a., wszechstronnego zebrania oraz rozpatrzenia w sposób wyczerpujący materiału dowodowego (art. 77 §1 k.p.a.) oraz jego oceny (art. 80 k.p.a.), co powinno znaleźć wyraz w uzasadnieniu decyzji odpowiadającym wymogom art. 107 §3 k.p.a. Dowolność tę wyklucza również brzmienie art. 6 k.p.a., w myśl którego, organy administracji publicznej działają na podstawie przepisów prawa. W przypadkach, kiedy ustawodawca daje organowi możliwość rozstrzygnięcia sprawy na zasadzie uznania administracyjnego, sądowa kontrola jego decyzji dotyczy zarówno wykładni prawa materialnego, jak i właściwego przeprowadzenia postępowania dowodowego, uwzględniającego - wynikające z przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego - reguły dowodzenia, kompletność materiału dowodowego oraz jego ocenę. Trafnie przyjmuje Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy (wyrok z 15 września 2015 r., sygn. akt I SA/Bd 405/15), że w szczególności decyzje odmowne (negatywne) dla wnioskodawcy powinny być przekonująco i jasno uzasadnione, zarówno co do faktów, jak i co do prawa, tak aby nie było wątpliwości, że wszystkie okoliczności istotne dla sprawy zostały głęboko rozważone i ocenione, a ostateczne rozstrzygnięcie jest ich logiczną konsekwencją. Z decyzji musi zatem wynikać m.in., że organ nie pozostawił poza swoimi rozważaniami argumentów podnoszonych przez stronę, nie pominął istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy dowodów lub nie dokonał ich oceny wbrew zasadom logiki lub doświadczenia życiowego. Sąd orzekający w niniejszej sprawie w pełni podziela również pogląd wyrażony przez WSA w Warszawie w wyroku z 30 stycznia 2008 r., sygn. akt V SA/Wa 2495/07, w którym stwierdzono: "Fakultatywny charakter umorzenia nie uzasadnia odstąpienia od prowadzenia postępowania dowodowego oraz braku ustosunkowania się do zarzutów strony. W orzecznictwie nie budzi wątpliwości, że przy wydawaniu tego rodzaju decyzji organ jest zobowiązany do rzetelnej i wnikliwej analizy wszelkich okoliczności sprawy, w celu stwierdzenia, czy zostały spełnione określone w przepisach przesłanki. Dopiero przeprowadzona w ten sposób analiza stanu faktycznego sprawy stanowi materiał będący podstawą do wydania decyzji o charakterze uznaniowym". Jedną z kluczowych zasad postępowania administracyjnego jest zasada prawdy obiektywnej, z której wynika obowiązek organu administracji publicznej wyczerpującego zbadania wszystkich okoliczności faktycznych związanych z określoną sprawą, aby w ten sposób zrekonstruować stan faktyczny będący podstawą do trafnego zastosowania przepisów prawa. Zgodnie z art. 77 §1 k.p.a. organ obowiązany jest do podejmowania wszelkich kroków dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, zebrania i w sposób wyczerpujący rozpatrzenia całego materiału dowodowego. Ustalając zatem stan faktyczny sprawy w toku postępowania dowodowego i następnie porównując ten stan do hipotezy normy zezwalającej na umorzenie należności organ jest związany wskazanymi powyżej zasadami określonymi w Kodeksie postępowania administracyjnego oraz regułami logiki (por. wyrok WSA w Łodzi z 30 stycznia 2019 r., sygn. akt III SA/Łd 930/18).

