Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 540/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2024-07-10 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: Art. 7, 77, 80, 107  par. 3
journal: Dz.U. 2023 poz 775
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Janusz Kasprzycki Sędziowie Sędzia WSA Katarzyna Marasek-Zybura Asesor WSA Ewelina Dziuban (spr.) Protokolant specjalista Renata Nowak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 lipca 2024 r. sprawy ze skargi W. K. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 27 lutego 2024 r., nr 387/2024 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek I. uchyla zaskarżoną decyzję, II. zasądza od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz skarżącego W. K. 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Zakład Ubezpieczeń Społecznych (dalej: ZUS lub organ ) decyzją z dnia 27 lutego 2024 r. nr 387/2024, odmówił umorzenia W. K. (dalej: skarżący) należności z tytułu składek za osobę prowadzącą działalność będącą jednocześnie płatnikiem tych składek w łącznej kwocie 32.202,95 zł, w tym na:

- ubezpieczenia społeczne za okres 02, 08 - 12/2012 r., 02/2013 r. - 01/2014 r.

w łącznej kwocie 21.669,50 zł z tytułu: składek - 10.722,50 zł, odsetek - 10.871,00 zł, kosztów upomnienia - 76,00 zł,

- ubezpieczenie zdrowotne za okres 08 - 12/2012 r., 02/2013 r. - 01/2014 r.

w łącznej kwocie 8.960,38 zł z tytułu: składek - 4.422,18 zł, odsetek - 4.471,00 zł, kosztów upomnienia - 67, 20 zł.

- Fundusz Pracy za okres 08 - 12/2012 r, 02 -06, 08 -11/2013 r., 01/2014 r. w łącznej kwocie 1.573,49 zł z tytułu: składek-750,89 zł, odsetek - 767,00 zł, kosztów upomnienia - 55,60 zł. Odsetki naliczono na dzień wpływu wniosku.

W podstawie prawnej rozstrzygnięcia wskazano art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 28 ust. 3a i art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1230), zwanej dalej "u.s.u.s." lub "ustawą", § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365), zwanego dalej "rozporządzeniem".

W uzasadnieniu organ wskazał, że skarżący we wniosku z 29 grudnia 2023 r. (data wpływu do ZUS) wniósł o umorzenie należności z tytułu składek na podstawie art. 28 ust 3a ustawy. Podniósł, że od jakiegoś czasu leczy się onkologicznie, jest cyklicznie poddawany chemioterapii, przez co nie może podjąć dodatkowej pracy. Skarżący wskazał, że emeryturę przeznacza na opłaty (media, prąd, telefon, internet), jedzenie, leki oraz środki czystości. Nie jest już w stanie opłacić samodzielne kosztów leczenia dlatego w tym zakresie korzysta ze wsparcia najbliższej rodziny. Skarżący poinformował, że nie posiada żadnego majątku, z którego mógłby pokryć powstałe zobowiązania.

Ze zgromadzonego materiału wynika, że skarżący w okresie prowadzenia działalności gospodarczej do 14 stycznia 2014 r. nie wywiązywał się z obowiązku opłacania składek. W ten sposób skarżący został dłużnikiem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, który naliczył odsetki od nieopłaconych w terminie należności.

W oparciu o uregulowania zawarte w art. 24 u.s.u.s. Zakład ustalił, że nie upłynął jeszcze termin, w którym należności mogą być dochodzone.

W świetle powołanego przepisu dochodzone należności ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat, licząc od dnia, w którym składka stała się wymagalna.

W przypadku zaistnienia okoliczności powodujących zawieszenie biegu terminu przedawnienia, po ich ustaniu przedawnienie biegnie dalej. Oznacza to, że pewnego czasu nie wlicza się do okresu przedawnienia, przy czym po zakończeniu okresu zawieszenia, przedawnienie biegnie dalej, z uwzględnieniem okresu pomiędzy rozpoczęciem biegu, a powstaniem przyczyny zawieszenia.

Zgodnie z art. 24 ust 5c ustawy bieg terminu przedawnienia przerywa ogłoszenie upadłości. Po przerwaniu bieg terminu przedawnienia rozpoczyna się na nowo od dnia następującego po dniu uprawomocnienia się postanowienia o zakończeniu postępowania upadłościowego lub jego umorzeniu.

Biorąc pod uwagę powyższe, organ stwierdził, że bieg terminu przedawnienia został przerwany 31 lipca 2014 r. (Postanowienie Sądu Rejonowego w Nowym Sączu o ogłoszeniu upadłości), a pięcioletni bieg terminu przedawnienia należności rozpoczął się od 22 sierpnia 2021 r. (21 sierpnia 2021 r. uprawomocniło się Postanowienie Sądu Rejonowego w Nowym Sączu stwierdzające zakończenie postępowania upadłościowego).

Zgodnie z art. 24 ust 5b ustawy bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od dnia podjęcia pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony, do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego.

