Wyrok NSA, sygn. akt II OSK 531/23
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2023-07-12 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6271 Ochrona cudzoziemca, w tym nadawanie statusu uchodźcy, azyl, zezwolenie na pobyt tolerowany i ochrona czasowa
Hasła tematyczne: Cudzoziemcy
Skarżony organ: Inne
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i zaskarżoną decyzję
Zasądzono zwrot kosztów postępowania
Powołane przepisy: article: art. 145 § 1 pkt 1 lit. c, art. 188, art. 200, art. 203 pkt 1, art. 193
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Jacek Chlebny (spr.) Sędziowie: sędzia NSA Robert Sawuła sędzia del. WSA Grzegorz Antas Protokolant: starszy asystent sędziego Beata Zborowska-Guziuk po rozpoznaniu w dniu 12 lipca 2023 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej V. M. złożonej w imieniu własnym i jako przedstawiciel ustawowy małoletnich L. B. i M. B. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 24 listopada 2022 r. sygn. akt IV SA/Wa 1822/22 w sprawie ze skargi V. M. złożonej w imieniu własnym i jako przedstawiciel ustawowy małoletnich L. B. i M. B. na decyzję Rady do Spraw Uchodźców z dnia 28 czerwca 2022 r. nr RdU-175-1/S/22 w przedmiocie odmowy udzielenia ochrony międzynarodowej 1. uchyla zaskarżony wyrok i zaskarżoną decyzję; 2. zasądza od Rady do Spraw Uchodźców na rzecz V. M. kwotę 840 (osiemset czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 24 listopada 2012 r., sygn. akt IV SA/Wa 1822/22, oddalił skargę V. M. złożonej w imieniu własnym i jako przedstawiciel ustawowy małoletnich L. B. i M. B. na decyzję Rady do Spraw Uchodźców z 28 czerwca 2022 r. w przedmiocie odmowy udzielenia ochrony międzynarodowej.

Powyższe rozstrzygnięcie zapadło w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.

V. M. (dalej: cudzoziemka lub skarżąca), obywatelka [...] narodowości [...], wnioskiem z 19 marca 2022 r., zwróciła o udzielenie jej ochrony międzynarodowej. Jako powód ubiegania się o ochronę międzynarodową cudzoziemka wskazała obawę przed mężem, który znęcał się nad nią psychicznie i fizycznie oraz brak możliwości uzyskania ochrony w kraju pochodzenia.

Szef Urzędu do Spraw Cudzoziemców (dalej: Szef Urzędu lub organ pierwszej instancji), po rozpatrzeniu wniosku w trybie przyspieszonym, decyzją z 11 maja 2022 r. odmówił udzielenia skarżącej ochrony międzynarodowej. Decyzja obejmuje również małoletnie córki cudzoziemki, tj. L. B. i M. B.

Rada do Spraw Uchodźców (dalej Rada lub organ drugiej instancji), po rozpatrzeniu odwołania cudzoziemki, decyzją z 28 czerwca 2022 r. utrzymała w mocy decyzję Szefa Urzędu z 11 maja 2022 r. Rada stwierdziła, że cudzoziemka wyjaśniła, iż w [...] nie mogła liczyć na pomoc policji, która na jej trzykrotne zgłoszenia odpowiadała, że dopóki pozostaje w związku małżeńskim nie będzie interweniować. Według policji do czasu uregulowania przez sąd kontaktów ojca z dziećmi, może on widywać się z córkami. Spotkania z córkami były okazją dla męża cudzoziemki do wszczynania awantur i znęcania się nad żoną.

Organ odwoławczy wskazał, że skarżąca nie próbowała szukać pomocy w kraju pochodzenia. Nie zwróciła się do organizacji świadczących pomoc kobietom w trudnej sytuacji, a jak wynika z opracowań Wydziału Informacji o Krajach Pochodzenia znajdujących się w aktach sprawy takie organizacje pomocowe w [...] działają i pomoc dla kobiet będących ofiarami przemocy domowej jest organizowana. W ocenie Rady, w rozpoznawanej sprawie szczegółowo przeanalizowano sytuację kobiet będących ofiarami przemocy w [...] i możliwości otrzymania przez nie pomocy. Rada wskazała, że miejsc schronienia dla kobiet w trudnej sytuacji w [...] jest ciągle za mało, jednak cudzoziemka nie próbowała nawet starać się o pomoc. Zaznaczyła, że władze kraju pochodzenia ścigają przestępstwa stosowania przemocy fizycznej i psychicznej wobec kobiet. Skarżąca wpuszczała mężczyznę do swojego domu narażając tym samym siebie i dzieci na jego agresywne zachowania i nie zwróciła się o pomoc do wyspecjalizowanych organizacji, ani do innych niż policja organów ścigania.

