Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 728/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2023-11-07 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: Art. 17  ust. 1
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Elżbieta Czarny-Drożdżejko Sędziowie Sędzia WSA Janusz Kasprzycki Sędzia WSA Tadeusz Kiełkowski (spr.) Protokolant starszy referent Monika Kostecka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 listopada 2023 r. sprawy ze skargi M. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia 13 lutego 2023 r., nr SKO.ŚR/4111/1539/2022 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia I. uchyla zaskarżoną decyzję; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie na rzecz skarżącego M. K. 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie decyzją z dnia 13 lutego 2023 r., znak: SKO.ŚR/4111/1539/2022, działając na podstawie art. 17 i art. 24 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 615), rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca 2017 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o przyznanie świadczeń rodzinnych oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach o ustalenie prawa do świadczenia rodzinnych (Dz.U. z 2017 r. poz. 1466) oraz art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2022 r. poz. 2000), po rozpatrzeniu odwołania M. K. od decyzji nr [...] Burmistrza Miasta i Gminy N. z dnia 15 grudnia 2022 r. odmawiającej przyznania M. K. świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką M. K.1 – utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji.

Powyższa decyzja, która jest przedmiotem skargi, zapadła w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych.

Decyzją nr [...] z dnia 15 grudnia 2022 r., wydaną na podstawie art. 104 i art. 107 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2022 r. poz. 2000 ze zm.); art. 1 ust. 2 pkt 1 i ust. 3, art. 2 pkt 2, art. 3 pkt 11, art. 17 ust. 1, ust. 1b, ust. 3 i ust. 5 pkt 1 lit. b, art. 20 ust. 3, art. 32 ust. 1 i ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 615 ze zm.) oraz rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca 2017 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o przyznanie świadczeń rodzinnych oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach o ustalenie prawa do świadczenia rodzinnych (Dz.U. z 2017 r. poz. 1466), Burmistrz Miasta i Gminy N. odmówił przyznania M. K. świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką M. K.1, wskazując – w świetle art. 17 ust. 1b u.ś.r. – że z Orzeczenia Lekarza Orzecznika ZUS z dnia 31 marca 2017 r. wynika, że matka wnioskodawcy (ur. 1947) uzyskała status "trwale niezdolnej do samodzielnej egzystencji" (równoważny znacznemu stopniowi niepełnosprawności) po ukończeniu 18. roku życia.

Działając na skutek odwołania M. K., Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie wydało opisaną na wstępie decyzję z dnia 13 lutego 2023 r., którą utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia organ odwoławczy zwrócił najpierw uwagę, że w świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, data ustalenia niepełnosprawności u matki wnioskodawcy nie może uzasadniać odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Niezależnie jednak od powyższego, decyzja organu pierwszej instancji jest prawidłowa, albowiem zgromadzony materiał dowodowy nie świadczy o tym, że wnioskodawca nie podejmuje zatrudnienia w związku z opieką nad matką. W sprawie ustalono, że wnioskodawca zamieszkuje z żoną oraz matką. Matka wnioskodawcy jest od 2017 r. osobą niezdolną do samodzielnej egzystencji, która cierpi na liczne schorzenia potwierdzone dokumentacją medyczną. W ramach opieki wnioskodawca podaje leki, sprząta, robi zakupy, przygotowuje posiłki, pomaga w higienie osobistej, zapewnia opiekę medyczną, pomaga w załatwianiu spraw urzędowych. Wnioskodawca ma siostrę, która – jak twierdzi – nie utrzymuje kontaktów z rodziną. W 2020 r. zmarł ojciec wnioskodawcy (mąż matki wnioskodawcy), który pomagał w sprawowaniu opieki. Wnioskodawca nie wyjaśnił, kto i w jakim zakresie wspierał jego matkę w okresie między 2020 r. a datą złożenia wniosku. Z odwołania wynika, że rezygnacja z zatrudnienia miała związek z pogarszającym się stanem zdrowia matki.

