Wyrok WSA w Olsztynie, sygn. akt I SA/Ol 292/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie
Data orzeczenia: 2024-10-02 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6118 Egzekucja świadczeń pieniężnych, zabezpieczenie zobowiązań podatkowych
Hasła tematyczne: Egzekucyjne postępowanie
Skarżony organ: Dyrektor Izby Administracji Skarbowej
Treść wyniku: Uchylono zaskarżone postanowienie i postanowienie organu I instancji
Powołane przepisy: article: art. 64e, art. 65a §1
journal: Dz.U. 2023 poz 2505
law: Ustawa z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (t. j.)
article: art. 17 ust. 1 pkt 1
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Andrzej Brzuzy (sprawozdawca) Sędziowie sędzia WSA Anna Janowska sędzia WSA Jolanta Strumiłło Protokolant sekretarz sądowy Weronika Ćwiek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 2 października 2024r. sprawy ze skargi A. R. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Olsztynie z dnia 5 lipca 2024r., nr 2801-IEW.4268.12.2024 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu kosztów egzekucyjnych uchyla zaskarżone postanowienie oraz postanowienie je poprzedzające z 29 maja 2024 r., znak: 520100/71/10620/2024/koszty.


UZASADNIENIE

A. R. (dalej jako: "strona", "skarżąca") wnioskiem z 20 marca 2024 r. zwróciła się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o umorzenie w całości kosztów egzekucyjnych, powołując się na trudną sytuację finansową i rodzinną. Wraz z wnioskiem złożyła oświadczenie o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej, która nie prowadzi działalności gospodarczej.

Postanowieniem z 29 maja 2024 r. Dyrektor Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w E. Inspektorat w I. (dalej jako: "organ I instancji") odmówił stronie umorzenia należności tytułu kosztów egzekucyjnych w łącznej kwocie 1.335,26 zł, bowiem uznał, że w sprawie nie wystąpiły przesłanki z art. 64e §1 i §2 pkt 1a ustawy z 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2023 r. poz. 2505, ze zm.), dalej jako: "u.p.e.a.".

Po rozpoznaniu zażalenia Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w Olsztynie (dalej jako: "DIAS", "organ odwoławczy", "organ") postanowieniem z 5 lipca 2024 r. rozstrzygnięcie organu I instancji utrzymał w mocy.

W uzasadnieniu wydanego rozstrzygnięcia organ odwoławczy podał, że art. 64e §1 i 2 pkt 1a u.p.e.a. stanowiący podstawę materialno-prawną rozstrzygnięcia organu I instancji ma charakter uznaniowy, co oznacza, że samo wystąpienie wskazanej w nim przesłanki umorzenia kosztów egzekucyjnych w postaci "ważnego interesu zobowiązanego" lub "interesu publicznego" nie obliguje organu do udzielenia ulgi. Zgodnie z orzecznictwem sądów administracyjnych, zastosowanie ww. przepisu może nastąpić jedynie w przypadku wystąpienia sytuacji obiektywnie nadzwyczajnej, nieprzewidywalnej i trudnej do zapobieżenia i odwrócenia. W przypadku osoby fizycznej "ważny interes podatnika" oznacza stan polegający na niemożności zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, takich jak: jedzenie, ubranie czy mieszkanie. DIAS wyjaśnił, że orzekanie na podstawie art. 64e §1 i §2 pkt 1a u.p.e.a. oparte jest na konstrukcji uznania administracyjnego. W takiej sytuacji organ ma prawo wyboru treści rozstrzygnięcia, co oznacza, że stwierdzenie przez organ egzekucyjny istnienia w sprawie określonych przesłanek może, lecz nie musi prowadzić do rozstrzygnięcia uwzględniającego wniosek zobowiązanego.

