Wyrok NSA, sygn. akt II GSK 30/18
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2020-08-18 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6171 Radcowie prawni i aplikanci radcowscy
Hasła tematyczne: Zawody prawnicze
Skarżony organ: Minister Sprawiedliwości
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 141 § 4
journal: Dz.U. 2017 poz 1369
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
article: art. 6, art. 32 ust. 1, art. 36(4) ust. 1, 2 i 3, art. 36(5) ust. 2
journal: Dz.U. 2016 poz 233
law: Ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych - tekst jednolity

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Zbigniew Czarnik Sędzia NSA Gabriela Jyż Sędzia NSA Wojciech Kręcisz (spr.) Protokolant Ewa Czajkowska po rozpoznaniu w dniu 18 sierpnia 2020 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej A.B od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 28 września 2017 r. sygn. akt VI SA/Wa 355/17 w sprawie ze skargi A.B. na uchwałę Komisji Egzaminacyjnej II stopnia Nr 3 przy Ministrze Sprawiedliwości do rozpoznania odwołań od uchwał o wynikach egzaminu radcowskiego, który został przeprowadzony w dniach 15-18 marca 2016 r. z dnia [...] listopada 2016 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu radcowskiego 1. oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza od A.B. na rzecz Komisji Egzaminacyjnej II stopnia Nr 3 przy Ministrze Sprawiedliwości do rozpoznania odwołań od uchwał o wynikach egzaminu radcowskiego, który został przeprowadzony w dniach 15-18 marca 2016 r. 360 (trzysta sześćdziesiąt) złotych tytułem kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zaskarżonym wyrokiem z dnia 28 września 2017 r., sygn. akt VI SA/Wa 355/17 oddalił skargę A.B. na uchwałę Komisji Egzaminacyjnej II Stopnia nr 3 przy Ministrze Sprawiedliwości do rozpoznania odwołań od uchwał o wynikach egzaminu radcowskiego, który został przeprowadzony w dniach 15-18 marca 2016 r. z dnia [...] listopada 2016 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu radcowskiego.

W uzasadnieniu wyroku Sąd I instancji przedstawił stan faktyczny sprawy, z którego wynikało, że Komisja Egzaminacyjna uchwałą nr [...] z dnia [...] kwietnia 2016 r. stwierdziła, że skarżący uzyskał negatywny wynik z egzaminu radcowskiego. Komisja Egzaminacyjna wskazała, że zdający z zadania z zakresu prawa karnego uzyskał ocenę dobrą, z zadania z zakresu prawa cywilnego ocenę dobrą, z zadania z zakresu prawa gospodarczego ocenę niedostateczną, z zadania z zakresu prawa administracyjnego ocenę dostateczną oraz z zakresu zasad wykonywania zawodu lub zasad etyki ocenę dobrą. Wobec powyższego, zgodnie z treścią art. 366 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (tekst jedn. Dz. U. z 2016 r., poz. 233 ze zm.) skarżący uzyskał negatywny wynik egzaminu.

W wyniku odwołania skarżącego Komisja Egzaminacyjna II Stopnia zaskarżoną uchwałą z dnia [...] listopada 2016 r. na podstawie art. 368 ust. 1, ust. 9 i ust. 12 ustawy o radcach prawnych w zw. z art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2016 r., poz. 23 ze zm., zwanej dalej: k.p.a.) utrzymała w mocy powyższą uchwałę. W uzasadnieniu Komisja ustosunkowała się do odwołania w zakresie zadania z prawa gospodarczego i wskazała, że egzaminatorzy ocenili jednolicie opracowane przez zdającego rozwiązanie z prawa gospodarczego, w kontekście przesłanek przewidzianych przez art. 365 ust. 2 ustawy o radcach prawnych na ocenę niedostateczną. Komisja przytaczając uzasadnienia ocen pracy z prawa gospodarczego sporządzone przez obu egzaminatorów podała, że prawidłowe rozwiązanie zadania z zakresu prawa gospodarczego polegało - przy uwzględnieniu założeń zadania - na sporządzeniu przez zdających, występujących jako radca prawny Emil Kowalski, świadczący pomoc prawną na rzecz "Beniowa" S.A. z siedzibą w Beniowie i Józefa Benio, umowy sprzedaży przez "Bukowiec" spółkę z o.o. z siedzibą w Bukowcu na rzecz spółki "Beniowa" S.A. z siedzibą w Beniowie oraz na rzecz Józefa Benio, samochodu ciężarowego marki Mercedes, o numerze identyfikacyjnym pojazdu JM1TBNZ51U0005724, rok produkcji 2015, w udziałach odpowiednio w wysokości ¾ i ¼. W ocenie Komisji, wystawione oceny za to zadanie egzaminacyjne zawierają uzasadnienie oraz opierają się na analizie uwzględniającej przepisy prawne. Praca została oceniona całościowo. Każdy z egzaminatorów skorzystał ze swobody oceny w ramach ustawowych kryteriów, ale obaj uznali, że podniesione w uzasadnieniu oceny uchybienia, nie pozwalają na wystawienie oceny dostatecznej. Komisja wyjaśniła, że prawidłowym rozwiązaniem tego zadania było sporządzenie przez zdających umowy sprzedaży rzeczy ruchomej. Sprawdzeniu podlegała wiedza prawnicza zdających, ale także umiejętności warsztatowe egzaminowanych pod kątem sporządzania umów. W ocenie Komisji, analiza umowy sporządzonej przez zdającego potwierdza podniesione przez egzaminatorów zastrzeżenia. Umowa opracowana przez zdającego jest dość uboga, sprowadza się w większości do powielenia treści zadania egzaminacyjnego. Postanowienia, które zostały zredagowane samodzielnie przez zdającego lakonicznie ujmują poszczególne założenia zadania egzaminacyjnego, a w części wykraczają poza wskazane założenia. Komisja II Stopnia zgodziła się z oceną egzaminatorów, że sporządzona przez zdającego umowa nie pozwala na przyjęcie, że jest on przygotowany do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu radcy prawnego. Komisja II Stopnia wskazała, że choć umowa spełnia większość wymogów formalnych, którym powinna odpowiadać umowa sprzedaży, to jednak istotnym błędem, jakim obarczona jest praca zdającego jest regulacja dotycząca reprezentacji "Bukowiec" sp. z o.o. w umowie z "Beniowa" S.A. Zgodziła się z oceną jednego z egzaminatorów, iż umowa dotknięta jest poważnym uchybieniem, skutkującym częściową nieważnością umowy, bowiem sprzedawca – "Bukowiec" spółka z o.o. jest prawidłowo, zgodnie z treścią art. 210 § 1 k.s.h., reprezentowany wobec kupującego Józefa Benio, natomiast nie jest prawidłowo reprezentowany wobec drugiego kupującego – "Beniowa" S.A. Wobec tego drugiego kupującego "Bukowiec" spółka z o.o. powinna być reprezentowana zgodnie z ogólnymi zasadami reprezentacji spółki z o.o., tj. przez zarząd (art. 201 § 1 k.s.h.), czyli przez Józefa Benio. Ponadto, proponowana umowa poprzez zapis § 1 ust. 5 zakładający konieczność dodatkowego oświadczenia sprzedającego przenoszącego własność samochodu – świadczy o niedostatecznej wiedzy skarżącego, co do skutków regulacji przewidzianej w art. 589 k.c. Nadto, nałożenie na kupujących obowiązku zapłaty reszty ceny Komisja uznała za działanie wbrew ich interesom, jak również określenie ceny na poziomie wyższym aniżeli wynikało z treści zadania. Wobec powyższego Komisja II Stopnia stwierdziła, że podniesione przez egzaminatorów zastrzeżenia są trafne, a ocena, wbrew stanowisku skarżącego przedstawionemu w odwołaniu, jest adekwatna wobec popełnionych przez niego istotnych uchybień.