Wobec przedmiotowych należności wszczęcie postępowania egzekucyjnego 6 grudnia 2023 r. spowodowało, iż bieg terminu przedawnienia należności uległ zawieszeniu i trwa nadal. Okresu trwania tego postępowania nie uwzględnia się przy obliczaniu terminu przedawnienia.

Z uwagi na powyższe okoliczności ZUS stwierdził, że przedmiotowe należności nie uległy przedawnieniu.

Następnie organ przeszedł do rozważenia kwestii umorzenia należności z uwagi na trudną sytuację finansową, która w przypadku konieczności opłacenia zadłużenia pozbawiłaby skarżącego możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych (o której mowa w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia).

Ustalono, że skarżący pobiera emeryturę w wysokości 2.984,87 zł brutto. Ze świadczenia dokonywane są potrącenia na rzecz zadłużenia (763,05 zł), do wypłaty pozostaje 1.895,00 zł. Zaznaczono przy tym, że egzekucja nie zagrozi egzystencji skarżącego ze względu na ustawowe ograniczenia w egzekucji, które są wyrazem zasady ochrony dłużnika w procesie dochodzenia należności pieniężnych. Jak bowiem wynika z przepisów art. 140 w zw. z art. 139 ustawy z 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, z emerytury mogą być dokonywane potrącenia w wysokości 25% świadczenia, zaś wysokość świadczenia odpowiadająca 50% kwoty najniższej emerytury pozostaje wolna od egzekucji i potrąceń. Oznacza to, że świadczenie emerytalne skarżącego nie będzie mogło być przedmiotem zajęcia w całości, lecz jedynie do kwoty pozwalającej na zapewnienie skarżącemu minimum socjalnego, które nie jest progiem ubóstwa, lecz kategorią socjalną, mierzącą koszty utrzymania gospodarstw domowych, uwzględniającą podstawowe potrzeby bytowo-konsumpcyjne. Wskazano, że minimum socjalne w warunkach cenowych dla III kwartału 2023r. na podstawie notowań cen udostępnionych przez Główny Urząd Statystyczny dla 1- osobowego gospodarstwa emeryckiego wynosi 1.695,66 zł.

Ustalono dalej, że skarżący prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe i ponosi z tego tytułu stałe, miesięczne wydatki związane z utrzymaniem w łącznej wysokości 1.866,00 zł.

W ocenie organu, zadeklarowany przez skarżącego stan materialny uniemożliwia zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych prowadzonego gospodarstwa domowego. Wątpliwość jednak budzi fakt, że zadeklarowane dochody pokrywają wskazane w oświadczeniu wydatki. Dla ZUS nie jest jasne zatem skąd skarżący czerpie środki pozwalające na zakup żywności, środków czystości itp. Skarżący oświadczył, że korzysta z pomocy najbliższej rodziny w opłaceniu wizyt u specjalistów, nie podając przy tym w jakiej wysokości uzyskuje pomoc. Jednocześnie w oświadczeniu zaznaczył, że nie korzysta z żadnych form pomocy. Zdaniem organu, prowadzi to do wniosku, że skarżący nie ujawnił wszystkich źródeł dochodu.

Kolejno podkreślono, że z ustaleń ZUS wynika, że pod tym samym co skarżący adresem, zameldowana jest żona skarżącego oraz młodszy syn M. Wytknięto skarżącemu brak wskazania czy ww. osoby partycypują w kosztach utrzymania domu.

Powołując się na bardzo trudna sytuację finansową skarżący jednocześnie oświadczył, że nie korzysta z żadnych form pomocy skierowanych do osób znajdujących się w niedostatku, co oznacza, że ma możliwość zaspakajania niezbędnych potrzeb życiowych bez wsparcia instytucji socjalnych. Okoliczności tej nie należy traktować jako przesłanki kluczowej dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy, jednakże dla Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w sprawie o umorzenie należności mogłaby stanowić dowód trwałego, ciężkiego lub wyjątkowego charakteru wskazanych przez skarżącego trudności.

W związku z brakiem pełnej informacji o dochodach gospodarstwa domowego, ZUS uznał, że nie ma możliwości przeprowadzenia rzetelnej analizy sytuacji finansowej i materialnej skarżącego. Zatem, w ocenie organu, nie można stwierdzić, że spłata zobowiązań pozbawi skarżącego możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych.

Wskazano, że obowiązek wskazania wszelkich trudności i ponoszonych kosztów należy do wnioskodawcy, który powinien sam określić wszystkie okoliczności, na podstawie których ZUS mógłby uznać wniosek o umorzenie należności z tytułu składek za zasadny i udokumentować je. Przepis § 3 ust. 1 rozporządzenia, zgodnie z którym organ może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny stanowi wprost, że to zobowiązany ma wykazać spełnienie przesłanek do umorzenia, to znaczy, że w tym zakresie ciężar dowodu spoczywa właśnie na nim.