Organ odwoławczy wskazał, że świadczenie pielęgnacyjne skierowane jest nie do wszystkich opiekunów osób niepełnosprawnych, a tylko tych, którzy decydują się na brak aktywności zawodowej właśnie w celu sprawowania czynności opiekuńczych. Świadczenie pielęgnacyjne jest surogatem wynagrodzenia za pracę, które jest uzyskiwane na podstawie decyzji administracyjnej, a nie od pracodawcy z tytułu świadczenia pracy. Jego istotą jest zapewnienie dochodu i ubezpieczenia społecznego osobie, która sama nie może sobie tego zapewnić (zaprzestając wykonywania pracy lub jej nie podejmując), gdyż musi sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną w takim stopniu, który uniemożliwia jej zadbanie o własne potrzeby. W niniejszej sprawie, zdaniem organu odwoławczego, brak jest związku przyczynowego między brakiem możliwości podjęcia zatrudnienia przez wnioskodawcę a koniecznością opieki nad jego matką, albowiem opieka, którą wnioskodawca sprawuje, nie jest tego rodzaju, że zmusza do definitywnej rezygnacji z pracy. Do czynności typowo opiekuńczych spośród wymienionych w odwołaniu można zaliczyć przygotowywanie lekarstw, pomoc w przemieszczaniu się do toalety, wieczorną toaletę. Natomiast przygotowywanie posiłków, wykupywanie lekarstw, zapewnienie transportu do lekarzy, pranie, sprzątanie, czyli szeroko rozumiane prowadzenie gospodarstwa domowego, są czynnościami, które nie mogą być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności wnioskodawcy. Są to bowiem typowe czynności dnia codziennego, które są wykonywane – przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo – przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu. Nie można więc przyjąć, że wnioskodawca stale i nieprzerwanie sprawuje osobistą opiekę nad niepełnosprawna matką w takim zakresie, że uniemożliwia mu to zatrudnienie, skoro w domu zamieszkuje także jego żona. Zakres oraz rozmiar czasowy sprawowanej opieki jest do pogodzenia z możliwością podjęcia zatrudnienia, choćby na część etatu. Wnioskodawca sprawuje opiekę nad swoją matką, ale jest do tego zobowiązany nie tylko moralnie, ale i prawnie z racji ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego względem rodzica, co nie musi odbywać się kosztem budżetu państwa. W takim samym zakresie jak wnioskodawca, zobowiązana do opieki nad matką jest jej córka. To, że dorosła siostra wnioskodawcy nie podejmuje bezpośredniej opieki nad matką i nie utrzymuje z nią kontaktu, nie może samo w sobie przesądzać o braku możliwości włączenia się w sprawowanie opieki nad matką oraz nie zwalnia ich z obowiązku alimentacyjnego względem niej. Jest to efekt świadomego wyboru i obiektywnie nie wyłącza sprawowania opieki. Niemożność sprawowania opieki przez pozostałych członków rodziny musi być oceniana obiektywnie (wiek i stan zdrowia). Tymczasem wnioskodawca nie wskazał na istnienie żadnych obiektywnych okoliczności, które wyłączałyby możliwość sprawowania opieki. W stosunku do siostry, która nie utrzymuje kontaktów z rodziną, możliwe jest dochodzenie alimentów. W ocenie organu odwoławczego dwie osoby (dzieci osoby niepełnosprawnej) są w stanie tak zorganizować opiekę, aby żadna z nich nie była zmuszona rezygnować z zatrudnienia. Obowiązek alimentacyjny może być spełniony przez wypłatę odpowiednich środków lub pokrycie koniecznych wydatków, a nie tylko przez osobiste świadczenie. Przyjęcie odmiennego stanowiska spowodowałoby niczym nieuzasadnione przerzucenie na organy państwa kosztów związanych z opieką nad niepełnosprawną osobą w sytuacji, gdy istnieją osoby z kręgu jej najbliższej rodziny, które w świetle obowiązujących regulacji prawnych mają względem tej osoby obowiązek pokrywania takich kosztów w ramach obowiązku alimentacyjnego. Nie bez znaczenia są usługi opiekuńcze, które wspomagają opiekę nad osobą jej wymagającą po to, aby opiekun nie musiał rezygnować z zatrudnienia.