W skardze na powyższą uchwałę skarżący zarzucił naruszenie art. 7, art. 10, art. 77 § 1 oraz art. 107 § 3, poprzez:

- brak wszechstronnego rozpoznania kwestii związanych z reprezentacją "Bukowiec" sp. z o.o. oraz brak uzasadnienia, dlaczego umowa sporządzona przez skarżącego, w zakresie dotyczącym sprzedaży na rzecz spółki "Beniowa" S.A. dotknięta jest sankcją nieważności;

- brak wszechstronnego rozpoznania okoliczności dotyczących charakteru umowy, której sporządzenie było przedmiotem zadania egzaminacyjnego, a w konsekwencji błędne przyjęcie, że umowa ta miała stanowić umowę sprzedaży na raty, podczas gdy umowa objęta treścią zadania egzaminacyjnego stanowiła w istocie umowę nienazwaną;

- brak wszechstronnego rozpatrzenia całego stanu faktycznego objętego zakresem kazusu i uznanie, że skarżący nienależycie zabezpieczył interes reprezentowanej strony;

- brak wszechstronnego rozpatrzenia całego stanu faktycznego w skutek czego organ uznał, że skarżący w sposób nieprawidłowy opisał zgody korporacyjne (art. 230 k.s.h.);

Nadto skarżący sformułował zarzuty naruszenia:

- art. 210 § 1 w związku z art. 201 § 1 k.s.h., poprzez ich błędną wykładnię i uznanie, że sporządzona przez skarżącego umowa, w zakresie dotyczącym sprzedaży na rzecz spółki "Beniowa" S.A., objęta jest nieważnością;

- art. 583 § 1 w związku z art. 587 k.c., poprzez ich błędną wykładnię i przyjęcie, że w umowie objętej treścią części trzeciej egzaminu należało zastosować kodeksową umowę sprzedaży na raty;

- art. 230 k.s.h., poprzez uznanie, że naruszenie postanowień tego przepisu skutkuje nieważnością i bezskutecznością tak dokonanych czynności prawnych;

- art. 365 ust. 2 ustawy o radcach prawnych polegające na stwierdzeniu negatywnego wyniku złożonego przez skarżącego egzaminu radcowskiego w sytuacji, gdy sporządzona przez skarżącego umowa, objęta zakresem zadania z części trzeciej egzaminu, spełnia wszelkie wymogi formalne, zawiera właściwie zastosowane przepisy prawa, a zastosowane przez skarżącego rozwiązanie wskazuje na umiejętność ich właściwej interpretacji, zaś zaproponowany przez skarżącego sposób rozstrzygnięcia problemu był poprawny, zgodny z założeniami treści zadania i uwzględniał interes reprezentowanej strony.

W odpowiedzi na skargę Komisja II Stopnia wniosła o oddalenie skargi, podtrzymując argumentację podniesioną w zaskarżonej uchwale.

Sąd I instancji oddalił skargę na powyższą uchwałę na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm., zwanej dalej: p.p.s.a.). Sąd przedstawił na wstępie podstawę prawną wydanych w sprawie uchwał i stwierdził, że zaproponowane przez skarżącego rozwiązanie zadania z prawa gospodarczego eliminowało możliwość wystawienia oceny pozytywnej.