Organ zaakcentował także, że niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych powinna być brana pod uwagę przy umarzaniu zaległości, jeśli wynika ona z przyczyn niezależnych, obiektywnych, którym strona nie jest w stanie się przeciwstawić, mimo podjętego w tym kierunku wysiłku. Umorzenie należności w tej sprawie byłoby wsparciem socjalnym, a nie taki charakter mają przepisy regulujące umorzenie należności z tytułu składek. Fakt opłacania składek nie jest okolicznością nadzwyczajną, a spełnieniem obowiązku wynikającego z przepisów prawa, natomiast umorzenie zaległości nie może być traktowane jako kredytowanie zobowiązanego. Nie można zatem stwierdzić podstaw do umorzenia należności z tytułu składek na podstawie § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia.

Zaznaczono też, że przesłanka wskazana w § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia nie ma w przypadku skarżącego zastosowania. Zgromadzone dowody w trakcie toczącego się postępowania nie wskazują na to, że zadłużenie powstało na skutek nadzwyczajnych zdarzeń losowych, natomiast było wynikiem nie opłacania w ustawowym terminie płatności składek.

Odnosząc się do choroby skarżącego, organ wskazał, że może ona stanowić przesłankę umorzenia należności z tytułu składek tylko wtedy, gdy pozbawia dłużnika możliwości uzyskiwania dochodu niezbędnego do opłacenia należności. Powyższe nie ma zastosowania w przypadku skarżącego, bowiem pobiera on emeryturę, a zatem ma stałe źródło dochodu. W tej sprawie nie zachodzą też przesłanki do zastosowania umorzenia należności wskazane w § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia.

W skardze wniesionej od powyższej decyzji zarzucono:

- naruszenie § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia poprzez uznanie stanu faktycznego za niestanowiący podstawy do umorzenia należności, mimo wyraźnych przesłanek wskazujących na jego zasadność tj. niemożności zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych oraz przewlekłej choroby zagrażającej życiu zobowiązanego oraz pozbawiającej możliwości spłacenia należności;

- art. 28 ust. 3a ustawy, albowiem organ nie umorzył powstałych zaległości chociaż zaistniały ku temu wszelkie podstawy prawne.

Zarzuty te zostały rozwinięte w uzasadnieniu skargi.

Mając na uwadze powyższe naruszenia prawa, autor skargi wniósł o: uchylenie zaskarżonej treści decyzji w całości oraz zasądzenie kosztów postępowania według norm prawem przepisanych.

W odpowiedzi na skargę ZUS wniósł o jej oddalenie przytaczając argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył co następuje.

Na wstępie należy przypomnieć, że kognicja sądu administracyjnego ogranicza się wyłącznie do badania legalności zaskarżonych aktów administracyjnych, rozumianej jako zgodność z przepisami prawa materialnego i procesowego, o czym stanowi przepis art. 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych. Uchylenie natomiast decyzji administracyjnej, względnie stwierdzenie jej nieważności przez sąd, następuje w przypadku istnienia istotnych wad w postępowaniu lub naruszenia przepisów prawa materialnego, mającego wpływ na wynik sprawy, co wynika z art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2024 r., poz.935; zwanej dalej "p.p.s.a.").

Rozstrzygając daną sprawę, sąd administracyjny nie jest związany wyartykułowanymi w skardze zarzutami i sformułowanymi w niej wnioskami, lecz ocenia ją w całokształcie okoliczności faktycznych i prawnych danej sprawy, o czym stanowi art.134 § 1 p.p.s.a. Co więcej, pozostaje zobowiązany do wzięcia z urzędu pod rozwagę wszelkich naruszeń prawa, w tym także tych niepodniesionych w skardze, pozostających jednak w związku z materią zaskarżonych aktów administracyjnych. Orzekanie odbywa się z uwzględnieniem wówczas obowiązujących przepisów prawa.

Uwzględnienie skargi następuje w przypadkach naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a.), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (art. 145 § 1 pkt 1 lit. b p.p.s.a.), oraz innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a.).

Poruszając się w tak zakreślonych ramach kontroli zgodności z prawem, Sąd doszedł do przekonania, że zaskarżona decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w Łodzi narusza prawo w sposób powodujący konieczność jej wyeliminowania z obrotu prawnego.

Tytułem wstępu wskazać należy, że jedną z podstaw prawnych zaskarżonej decyzji stanowił przepis art. 28 ust. 3a u.s.u.s., w którym ustawodawca przewidział instytucję umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne w uzasadnionych przypadkach, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Przesłanki umorzenia należności w oparciu o przepis art. 28 ust. 3a u.s.u.s. określone zostały w § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003 r. nr 141 poz. 1365), dalej w skrócie rozporządzenie, zgodnie z którym ZUS może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającej opłacenie należności.