W sprawach dotyczących umorzenia składek konieczne jest także stosowanie zasady zawartej w art. 7 k.p.a. in fine, ustanawiającej obowiązek uwzględnienia przy orzekaniu zarówno interesu społecznego, jak i słusznego interesu obywatela. Zatem w sprawach dotyczących umorzenia składek interes społeczny nie może być rozumiany wąsko, wyłącznie jako dbałość o finanse ubezpieczeń społecznych (por. wyrok NSA z 21 lutego 2007 r., II GSK 301/06). Użyty w art. 28 ust. 1 i ust. 3a zwrot "składki mogą być umarzane" w sytuacjach określonych w tych przepisach należy rozumieć jako sprecyzowanie uprawnienia ZUS do umorzenia składek, z którego wynika przede wszystkim, że w innych sytuacjach Zakład nie ma prawa składek umarzać. Jednak ustalenie istnienia przesłanek umorzenia określonych w ustawie lub rozporządzeniu nie pozwala na podjęcie decyzji odmownej z powołaniem się wyłącznie na uznanie administracyjne, bowiem każde takie rozstrzygnięcie podjęte bez wnikliwej analizy obu omawianych interesów będzie naruszać art. 7 k.p.a. (por. wyrok NSA z 8 września 2015 r., II GSK 1807/14). Naczelny Sąd Administracyjny wielokrotnie wyjaśniał, że interes publiczny nie powinien być rozumiany jako sprzeczny z interesem obywatela. Sytuacja, w której zapłata zaległości powoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego, pozbawionego możliwości zaspakajania swoich niezbędnych potrzeb materialnych, do środków pomocy państwa nie jest bowiem zgodna z interesem tego obywatela, jednocześnie nie jest również zgodna z interesem publicznym (por. wyroki NSA z 21 maja 2009 r., sygn. akt II GSK 1045/08; z 8 lipca 2015 r., sygn. akt II GSK 1502/14). Jeżeli z ustalonych okoliczności wynika, że opłacenie należności z tytułu składek pociągnęłoby zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności pozbawiłoby go i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, brak jest podstaw do wydania decyzji o odmowie umorzenia składek (por. wyrok NSA z 26 stycznia 2010 r., sygn. akt II GSK 349/09).

Uwzględniając dotychczasowe rozważania, na wstępie wymaga wyjaśnienia, że w przedmiotowej sprawie (co nie jest kwestionowane) nie zachodzą przesłanki określone w art. 28 ust. 3 pkt 1-4c u.s.u.s., co znalazło swój wyraz w zaskarżonym rozstrzygnięciu (s. 6-7).

O wadliwości zaskarżonej decyzji przesądziły następujące przesłanki:

- organ odwoławczy w zaskarżonym rozstrzygnięciu pominął całkowicie kwestię przedawnienia należności z tytułu nieopłaconych przez stronę składek, chociaż część z nich dotyczy, np. okresu: (-) listopad-grudzień 2010 r. (na ubezpieczenie zdrowotne), czy też (-) październik-grudzień 2011 r. (na ubezpieczenie społeczne i ubezpieczenie zdrowotne). Dotyczą też okresu styczeń 2013 r. – sierpień 2019 r. (na ubezpieczenie społeczne i ubezpieczenie zdrowotne i n Fundusz Pracy). Są też okresy składkowe z roku 2020 i 2021. Jedyne wyjaśnienie w tym zakresie znajduje się w rozstrzygnięciu I instancyjnym (s. 5-6). Organ I instancji wskazał lakonicznie, że nie doszło do przedawnienia należności z tytułu składek skarżącego gdyż całość zadłużenia objęta jest czynnym postępowaniem egzekucyjnym, które sukcesywnie wszczynano po uprawomocnieniu się decyzji wymiarowych (za okres: listopad 2010 r.; październik 2011 r.; styczeń-maj 2013 r., czerwiec-listopad 2013 r.; grudzień 2013 r. – lipiec 2014 r.; sierpień-październik 2014 r.; listopad 2014 r. – styczeń 2015 r.; luty-kwiecień 2015 r., maj 2015 r., czerwiec 2015 r., lipiec 2015 r., sierpień 2015 r., wrzesień 2015 r., października 2015 r., listopad 2015 r., grudzień 2015 r.; styczeń 2016 r., luty 2016 r., marzec 2016 r.) oraz doręczeniu upomnień (za okres: listopad 2010 r.; kwiecień, maj, czerwiec, lipiec-sierpień, wrzesień, październik-listopad i grudzień 2016 r.; marzec-kwiecień, maj-czerwiec, lipiec, sierpień-wrzesień, październik, listopad, grudzień 2017 r.; luty-marzec, kwiecień-maj 2018 r.) i za poszczególne okresy zadłużenia.