Następnie organ odwoławczy podał, że zgodnie z aktualną informacją z Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej od 7 listopada 2019 r. do 29 października 2021 r. strona prowadziła działalność gospodarczą pod nazwą "A." według PKD 46.42.Z w zakresie działalności związanej ze sprzedażą hurtową odzieży i obuwia. Stałym miejscem wykonywania działalności gospodarczej było woj. [...], pow. [...]. Prowadząc działalność gospodarczą skarżąca nie wywiązała się z obowiązku opłacenia należności z tytułu składek na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (ZUS), stąd Dyrektor Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w E. prowadzi wobec niej postępowanie egzekucyjne na podstawie tytułów wykonawczych, wymienionych w sentencji postanowienia, wystawionych za niezapłacone należności z tytułu składek na Fundusz Ubezpieczeń Społecznych i Fundusz Ubezpieczeń Zdrowotnych za miesiące: kwiecień, czerwiec, sierpień, październik, listopad 2020 r., styczeń, marzec, lipiec i wrzesień 2021 r. Postępowanie egzekucyjne zostało wszczęte 13 maja 2021 r. Organ egzekucyjny zastosował środki egzekucyjne w postaci zajęcia rachunku bankowego. Należności nie zostały wyegzekwowane, a przymusowe dochodzenie należności jest w toku. Skierowanie należności z tytułu składek na drogę przymusowego dochodzenia, spowodowało powstanie kosztów egzekucyjnych, które na dzień 20 marca 2024 r. wynosiły 1.335,26 zł. Przedmiotowe koszty egzekucyjne są wymagalne.

DIAS wskazał, że ze zgromadzonego materiału dowodowego, w tym z ww. oświadczenia strony z 20 marca 2024 r. wynika, że pobiera ona świadczenie z tytułu rezygnacji z zatrudnienia, z uwagi na sprawowanie opieki nad chorym członkiem rodziny (matką) w kwocie 2.988,00 zł miesięcznie, nie pracuje zarobkowo, nie posiada dochodów z innych źródeł oraz nie korzysta z innych form pomocy. Strona prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z matką M. R. (54 lat) oraz siostrą E. R. (19 lat). Oświadczyła, że matka otrzymuje rentę z tytułu niezdolności do pracy w kwocie 1.261,64 zł netto miesięcznie oraz zasiłek pielęgnacyjny w kwocie 215,84 zł miesięcznie. Zaś siostra strony otrzymuje alimenty od ojca w kwocie 400,00 zł miesięcznie. Określając stałe miesięczne wydatki związane z utrzymaniem gospodarstwa domowego strona wskazała na opłaty eksploatacyjne (energia elektryczna, gaz, woda, węgiel, itp.) w kwocie 1.530,00 zł, koszty związane z leczeniem w kwocie 200,00 zł oraz wydatki na zakup biletu autobusowego siostry w kwocie 284,07 zł. Nie wskazała natomiast wydatków gospodarstwa domowego związanych z zakupem żywności, odzieży, chemii gospodarczej i środków higieny osobistej, itp. Strona w oświadczeniu podała również, że posiada zobowiązanie wobec wierzyciela – O. S.A. w kwocie 6.000,00 zł, które jest częściowo regulowane (miesięczna rata w kwocie 418,75 zł). Nie posiada natomiast zobowiązań z tytułu podatków, alimentacyjnych, w instytucjach czy zaciągniętych pożyczek u osób fizycznych. Oświadczyła także, że posiada samochód osobowy marki [...], o nr rejestracyjnym [...], rok produkcji 2004. Natomiast nie posiada domu, mieszkania, gospodarstwa rolnego, innych nieruchomości, maszyn, urządzeń, innych składników mienia ruchomego oraz praw majątkowych. Zamieszkuje wraz z matką i siostrą w lokalu mieszkalnym położonym w miejscowości S., nr [...], będącym własnością (matki) oraz A. R. (na zasadzie wspólności ustawowej majątkowej małżeńskiej). Skarżąca oświadczyła, że ww. mieszkanie nadaje się do generalnego remontu. Dodatkowo poinformowała, że jej rodzice rozwiedli się 11 lat temu. Ojciec pozostawił rodzinę w bardzo trudnej sytuacji. Skarżąca poinformowała, że zamieszkiwanie w miejscowości S. jest uciążliwe, z uwagi na konieczność korzystania przez matkę z opieki zdrowotnej w szpitalu w O. Przez mieszkanie na wsi zmuszona jest także dojeżdżać do sklepu, przychodni, apteki i szpitala. Opisując sytuację finansową rodziny zaznaczyła, że matka nie jest w stanie opłacać wszystkich opłat ze swoich dochodów, dlatego strona partycypuje w regulowaniu kosztów utrzymania. Zaznaczyła, że jej sytuacja może się jeszcze pogorszyć wraz z zakończeniem pomocy rządowej z tzw. tarczy energetycznej.