Uwzględniając wymogi zadania egzaminacyjnego i założenia umowy Sąd I instancji za zasadne uznał stanowisko Komisji II Stopnia, że analiza umowy sporządzonej przez zdającego potwierdza podniesione przez egzaminatorów zastrzeżenia. Umowa ta sprowadza się w większości do powielenia treści zadania egzaminacyjnego, a postanowienia, które zostały zredagowane samodzielnie przez zdającego lakonicznie ujmują poszczególne założenia zadania egzaminacyjnego. Do najistotniejszych braków sporządzonej przez skarżącego umowy Sąd zaliczył przede wszystkim to, że sprzedawca – "Bukowiec" sp. z o.o. jest prawidłowo, zgodnie z treścią art. 210 § 1 k.s.h., reprezentowany wobec kupującego Józefa Benio, natomiast nie jest prawidłowo reprezentowany wobec drugiego kupującego – "Beniowa" S.A. Wobec tego drugiego kupującego "Bukowiec" spółka z o.o. powinna być reprezentowana zgodnie z ogólnymi zasadami reprezentacji spółki z o.o., tj. przez zarząd (art. 201 § 1 k.s.h.), czyli przez Józefa Benio. Kolejnym istotnym błędem umowy był błąd dotyczący regulacji zawartej w § 1 ust. 5 umowy. Regulacja ta jest błędna i świadczy o nieznajomości przez skarżącego treści art. 589 k.c. Ziszczenie się warunku powoduje bowiem z mocy samego prawa przejście własności rzeczy na kupującego, tak więc nie są konieczne żadne dodatkowe regulacje w tym zakresie. Błąd ten został powielony § 8 ust. 5 umowy. Ponadto, skarżący nie rozwiązał w sposób właściwy kwestii przeniesienia posiadania pojazdu oraz przysługującego dzierżawcy prawa pierwokupu. Koniecznym, zdaniem Sądu, było umieszczenie w umowie zapisów uwzględniających wymogi art. 350 k.c. Sąd podzielił także stanowisko Komisji II stopnia co do kwestii niezrozumienia przez skarżącego istoty umowy sprzedaży, o czym świadczą regulacje zawarte w § 8 oraz § 10.1 i 2. umowy. Ponadto, jak słusznie zauważył organ, w części wstępnej umowy zdający przywołał uchwałę o "wyrażeniu zgody na zawarcie niniejszej umowy", co nie odpowiada - jak przewiduje art. 230 k.s.h. - wyrażeniu zgody na "rozporządzenie prawem".

W konkluzji Sąd I instancji stwierdził, że sporządzenie przez skarżącego umowy zawierającej szereg błędnych zapisów, nie pozwala na uwzględnienie stanowiska skarżącego, że umowa ta zabezpiecza słuszny interes reprezentowanej przez niego strony. W świetle powyższego Sąd podzielił stanowisko Komisji II Stopnia, uznając, że wskazane przez egzaminatorów i potwierdzone przez organy wady sporządzonej umowy są istotne. W konsekwencji, egzaminatorzy prawidłowo uznali, że rozwiązanie sprawy zaproponowane przez skarżącego nie spełnia oczekiwań stawianych profesjonalnemu pełnomocnikowi w postępowaniu gospodarczym i prawidłowo została skarżącemu postawiona ocena niedostateczna z powyższego egzaminu. Tym samym za niezasadne Sąd uznał zarzuty naruszenia art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., art. 364 ust. 1, 7 i 10 oraz art. 365 ust. 2 ustawy o radcach prawnych. Sąd nie stwierdził także naruszenia przepisów postępowania administracyjnego. Uzasadnienie zaskarżonej uchwały zawierało bowiem wszystkie elementy wskazane w art. 107 § 3 k.p.a., a postępowanie w sprawie było prowadzone zgodnie ze wskazaniami zawartymi w art. 6, art. 7, art. 8, art. 77 i art. 80 k.p.a. Dlatego skarga podlegała oddaleniu.

W skardze kasacyjnej skarżący zaskarżył powyższy wyrok w całości wnosząc o uchylenie zaskarżonego wyroku i zaskarżonej uchwały, rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie oraz zasądzenie kosztów postępowania.

Zaskarżonemu wyrokowi skarżący zarzucił:

- naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 10, art. 77 § 1 oraz art. 107 § 3 k.p.a. i art. 141 § 4 p.p.s.a. poprzez:

a) brak wszechstronnego rozpatrzenia całego stanu faktycznego objętego zakresem kazusu i uznanie, że skarżący nienależycie zabezpieczył interes reprezentowanej strony, tj. kupujących, w sytuacji gdy jednym z kupujących był jednocześnie wspólnik spółki będącej sprzedawcą, co implikowało w istocie konieczność zabezpieczenia interesów obu stron umowy,

b) brak wszechstronnego rozpatrzenia całego stanu faktycznego wskutek czego Sąd uznał, że skarżący w sposób nieprawidłowy opisał wymagane zgody korporacyjne (art. 230 k.s.h.), na gruncie umowy objętej przedmiotem zadania egzaminacyjnego, podczas gdy opis tych zgód występuje bezpośrednio w treści sporządzonej umowy, a ponadto pominięcie, że przedmiotowy zarzut został postawiony wyłącznie przez egzaminatora wyznaczonego przez Krajową Radę Radców Prawnych, podczas gdy drugi z egzaminatorów wyraźnie ocenił wskazanie przez skarżącego przedmiotowych zgód jako prawidłowe,

c) brak wszechstronnego rozpatrzenia całego stanu faktycznego wskutek czego Sąd I instancji uznał, że skarżący w sporządzonej pracy egzaminacyjnej nie uwzględnił wymogów wskazanych w art. 350 k.c., podczas gdy przedmiotowe wymagania zostały przez skarżącego ujęte w § 2 ust. 3 i 4 sporządzonej umowy,

co miało istotny wpływ na wynik sprawy gdyż te elementy zostały uznane przez Sąd jako dodatkowe okoliczności uzasadniające wystawienie skarżącemu z kwestionowanej części egzaminu oceny negatywnej;

- naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.:

a) art. 210 § 1 w zw. z art. 201 § 1 k.s.h. poprzez ich błędną wykładnię i uznanie, że sporządzona przez skarżącego umowa, w zakresie dotyczącym sprzedaży pojazdu na rzecz spółki Beniowa S.A., objęta jest nieważnością, w sytuacji gdy:

- naruszenie zasad reprezentacji wskazanych w art. 201 § 1 k.s.h. nie powoduje skutku nieważności dokonanej w ten sposób czynności prawnej, a ponadto