W odniesieniu do wniosku dowodowego w postaci karty informacyjnej z leczenia szpitalnego z 6 kwietnia 2022 r. Rada podkreśliła, że stan zdrowia cudzoziemki nie stanowi okoliczności, ani dowodu znacząco zwiększającego prawdopodobieństwo udzielenia ochrony międzynarodowej. Nie może samoistnie, bez powiązania z przesłankami określonymi w ustawie, zostać uznany za obawę przed indywidualnymi prześladowaniami z przyczyn określonych w Konwencji Genewskiej i ustawie o udzielaniu cudzoziemcom ochrony oraz skutkować objęciem ochroną międzynarodową.

Rada podzieliła opinię organu pierwszej instancji, że powody na które powołuje się cudzoziemka we wniosku nie stanowią przesłanek do udzielenia ochrony międzynarodowej. Zdaniem organu drugiej instancji, wyjazd skarżącej podyktowany był względami ekonomicznymi i chęcią poprawy warunków bytowych. W kraju pochodzenia rozstała się z mężem, lecz nadal wpuszczała go do domu i nie rozwiodła się z nim. Organ stwierdził, że cudzoziemka w kraju pochodzenia może liczyć na pomoc zarówno organizacji pomocowych jak i rodziny. Z zeznań cudzoziemki wynika, że matka udzielała jej bieżącej pomocy. Rada podkreśliła również, że skarżąca nie gromadziła żadnych dowodów na to, iż była ofiarą przemocy domowej np. obdukcji, zaświadczeń lekarskich. Nie kierowała skarg na przemocowe zachowania do odpowiednich organów, nie złożyła pozwu o rozwód. W ocenie Rady, zaniechała tym samym próby podjęcia jakiejkolwiek ochrony jej praw.

W sprawie cudzoziemki nie występują, zdaniem Rady, przesłanki do objęcia ją ochroną uzupełniającą, skoro z całości materiału dowodowego nie wynika, jakoby powrót do kraju pochodzenia mógłby narazić ją na rzeczywiste ryzyko doznania poważnej krzywdy.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalając skargę wskazał, że

samo poddanie skarżącej przemocy ze strony męża nie może być traktowane jako prześladowanie, o którym mowa w art. 13 ustawy z 13 czerwca 2003 r. o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 2022 r. poz. 1264; dalej: ustawa o udzielaniu cudzoziemcom ochrony). Okoliczność ta nie stanowi prześladowania w kraju pochodzenia z powodu rasy, religii, narodowości, przekonań politycznych lub przynależności do określonej grupy społecznej. Zaznaczył, że kobiety nie stanowią w [...] w rozumieniu ustawy o udzielaniu cudzoziemcom ochrony "określonej grupy społecznej", które poddane są z powodu przynależności do tej grupy prześladowaniom. W przypadku odmiennego twierdzenia, każda kobieta zamieszkała na terenie [...] mogłaby skutecznie wnioskować o udzielnie jej ochrony międzynarodowej.

Sąd pierwszej instancji podkreślił, że poddanie kogoś przemocy domowej może, w określonych okolicznościach, wyczerpywać dyspozycję art. 15 pkt 3 ustawy o udzieleniu cudzoziemcom ochrony. Zdaniem Sądu pierwszej instancji, skarżąca nie wykazała, ani nie uprawdopodobniła w wyczerpującym zakresie, aby nie mogła uzyskać ochrony ze strony władz publicznych oraz organizacji międzynarodowych w kraju pochodzenia. Sąd pierwszej instancji podobnie jak organ dostrzegł, że cudzoziemka nie zwróciła się do organizacji świadczących pomoc kobietom w trudnej sytuacji. W świetle znajdujących się w aktach sprawy raportów Wydziału Informacji o Krajach Pochodzenia należy przyjąć, że co prawda poziom ochrony jest na znacznie niższym poziomie niż w krajach unijnych, ale nie można jednak przyjąć, że ochrona ta nie jest w ogóle dostępna.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosła V. M. Wyrok zaskarżyła w całości i zarzuciła Sądowi pierwszej instancji naruszenie:

I. przepisów postępowania które mogły mieć istotny wpływ na wynik postępowania, tj.:

1. art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2022 r. poz. 2000; dalej: k.p.a.), art. 7 k.p.a. w zw. z art. 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 11 k.p.a. w zw. z art. 107 § 3 k.p.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.s.a. w zw. z art. 151 p.p.s.a. poprzez nieprawidłowe uznanie, że organ podjął wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz dokonał należytej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, w sytuacji gdy:

a) pomimo uznania za wiarygodne zeznań, że skarżąca doświadczyła w kraju pochodzenia wielokrotnej przemocy fizycznej i psychicznej, nie dokonano rozważań i oceny zgromadzonego materiału dowodowego w odniesieniu do przesłanek art. 18a ustawy o udzielaniu cudzoziemcom ochrony, tj. że przemoc ta powinna być kwalifikowana jako akty prześladowania w rozumieniu art. 13 ust. 3 ustawy o udzielaniu cudzoziemcom ochrony oraz art. 13 ust. 4 pkt 1 i 6 ustawy o udzielaniu cudzoziemcom ochrony oraz jako doznanie poważnej krzywdy w rozumieniu art. 15 pkt 2 ustawy o udzielaniu cudzoziemcom ochrony, jak również, że zachodzą uzasadnione podstawy, aby twierdzić, iż w razie powrotu działania te będą kontynuowane wobec skarżącej przez byłego męża;

b) nie nadano odpowiedniego znaczenia zeznaniom skarżącej, że osobiście, kilkukrotnie, zwracała się z prośbą o pomoc do organów ścigania zanim podjęła decyzję o konieczności opuszczenia [...], o zapewnienie jej ochrony przed byłym mężem, ale została całkowicie zignorowana i nie otrzymała stosownej pomocy;

c) zajęto dowolne, całkowicie nieuzasadnione i wręcz niestosowne stanowisko, że skarżąca sama narażała siebie i dzieci na doświadczanie przemocy ze strony byłego męża, jak również, że mogłaby uzyskać pomoc, gdyby podjęła kroki, aby uzyskać rozwód;

d) zajęto dowolne stanowisko, że skarżąca w rzeczywistości wyjechała ze względów ekonomicznych, aby poprawić warunki życia;

2. art. 7 k.p.a. w zw. z art. 75 § 1 k.p.a. w zw. z art. 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 78 § 1 k.p.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 151 p.p.s.a. poprzez nie odniesienie się do zarzutu, że organy nie przeprowadziły dowodu z dokumentacji medycznej oraz przesłuchania skarżącej z udziałem psychologa, w sytuacji gdy dowody te miały istotne znaczenie m.in. z uwagi na obowiązujący art. 18a ustawy o udzielaniu cudzoziemcom ochrony i powinność dokonania oceny doświadczenia przez skarżącą przemocy pod kątem prześladowania i przynależności do grupy społecznej (art. 13 ustawy o udzielaniu cudzoziemcom ochrony) oraz doznania poważnej krzywdy (art. 15 pkt 2 ustawy o udzielaniu cudzoziemcom ochrony);

3. art. 44 ust. 1 ustawy o udzielaniu cudzoziemcom ochrony w zw. z art. 68 ust. 1, 3, 6 ustawy o udzielaniu cudzoziemcom ochrony w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 151 p.p.s.a. poprzez nie odniesienie się do zarzutu, że organ nie przeprowadził dowodu z ponownego przesłuchania skarżącej z zapewnieniem udziału psychologa wobec tego, że Szef Urzędu przeprowadził przesłuchanie z naruszeniem tych przepisów prawa; warunki, w których została przesłuchana skarżąca nie odpowiadały ustawowym gwarancjom przysługujących osobom wymagającym szczególnego traktowania, a stan cudzoziemki obiektywnie oceniony nie pozwalał na kontynuowanie przesłuchania bez obecności psychologa, o czym organ sam powinien zadecydować, przerywając przesłuchanie celem skierowania skarżącej na badanie, o którym mowa w art. 68 ust. 3 ustawy o udzielaniu cudzoziemcom ochrony;

4. art. 15 k.p.a. w zw. z art. 11 k.p.a. w zw. z art. 107 § 3 k.p.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 151 p.p.s.a. poprzez uznanie, że organ uczynił zadość spoczywającym na nim obowiązkom w sytuacji, gdy Rada ograniczyła się tylko do pobieżnej kontroli decyzji organu pierwszej instancji, bez samodzielnego ponownego rozpoznania sprawy "od nowa", w tym bez odniesienia się w sposób wszechstronny do zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego oraz bez rozpatrzenia podnoszonych przez skarżącą zarzutów i argumentacji w odwołaniu;