Nadto podkreślenia w tym miejscu wymaga, że postępowanie w przedmiocie umorzenia "należności z tytułu składek" (a więc zgodnie z art. 24 ust. 2 u.s.u.s.: składek oraz odsetek za zwłokę, kosztów egzekucyjnych i kosztów upomnienia), unormowane w przywołanych powyżej przepisach art. 28 u.s.u.s., dotyczyć może tylko i wyłącznie należności istniejących, do których uiszczenia płatnik jest zobowiązany. Niedopuszczalne jest natomiast objęcie postępowaniem należności, które nie istniały bądź wygasły na skutek przedawnienia. W każdym przypadku przy rozpatrzeniu wniosku o umorzenie zaległych należności z tytułu składek (w tym odsetek) niezbędne jest więc ustalenie ich wymagalności na dzień wydania decyzji. Ustalenia takie powinny być dokonane w pierwszej kolejności, jeszcze przed analizą wystąpienia przesłanek warunkujących dopuszczalność umorzenia zaległych należności. W świetle powyższego uznać trzeba, że tylko wobec faktycznie istniejących należności można wydać rozstrzygniecie merytoryczne, załatwiające sprawę co do istoty, a więc poprzez umorzenie należności lub odmowę jej umorzenia. Od tych bowiem ustaleń uzależniona jest późniejsza treść rozstrzygnięcia. Stwierdzenie przedawnienia należności uniemożliwia bowiem prowadzenie postępowania w sprawie z wniosku o ich umorzenie i powoduje konieczność umorzenia powyższego postępowania z uwagi na bezprzedmiotowość.

Wskazane ustalenia są więc konieczne niezależnie od tego, czy strona się na nie powołuje. Organ powinien dać temu wyraz w uzasadnieniu swojej decyzji. Zatem przystępując do rozpatrzenia wniosku strony o umorzenie składek organ obowiązany był w pierwszej kolejności ustalić, czy są one wymagalne i przedstawić to szczegółowo w uzasadnieniu rozstrzygnięcia.

Problem przedawnienia należności z tytułu składek regulują przepisy art. 24 ust. 4-6 u.s.u.s. W myśl. Art. 24 ust. 4 u.s.u.s. należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne, z zastrzeżeniem ust. 5-6. Zgodnie jednak z ust. 5 tego przepisu nie ulegają przedawnieniu należności z tytułu składek zabezpieczone hipoteką lub zastawem, jednakże po upływie terminu przedawnienia należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia. Należy w tym miejscu zauważyć, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 20 maja 2020 r. sygn. akt P 2/18, stwierdził, że art. 24 ust. 5 u.s.u.s. w zakresie, w jakim wyłącza przedawnienie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne zabezpieczonych hipoteką, jest zgodny z art. 64 ust. 2 Konstytucji RP. Natomiast zgodnie z art. 24 ust. 5a u.s.u.s. bieg terminu przedawnienia nie rozpoczyna się, a rozpoczęty ulega zawieszeniu od dnia zawarcia umowy, o której mowa w art. 29 ust. 1a, do dnia terminu płatności odroczonej należności z tytułu składek lub ostatniej raty. Bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od pierwszego dnia miesiąca, w którym nastąpiło rozpoczęcie potrąceń ze świadczeń z ubezpieczeń społecznych wypłacanych przez Zakład lub podjęcie pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony, do ostatniego dnia miesiąca, w którym zakończono potrącenia, lub do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego (art. 24 ust. 5b u.s.u.s.).

Zgodnie z art. 24 ust. 5c u.s.u.s. bieg terminu przedawnienia przerywa ogłoszenie upadłości. Po przerwaniu bieg terminu przedawnienia rozpoczyna się na nowo od dnia następującego po dniu uprawomocnienia się postanowienia o ukończeniu postępowania upadłościowego lub jego umorzeniu. Jeżeli ogłoszenie upadłości, o którym mowa w ust. 5c, nastąpiło przed rozpoczęciem biegu terminu przedawnienia, bieg terminu przedawnienia rozpoczyna się od dnia następującego po dniu uprawomocnienia się postanowienia o zakończeniu lub umorzeniu postępowania upadłościowego (art. 24 ust. 5ca u.s.u.s.).

Z kolei w myśl art. 24 ust. 5e u.s.u.s. bieg terminu przedawnienia zawiesza się, jeżeli wydanie decyzji jest uzależnione od rozstrzygnięcia zagadnienia wstępnego przez inny organ lub sąd. Zawieszenie biegu terminu przedawnienia trwa do dnia, w którym decyzja innego organu stała się ostateczna lub orzeczenie sądu uprawomocniło się, nie dłużej jednak niż przez 2 lata.

W art. 24 ust. 5f u.s.u.s. ustawodawca stwierdził, że bieg terminu przedawnienia ulega zawieszeniu od dnia wszczęcia przez Zakład postępowania w sprawie wydania decyzji ustalającej obowiązek podlegania ubezpieczeniom społecznym, podstawę wymiaru składek lub obowiązek opłacania składek na te ubezpieczenia do dnia, w którym decyzja stała się prawomocna.