- zastosowana przez skarżącego reprezentacja jest zgodna z wymogami art. 210 § 1 k.s.h. i stanowi wyczerpującą reprezentację sprzedawcy w umowie będącej przedmiotem kazusu egzaminacyjnego;

b) art. 583 § 1 w zw. z art. 587 k.c. poprzez ich błędną wykładnię i przyjęcie, że w umowie objętej treścią części trzeciej egzaminu należało zastosować kodeksową umowę sprzedaży na raty, podczas gdy jednym z kupujących była osoba prawna, a nadto przedsiębiorca, a umowa sprzedaży na raty określona w art. 583 § 1 k.c. jest zastrzeżona dla stosunków, gdzie sprzedawcą jest przedsiębiorca, a kupującym osoba fizyczna, a dodatkowo art. 587 wyraźnie wyłącza możliwość stosowania przepisów k.c. o sprzedaży na raty, gdy kupującym jest przedsiębiorca;

c) art. 230 k.s.h. poprzez uznanie, że naruszenie postanowień przedmiotowego przepisu skutkuje nieważnością i bezskutecznością tak dokonanych czynności prawnych w sytuacji, gdy naruszenie ww. przepisu nie pociąga za sobą takich konsekwencji;

d) art. 365 ust. 2 ustawy o radcach prawnych polegające na stwierdzeniu negatywnego wyniku złożonego przez skarżącego egzaminu radcowskiego, w sytuacji, gdy sporządzona przez skarżącego umowa, objęta zakresem zadania z części trzeciej egzaminu, spełnia wszelkie wymogi formalne, zawiera właściwie zastosowane przepisy prawa i wskazuje na umiejętność ich właściwej interpretacji przez skarżącego, zaś zaproponowany przez skarżącego sposób rozstrzygnięcia problemu był poprawny i uwzględniał interes reprezentowanej strony.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej skarżący przedstawił argumentację na poparcie podniesionych zarzutów.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ wniósł o jej oddalenie i zasądzenie kosztów postępowania.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie jest zasadna i nie zasługuje na uwzględnienie.

Na wstępie przypomnienia wymaga, że zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania, a mianowicie sytuacje enumeratywnie wymienione w § 2 tego przepisu. Skargę kasacyjną, w granicach której operuje Naczelny Sąd Administracyjny, zgodnie z art. 174 p.p.s.a., można oprzeć na podstawie naruszenia prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie oraz na podstawie naruszenia przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Zmiana lub rozszerzenie podstaw kasacyjnych ograniczone jest natomiast, określonym w art. 177 § 1 p.p.s.a. terminem do wniesienia skargi kasacyjnej. Rozwiązaniu temu towarzyszy równolegle uprawnienie strony postępowania do przytoczenia nowego uzasadnienia podstaw kasacyjnych sformułowanych w skardze. Wywołane skargą kasacyjną postępowanie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym podlega więc zasadzie dyspozycyjności i nie polega na ponownym rozpoznaniu sprawy w jej całokształcie, lecz ogranicza się do rozpatrzenia poszczególnych zarzutów przedstawionych w skardze kasacyjnej w ramach wskazanych podstaw kasacyjnych. Istotą tego postępowania jest bowiem weryfikacja zgodności z prawem orzeczenia wojewódzkiego sądu administracyjnego oraz postępowania, które doprowadziło do jego wydania.

Spór prawny w rozpatrywanej sprawie dotyczy oceny prawidłowości stanowiska Sądu I instancji, który kontrolując zgodność z prawem uchwały Komisji Egzaminacyjnej II Stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do rozpoznania odwołań od uchwał o wynikach egzaminu radcowskiego przeprowadzonego w dniach 15 – 18 marca 2016 r. stwierdził, że zaskarżona uchwała – którą utrzymano w mocy uchwałę Komisji Egzaminacyjnej ustalającej uzyskanie przez stronę negatywnego wyniku egzaminu radcowskiego w związku z niedostateczną oceną z zadania z zakresu prawa gospodarczego – nie narusza prawa, co skutkowało oddaleniem skargi strony na tą uchwałę na podstawie art. 151 p.p.s.a.

Zarzuty skargi kasacyjnej wyznaczające – zgodnie z zasadą dyspozycyjności – granice kontroli zgodności z prawem zaskarżonego wyroku nie uzasadniają twierdzenia, że rezultat tej kontroli powinien wyrazić się w krytycznej ocenie wyroku Sądu I instancji, której konsekwencją powinno być jego uchylenie. Wyrok ten bowiem, odpowiada prawu.

Ocenę zasadności zarzutów kasacyjnych, zmierzających do wykazania niezgodnego z prawem – a niedostrzeżonego w toku kontroli legalności zaskarżonej uchwały albo wadliwie zaakceptowanego, jako prawidłowe – działania Komisji Egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości, przez co – zdaniem strony skarżącej – miało dojść do naruszenia wskazanych w skardze kasacyjnej przepisów prawa procesowego oraz prawa materialnego stanowiących wzorce kontroli zgodności z prawem tej uchwały, trzeba poprzedzić konieczną w rozpatrywanej sprawie, zważywszy na jej przedmiot, uwagą natury ogólnej.

Mianowicie, jeżeli celem aplikacji radcowskiej jest przygotowanie aplikanta do należytego i samodzielnego wykonywania zawodu radcy prawnego, w szczególności wykształcenie umiejętności z zakresu zastępstwa procesowego, sporządzania pism, umów i opinii prawnych oraz przyswojenie zasad wykonywania zawodu (art. 32 ust. 1 ustawy o radcach prawnych), zaś proces szkolenia aplikanta wieńczony jest egzaminem radcowskim, który w korespondencji do celów samej aplikacji polega na sprawdzeniu przygotowania prawniczego osoby przystępującej do egzaminu radcowskiego do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu radcy prawnego (art. 36⁴ ust. 1 przywołanej ustawy), a którego zasady oraz warunki, w tym warunki, od spełnienia których uzależniony jest jego pozytywny wynik również zostały szczegółowo określone przez ustawodawcę, to za uzasadniony trzeba uznać wniosek, że z perspektywy tak ukształtowanych na gruncie normatywnym systemowych zasad dostępu do zawodu radcy prawnego, nie sposób jest zasadnie twierdzić o naruszeniu wskazanych w skardze kasacyjnej przepisów prawa, w tym zwłaszcza o naruszeniu ich w sposób, w jaki podaje to strona skarżąca.