W pierwszej kolejności należy zauważyć, że okoliczności wskazane w poprzednim akapicie, na które powołuje się Zakład są nieweryfikowalne, gdyż akta sprawy nie zawierają żadnej dokumentacji w tym zakresie, a w odniesieniu do rzekomo prowadzonego postępowania egzekucyjnego w aktach sprawy znajduje się jedynie przez nikogo nie poświadczony dokument zat. "Informacja o prowadzonym postępowaniu egzekucyjnym" (k. 60-66 akt sprawy). Należy również zauważyć, że "upomnienia" nie można uznać za pierwszą czynność egzekucyjną skutkującą zawieszeniem biegu terminu przedawnienia należności składkowych, o której jest mowa w art. 24 ust. 5b u.s.u.s. Jak wskazał bowiem NSA w wyroku z 9 lutego 2022 r., sygn. akt I GSK 1210/21: "Przez pierwszą czynność zmierzającą do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której mowa w art. 24 ust. 5b u.s.u.s., należy rozumieć czynność zmierzającą bezpośrednio do wyegzekwowania zobowiązania, realizowaną w toku egzekucji, a zatem może to być wystawienie tytułu wykonawczego, dokonanie zajęcia, np. rachunku bankowego, czyli dokonanie stricte czynności egzekucyjnych. Wystawienia i doręczenia upomnienia (art. 15 u.p.e.a.) nie można zatem uznać za pierwszą czynność egzekucyjną skutkującą zawieszeniem biegu terminu przedawnienia należności składkowych." (też wyrok WSA w Gorzowie Wielkopolskim z 21 października 2021 r., sygn. akt II SA/Go 813/21).

Odnośnie zawieszenia biegu terminu przedawnienia należności z tytułu nieopłaconych przez skarżącego składek organ odwoławczy nie wyjaśnił w podjętym rozstrzygnięciu (wcześniej nie zrobił tego również organ I instancji) także i tego, czy i jaki wpływ na bieg terminu przedawnienia miała nowelizacja z 1 stycznia 2012 r. (art. 11 pkt 1 lit. a ustawy z 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców - Dz.U. z 2011, Nr 232, poz. 1378), która skróciła okres przedawnienia należności z tytułu składek z 10 do 5 lat. O tyle jest to istotne, że część zaległości obejmuje okresy jeszcze sprzed nowelizacji, tj. z 2010 r. i 2011 r.;

- podnoszona przez organ okoliczność rzekomego spadku, który miał otrzymać skarżący, po pierwsze jest kwestią przyszłą i niepewną. Organ nie wykazał bowiem, że sprawy spadkowe zostały w jakikolwiek sposób uregulowane i jaki ma to wpływ na przedmiot niniejszej sprawy. Po drugie jedyna informacja dotycząca tego spadku pochodzi od Naczelnika Urzędu Skarbowego w B., który w postanowieniach w sprawie umorzenia postępowania egzekucyjnego z tytułu zaległości podatkowych w podatku VAT i CIT zawarł stwierdzenie, że: "Ustaliliśmy, że zobowiązany otrzymał 26.08.2019 r. spadek po zmarłej matce, obejmujący udział wynoszący ¼ w połowie nieruchomości.". Okoliczność ta nie znajduje jednak potwierdzenia w zgromadzonym materiale dowodowym, gdyż nie została w żaden sposób sprawdzona i udokumentowana, a co za tym idzie jest nieweryfikowalna. O tyle jest to istotne, że organ z tej okoliczności uczynił jedną z ważniejszych podstaw do wydania odmownej decyzji w przedmiotowej sprawie;