Bieg terminu przedawnienia nie rozpoczyna się, a rozpoczęty ulega zawieszeniu od dnia objęcia restrukturyzacją należności z tytułu składek, o których mowa w art. 160 ustawy z dnia 15 maja 2015 r. - Prawo restrukturyzacyjne (Dz. U. z 2022 r. poz. 2309), do dnia zapłaty ostatniej raty w przypadku rozłożenia na raty lub do dnia zapłaty w przypadku odroczenia terminu płatności (art. 24 ust. 5g u.s.u.s.)

Bieg terminu przedawnienia, o którym mowa w ust. 4, ulega zawieszeniu od dnia śmierci spadkodawcy do dnia uprawomocnienia się postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia, nie dłużej jednak niż do dnia, w którym upłynęły 2 lata od śmierci spadkodawcy (art. 24 ust. 6 u.s.u.s.).

Rozpatrując zagadnienie przedawnienia należności składkowych organ powinien mieć w polu widzenia powyższe ramy prawne, w szczególności wystąpienie i skuteczność poszczególnych okoliczności zakłócających bieg terminu przedawnienia.

Tymczasem w rozpoznawanej sprawie organ nie przeprowadził w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji wyczerpującej analizy w oparciu o przedstawione przepisy kwestii przedawnienia poszczególnych składek. Co prawda ZUS I Oddział w Łodzi wskazał na okoliczności, które jego zdaniem spowodowały, że nie doszło do przedawnienia składek, jednak swoich twierdzeń nie poparł żadnymi dowodami. W aktach sprawy brak jest bowiem dokumentu, na który powołuje się w swojej decyzji organ, tj. postanowienia Sądu Rejonowego w Nowym Sączu o ogłoszeniu upadłości z 31 lipca 2014 r., które miało przerwać bieg terminu przedawnienia. Na k. 78 akt znajduje się jedynie kserokopia pisma, w której Sąd zawiadamia ZUS, że takie postanowienie zostało wydane. Sąd zwraca uwagę, że nieuwierzytelniona kserokopia dokumentu nie może korzystać z mocy dowodowej oryginału dokumentu. Przedstawiony w takim stanie dokument nie ma żadnej wartości dowodowej.

W orzecznictwie powszechnie uznaje się, że kopie dokumentu są uznawane za dowód wyłącznie wtedy, gdy są uwierzytelnione. Przy czym należy podkreślić, że status dokumentów mają jedynie ich oryginały i to one stanowią właściwy środek dowodowy (por. uchwała SN z dnia 29 marca 1994 r., III CZP 37/94, OSNC z 1994 r., nr 11, poz. 206, wyrok NSA z dnia 21 września 1999 r., III SA 7375/98, wyrok WSA w Białymstoku z dnia 23 czerwca 2005 r., II SAB/Bk 32/05, czy też najnowsze prawomocne wyroki tut. Sądu z dnia 23 września 2021 r. sygn. akt I SA/Kr 784/21, z dnia 8 września 2022 r. sygn. akt I SA/Kr 1531/21).

Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 3 grudnia 2020r., sygn. akt I GSK 1046/20 (publ. LEX nr 3100612) wyraził pogląd, który Sąd w przedmiotowej sprawie w pełni podziela, że organ winien wskazać, w stosunku do każdej z należności odrębnie, kiedy nastąpił termin wymagalności składki jako początek biegu terminu przedawnienia oraz w jakim okresie miało miejsce zawieszenie biegu przedawnienia. Nie jest przy tym wystarczające zbiorcze przedstawienie ram czasowych w odniesieniu do wszystkich zaległości, skoro każda z należności ma odrębny termin wymagalności, a zatem i odrębny początek biegu terminu przedawnienia. Powyższego również zabrakło w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Sąd nie kwestionuje, że decyzje w sprawie umorzenia należności składkowych mają charakter decyzji uznaniowych. Wymaga jednak podkreślenia, że rozstrzygnięcie organu nie może mieć charakteru dowolnego, lecz musi być wynikiem wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy (art. 7 k.p.a.), wszechstronnego zebrania oraz rozpatrzenia w sposób wyczerpujący materiału dowodowego (art. 77 § 1 k.p.a.), zaś decyzja winna spełniać wymogi określone w art. 107 § 1 i § 3 k.p.a. Jak wskazano wyżej ustalenie, czy doszło do przedawnienia należności jest istotną okolicznością stanu faktycznego, która w pierwszej kolejności winna podlegać badaniu przez organ w trakcie postępowania w przedmiocie umorzenia zaległości. Nadto wynikające z powyższych ustaleń wnioski winny znaleźć odzwierciedlenie w zebranym materiale dowodowym, tak aby ich prawidłowość mogła zostać skontrolowana przez sąd. Powyższego nie oddają tabele znajdujące się w aktach administracyjnych (k. 64-65 ).

Podsumowując, organ zobowiązany był do przedstawienia w uzasadnieniu swojej decyzji stosownej analizy odnośnie kwestii przedawnienia poszczególnych składek oraz załączenia do akt administracyjnych tego postępowania niezbędnej dokumentacji, na podstawie której ustalił, że należności z tytułu składek ciążących na skarżącym nie uległy przedawnieniu.