5. art. 141 § 4 p.p.s.a. w zw. z art. 3 § 1 p.p.s.a. w zw. z art. 3 § 2 pkt 1 p.p.s.a. poprzez niepoddanie gruntownej analizie wszystkich aspektów rozpoznawanej sprawy przez Sąd pierwszej instancji, w których są wątpliwości i w których ustalenia organu są odmienne od wniosków i twierdzeń skarżącej, bądź zostały pominięte przez organ przy wydaniu zaskarżonej decyzji;

II. przepisów prawa materialnego poprzez ich niewłaściwe zastosowanie tj:

1. art. 13 ust. 1 ustawy o udzielaniu cudzoziemcom ochrony w zw. z art. 13 ust. 3 w zw. z art. 13 ust. 4 pkt 1 i 6 ustawy o udzielaniu cudzoziemcom ochrony w zw. z art. 18a ustawy o udzielaniu cudzoziemcom ochrony poprzez:

a) uznanie, że skarżąca nie spełnia przesłanek do nadania jej statusu uchodźcy, w sytuacji gdy koniecznym jest uprzednie zbadanie, czy władze danego kraju reagują i zezwalają na tego rodzaju krzywdzące działania, jak również, czy dana kobieta żyje w społeczeństwie, w którym sankcjonuje się gorsze traktowanie kobiet niż mężczyzn, zarówno przez władze publiczne, jak i członków społeczeństwa, włączając w to członków rodzin;

b) pomimo uznania za wiarygodne, że skarżąca doświadczyła w kraju pochodzenia wielokrotnej przemocy fizycznej i psychicznej, brak rozważań, iż przemoc ta powinna być kwalifikowana jako akty prześladowania w rozumieniu tych przepisów oraz że zachodzą uzasadnione podstawy, aby twierdzić, iż w razie powrotu działania te będą kontynuowane wobec skarżącej przez byłego męża;

2. art. 15 pkt 2 ustawy o udzielaniu cudzoziemcom ochrony w zw. z art. 18a ustawy o udzielaniu cudzoziemcom ochrony poprzez uznanie, że skarżąca nie spełnia przesłanek do udzielenia jej ochrony uzupełniającej, pomimo uznania za wiarygodne, iż doświadczyła w kraju pochodzenia wielokrotnej przemocy fizycznej i psychicznej, brak rozważań, że przemoc ta powinna być kwalifikowana jako doznanie poważnej krzywdy w rozumieniu tych przepisów prawa oraz że zachodzą uzasadnione podstawy, aby twierdzić, iż w razie powrotu działania te będą kontynuowane wobec skarżącej przez byłego męża;

3. art. 16 ust. 1 pkt 3 ustawy o udzielaniu cudzoziemcom ochrony w zw. z art. 16 ust. 2 ustawy o udzielaniu cudzoziemcom ochrony poprzez uznanie, że skarżąca nie wyczerpała wszystkich możliwości uzyskania ochrony w kraju pochodzenia, w sytuacji gdy: 1) skarżąca kilkukrotnie podejmowała próby zgłoszenia przemocy do właściwych miejscowo i rzeczowo organów, ale została zignorowana; 2) z należycie rozpoznanego materiału dowodowego, w szczególności opracowania WIKP UDSC z dnia 6 maja 2022 r., wynika, że brak jest możliwości uzyskania przez kobietę – ofiarę przemocy wraz z małoletnimi dziećmi ochrony przed krzywdzącymi działaniami, gdyż organy państwowe nie wszczynają postępowań, nie prowadzą skutecznych dochodzeń, ścigania i skazywania sprawców, a organizacje non profit są niewydolne i nie są w stanie zapewnić trwałej i skutecznej ochrony;

4. art. 39 ust. 1 pkt 3, ust. 2 pkt 1 i ust. 3 ustawy o udzielaniu cudzoziemcom ochrony poprzez rozpoznanie wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej złożonego przez skarżącą w trybie przyspieszonym, w sytuacji gdy zarówno z przyczyn formalnych (ust. 2 pkt 1 i ust. 3) sprawa nie mogła zostać rozpoznana w tym trybie, jak również nie zachodziła przesłanka z art. 39 ust. 1 pkt 3 ustawy o udzielaniu cudzoziemcom ochrony.

W oparciu o powyższe zarzuty wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku i zaskarżonej decyzji oraz decyzji Szefa Urzędu do Spraw Cudzoziemców z 11 maja 2022 r., ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji. Wniesiono również o zasądzenie na rzecz skarżącej zwrotu kosztów postępowania.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

1. Skarga kasacyjna zawiera usprawiedliwione podstawy.

2. Za uzasadniony należy uznać zarzut skargi kasacyjnej naruszenia przepisów postępowania polegający na niedostrzeżeniu przez Sąd pierwszej instancji, że organ nie podjął wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego. Brak wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego oraz dokładnego wyjaśnienia istotnych okoliczności stanowi naruszenie art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a.