Według Naczelnego Sądu Administracyjnego, za nieusprawiedliwione należy uznać zarzuty naruszenia art. 151 p.p.s.a. w związku z art. 7, art. 10, art. 77 § 1 oraz art. 107 § 3 k.p.a. i art. 141 § 4 p.p.s.a. (zarzuty z pkt I. lit. a) – c) petitum skargi kasacyjnej), które miałoby – zdaniem strony skarżącej – polegać na "braku wszechstronnego rozpatrzenia całego stanu faktycznego objętego zakresem kazusu [...]", czy też "braku wszechstronnego rozpatrzenia całego stanu faktycznego [...]" w związku z pominięciem, czy też wadliwym podejściem Sądu I instancji do wskazywanych na gruncie omawianych zarzutów elementów, czy to zawartych w pracy egzaminacyjnej z zakresu prawa gospodarczego, czy to stanowiących etap jej oceny, a w konsekwencji skutkować zasadnością i potrzebą uchylenia zaskarżonego wyroku.

W tej mierze trzeba podnieść, że art. 141 § 4 p.p.s.a. – jak przyjmuje się w orzecznictwie sądowoadministracyjnym – może stanowić samodzielną podstawę kasacyjną zasadniczo w dwóch przypadkach, a mianowicie, jeżeli uzasadnienie orzeczenia wojewódzkiego sądu administracyjnego sporządzone zostało w sposób uniemożliwiający przeprowadzenie jego kontroli przez Naczelny Sąd Administracyjny (por. np. wyroki NSA z dnia: 18 kwietnia 2018 r., sygn. akt II FSK 1071/17; 18 kwietnia 2018 r., sygn. akt I OSK 1363/17; 20 grudnia 2017 r., sygn. akt II GSK 3998/17) oraz, jeżeli uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie zawiera stanowiska co do stanu faktycznego przyjętego za podstawę zaskarżonego rozstrzygnięcia (uchwała składu siedmiu sędziów NSA z dnia 15 lutego 2010 r., sygn. akt II FPS 8/09).

Uwzględniając powyższe trzeba stwierdzić, że uzasadnienie kontrolowanego wyroku sądu administracyjnego I instancji, gdy chodzi o analizę przedstawionych w nim argumentów, nie uniemożliwia przeprowadzenia kontroli prawidłowości tego orzeczenia. Zawiera ono również elementy wymagane przepisem art. 141 § 4 p.p.s.a. w tym stanowisko odnośnie do stanu faktycznego przyjętego za podstawę wyrokowania – który, zważywszy na przedmiot sprawy, jest nota bene stanem faktycznym zamkniętym treścią zadania egzaminacyjnego, jego założeniami, pracą egzaminacyjną oraz jej oceną – oraz wskazanie i wyjaśnienie podstawy prawnej, a mianowicie przepisów prawa stanowiących wzorce kontroli legalności działania organu w rozpatrywanej sprawie, a także ocenę wyrażającą się w braku ich naruszenia.

Inną natomiast kwestią jest siła przekonywania zawartych w nim argumentów, co prowadzi z kolei do wniosku, że brak przekonania strony odnośnie do trafności rozstrzygnięcia sprawy, w tym do przyjętego kierunku wykładni i zastosowania prawa - którego prawidłowość, aby mogła być oceniona wymaga postawienia innych zarzutów kasacyjnych - czy też odnośnie do oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, których rezultat nie koresponduje z oczekiwaniami strony, nie oznacza jeszcze wadliwości uzasadnienia wyroku i to w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Fakt więc, że stanowisko zajęte przez sąd administracyjny I instancji jest odmienne od prezentowanego przez wnoszącego skargę kasacyjną nie oznacza, iż uzasadnienie zaskarżonego wyroku zawiera wady konstrukcyjne, nie poddaje się kontroli kasacyjnej, czy też, że jest wadliwe w stopniu uzasadniającym uchylenie wydanego w sprawie rozstrzygnięcia.

Ponadto, co także trzeba podnieść, w analizowanym zakresie nie można byłoby również pomijać ewentualnych konsekwencji, które wynikają z art. 184 in fine p.p.s.a., a mianowicie, że Naczelny Sąd Administracyjny oddala skargę kasacyjną również wtedy, gdy zaskarżone orzeczenie mimo błędnego uzasadnienia odpowiada prawu (por. w tej mierze np. wyroki NSA z dnia: 13 października 2009 r., sygn. akt I FSK 657/08; 19 czerwca 2012 r., sygn. akt II OSK 852/12; 11 marca 2015 r., sygn. akt II GSK 1334/13; 9 grudnia 2016 r., sygn. akt II OSK 682/15).

W odpowiedzi na omawiane zarzuty, trzeba przede wszystkim podnieść, że o wadliwości wyroku oraz jego uzasadnienia, a także o naruszeniu wskazanych w ich podstawach przepisów k.p.a., nie sposób jest wnioskować na tej tylko podstawie, że kontrolując legalność zaskarżonego aktu sąd administracyjny uznał go za zgodny z prawem podzielając argumentację organu wydającego ten akt odnośnie do przyjętego w tymże akcie kierunku i sposobu załatwienia sprawy, a także motywów z powodu których sprawa powinna być tak właśnie załatwiona. Zwłaszcza w sytuacji, gdy tak jak w rozpatrywanej sprawie, o czym mowa była również powyżej, stanowisko o zgodności z prawem zaskarżonej uchwały zostało również umotywowane w sposób czyniący zadość tej funkcji uzasadnienia wyroku, którą jest kontrola trafności wydanego w sprawie orzeczenia.