Niezależnie od powyższego orzekający w niniejszej sprawie Sąd uznał, że badając spełnienie przesłanek, o których mowa w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz § 3 ust. 1 i 3 rozporządzenia w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, organ nie dokonał prawidłowego ustalenia sytuacji majątkowej skarżącego.

Powyżej wskazane przepisy k.p.a. organ naruszył również poprzez niedołączenie do akt sprawy dowodów, na podstawie których czynił wiążące ustalenia w sprawie. ZUS, wbrew oświadczeniu skarżącego, że prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe przyjął, że pod tym samym adresem zameldowani są: żona skarżącego oraz syn. Fakt ten nie został w żaden sposób przez organ udokumentowany w aktach sprawy. Ustalenie takie ma natomiast wpływ na ocenę sytuacji materialnej skarżącego, żyjącego samotnie lub w rodzinie. Na prawdziwość twierdzeń skarżącego o samodzielnym prowadzeniu gospodarstwa domowego rzutuje też wysokość ponoszonych przez skarżącego stałych, comiesięcznych opłat eksploatacyjnych tj. np. opłata za prąd w wysokości 987, 38 zł, 442, 31 zł, 454, 79 zł (k. 4 akt administracyjnych), czy opłata za wodę w kwocie 443, 15 zł. (k. a.a.), czyniąc je mało wiarygodnymi i wymagającymi wyjaśnienia. W aktach sprawy (k. 39) znajduje się zwrotne potwierdzenie odbioru przesyłki zaadresowane do skarżącego, której odbiór pokwitował dorosły domownik – M. K. (syn skarżącego). W toku ponownego rozpoznania sprawy organ ustali, kto mieszka pod adresem T. [...] ( [...]) na podstawie np. deklaracji o wysokości opłaty za gospodarowanie odpadami komunalnymi według stanu na dzień złożenia wniosku o umorzenie należności składkowych, zaświadczenia wskazującego kto jest zameldowany w ww. nieruchomości.

Z akt wynika, że na dochód skarżącego składa się emerytura w wysokości 2.984,87 zł brutto. Ze świadczenia dokonywane są potrącenia na rzecz zadłużenia (763,05 zł), do wypłaty pozostaje 1.895,00 zł. Skarżący wskazał, że jego wydatki związane z prowadzeniem gospodarstwo domowego wynoszą 1566 zł miesięcznie oraz 300 zł przeznacza na leczenie. Koszty eksploatacyjne zostały potwierdzone przedłożonymi rachunkami za prąd i wodę, koszty leczenia nie zostały przez skarżącego udokumentowane.

Wyjaśnić też należy, że do wydatków związanych z niezbędnym utrzymaniem zalicza się nie tylko opłaty za media (prąd, gaz, woda, ogrzewanie), czy też koszty leczenia, ale także np. koszty zakupu: żywności, odzieży, środków czystości i higieny osobistej.

Zdaniem Sądu, nieustalenie przez organ wysokości comiesięcznych wydatków związanych z koniecznym utrzymaniem skarżącego powoduje, że obraz sytuacji materialnej skarżącego jest niepełny i nie pozwala na jednoznaczne ustalenie, czy jest on w stanie uregulować zaległe składki bez uszczerbku dla niezbędnego utrzymania siebie. Podkreślić należy, że ustalając sytuację materialną skarżącego organ powinien ustalić czy skarżący prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe czy je prowadzi wraz z rodziną. Dokonana przez organ ocena sytuacji materialnej skarżącego w oparciu o niepełne dane jest dowolna, albowiem nie uwzględnia kosztów jakie skarżący musi obiektywnie ponosić w celu zaspokojenia niezbędnych, podstawowych potrzeb życiowych.

Niemniej jednak w tym miejscu zauważyć trzeba, że w sprawach jak niniejsza istotne jest aby wnioskodawca nie pozostawał bezczynny, lecz współpracował z organem, odpowiadał na kierowane do niego wezwania i wyjaśniał okoliczności niezbędne do oceny jego sytuacji rodzinnej i majątkowej. Jest to o tyle istotne, że to sama strona jest niejednokrotnie jedynym źródłem takich danych. Zatem to w interesie samego wnioskodawcy jest przedstawić wszelkie informacje dotyczące jego aktualnego stanu i je stosownie udokumentować, albowiem mają one znaczenie dla oceny istnienia przesłanek umożliwiających organowi podjęcie decyzji umorzeniowej. Trudno jest bowiem przyjąć, aby organy były zobowiązane do poszukiwania dowodów korzystnych dla strony w sytuacji, gdy tylko strona posiada pełną wiedzę na temat zdarzenia, które rodzić może pozytywne dla niej skutki. Poza tym realizacja przez organ administracji obowiązków z art. 7 i art. 77 k.p.a. nie sprawia, że strona jest zwolniona od współdziałania w wyjaśnianiu okoliczności faktycznych sprawy. Organ nie ma obowiązku poszukiwania dowodów dla wykazania słuszności stanowiska strony. W szczególności nie jest zobowiązany do poszukiwania środków dowodowych służących poparciu twierdzeń strony, w sytuacji gdy ta ostatnia środków takich nie przedstawia. Nie można bowiem w takim przypadku założyć, że przy bierności strony cały ciężar dowodzenia faktów mających przemawiać przeciwko ustaleniom poczynionym przez organy administracji spoczywa na tych organach (por. wyrok NSA z 20 maja 1998 r., I SA/Ka 1605/96, opubl. w CBOSA). Przyjmuje się również, że jeżeli organ wyprowadził określone ustalenia dotyczące stanu faktycznego z posiadanych, nienasuwających zastrzeżeń dowodów, to skuteczne ich zakwestionowanie wymaga przeprowadzenia stosownego kontrdowodu z inicjatywy strony toczącego się postępowania (por. wyrok NSA z 10 grudnia 2009 r., II OSK 1933/08, opubl. w CBOSA).