Skarżąca trafnie wskazała, że z informacji o kraju pochodzenia, na których opierała się Rada do Spraw Uchodźców, nie można jednoznacznie wywieźć kluczowej w sprawie informacji na temat sytuacji kobiet będących ofiarami przemocy domowej w [...]. Zauważyć należy, że w informacji o kraju pochodzenia z 6 maja 2022 r. wskazano cyt.: "Według powszechnych źródeł, organy [...] nie prowadzą skutecznego dochodzenia, ścigania ani skazywania osób oskarżonych o przemoc domową, a nawet gdy zapadną wyroki skazujące, orzeczone kary są zwykle łagodne." (k. 77 verte akt administracyjnych). W innej części tego opracowania wskazano natomiast cyt.: "Przemoc domowa jest w [...] ścigana na podstawie prawa dotyczącego przemocy i podlega różnym wyrokom w zależności od zarzutu (morderstwo, pobicie, lekkie pobicie, gwałt itp.)." (k. 75 akt administracyjnych). Z opracowania tego nie wynika, czy ofiary przemocy domowej mogą skutecznie uzyskać pomoc w kraju pochodzenia. Na podstawie informacji ogólnych o kraju pochodzenia zebranych w toku postępowania administracyjnego nie można jednoznacznie ocenić, czy organy władzy publicznej [...] udzielą skarżącej ochrony. Sąd pierwszej instancji powyższego nie dostrzegł, pomimo że skarżąca konsekwentnie podnosiła okoliczność braku możliwości uzyskania pomocy w kraju pochodzenia. Ustalenie informacji na temat sytuacji kobiet, które są ofiarami przemocy domowej było istotne dla prawidłowego rozpoznania sprawy, bowiem skarżąca wskazywała, że pomimo prób uzyskania ochrony w kraju pochodzenia jako ofiara przemocy domowej, takiej pomocy nie uzyskała. Prawidłowe ustalenie sytuacji kobiet będących ofiarami przemocy domowej ma istotne znaczenie dla oceny, czy cudzoziemka wyczerpała wszystkie możliwości uzyskania ochrony w kraju pochodzenia. Nie można bowiem skutecznie dochodzić ochrony międzynarodowej, jeżeli świadomie rezygnuje się z próby poszukiwania jej w kraju pochodzenia.

3. Odnosząc się do kwestii przesłuchania skarżącej bez udziału psychologa pokreślić należy, że podczas przesłuchania w dniu 28 kwietnia 2022 r. w obecności tłumacza języka [...], skarżąca oświadczyła, że może uczestniczyć w przesłuchaniu. Wskazała również jednak, że nie za dobrze się czuje, jest załamana. W toku postępowania cudzoziemka wniosła o ponowne przesłuchanie w obecności psychologa. Organ powinien rozważyć udział psychologa podczas przesłuchania skarżącej ze względu na jej stan psychiczny oraz okoliczność, że w rozpoznawanej sprawie zachodziła potrzeba ponownego przesłuchania cudzoziemki. Podczas przesłuchania w dniu 28 kwietnia 2022 r. nie zostały bowiem wyjaśnione wszystkie istotne okoliczności i rozbieżności np. dlaczego cudzoziemka we wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej oświadczyła, że nie jest w ciąży (odpowiedź na pytanie 3, część III, str. 12 wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej z 19 marca 2022 r.), skoro podczas przesłuchania w dniu 28 kwietnia 2022 r. wskazała, że o ciąży dowiedziała się w jej 5 tygodniu i wyjechała z kraju pochodzenia, ponieważ mąż zmuszał ją do aborcji. Podczas ponownego rozpoznania sprawy organ powinien ponownie przesłuchać cudzoziemkę w obecności psychologa oraz wyjaśnić wszystkie rozbieżności w oświadczeniach skarżącej.

4. Z przytoczonych wyżej względów, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 p.p.s.a., uchylił zaskarżony wyrok i rozpoznał skargę, którą uwzględnił z przyczyn przedstawionych w uzasadnieniu w ten sposób, że na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję. W toku ponownego rozpoznania sprawy organ uwzględni ocenę prawną i wskazania zawarte w uzasadnieniu wyroku. Zwrot kosztów postępowania kasacyjnego Naczelny Sąd Administracyjny zasądził w oparciu o art. 203 pkt 1 p.p.s.a. O kosztach postępowania przed sądem pierwszej instancji orzeczono na podstawie art. 200 w związku z art. 188 i art. 193 p.p.s.a.