W związku z powyższym – wbrew sugestii strony skarżącej – o wadliwości działania Sądu I instancji nie sposób jest wnioskować na podstawie faktu, że w odniesieniu do kwestii podnoszonych przez stronę w pkt I. lit. b) – c) petitum skargi kasacyjnej, Sąd ten odwoływał się – uznając ją za trafną i prawidłową – do argumentacji pochodzącej z uzasadnienia oceny cząstkowej jednego z egzaminatorów podczas, gdy drugi z egzaminatorów nie podnosił zastrzeżeń zgłaszanych przez pierwszego. Zwłaszcza, gdy w tej mierze, w kontekście art. 36¹ ust. 2 i 3 oraz art. 36⁵ ust. 2 ustawy o radcach prawnych oraz rysujących się na ich tle oczywistych wręcz konsekwencji, za nieuzasadnione należałoby uznać oczekiwanie, że pochodzące od dwóch egzaminatorów oceny cząstkowe będą takie same oraz że takie samo będzie uzasadnienie każdej z tych ocen. Są one przecież zindywidualizowane i siłą rzeczy – jak w odniesieniu do wszelkich egzaminów przeprowadzanych przez specjalistów – zawierają element subiektywny, co jednak nie oznacza jednocześnie, że samodzielna ocena pracy dokonywana przez dwóch egzaminatorów i sposób wystawiania oceny końcowej, który uregulowany jest ustawą, nie zapewnia oceny trafnej. W zależności bowiem od tego, w jakim stopniu praca egzaminacyjna spełnia wymagania, egzaminatorzy wystawiają oceny korzystając ze skali oraz kryteriów ocen zawartych w ustawie (por. art. 36⁴ ust. 10 i art. 36⁵ ust. 2 przywołanej ustawy), a oceny te są realizacją zasady swobodnej oceny dowodów i przejawem indywidualnego podejścia specjalistów, którzy z jednej strony gwarantują znajomość przepisów prawa i obiektywną ocenę prawidłowości zastosowanych rozwiązań, a z drugiej zawierają element własnej "eksperckiej" oceny poziomu pracy (por. wyroki NSA z dnia 7 kwietnia 2016 r., sygn. akt II GSK 2532/14 oraz z dnia 20 lutego 2019 r. sygn. akt II GSK 5673/16). Co więcej, powyższe wnioski znajdują swoje potwierdzenie i w tym argumencie, który wynika z art. 36⁵ ust. 4 pkt 2 ustawy o radcach prawnych, który to przepis, jasno i wyraźnie określa również konsekwencje opisanej w nim sytuacji, a mianowicie wystawienia przez jednego z egzaminatorów oceny dostatecznej, przez drugiego zaś oceny niedostatecznej, a więc ocen biegunowo odmiennych.

Odwołując się w związku z powyższym do konsekwencji wynikających z art. 36⁵ ust. 2 ustawy radcach prawnych, który określa kryteria oceniania prac egzaminacyjnych, a także podkreślając, że w sprawie nie wystąpiła sytuacja, o której mowa w art. 36⁵ ust. 4 pkt 2 tej ustawy, w opozycji do stanowiska strony skarżącej i eksponowanego przez nią znaczenia wskazywanych na gruncie omawianych zarzutów kasacyjnych naruszeń – tj. "braku wszechstronnego rozpatrzenia całego stanu faktycznego objętego zakresem kazusu [...]", czy też "braku wszechstronnego rozpatrzenia całego stanu faktycznego [...]" w związku z pominięciem, czy też wadliwym podejściem do wskazywanych elementów pracy egzaminacyjnej z zakresu prawa gospodarczego, czy to stanowiących etap jej oceny – trzeba podkreślić, że z obydwu ocen cząstkowych, a także z kontrolowanej uchwały wynika, że praca egzaminacyjna strony nie spełniała kryteriów oraz wymogów, w świetle których jej ocena mogła być inna, niż niedostateczna. Co więcej, analiza treści uzasadnień obydwu ocen cząstkowych przekonuje o istnieniu znaczącej ich części wspólnej w zakresie odnoszącym się do wskazywanych w nich mankamentów i deficytów pracy egzaminacyjnej strony skarżącej, co znalazło swoje potwierdzenie także w uzasadnieniu zaskarżonej uchwały. Ich rodzaj oraz skala – o której podobnie jak i o sumie tych mankamentów i deficytów trzeba wnioskować na podstawie uzasadnień każdej z tych ocen cząstkowych, a także na podstawie uzasadnienia kontrolowanej uchwały, co również pokazuje, że mankamenty pracy nie ograniczały się wyłącznie do tych, których zasadność kwestionuje strona – skutkowały tym, że przy uwzględnieniu określonych ustawą kryteriów, pracę strony każdy z egzaminatorów ocenił, jako niedostateczną – co świadczy o zgodności ich wniosków – indywidualizując argumentację prezentowaną w uzasadnieniu swojej oceny. To zaś, zważywszy na treść art. 36⁵ ust. 4 pkt 2 i art. 36⁶ ust. 1 przywołanej ustawy, wyraziło się w ustaleniu oceny niedostatecznej z egzaminu z zakresu prawa gospodarczego, a w konsekwencji w ustaleniu negatywnego wyniku egzaminu radcowskiego.