- Zakład jedynie lakonicznie odniósł się do przesłanki wynikającej z art. 28 ust. 3 pkt 5 w zw. z art. 28 ust. 2 u.p.e.a. wskazując jedynie, że nie ma ona w sprawie zastosowania, gdyż oprócz umorzenia przez organ podatkowy postępowania egzekucyjnego prowadzonego wobec strony wymagane jest jeszcze stwierdzenie braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję. Wskazała też, że nadal prowadzona jest egzekucja przez Dyrektora Oddziału ZUS w Olsztynie, nie wyczerpano też okresu przymusowego dochodzenia należności, a strona w każdej chwili może wznowić działalność gospodarczą. Na wstępie należy wskazać, że oprócz okoliczności umorzenia postępowania egzekucyjnego przez organ podatkowy pozostałe okoliczności, na które powołuje się organ II instancji są nieweryfikowalne, gdyż nie mają oparcia w aktach sprawy. Ponadto z postanowień NUS w B. (k. 69-71 akt sprawy) wynika, m. in. że: - (-) "W wyniku przeprowadzonego postępowania egzekucyjnego stwierdziliśmy brak możliwości ściągnięcia dochodzonych należności."; (-) jest osobą bezrobotną, utrzymuje się wraz żoną z zasiłków z pomocy społecznej; "Nie posiadają ruchomości, z których możliwe byłoby przeprowadzenie skutecznej egzekucji. Wyposażenie mieszkania jest podstawowe, stare, bez wartości handlowej."; "Zobowiązany nie figuruje jako właściciel żadnego pojazdu."; "Z Centralnej Bazy Ksiąg Wieczystych wynika, że zobowiązany nie posiada nieruchomości. (...) Nie ustaliliśmy innego majątku, wierzytelności oraz praw majątkowych pozwalających na dalsze prowadzenie skutecznego postępowania egzekucyjnego.", czy też w podsumowaniu każdego z trzech postanowień, że: "(...) dalsze prowadzenie postępowania egzekucyjnego jest niecelowe.". W wyroku WSA w Łodzi z 25 lipca 2023 r., sygn. akt III SA/Łd 103/23 sąd ten wyraził pogląd, że: "Dla przyjęcia niezaistnienia całkowitej nieściągalności nie może być przesądzającym fakt, że w dacie wydania decyzji postępowanie egzekucyjne przeciw stronie skarżącej było w toku.". Argumentu tego nie powiązano bowiem z realną możliwością wyegzekwowania należności z majątku skarżącego. To samo tyczy się pozostałych okoliczności, na które powołuje się Zakład. Ponadto należy zauważyć, że przesłanka całkowitej nieściągalności zachodzi wówczas, gdy naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdzi brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję, na co jak wykazano wcześniej organ podatkowy wyraźnie wskazał. Fakt ten musi być ustalony uprzednio, w toku postępowania egzekucyjnego, nie można zaś okoliczności tej dowodzić w toku niniejszego postępowania administracyjnego o umorzenie zaległości (por. wyrok WSA w Krakowie z 13 kwietnia 2023 r., sygn. akt I SA/Kr 787/22). Należy też wskazać, że ustawodawca nie posługuje się w treści art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s. dodatkową przesłanką w postaci trwałości tego stanu rzeczy (por. wyrok WSA w Lublinie z 24 lutego 2023 r., sygn. akt I SA/Lu 26/23). W konsekwencji rozważania organu II instancji dotyczące tymczasowości braku majątku skarżącego wykraczają poza literalne brzmienie art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s., a tym samym są pozbawione podstaw prawnych. Zwraca uwagę również to, że rozstrzygnięcia te (postanowienia ws. umorzenia postępowania egzekucyjnego przez organ podatkowy) zapadły w zbliżonym okresie do daty wydania zaskarżonej decyzji.