DIAS podał, że organ I instancji wskazał, że dla 3 - osobowego gospodarstwa pracowniczego minimum socjalne (wg obliczeń Instytutu Pracy i Spraw Socjalnych na podstawie danych GUS za IV kwartał 2023 r. wynosi 4.668,36 zł, tj. 1.556,312 zł na osobę, a nadto ustalił, że miesięczny dochód rodziny skarżącej łącznie wynosi 4.865,48 zł, natomiast stałe, miesięczne wydatki z tytułu utrzymania wynoszą łącznie 2.014,07 zł. Po opłaceniu wydatków pozostaje kwota 2.851,41 zł, z której rodzina finansuje pozostałe potrzeby życiowe. Zatem organ I instancji uznał, że zadeklarowany przez stronę stan materialny umożliwia zaspokojenie potrzeb życiowych trzyosobowej rodziny (np. wyżywienie, środki czystości).

Organ odwoławczy ocenił, że strona nie wykazała zaistnienia przesłanek oraz nie przedstawiła dowodów w zakresie szczególnej sytuacji, która byłaby wskazaniem do udzielenia ulgi w formie umorzenia powstałych kosztów egzekucyjnych. Z akt sprawy nie wynika też, że wystąpiły jakiekolwiek okoliczności o charakterze nadzwyczajnym i losowym, na które strona nie miała wpływu.

Mając na uwadze całokształt okoliczności sprawy, DIAS podzielił stanowisko organu I instancji, że w przedmiotowej sprawie strona nie wykazała spełnienia przesłanki wynikającej z art. 64e § 1 i 2 pkt 1a u.p.e.a., tj. "ważnego interesu zobowiązanego". Nadmienił, że fakt niemożliwości jednorazowej zapłaty kosztów egzekucyjnych nie skutkuje automatycznym zwolnieniem strony z obowiązku ich zapłacenia. Zdaniem organu odwoławczego sytuacja finansowa skarżącej ze względu na stan zdrowia jej matki nie może być uznana za szczególnie trudną, a tym samym wypełniającą ww. przesłankę. Organ odwoławczy zauważył, że strona wskazała na poważne problemy zdrowotne matki oraz udokumentowała jej trudną sytuację zdrowotną. Wskazał, że tak jak organ I instancji nie kwestionuje i nie bagatelizuje złego stanu zdrowia matki. Niemniej jednak w jego ocenie sprawowanie stałej opieki nad niepełnosprawną matką, które uniemożliwia stronie podjęcie zatrudnienia, nie pozbawia jej dochodu. Bowiem w zamian za rezygnację z podjęcia pracy uzyskuje ona świadczenie pielęgnacyjne, które jest rekompensatą za rezygnację z aktywności zawodowej. DIAS zwrócił uwagę, że świadczenie pielęgnacyjne stwarza możliwość ciągłego uzyskiwania dochodu z tego tytułu. Ponadto matka skarżącej otrzymuje rentę z tytułu niezdolności do pracy i zasiłek pielęgnacyjny.

DIAS uznał, że w sprawie brak jest podstaw do przyjęcia, że kryterium zagrożenia egzystencji zostało spełnione, skoro strona posiada majątek (samochód osobowy) oraz zaspokaja wraz z członkami rodziny wszystkie podstawowe potrzeby życiowe, takie jak jedzenie, ubranie czy mieszkanie. Organ odwoławczy wskazał, że strona uzyskuje świadczenie socjalne w kwocie 2.988,00 zł, prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z matką i siostrą, łącznie uzyskują dochody w kwocie 1.877,48 zł miesięcznie. Z osiąganych dochodów pokrywane są wszystkie wydatki.