Przedstawione argumenty przekonują również o braku trafności zarzutu z pkt II. lit. c) petitum skargi kasacyjnej. Zwłaszcza, gdy w kontekście wskazywanego na jego gruncie sposobu naruszenia art. 230 k.s.h. podnieść również, że ani z oceny cząstkowej egzaminatora wyznaczonego przez Krajową Radę Radców Prawnych, ani z uzasadnienia zaskarżonej uchwały, ani też z uzasadnienia wyroku Sądu I instancji nie wynika, aby w odniesieniu do kwestii opisu zgód korporacyjnych ocena jego prawidłowości wyraziła się we wniosku o nieważności lub bezskuteczności czynności prawnej. Wynika z nich natomiast, że odniesieniu się do tej kwestii, wskazując na braki związane ze szczegółowym opisem tych zgód (ocena cząstkowa egzaminatora wyznaczonego przez KRRP) zwrócono uwagę na wynikające z pkt 3 Informacji dla zdającego wytyczne – a mianowicie, że "[...] dokumenty lub załączniki winny zostać opisane [...] w taki sposób, aby [...] można było ustalić ich formę oraz treść, a przez to ważność i skuteczność objętych umową czynności prawnych." – w konsekwencji czego podważono prawidłowość tego opisu. W tym także z punktu widzenia języka, którym dla potrzeb tego opisu operował zdający (por. s. 22 uzasadnienia zaskarżonej uchwały), co stanowiło mankament pracy egzaminacyjnej, także w odniesieniu do innych części pracy.

W tym też kontekście oraz w korespondencji do dotychczas przedstawionych argumentów, w odpowiedzi na zarzut z pkt I. lit. c) petitum skargi kasacyjnej trzeba podnieść, że z uzasadnienia zaskarżonego wyroku nie wynika, aby kwestia prawidłowego stosowania art. 350 k.c. ograniczona została do wynikającego z tego przepisu zawiadomienia, albowiem istotne znaczenie na tle stanu faktycznego zadania egzaminacyjnego miało zagadnienie przeniesienia posiadania sprzedawanej rzeczy (pojazdu) w warunkach określonych tym przepisem, co także eksponowano w uzasadnieniu zaskarżonej uchwały.

Uwzględniając treść zadania egzaminacyjnego z zakresu prawa gospodarczego oraz towarzyszących mu założeń – w tym zwłaszcza tego, aby wszystkie elementy podmiotowe i przedmiotowe projektowanej umowy zostały bezpośrednio uregulowane w jej treści z uwzględnieniem wszelkich wymaganych do jej ważności i skuteczności instytucji prawnych, w sposób eliminujący (a co najmniej minimalizujący) w przyszłości spory między stronami – z perspektywy przewidzianych ustawą kryteriów oceny pracy egzaminacyjnej oraz celu egzaminu radcowskiego, o którym mowa w art. 36⁴ ust. 1 ustawy o radcach prawnych, nie sposób jest – zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego – twierdzić, że kontrolując zgodność z prawem uchwały Komisji Egzaminacyjnej II Stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do rozpoznania odwołań od uchwał o wynikach egzaminu radcowskiego przeprowadzonego w dniach 15 – 18 marca 2016 r., którą utrzymano w mocy uchwałę Komisji Egzaminacyjnej ustalającą uzyskanie przez stronę negatywnego wyniku egzaminu radcowskiego w związku z niedostateczną oceną z zadania z zakresu prawa gospodarczego, Sąd I instancji uchybił tym wzorcom kontroli jej legalności, które wskazane zostały na gruncie omawianych zarzutów kasacyjnych, a wniosek ten uzasadnia również to, że zarzuty naruszenia przepisów postępowania nie zostały uzasadnione w sposób, w jaki należałoby tego oczekiwać na podstawie art. 174 pkt 2 w związku z art. 176 p.p.s.a.

O trafności stanowiska Sądu I instancji przekonuje również argument z komplementarnej treści przepisów art. 36⁴ ust. 1 i art. 6 ustawy o radcach prawnych.

Jakość świadczonej pomocy prawnej – a w tej mierze za uzasadnione trzeba uznać oczekiwanie, że powinna być ona jak najwyższa – stanowi bowiem wartość, która ma kluczowe znaczenie dla każdego, kto korzysta z tej pomocy. Nie ma więc wątpliwości, że od kandydata do zawodu radcy prawnego należy wymagać takich kwalifikacji, aby mógł on sprostać wymaganiom świadczenia pomocy prawnej, o jak najwyższej jakości. Kwalifikacje te winny - co do zasady - gwarantować prawidłowe wykonywanie zawodu radcy prawnego, a więc realizację ustawowego zobowiązania sumiennego i zgodnego z przepisami prawa wypełniania przez niego obowiązków. Egzamin radcowski jest ostatnim bowiem etapem sprawdzenia umiejętności i przydatności kandydata do wykonywania zawodu radcy prawnego.

Z tego też właśnie punktu widzenia, wszystkie dotychczas przedstawione argumenty trzeba – według Naczelnego Sądu Administracyjnego – uznać za aktualne, a tym samym i przydatne, także dla oceny zasadności zarzutów naruszenia prawa materialnego, które postawione zostały w pkt II. lit. a) – b) petitum skargi kasacyjnej, z którymi – gdy chodzi o kwestię podnoszoną w pkt I. lit. a) – w funkcjonalnym związku pozostaje również zarzut z pkt I. lit. a) petitum wniesionego środka zaskarżenia.

Odnosząc się do tych zarzutów – które wobec stawianej na ich gruncie kwestii, a mianowicie podejścia strony skarżącej do proponowanego w pracy egzaminacyjnej sposobu reprezentacji stron umowy sprzedaży oraz jej podejścia do konstrukcji i elementów umowy sprzedaży w relacji do oceny prawidłowości tych podejść przez egzaminatorów i Komisję Egzaminacyjną, które jednocześnie jawią się, jako zasadnicze w sprawie – trzeba je uznać za nieusprawiedliwione, o czym w pełni zasadnie należy wnioskować na podstawie już dotychczas zaprezentowanych argumentów.