Skarżący powołując się na zły stan zdrowia, przedłożył stosowną dokumentację medyczną, aczkolwiek podkreślenia wymaga, na co słusznie zwrócił uwagę organ w niniejszej sprawie, że przesłanka określona w § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia tj. przewlekła choroba zobowiązanego lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, tylko wtedy może być skutecznie podnoszona, gdy pozbawia zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Tymczasem skarżący niezależnie od stanu swojego zdrowia i koniecznych zabiegów leczniczych czy kosztów leczenia otrzymuje stały dochód z tytułu świadczenia emerytalnego, finansowanego de facto z systemu ubezpieczeń społecznych, którym zarządza Zakład jako podmiot wykonujący przepisy z zakresu ubezpieczeń społecznych. Nie jest też sporne, że skarżący nie jest pozbawiony niezbędnych świadczeń medycznych, które nie są związane z odpłatnością (vide zalegająca w aktach dokumentacja medyczna z leczenia szpitalnego).

Sąd podkreśla, że umorzenie należności z tytułu zaległych składek ma charakter wyjątkowy i zarezerwowane jest dla sytuacji nadzwyczajnych a te w sposób nie budzący wątpliwości musza być przez stronę wykazane. Nadto, nawet posiadanie zobowiązań wobec innych wierzycieli (jak to ma miejsce również w kontrolowanej sprawie) nie może być argumentem przemawiającym za umorzeniem należności z tytułu składek. Należności o charakterze prywatnoprawnym nie mają pierwszeństwa przed regulowaniem należności składkowych. Skutkowałoby to w istocie przerzuceniem ciężaru finansowania świadczeń z ubezpieczeń społecznych, na innych ubezpieczonych. Jak słusznie wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 27 czerwca 2019 r., I GSK 573/19 (CBOSA), przyznanie priorytetu w zaspokajaniu należnościom prywatnym prowadziłoby do naruszenia interesu publicznego, gdyż dochodziłoby do nieuprawnionego uprzywilejowywania podmiotów prawa cywilnego kosztem Skarbu Państwa, czyli kosztem ogółu obywateli.

Sąd podziela przy tym pogląd wyrażony w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z 21 maja 2014 r., I SA/Bd 398/14 (CBOSA), że "przesłanka, o której mowa w § 3 ust. 1 pkt 1 Rozporządzenia, nie odnosi się do subiektywnego odczucia dłużnika o dolegliwości z powodu konieczności zapłacenia zaległych świadczeń składkowych, lecz oznacza obiektywną, wyjątkową sytuację, która zagraża podstawowemu bytowi zobowiązanego lub jego rodziny. Nie odnosi się więc ona do trudności finansowych, ponieważ każda osoba indywidualnie, w ramach przysługującej jej samodzielności podejmowania decyzji, organizuje swoje sprawy zawodowe i osobiste. Podeszły wiek skarżącego, jego stan zdrowia i wysokość zadłużenia w sytuacji ustalenia, że sytuacja życiowa i majątkowa nie ma charakteru nadzwyczajnego, nie stanowi podstawy do umorzenia zaległości publicznoprawnych. Instytucja umorzenia składek zarezerwowana jest dla sytuacji wyjątkowo trudnych a nie takich, jakie typowo występują u ludzi starszych" (por. także wyroki: WSA w Krakowie z 7 czerwca 2023 r., I SA/Kr 197/23; WSA w Poznaniu z 9 maja 2023 r., III SA/Po 49/23; wyrok WSA w Kielcach z 1 grudnia 2022 r., I SA/Ke 408/22; CBOSA).

W konkluzji należy więc stwierdzić, że w postępowaniu administracyjnym doszło do naruszenia przepisów postępowania w tym art. 7, 8, 77, 80 i 107 § 3 k.p.a., które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

W niniejszej sprawie uzasadnienie decyzji nie zawiera przekonywującej argumentacji dlaczego skarżącemu odmówiono umorzenia składek na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 rozporządzenia.