DIAS zauważył, że pomimo wskazanej przez stronę trudnej sytuacji finansowej, aktualnie nie ma ona problemów w zaspokojeniu podstawowych potrzeb życiowych. Opisana sytuacja nie nosi także znamion ubóstwa.

Dodatkowo organ odwoławczy zauważył, że zgodnie z §1 pkt 1 lit. b rozporządzenia Rady Ministrów z 14 lipca 2021 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej (Dz. U. z 2021 r. poz. 1296), dalej jako: "rozporządzenie", kryterium dochodowe uprawniające do skorzystania ze świadczeń pomocy społecznej dla osoby w rodzinie wynosi 600,00 zł. W przedmiotowej sprawie ustalono, że dochody na członka gospodarstwa domowego strony przekraczają tę kwotę.

Następnie DIAS wskazał na posiadanie przez skarżącą zobowiązania wobec innego wierzyciela (O. S.A.) z kwotą do spłaty około 6.000,00 zł, które jest częściowo regulowane. Podniósł, że konieczność spłaty zobowiązań jest niewątpliwie bezpośrednim następstwem decyzji podjętych przez stronę świadomie i nie może być zaliczona do sytuacji szczególnych, uzasadniających udzielenie wnioskowanej ulgi. Podkreślił, że zobowiązania wobec budżetu państwa winny być regulowane z pierwszeństwem przed innymi zobowiązaniami czy też wydatkami konsumpcyjnymi, niebędącymi wydatkami pierwszej potrzeby. Dodał, że dbałość o płynność finansową i regulowanie zobowiązań prywatnoprawnych nie daje podstaw do zwolnienia z obowiązku regulowania nie mniej ważnych należności o charakterze publicznoprawnym, a sytuacja, w której strona daje priorytet swoim zobowiązaniom cywilnoprawnym, pozostawiając nieuregulowane zobowiązania o charakterze publicznoprawnym jest w ocenie DIAS nie do zaakceptowania.

Organ odwoławczy podkreślił, że organy podatkowe występują również jako rzecznik interesu publicznego (społecznego), jako że działają przez pryzmat interesu budżetu państwa. Jednym z ich najważniejszych obowiązków jest dbanie o terminowe wpływy należności do budżetu państwa. Sprzeczne z interesem publicznym byłoby udzielenie wnioskowanych ulg, w sytuacji gdy strona własnym postępowaniem doprowadziła do powstania zaległości. Zdaniem DIAS taki sposób działania godzi w interes budżetu państwa i wszystkich obywateli, którzy rzetelnie opłacają swoje zobowiązania. Organ odwoławczy nadmienił, że skarżąca nie dołączyła do akt sprawy żadnych dokumentów wskazujących na występowanie trudności w terminowym wywiązywaniu się z podstawowych i bieżących opłat, co tym samym pozwala domniemywać, że takowe nie występują.

DIAS uznał, że w przedmiotowej sprawie nie wystąpiły trwałe przeszkody uniemożliwiające stronie uregulowanie przedmiotowego zadłużenia. Wskazał, że jest ona osobą młodą i nie jest wykluczone, że jej obecnie trudna sytuacja finansowa w przyszłości poprawi się, co umożliwi spłatę przedmiotowych kosztów, chociażby w ratach. Umorzenie należności z tytułu kosztów egzekucyjnych w aktualnym stanie faktycznym byłoby przedwczesne i nieuzasadnione ekonomicznie dla skarbu państwa. Zaznaczył, że zarówno w postepowaniu przed organem I instancji, jak i w toku postępowania zażaleniowego skarżąca nie skorzystała z prawa do wglądu do akt sprawy i wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań.