Pismem z dnia 27 marca 2023 r. M. K. złożył skargę na powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie. Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji i orzeczenie o kosztach na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a., a także o przeprowadzenie dowodów z dokumentów dołączonych do skargi. Skarżący zarzucił zaskarżonej decyzji naruszenie: 1) art. 17 ust. 1 i ust. 5 u.ś.r. w związku z § 10 rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca 2017 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o przyznanie świadczeń rodzinnych oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych przez ich błędną wykładnię i nieuzasadnione uznanie, że nie doszło do okoliczności pozwalających na przyznanie skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego; 2) art. 7, art. 77 i art. 80 k.p.a. w związku z art. 17 ust. 1 u.ś.r. polegające na niedostatecznym wyjaśnieniu sprawy, dokonaniu przez organ odwoławczy własnych ustaleń bez powiązania ich z argumentacją innych podmiotów i w oderwaniu od oświadczeń skarżącego, dokumentacji medycznej matki skarżącego oraz przez przyjęcie ustaleń niemających odzwierciedlenia w materiale dowodowym sprawy przejawiające się w wydaniu wadliwego osądu, że: a) przy matce skarżącego "wystarczy" realizować typowe czynności dnia codziennego wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo przed rozpoczęciem pracy lub po jej zakończeniu, b) czynności te mogą być pogodzone z pracą choćby na część etatu, c) obecność w domu żony wnioskodawcy ma wpływ na ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, a tym samym przerzucenie ciężaru opieki na osobę trzecią, d) żona wnioskodawcy nie pracuje i ma możliwość sprawowania opieki; 3) art. 17 ust. 1 i ust. 5 u.ś.r. przez powiązanie zastosowania przepisu art. 17 u.ś.r. z obowiązkiem alimentacyjnym zstępnego, wyprowadzając z tego przepisu nielogiczne i sprzeczne z jego brzmieniem wnioski, że wobec skarżącego nie zachodzą przesłanki pozwalające na przyznanie mu świadczenia pielęgnacyjnego na niepełnosprawną matkę albowiem: a) obowiązek alimentacyjny skarżącego uniemożliwia mu ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, b) skarżący ma moralny i prawny obowiązek opieki nad matką, co wyklucza mu przyznanie świadczenia, c) obowiązek alimentacyjny siostry skarżącego, z którą rodzina nie ma kontaktu, stanowi przesłankę negatywną do oceny o przyznaniu świadczenia alimentacyjnego, d) ustalenie dwóch osób uprawnionych do alimentowania matki wyklucza przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego; 4) art. 139 k.p.a. przez zamianę przez organ odwoławczy negatywnej przesłanki odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego na inną, co pogorszyło sytuację strony skarżącej, albowiem doszło do uwzględnienia odwołania w przedmiocie podniesionego zarzutu niezgodności art. 17 ust. 1b u.ś.r. z Konstytucją RP z jednoczesnym przyjęciem, że są inne okoliczności pozwalające na utrzymanie decyzji odmownej, co w konsekwencji doprowadziło do utrzymania w mocy niezgodnej z prawem decyzji organu pierwszej instancji; 5) art. 10 k.p.a. przez niewezwanie do wypowiedzenia się co do zgromadzonego materiału w sprawie, co spowodowało wydanie orzeczenia z naruszeniem przepisów o możliwości zapoznania się z aktami sprawy przed wydaniem rozstrzygnięcia.