Organ przy wydawaniu decyzji o umorzeniu należności składkowych jest zobowiązany do rzetelnej i wnikliwej analizy wszelkich okoliczności sprawy w celu stwierdzenia, czy zostały spełnione przesłanki określone w przytoczonych przepisach prawnych. W ten sposób przeprowadzona analiza stanu faktycznego stanowi podstawę do wydania decyzji o charakterze uznaniowym (por. uzasadnienie wyroku NSA z dnia 15 stycznia 2008 r., sygn. akt II GSK 321/07 - wszystkie powołane w uzasadnieniu orzeczenia sądów administracyjnych są opublikowane w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych – http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W świetle dotychczasowego orzecznictwa sądowego takie decyzje podlegają ograniczonej kontroli sądów administracyjnych. Kontroli nie podlega uznanie administracyjne samo w sobie, lecz kwestia, czy decyzja została podjęta zgodnie z podstawowymi regułami postępowania administracyjnego, a w szczególności, czy wydano ją w oparciu o zgromadzony w sprawie materiał dowodowy oraz, czy ocena tego materiału została dokonana zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów, czy też zawiera elementy dowolności. Decyzja uznaniowa może być przez sąd uchylona w wypadkach stwierdzenia, iż została wydana z takim naruszeniem przepisów postępowania lub prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy. O tego rodzaju naruszeniach można mówić, gdyby organ pozostawił poza swoimi rozważaniami argumenty podnoszone przez stronę, pominął istotny dla rozstrzygnięcia materiał dowodowy lub dokonał jego oceny wbrew zasadom logiki lub doświadczenia życiowego, a także gdyby dokonał wykładni występujących w przepisach określających przesłanki umorzenia należności składkowych pojęć niezgodnie z ogólnymi zasadami prawa. Zwłaszcza negatywne rozstrzygnięcie, dotyczące umorzenia należności z tytułu składek, powinno być przekonująco i jasno uzasadnione, zarówno co do faktów, jak i co do prawa, tak, aby nie było wątpliwości, że wszystkie okoliczności sprawy zostały wszechstronnie rozważone i zbadane (art. 7 i art. 11 k.p.a.). Ocena, czy przesłanki umorzenia występują w konkretnej sprawie (art. 80 k.p.a.) może być dokonana po wszechstronnym i wnikliwym rozważeniu całokształtu materiału dowodowego, a poprzedzać ją powinno wyczerpujące zebranie i rozpatrzenie całego materiału dowodowego (art. 77 k.p.a.). Dopiero wówczas organ jest uprawniony do wyboru określonego rozstrzygnięcia w przedmiocie umorzenia należności. Zarówno poczynione ustalenia w sprawie oraz ich analiza z punktu widzenia przesłanek umorzenia, jak i motywy wyboru rozstrzygnięcia o udzieleniu lub odmowie udzielenia ulgi w postaci umorzenia należności, powinny przy tym znajdować pełne odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji zgodnie z art. 107 § 3 k.p.a. Przepis ten stanowi, że uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa.

Uzasadnienie decyzji spełnia szczególnie istotną rolę w przypadku decyzji podejmowanej w ramach tzw. uznania administracyjnego, skoro pozwala na dokonanie oceny, czy decyzja nie została wydana z takim naruszeniem przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, w szczególności, czy organ nie pozostawił poza swoimi rozważaniami argumentów podnoszonych przez stronę, czy nie pominął istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności, materiałów dowodowych, czy nie dokonał oceny tych materiałów wbrew zasadom logiki lub doświadczenia życiowego. Prawidłowe uzasadnienie decyzji wiąże się ponadto z realizacją zasady przekonywania, sformułowanej w art. 11 k.p.a. Wyjaśnianie stronom zasadności przesłanek, którymi kieruje się organ przy załatwieniu sprawy ma bowiem ograniczyć konieczność stosowania środków przymusu przy jej wykonaniu. Co więcej, w zgodzie z art. 8 k.p.a. organy administracji publicznej prowadzą postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej, kierując się zasadami proporcjonalności, bezstronności i równego traktowania, i bez uzasadnionej przyczyny nie odstępują od utrwalonej praktyki rozstrzygania spraw w takim samym stanie faktycznym i prawnym. W ocenie Sądu, zaskarżona decyzja tych wymogów nie spełnia, co powoduje konieczność jej wyeliminowania z obrotu prawnego.

Z uwagi na charakter stwierdzonych i powyżej opisanych naruszeń sąd uznał, że przedwczesna była ocena istnienia podnoszonych w skardze przesłanek umorzeniowych. Mając na względzie powyższe, sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c orzekł jak w punkcie pierwszym sentencji wyroku.

Zawarte w punkcie drugim wyroku postanowienie w przedmiocie kosztów postępowania sądowego oparte zostało na przepisie art. 200, art. 205 § 2 i art. 239 § 1 pkt 1 lit. e) p.p.s.a. w związku z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia w sprawie opłat za czynności adwokackie. Na koszty te składa się wynagrodzenie pełnomocnika skarżącego będącego adwokatem w kwocie 480 zł.