Ponadto, zdaniem sądu tak zdawkowe uzasadnienie nie wystąpienia przesłanki opisanej w art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s. nie spełnia standardów wyczerpującego i jasnego uzasadnienia decyzji;

- sąd nie doszukał się też w zaskarżonym rozstrzygnięciu szczegółowych motywów niezastosowania w sprawie przesłanki wynikającej z art. 28 ust. 3 pkt 6 w zw. z art. 28 ust. 2 u.p.e.a. Z uzasadnienia (dla poparcia przyjętego stanowiska) wynika jedynie (podobnie jak w przypadku przesłanki opisanej w art. 28 ust. 3 pkt 5 u.p.e.a.), że nie jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne ponieważ Dyrektor Oddziału ZUS w Olsztynie prowadzi wobec strony egzekucję, w ramach której dokonał zajęcia rachunków bankowych w dwóch bankach. Ponadto skarżący w każdej chwili może wznowić działalność gospodarczą. Tymczasem (oprócz tych ogólników, które mają przekonać, że nie jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne) w aktach sprawy znajdują się trzy umorzenia postępowania egzekucyjnego organu podatkowego (k. 69-71 akt sprawy) oparte na tożsamej przesłance wynikającej z art. 59 §2 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (z którego wynika, że postępowanie egzekucyjne może być umorzone w przypadku stwierdzenia, że w postępowaniu egzekucyjnym dotyczącym należności pieniężnej nie uzyska się kwoty przewyższającej wydatki egzekucyjne) - gdzie organ w podsumowaniu każdego z nich wyraźnie stwierdził, że: "(...) dalsze prowadzenie postępowania egzekucyjnego jest niecelowe.". Na gruncie art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. jednolicie przyjmuje się, że to Zakład ma obowiązek samodzielnie ocenić przesłankę całkowitej nieściągalności w nim opisaną, porównując spodziewane koszty egzekucji (obliczane w części w proporcji do egzekwowanych kwot) z posiadanymi informacjami o nadającym się do egzekucji majątku. Dokonując samodzielnej oceny ZUS winien mieć na uwadze, czy majątek zobowiązanego nadaje się w ogóle do egzekucji, jak również czy postępowanie egzekucyjne nie spowoduje trudności finansowej i życiowej zobowiązanego i jego rodziny (por. wyrok NSA z 16 lutego 2022 r., sygn. akt I GSK 1237/21). Przy ocenie tej należy mieć też na względzie nie tyle fakt prowadzenia postępowania egzekucyjnego, co jego efektywność i przewidywane rezultaty. Zakład winien zatem (czego w tej sprawie nie zrobił) po pierwsze rozważyć, w jakiej potencjalnej kwocie możliwe jest uzyskanie środków, po wtóre winien oszacować wydatki egzekucyjne. Następnie winien zestawić te kwoty ze sobą i wyciągnąć stosowne wnioski (por. wyrok. WSA we Wrocławiu z 11 maja 2023 r., sygn. akt III SA/Wr 567/21). Wymaga również zauważenia, że przesłanki, na które powołuje się organ są nieweryfikowalne, gdyż nie znajdują potwierdzenia w materiale dowodowym zgromadzonym w sprawie. Ponadto, zdaniem sądu tak zdawkowe uzasadnienie nie wystąpienia przesłanki opisanej w art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. nie spełnia standardów wyczerpującego i jasnego uzasadnienia decyzji;