W odniesieniu do twierdzeń skarżącej, że powodem do złożenia zażalenia "na sprawdzenie przedawnienia zgodnie z art. 65a §1 ustawy" są "umorzenia komornika w związku z firmowymi długami", DIAS podniósł, że w przedłożonych przez stronę (jako dowody w sprawie) postanowieniach komorników sądowych wierzycielami są: E. S.A. oraz E. J., a nie Zakład Ubezpieczeń Społecznych. To, że komornicy sądowi przy Sądzie Rejonowym w O.1 postanowili umorzyć postępowania egzekucyjne wobec stwierdzenia ich bezskuteczności, nie świadczy o tym, że zaległość z tytułu kosztów egzekucyjnych wobec wierzyciela - Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, przedawniła się bądź organ egzekucyjny (Zakład Ubezpieczeń Społecznych) umorzył postępowanie egzekucyjne. Organ odwoławczy ponownie podkreślił, że Dyrektor Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w E. nadal prowadzi wobec strony postępowanie egzekucyjne na podstawie wymienionych w sentencji postanowienia tytułów wykonawczych. Zaś skierowanie należności z tytułu składek na drogę przymusowego dochodzenia spowodowało powstanie kosztów egzekucyjnych, które nie przedawniły się i nadal są wymagalne.

Reasumując DIAS ocenił, że organ I instancji zasadnie uznał, że w rozpatrywanym przypadku nie zachodzi przesłanka "ważnego interesu zobowiązanego", a także przesłanka "ważnego interesu publicznego" przemawiające za udzieleniem wnioskowanej ulgi. Już samo stwierdzenie, że strona nie spełnia przesłanek określonych w art. 64e §1 i 2 pkt 1a u.p.e.a. spowodowało, że organ I instancji "nie dysponował wyborem", ponieważ postanowienie miało charakter związany.

W skardze do Wojewódzkiego Sadu Administracyjnego w Olsztynie zaskarżając postanowienie DIAS strona podniosła, że stanowi ono naruszenie prawa i jej interesu prawnego.

Skarżąca podała, że zdaniem DIAS sytuacja, w której się znalazła nie jest losowa i nadzwyczajna, tymczasem jej mama jest chora, a w ostatnim czasie jej stan się pogorszył. Skorzystała z pomocy państwa w postaci świadczenia pielęgnacyjnego, ponieważ dochody, które posiadały po zamknięciu działalności gospodarczej strony nie pozwalały na utrzymanie się. Skarżąca zadała pytanie, czy świadczenie to jest zaliczane przez organ "(...) jako dochód, czy tylko pomoc?". Podkreśliła też, że przedawnienie długów z ZUS to 3 lata, "(...) a część z nich będzie przedawnione z roku 2020 (...)".

Odpowiadając na skargę DIAS podtrzymał dotychczas prezentowane stanowisko w sprawie oraz wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje:

Sąd administracyjny bada legalność zaskarżonej decyzji (postanowienia), jej zgodność z prawem materialnym, określającym prawa i obowiązki stron oraz z prawem procesowym, regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. Decyzja (postanowienie) podlega uchyleniu, jeśli sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, o czym stanowi art. 145 §1 pkt 1 lit. a-c ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935), dalej jako: "p.p.s.a.".

W wyniku przeprowadzenia kontroli zaskarżonego postanowienia należało orzec, że skarga zasługiwała na uwzględnienie.

Istota sporu sprowadza się do odpowiedzi na pytanie, czy DIAS, a wcześniej organ I instancji miały prawo do odmowy skarżącej umorzenia należności z tytułu kosztów egzekucyjnych w łącznej kwocie 1.335,26 zł, przypadających na rzecz organu egzekucyjnego, a powstałych w wyniku prowadzonego postępowania egzekucyjnego.

Zgodnie z art. 64e u.p.e.a. (§1) organ egzekucyjny prowadzący postępowanie egzekucyjne może umorzyć w całości lub w części koszty egzekucyjne. (§2) Koszty egzekucyjne mogą być umorzone: (1) na wniosek: (a) zobowiązanego, jeżeli za umorzeniem przemawia ważny interes zobowiązanego lub interes publiczny, (b) wierzyciela, na którego wniosek została wszczęta egzekucja: (–) sądowa przejęta przez organ egzekucyjny w wyniku zbiegu - jeżeli za umorzeniem przemawia ważny interes wierzyciela, (–) administracyjna - jeżeli za umorzeniem przemawia interes publiczny; (2) z urzędu, jeżeli wysokość kosztów egzekucyjnych powstałych w postępowaniu egzekucyjnym nie przekracza czterokrotności kosztów upomnienia.