W uzasadnieniu skargi podniesiono m.in., że organ odwoławczy nie skupił się na okolicznościach dotyczących skarżącego, lecz na ocenie stanu zdrowia matki skarżącego, a w tym zakresie dokonał oceny odmiennej niż inne organy władzy publicznej (Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w W., ZUS), czym naruszył ich kompetencje. Tymczasem orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności jest wystarczające do przyjęcia, że stała lub długotrwała opieka jest konieczna i tylko zmiana tego orzeczenia we właściwym trybie przez odpowiednie organy pozwala na odmienną ocenę. W dalszej części uzasadnienia skargi obszernie i z odniesieniami do dokumentacji medycznej opisano pogarszający się i nierokujący poprawy stan zdrowia matki skarżącego, która jest niesamodzielna i zależna od innych osób, a czynności, które należy przy niej wykonać, nie nadają się do wykonania przy okazji wyjścia do pracy lub powrotu z pracy, ponieważ są czasochłonne, wymagają cierpliwości i nie dają pogodzić się z pozostawaniem w pośpiechu. W świetle powyższego jako marginalizację potrzeb osoby niepełnosprawnej i sprowadzanie ich do czynności domowych oceniono twierdzenie, że matka skarżącego "(...) powinna w miarę możności mieć stałą opiekę i pomoc (...)". Matka skarżącego wymaga pomocy z najdrobniejszą czynnością związaną z egzystencją. Stan zdrowia matki skarżącego wymógł na nim rezygnację z pracy, ponieważ skarżący nie mógł cały czas zasłaniać się niemożliwością przyjścia do pracy z powodu stanu jej zdrowia. Dalej skarżący podniósł, że organ odwoławczy wbrew przepisom u.ś.r. przerzucił ciężar opieki na osobę trzecią (żonę skarżącego), co do której zupełnie dowolnie przyjął, że nie pracuje i ma możliwość sprawowania opieki. Tymczasem jej stan zdrowia uniemożliwia pomoc teściowej (m.in. zdiagnozowany nowotwór, zakaz dźwigania i przeciążania stawów). Co więcej, z uwagi na nieuzyskanie kwalifikacji do renty, przyczyny ekonomiczne zmusiły żonę skarżącego do powrotu do aktywności zawodowej, którą – dzięki wyrozumiałości pracodawcy – łączy z leczeniem onkologicznym, a tym samym nie przebywa w domu przez cały dzień, jak sugeruje to organ odwoławczy. Skarżący podkreślił, że obowiązek alimentacyjny pełni inną rolę i nie można uzależniać prawa do świadczenia pielęgnacyjnego (przysługującego opiekunowi) od prawa do świadczeń alimentacyjnych (przysługującego podopiecznemu), bo ustawodawca nie zawarł w ustawie takiej przesłanki negatywnej. Alimenty mogą pomóc matce skarżącego w zakupie leków czy pokryciu kosztów rehabilitacji, ale nie zapewnią jej całodobowej opieki. Skoro organ odwoławczy postrzega świadczenie pielęgnacyjne jako obciążenie budżetu, to powinien był je zestawić z kosztami miesięcznego utrzymania w domu pomocy społecznej. Organ odwoławczy pominął i to, że skarżący świadomie rezygnując z pracy sam doprowadza do obniżenia swojej potencjalnej emerytury i decyzja ta będzie rzutować na całą jego rodzinę. W skardze i w piśmie procesowym z dnia 7 sierpnia 2023 r. oraz na rozprawie skarżący wniósł o przeprowadzenie dowodów z dokumentów na okoliczność stanu zdrowia jego matki i sytuacji rodzinnej.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie podtrzymało stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i wniosło o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje.

Stosownie do art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1634, dalej "p.p.s.a."), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, stosując środki określone w ustawie. Kontrola sądu polega na zbadaniu, czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu nie doszło do rażącego naruszenia prawa dającego podstawę do stwierdzenia jego nieważności, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania, naruszenia prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy oraz naruszenia przepisów postępowania administracyjnego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi ani powołaną podstawą prawną, zgodnie z dyspozycją art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd nie rozstrzyga sprawy administracyjnej merytorycznie, lecz ocenia zgodność aktu z prawem.

Kontrolując zaskarżoną decyzję zgodnie ze wskazanymi wyżej kryteriami, należało uznać, że zachodzą podstawy do pozbawienia jej mocy wiążącej, aczkolwiek nie wszystkie zarzuty skargi okazały się zasadne; poza tym ocena części z nich byłaby obecnie przedwczesna.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. oświadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 390, dalej "ustawa") świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Wedle art. 17 ust. 1a ustawy osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W myśl art. 17 ust. 1b świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Z kolei art. 17 ust. 5 ustawy stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli: 1) osoba sprawująca opiekę: a) ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym, b) ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, świadczenia pielęgnacyjnego lub zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów; 2) osoba wymagająca opieki: a) pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, b) została umieszczona w rodzinie zastępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej spokrewnionej, rodzinnym domu dziecka albo, w związku z koniecznością kształcenia, rewalidacji lub rehabilitacji, w placówce zapewniającej całodobową opiekę, w tym w specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym, z wyjątkiem podmiotu wykonującego działalność leczniczą, i korzysta w niej z całodobowej opieki przez więcej niż 5 dni w tygodniu; 3) na osobę wymagającą opieki inna osoba ma ustalone prawo do wcześniejszej emerytury; (...) 5) na osobę wymagającą opieki jest ustalone prawo do dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10, prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, prawo do świadczenia pielęgnacyjnego lub prawo do zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów; 6) na osobę wymagającą opieki inna osoba jest uprawniona za granicą do świadczenia na pokrycie wydatków związanych z opieką, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej.