- z akt sprawy wynika też, że strona na dzień wydania zaskarżonego rozstrzygnięcia: (-objęta jest wraz z żoną pomocą społeczną i żyją z zasiłku okresowego w wysokości 600,00 zł miesięcznie (k. 2, 6 i 23 akt sprawy), (-) nie pracuje – działalność gospodarcza zawieszona, (-) nie posiada majątku ruchomego ani nieruchomego, (-) jest osobą schorowaną, (-) stałe miesięczne wydatki (oprócz zakupu wyżywienia i odzieży) wynoszą 660,00 zł, (-) organ podatkowy wydał trzy postanowienia w sprawie umorzenia postępowań egzekucyjnych dotyczących zobowiązań podatkowych w podatku VAT i PIT. Zważywszy na te ustalenia w ocenie sądu ZUS nie wykazał w zaskarżonej decyzji, że strona jest w stanie opłacić należności i nie pociągnie to za sobą zbyt ciężkich skutków dla niej i jej rodziny. Oprócz ogólników w niej wskazanych, Zakład nie wyjaśnił szczegółowo dlaczego uważa, że w sytuacji finansowej zobowiązanego spłata należności nie pozbawi go możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Trudno więc uznać, że organ bezsprzecznie wykazał, że w sprawie nie zachodzi przesłanka opisana w §3 ust. 1 pkt 1-3 rozporządzenia z 31 lipca 2003 r. W kontekście wyważenia interesu społecznego i interesu indywidualnego skarżącego oraz faktu, że strona wraz z małżonką korzystają z pomocy społecznej na uwagę zasługuje wyrok WSA we Wrocławiu z 28 czerwca 2023 r., sygn. akt III SA/Wr 279/22, z którego wynika, że: "Interes publiczny nie powinien być rozumiany jako sprzeczny z interesem obywatela. Sytuacja, w której zapłata zaległości powoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego, pozbawionego możliwości zaspakajania swoich niezbędnych potrzeb materialnych, do środków pomocy państwa nie jest bowiem zgodna z interesem tego obywatela, jednocześnie nie jest również zgodna z interesem publicznym.". ZUS nie wykazał też (a przynajmniej akta tego nie potwierdzają), że w sprawie w ogóle istnieją jakiekolwiek potencjalne i realne możliwości pozyskania od skarżącego środków finansowych. Tymczasem jego obowiązkiem było (przed podjęciem decyzji w sprawie) dokonanie szczegółowej oceny możliwości płatniczych strony w aspekcie realnych i faktycznych możliwości spłaty zadłużenia bez zagrożenia jej egzystencji oraz uwzględniając wiek strony, fakt zawieszenia przez niego zasadniczej aktywności zawodowej i możliwości jej odwieszenia, szczególnie w kontekście wskazywanego złego stanu zdrowia. Już pobieżna analiza wydatków skarżącego (oparta na przedłożonych rachunkach – k. 17, 47, 48, 53 akt sprawy) pokazuje, że przekraczają one kwotę 660,00 zł, która wynika ze złożonego oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym. A należy podkreślić, że ustawodawca po to stworzył możliwość umarzania należności składkowych (także ściągalnych), aby umożliwić egzystencję osobom zadłużonym, zapewnić ich powrót do normalnego życia oraz terminowe regulowanie zobowiązań bez konieczności ubiegania się o pomoc społeczną i popadania w spiralę zadłużeń (por. wyrok WSA w Łodzi z 10 sierpnia 2022 r., sygn. akt III SA/Łd 953/21). Istotne jest również to, że dochody miesięczne gospodarstwa domowego strony znajdują się poniżej minimum egzystencji, które jak wskazał sam Zakład wynosiło dla dwuosobowej rodziny 1.338,25 zł. To już pokazuje, że spłata długu z tytułu należnych składek w aktualnej sytuacji finansowej jest niemożliwa i musiałaby nastąpić kosztem wydatków bytowych strony i jej małżonki. Trudno też uznać, że opierając się na potencjalnych możliwościach (strona może odwiesić zawieszoną działalność gospodarczą) i nieweryfikowalnych okolicznościach (np. o prowadzonym postępowaniu egzekucyjnym, czy też otrzymanym przez stronę spadku, czy w końcu tego, że zła sytuacja finansowa jest wynikiem biernej postawy skarżącego i jego żony) oraz partycypowaniu w spłacie należności z tytułu nieopłaconych składek dzieci zobowiązanego w konfrontacji z pozostałym materiałem dowodowym (opisanym szczegółowo wcześniej) - organ wykazał, że w sprawie nie miała zastosowania przesłanka opisana w §3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia z 31 lipca 2003 r. Na uwagę w tym miejscu zasługuje wyrok WSA w Bydgoszczy z 29 marca 2022 r., sygn. akt I SA/Bd 117/22, z którego wynika, że: "Nie można ustalać istnienia przesłanki z §3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia z 31 lipca 2003 r. (...), tj. czy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, w oparciu o okoliczności (...) które mogą potencjalnie wystąpić w przyszłości i umożliwić spłatę zaległości w ratach, co wiązałoby się ze spłatą zaległości przez kilkadziesiąt lat (...).". Jak wynika zatem z uzasadnienia zaskarżonej decyzji, Zakład nie dokonał szczegółowej analizy sytuacji rodzinnej i materialnej skarżącego (również jego synów i córki, od których wymaga ponoszenia wydatków), poprzestając jedynie na wskazaniu kwoty, którą dysponuje miesięcznie rodzina strony, a która nie zabezpiecza tej rodzinie nawet minimum egzystencji. Co istotne też organ sam wskazał, że: "(..) Zakład (...) nie kwestionuje możliwego negatywnego wpływu obowiązku uregulowania zaległości na Pana sytuację bytową, ale jest to niewystarczające do umorzenia." (s. 24 zaskarżonej decyzji);