Na wstępie należy zauważyć, kierując się treścią wyroku NSA z 3 lipca 2024 r., sygn. akt III FSK 1129/23, że stosownie do postanowień art. 64e § 2 pkt 1 lit. a u.p.e.a. koszty egzekucyjne mogą być umorzone na wniosek zobowiązanego, jeżeli za umorzeniem przemawia ważny interes zobowiązanego lub interes publiczny. Przewidziane zostały zatem dwie przesłanki, przy zaistnieniu których organ egzekucyjny jest uprawniony do umorzenia kosztów egzekucyjnych – "ważny interes zobowiązanego" lub "interes publiczny". Podkreślić jednocześnie należy, że instytucja umorzenia kosztów egzekucyjnych ma charakter uznaniowy w sensie dopuszczalności wyboru konsekwencji prawnych sytuacji opisanej w hipotezie normy prawnej. Stąd też w przypadku stwierdzenia, że w sprawie występuje którakolwiek z przesłanek określonych w 64e §2 pkt 1 lit. a u.p.e.a., organ w sposób uznaniowy podejmuje decyzję o wyborze alternatywy - czy umorzyć koszty egzekucyjne czy też nie. Uznaniowy charakter wydawanego rozstrzygnięcia nakłada na organ egzekucyjny obowiązek szczególnie starannego uzasadnienia podjętego rozstrzygnięcia. Sądowa kontrola legalności aktów uznaniowych sprowadza się zaś do oceny, czy organy egzekucyjne prawidłowo zgromadziły materiał dowodowy oraz czy wyciągnięte wnioski w zakresie rozstrzygnięcia o odmowie umorzenia kosztów egzekucyjnych mają swoje uzasadnienie w zebranym materiale dowodowym i czy dokonana ocena mieściła się w ustawowych granicach (określonych m. in. przez art. 7, art. 77 §1, art. 80, art. 107 §1 i §3 k.p.a. w związku z art. 18 u.p.e.a.).

Mając na uwadze treść przepisu, który legł u podstaw dokonanego przez organ odwoławczy rozstrzygnięcia, tj. art. 64e §2 pkt 1 lit. a u.p.e.a. wskazać należy, że organ ten w ogóle pominął, że przeważająca część łącznego dochodu (jak nazywa go organ "dochodu dyspozycyjnego", choć nie wyjaśnia co to dokładnie oznacza), w wysokości 4.865,48 zł, składającego się z: (-) świadczenia pielęgnacyjnego, które otrzymuje strona w kwocie 2.988,00 zł miesięcznie; (-) renty przysługującej matce skarżącej z tytułu niezdolności do pracy w kwocie 1.761,64 zł netto miesięcznie wraz z zasiłkiem pielęgnacyjnym w kwocie 215,84 zł miesięcznie oraz (-) alimentów dla siostry skarżącej w kwocie 400,00 zł netto miesięcznie - to dochód pochodzący przede wszystkim ze środków pomocy państwa (tj. świadczenia pielęgnacyjnego). A jak już było wielokrotnie podnoszone w orzecznictwie sądów administracyjnych, sytuacja, w której zapłata zaległości (w tym przypadku z tytułu kosztów egzekucyjnych) powoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego do środków pomocy państwa nie jest zgodna z jego interesem, jednocześnie też nie jest zgodna z interesem publicznym (por. wyroki NSA: z 25 czerwca 2003 r., sygn. akt III SA 3118/01; z 20 marca 2007 r., sygn. akt II GSK 345/06; z 21 maja 2009 r., sygn. akt II GSK 1045/08, czy też wyroki WSA w Olsztynie z 29 września 2016 r., sygn. akt I SA/Ol 338/16 oraz WSA w Łodzi z 28 marca 2024 r., sygn. akt III SA/Łd 773/23).