W niniejszej sprawie organ pierwszej instancji wskazał, jako przeszkodę do przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego, powstanie niepełnosprawności u osoby, nad którą jest sprawowana opieka, po 25 roku życia (art. 17 ust. 1b ustawy). Tę przeszkodę trafnie zweryfikował organ odwoławczy, wskazując na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (K 38/13, Dz. U. z 2014 r. poz. 1443). Organ odwoławczy prawidłowo wywiódł, że kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. Nie jest zatem dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.

Podkreślić zarazem należy, że Sąd podziela również zaprezentowaną przez organ odwoławczy wykładnię odnośnych przepisów, wedle której orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności (orzeczenie o stwierdzające niezdolność do samodzielnej egzystencji) samo przez się nie wyklucza ani nie znosi powinności badania – w kontekście przesłanki związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem lub rezygnacją z zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki – jaki jest zakres czynności opiekuńczych faktycznie wykonywanych przez wnioskodawcę i czy w okolicznościach danej sprawy rzeczywiście wyklucza on podjęcie zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy.

Sąd podziela stanowisko organu odwoławczego także co do tego, że przyznanie wnioskodawcy świadczenia pielęgnacyjnego jest uwarunkowane wykazaniem, iż udział w opiece nad M. K.1 jej drugiego dziecka (córki R. F. – siostry skarżącego) – ani w postaci osobistych starań, ani w postaci partycypacji finansowej – nie jest możliwy z przyczyn w pełni obiektywnych (do takich przyczyn nie należą np. zamieszkiwanie w innej miejscowości, nieutrzymywanie kontaktów, brak chęci pomocy, posiadanie własnej rodziny; z kolei np. stan zdrowia może być uznany za taką przyczynę, o ile jest wykazany stosownym dokumentem). Zgodnie bowiem z art. 135 § 2 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wykonanie obowiązku alimentacyjnego względem osoby niepełnosprawnej może polegać w całości lub w części na osobistych staraniach o utrzymanie lub o wychowanie uprawnionego; w takim wypadku świadczenie alimentacyjne pozostałych zobowiązanych polega na pokrywaniu w całości lub w części kosztów utrzymania lub wychowania uprawnionego. Zgodnie z art. 140 § 1 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego osoba, która dostarcza drugiemu środków utrzymania lub wychowania nie będąc do tego zobowiązana albo będąc zobowiązana z tego powodu, że uzyskanie na czas świadczeń alimentacyjnych od osoby zobowiązanej w bliższej lub tej samej kolejności byłoby dla uprawnionego niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami, może żądać zwrotu od osoby, która powinna była te świadczenia spełnić. "Pomoc społeczna ma charakter subsydiarny, ponieważ to na rodzinie ciąży obowiązek opieki nad osobą niepełnosprawną. Pomoc Państwa jest zatem możliwa jedynie wówczas, gdy wnioskujący o nią wykaże w sposób niebudzący wątpliwości, że wyczerpał wszystkie inne możliwości zapewnienia opieki osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji (w tym m.in. współdziałanie wszystkich dzieci w opiece, ew. zatrudnienie opiekuna, czy skorzystanie z usług opiekuńczych), a mimo to – ze względu na rzeczywisty zakres opieki, wynikający z potrzeb osoby niepełnosprawnej (a dokładniej, jej stanu zdrowia) – istnieje konieczność rezygnacji z zatrudnienia bądź ww. sytuacja uniemożliwia jego podjęcie" (wyrok WSA w Krakowie z dnia 7 grudnia 2022 r., III SA/Kr 1104/22, CBOSA; por też wyrok WSA w Krakowie z dnia 5 czerwca 2023 r., III SA/Kr 375/23; wyrok WSA w Krakowie z dnia 24 października 2022 r., III SA/Kr 669/22; wyrok WSA w Krakowie z dnia 5 grudnia 2022 r., III SA/Kr 918/22, CBOSA). Należy przy tym zaznaczyć, że zasadniczo to skarżący jako wnioskodawca powinien wyczerpująco przedstawić i ewentualnie wykazać okoliczności wskazujące na obiektywny brak możliwości udziału córki M. K.1 (siostry skarżącego) w opiece nad matką.