- z ustaleń Zakładu (choć nie mają one potwierdzenia w aktach sprawy) wynika, że strona jest właścicielem samochodu osobowego Ford [...] z 1996 r. (s. 4 decyzji). Tymczasem z postanowień organu podatkowego w sprawie umorzenia postępowania egzekucyjnego (k. 69-71 akt sprawy) wynika, że: "(...) pojazd został sprzedany 6 lat temu.";

- w kontekście złego stanu zdrowia i wystąpienia przesłanki wynikającej z §3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia z 31 lipca 2003 r. organ II instancji na s. 10 zaskarżonego rozstrzygnięcia powołuje się na dokumentację, która nie ma odzwierciedlenia w zgromadzonym materiale dowodowym. Brak jest np.: oświadczenia strony złożonego w RON, wyników badań skarżącego, zaświadczenia z placówki medycznej z 14 lutego 2023 r. O tyle jest to istotne, że Zakład w odniesieniu do tej okoliczności wskazuje w decyzji, że tylko choroba uniemożliwiająca pracę (potwierdzona stosownym dokumentem) daje możliwość zastosowania przesłanki opisanej w §3 ust. 1 pkt 3 ww. rozporządzenia. To powoduje, że trudno uznać za prawidłowo uzasadniony, brak wystąpienia przesłanki opisane w tym przepisie. Jest to bowiem nieweryfikowalne w oparciu o przedłożone sądowi akta sprawy. Oceniając zasadność stanowiska Zakładu należy też wskazać, że z normatywnej zasady, że należności z tytułu składek mogą być umarzane, wynika, że obowiązkiem organu jest - niezależnie od tego czy podejmuje pozytywną albo negatywną decyzję w tym przedmiocie - dokładnie przeanalizować sytuację zdrowotną strony oraz wyjaśnić na czym opiera się prognoza (założenie), że zaległe składki zostaną w przyszłości uregulowane (bądź nie) mimo złego stanu zdrowia skarżącego (wskazana w skardze: nieuleczalna i postępująca choroba neurologiczna oraz choroby kardiologiczne). W sytuacji, kiedy organ odmawia umorzenia należności, to jego obowiązkiem jest wskazać wyraźnie, co jest podstawą prognozy, że należność będzie przez zobowiązanego uregulowana w dalszej lub bliższej perspektywie mimo wskazywanych przez stronę (oprócz innych, opisanych wcześniej) okoliczności zdrowotnych. Wyjaśnienia w tym zakresie są niezbędne, nie tylko z uwagi na konstrukcję §3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia z 31 lipca 2003 r., ale również ze względu na wymagania stawiane przez przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego (określone w art. 7, art. 77 §1 oraz art. 80). Na obecnym etapie postępowania organ nie może też przesądzać, jaka będzie sytuacja zdrowotna czy też materialna skarżącego i jego rodziny w przyszłości. ZUS zobowiązany jest do zbadania sytuacji skarżącego na dzień złożenia wniosku i w toku prowadzonego postępowania administracyjnego. Nie może w decyzji opierać się na swoich rokowaniach (bardzo optymistycznych) na przyszłość ponieważ nie znajdują one oparcia w materiale dowodowym, a tylko taki może być podstawą wydania rozstrzygnięcia zgodnie z treścią art. 107 §3 k.p.a.

W świetle dotychczasowych wywodów, aby rozstrzygnąć przedmiotową sprawę sąd musiałby najpierw ustalić jej stan faktyczny, a następnie dokonać jego subsumpcji pod mający zastosowanie w sprawie przepis art. 28 u.s.u.s. oraz §3 ust. 1 pkt 1-3 rozporządzenia z 31 lipca 2003 r. Przyjęty na tle wykładni tych przepisów pogląd musiałby też zostać połączony ze stosowną argumentacją, co nie jest rolą sądu. Sąd administracyjny nie zastępuje w orzekaniu organów administracyjnych, a jedynie kontroluje zaskarżoną przez stronę decyzję pod względem jej zgodności z prawem. W przypadku ustalenia, że narusza ona prawo - uchyla ją, podając tego przyczyny. Sąd nie jest też władny do umorzenia należności z tytułu składek.

Z tych względów sąd ocenił kontrolowaną decyzję za wadliwą, wydaną przedwcześnie, z naruszeniem wymienionych powyżej przepisów postępowania oraz przepisów prawa materialnego, które to naruszenie miało istotny wpływ na wynik sprawy. Dokonane bowiem przez ZUS ustalenia stanu faktycznego sprawy nie były wystarczające do podjęcia prawidłowego rozstrzygnięcia i uniemożliwiały tym samym pełną jego sądową kontrolę.

Rozpatrując ponownie sprawę Zakład uwzględni przedstawioną wyżej ocenę prawną i dokona prawidłowo udokumentowanych, czytelnych oraz niezbędnych dla rozstrzygnięcia sprawy ustaleń dotyczących stanu faktycznego, poddając zgromadzony materiał dowodowy wszechstronnej analizie i ocenie bądź uzupełniając go w razie konieczności. W szczególności organ winien powtórnie ocenić czy uwzględniając stan majątkowy i sytuację rodzinną oraz stan zdrowia strona jest (nie jest) w stanie uiścić ciążące na niej należności, bez spowodowania ciężkich skutków dla siebie i swojej rodziny. Realizując powyższe Zakład jeszcze raz powinien też wziąć wzgląd na przesłanki określone w art. 28 ust. 3 pkt 5 i 6 u.s.u.s. oraz w §3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia z 31 lipca 2003 r.

Z uwagi na powyższe na podstawie art. 145 §1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji.

Orzeczenia, których sygnatury przywołano w uzasadnieniu dostępne są na stronie internetowej orzeczeń sądów administracyjnych: http://orzeczenia.nsa.gov.pl.