Z akt sprawy wynika bowiem, że skarżąca pobiera świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad 54 letnią chorą matką. Powyższej okoliczności nie można jednak, jak czyni to DIAS, zinterpretować jako normalny dochód, który może być przeznaczany, np. na zwrot kosztów egzekucyjnych. Organ pomija bowiem fakt, że uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego jest uzależnione od "rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej", a jego celem jest sprawowanie opieki nad chorym członkiem rodziny (stanowi więc rekompensatą za rezygnację z pracy). Trzeba też pamiętać, że chodzi o możliwość opieki nad osobą trwale niezdolną do samodzielnej egzystencji i co oczywiste środki te winny być przeznaczane na utrzymanie tej osoby, a nie spłatę ww. kosztów egzekucyjnych, czy jak wskazują sądy administracyjne nawet na poprawę sytuacji materialnej rodziny (por. m.in. wyrok NSA z 23 maja 2023 r., sygn. akt I GSK 862/22). Powyższe świadczenie ma też pomóc, choćby częściowo zrekompensować utracony dochód.

Wyjaśnić w tym miejscu należy, że zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 1 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 390, ze zm.) świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom, na których ciąży obowiązek alimentacyjny (zgodnie z Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym), jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień w procesie leczenia, czy też rehabilitacji. Wskazać zatem należy, że skoro skarżącej przyznano świadczenie pielęgnacyjne, to oznacza, że wystąpiła przesłanka "rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej", jako przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, o której mowa w art. 17 ust. 1 cyt. ustawy. Warunkiem bowiem nabycia prawa do świadczenia jest, aby ubiegający się o nie nie podejmował prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej, a w razie jej podjęcia, aby z takiej działalności zrezygnował, w celu sprawowania opieki. Przyznanie skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego jest zatem okolicznością, którą organ powinien rozważyć celem oceny wystąpienia przesłanki określonej w przywołanym już art. 64e §2 pkt 1 lit. a u.p.e.a.

Niezrozumiała jest dla sądu także argumentacja organu zawarta w odpowiedzi na skargę, na podstawie której stwierdza on (mając świadomość, że choroba matki i sytuacja w jakiej się znalazła strona w jej wyniku była od niej niezależna), że z akt sprawy nie wynikało, aby wystąpiły jakiekolwiek okoliczności o charakterze nadzwyczajnym i losowym, na które skarżąca nie miała wpływu.

Słuszne jest też pytanie skarżącej, czy przysługujące jej świadczenie pielęgnacyjne stanowi pomoc od państwa czy też jest brane pod uwagę jako dochód, a nie pomoc. W tym kontekście organ jedynie wyjaśnił w odpowiedzi na skargę (powołując się na bliżej nieokreślone pojęcie "dochodu dyspozycyjnego"), że: "(..) w skarżonym postanowieniu organ wskazał na "dochód dyspozycyjny", tj. pozostający w dyspozycji Skarżącej a nie na dochód "sensu stricto".". Wskazując przy tym, że Skarżąca uzyskuje świadczenie socjalne w kwocie 2.988,00 zł, gospodarstwo domowe prowadzi wspólnie z matką i siostrą, które łącznie uzyskują dochody w kwocie 1.877,48 zł miesięcznie. Z osiąganych dochodów pokrywane są wszystkie wydatki. Dodał też, że rodzina Skarżącej posiada "dochód dyspozycyjny" w kwocie 2.851,41 zł, a pomimo wskazanej przez nią trudnej sytuacji finansowej, aktualnie nie ma ona trudności w zaspokojeniu podstawowych potrzeb życiowych oraz jej sytuacja nie nosi znamion ubóstwa.