W ocenie Sądu, zaskarżona decyzja podlegała jednak uchyleniu z uwagi na naruszenie zasady czynnego udziału strony w postępowaniu (art. 10 § 1 k.p.a.). Trzeba bowiem zauważyć, że w niniejszej sprawie organ pierwszej instancji przyjął za wykazane to, że skarżący zrezygnował z zatrudnienia w celu sprawowania stałej opieki nad matką M. K1. Organ pierwszej instancji nie postrzegał też istnienia drugiego dziecka M. K.1 jako przeszkody do przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego. Jedyną przeszkodą, jaką wskazał organ pierwszej instancji, jest powstanie niepełnosprawności u osoby, nad którą jest sprawowana opieka, po 25 roku życia (art. 17 ust. 1b ustawy). Prezentując takie stanowisko, organ pierwszej instancji – siłą rzeczy – nie wskazywał skarżącemu w trybie art. 79a § 1 k.p.a. przesłanek zależnych od strony, które nie zostały spełnione lub wykazane. Skarżący mógł zatem pozostawać w przekonaniu, że okoliczność sprawowania stałej opieki nad matką oraz okoliczność związku przyczynowego między tą opieką a brakiem zatrudnienia (w tym kontekście również niemożność współudziału w opiece nad matką R. F.) – są bezsporne czy też dostatecznie wykazane i nie wymagają dalszych wyjaśnień ani dowodów. Tymczasem organ odwoławczy dokonał zasadniczo odmiennej oceny w tej mierze. Organ odwoławczy miał do tego prawo, ale – zdaniem Sądu – w zastanych uwarunkowaniach procesowych powinien był uprzednio umożliwić stronie wypowiedzenie się tudzież przedstawienie dodatkowej argumentacji, twierdzeń i dowodów co do istotnych okoliczności, które – inaczej niż w decyzji organu pierwszej instancji – zostały uznane za niewykazane. Skoro do tego nie doszło, trzeba stwierdzić naruszenie art. 10 k.p.a.; w konsekwencji poczynionych przez organ odwoławczy ustaleń faktycznych nie można też uznać za kompletne i wyczerpujące, co implikuje naruszenie art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 k.p.a.

Powyższe uchybienia natury procesowej same przez się nie stanowiłyby o konieczności uchylenia zaskarżonej decyzji, gdyby można było wykluczyć ich istotny wpływ na wynik sprawy. W ocenie Sądu, w niniejszym przypadku, przez argumentację sformułowaną na etapie postępowania sądowego oraz przez przedłożone w załączeniu do skargi i późniejszego pisma dokumenty, skarżący uprawdopodobnił, że istotny wpływ odnośnych uchybień na wynik sprawy jest możliwy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a.).

Zarzuty skargi Sąd uznał za zasadne tylko w zakresie, w jakim korelują one z niniejszym uzasadnieniem. Zarzuty naprowadzające na odmienną niż tu przedstawiona wykładnię prawa materialnego Sąd uznał za niezasadne, natomiast ocena zarzutów zrelatywizowanych do zastosowania prawa materialnego w niniejszej sprawie – wobec wątpliwości co do stanu faktycznego – byłaby przedwczesna. Niezasadny był również zarzut naruszenia art. 139 k.p.a., ponieważ decyzja organu odwoławczego utrzymująca w mocy decyzję organu pierwszej instancji w założeniu tego przepisu naruszać nie może.

Rozpatrując sprawę ponownie, organ obowiązany będzie umożliwić stronie wypowiedzenie się oraz przedstawienie dodatkowej argumentacji, twierdzeń i dowodów co do okoliczności warunkujących przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, w tym związku przyczynowego między rezygnacją z zatrudnienia przez skarżącego a opieką sprawowaną nad matką z uwzględnieniem zakresu podejmowanych czynności i możliwości udziału w tej opiece innych osób – a następnie rozpatrzyć kompletny materiał dowodowy w kontekście oceny prawnej zawartej w niniejszym wyroku.

Mając na uwadze powyższe, Sąd – działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit.c p.p.s.a. – orzekł jak w punkcie pierwszym sentencji wyroku. O kosztach postępowania Sąd orzekł w punkcie drugim sentencji wyroku na podstawie art. 200 i 205 p.p.s.a.