Z analizy treści skargi kasacyjnej wynika, że u podstaw budowy oraz uzasadnienia omawianych zarzutów i podnoszonych na ich gruncie kwestii odnoszących się sposobu reprezentacji stron umowy sprzedaży oraz konstrukcji i elementów umowy sprzedaży, legło założenie, że podejście strony skarżącej do rozstrzygnięcia wymienionych kwestii w projekcie umowy, której sporządzenie stanowiło przedmiot zadania egzaminacyjnego, nie może być uznane za nieprawidłowe, o czym mają przekonywać prezentowane w uzasadnieniu skargi kasacyjnej argumenty. Mianowicie, argument z przeglądu stanowisk judykatury i prezentowanych w literaturze przedmiotu stanowisk doktryny oraz towarzyszący mu argument o potrzebie uwzględniania – na tle argumentu pierwszego – rzeczywistych intencji zdającego.

Zabieg ten oraz podjęta na jego gruncie próba wykazania naruszenia wskazanych przepisów prawa materialnego stanowiących wzorce kontroli zgodności z prawem zaskarżonej uchwały, nie mogą być uznane za skuteczne.

Przede wszystkim dlatego, że uwzględniając – w relacji do przywołanego stanowiska strony skarżącej oraz treści jej pracy egzaminacyjnej z zakresu prawa gospodarczego – wszystkie konsekwencje wynikające z art. 36⁴ ust. 1 i art. 36⁵ ust. 2 ustawy o radcach prawnych, o których mowa była już powyżej, a także przedmiot zadania egzaminacyjnego i towarzyszące mu założenia, a także wytyczne wynikające z pkt 2 i pkt 5 Informacji dla zdającego, za uzasadnione należałoby uznać oczekiwanie odnośnie do potrzeby odwołania się w pracy egzaminacyjnej, co nie było przecież niedopuszczalne, ani też niemożliwe, do poglądów judykatury i doktryny, w tym, rysujących się na ich tle podejść do kwestii reprezentacji osoby prawnej, w tym zakresu zastosowania w stanie faktycznym zadania egzaminacyjnego przepisów art. 201 § 1 oraz art. 210 § 1 k.s.h., który stanowi z kolei zasadę w zakresie odnoszącym się do reprezentacji spółki, jak podkreślono to w uzasadnieniu kontrolowanej uchwały – zwłaszcza, że miałaby to być kwestia budząca kontrowersje i rozbieżności – co niewątpliwie stanowiłoby dowód legitymowania się przez zdającego szeroką wiedzą w omawianym zakresie. W tym też kontekście za nieuzasadnione trzeba uznać stanowisko odnośnie do potrzeby zrewidowania oceny pracy egzaminacyjnej w zakresie odnoszącym się do zarzucanego jej błędu reprezentacji stron umowy z uwagi na inny ciężar gatunkowy sankcji bezskuteczności czynności prawnej, skoro z pkt 2 Informacji dla zdającego wynika wymóg sporządzenia umowy "[...] z uwzględnieniem wszelkich wymaganych do jej ważności i skuteczności instytucji prawnych", co w konsekwencji może również świadczyć o świadomym pominięciu lub niedostrzeżeniu przez zdającego wskazanego wymogu pracy (por. s. 1 uzasadnienia skargi kasacyjnej). Ponadto, za równie uzasadnione należałoby uznać oczekiwanie odnośnie do potrzeby sformułowania w pracy – jednak co trzeba podkreślić, w ramach i granicach wyznaczonych treścią zadania – koniecznych założeń mających świadczyć o tym, iż w odniesieniu do konstrukcji projektowanej umowy sprzedaży oraz dla potrzeb jej sporządzenia w stanie faktycznym wyznaczonym zadaniem egzaminacyjnym, zdający w pełni świadomie oraz konsekwentnie uwzględniał instytucje i konstrukcje prawne, których znaczenie aktualnie eksponuje, odwołując się w tej mierze do umowy użyczenia, leasingu finansowego, czy też reguł obrotu konsumenckiego.

Oczekiwania te – jak dowodzi tego lektura pracy egzaminacyjnej – nie zostały jednak zaspokojone, co gdyby nastąpiło, z całą pewnością mogłoby służyć i służyłoby poznaniu sposobu i kierunku myślenia zdającego odnośnie do proponowanego przez niego podejścia do rozwiązania zadania egzaminacyjnego, co być może nie pozostawałoby również bez wpływu na wniosek odnośnie do innej oceny.

Jeżeli jednak w swojej pracy egzaminacyjnej strona skarżąca nie przedstawiła oraz nie wyjaśniła we wskazany powyżej sposób, racji, argumentów i motywów, z powodu których zdecydowała się na przyjęcie określonych rozwiązań proponowanych w pracy, uniemożliwiając tym samym zapoznanie się z przyjętym przez nią tokiem rozumowania, to – sprawdzając (aktualny w dniu przeprowadzania egzaminu) poziom przygotowania prawniczego osoby przystępującej do egzaminu radcowskiego, do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu radcy prawnego, bo temu przecież służy egzamin końcowy, co ze swej istoty zakłada konieczność zaprezentowania rzetelnej wiedzy z danej dziedziny, nie zaś rozwiązań, które budzą poważne zastrzeżenia co do ich poprawności – egzaminatorzy (oraz komisje egzaminacyjne I i II stopnia) nie mogli operować na podstawie innego materiału, niż ten który stanowiła złożona praca egzaminacyjna. Wobec zaś jej mankamentów i deficytów, została ona oceniona, jako niedostateczna.

Z przedstawionych powodów, omawiane zarzuty należało uznać za niezasadne.

W konsekwencji, za pozbawiony usprawiedliwionych podstaw należało również uznać zarzut z pkt II lit. d) petitum skargi kasacyjnej.

W związku z powyższym Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 204 pkt 1 w zw. z art. 205 § 2 w zw. z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. a) i § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych ( Dz. U. z 2015 r., poz. 1804)

orzekł, jak w sentencji wyroku.