Należy również zauważyć, że składową (oprócz opisanego już świadczenia pielęgnacyjne przysługującego skarżącej) przyjętego przez DIAS dochodu dla tej rodziny jest też świadczenie alimentacyjne płacone przez ojca na rzecz 19-letniej siostry strony. A świadczenie to (nie mające ograniczenia czasowego) ukierunkowane jest przede wszystkim na dostarczanie środków utrzymania (zapewnienia wyżywienia, ale również odzieży, mieszkania, leczenia, a nawet zaspokojenia potrzeb kulturalnych), a w miarę potrzeby także środków wychowania. Ponadto, zgodnie z art. 833 §6 k.p.c. nie podlega ono egzekucji (podobnie art. 10 §4 u.p.e.a.). Z akt sprawy wynika też, że większa jego cześć, przeznaczana jest (jak ustalił organ) na zakup biletu autobusowego w kwocie 284,07 zł. DIAS również w tym przypadku powinien zatem rozważyć, mając na uwadze opisany charakter tego świadczenia (uwzględniając treść art. 64e §2 pkt 1 lit. a u.p.e.a.), czy również i ono może być przeznaczone na spłatę kosztów egzekucyjnych.

Pozostająca zaś trzecia część dochodu ustalonego przez organy obu instancji to renta z tytułu niezdolności do pracy. Co istotne przysługuje ona kierunkowo osobie, która całkowicie lub częściowo utraciła zdolność do pracy zarobkowej z powodu naruszenia sprawności organizmu i nie rokuje odzyskania tej zdolności po przekwalifikowaniu. Świadczenie to nadto może podlegać egzekucji jedynie w ograniczonym zakresie, jeżeli jest jedynym źródłem utrzymania dłużnika (w tej sprawie dłużnikiem jest skarżąca, a nie jego beneficjent, czyli matka strony). Należy też pamiętać o granicach potrąceń z tego typu świadczeń rentowych, które zostały uregulowane w ustawie o postępowaniu egzekucyjnym w administracji.

Organ odwoławczy nie wziął także pod uwagę wydatków gospodarstwa domowego związanych z zakupem żywności, odzieży, chemii gospodarczej i środków higieny osobistej (twierdząc, że strona ich nie wykazała). Niemniej jednak trudno przyjąć, że one nie występują i nie stanowią comiesięcznych wydatków 3-osobowej rodziny.

Wymaga też podkreślenia, że organ nie neguje trudnej sytuacji skarżącej (co bezpośrednio artykułuje w treści zaskarżonego postanowienia).

Sąd zwraca również uwagę, że wygenerowane przez stronę zaległości z tytułu nieopłaconych składek przypadają na okres od czerwca 2020 r. do listopada 2021 r., kiedy panował w Polsce stan epidemii COVID-19, który spowodował w wielu branżach trudności w prowadzonej działalności (wprowadzony od 20 marca 2020 r., a zakończony 16 maja 2022 r.). Ponadto niemożliwość kontynuacji działalności gospodarczej, która mogłaby przecież umożliwić spłatę zaległych zobowiązań spowodowana została chorobą matki i przyznanym w związku z tym świadczeniem pielęgnacyjnym z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki (przyczyna niezależna). Wobec powyższego trudno jest zaakceptować stwierdzenie DIAS, że postawa skarżącej nie wpisuje się w pojęcie "ważnego interesu zobowiązanego", bowiem jest konsekwencją świadomego wyboru oraz niepodejmowania kroków, by uregulować posiadane zaległości. Skarżąca znalazła się bowiem w trudnej dla każdej osoby sytuacji, kiedy jako osoba młoda, rozpoczynająca swój start zawodowy musiała z niego zrezygnować z uwagi na chorobę matki i opiekę nad nią. Nie bez znaczenia pozostaje również to, że de facto też na niej spoczął (co należy domniemywać), z uwagi na wiek siostry wskazany przez organ (19 lat) obowiązek sprawowania również i nad nią opieki. Wobec powyższego (i z uwagi na opisaną sytuację skarżącej) trudno jest też zaakceptować twierdzenie organu odwoławczego zaprezentowane w odpowiedzi na skargę, ale również w zaskarżonym rozstrzygnięciu, z którego wynika, że: (-) skarżąca powinna wykazać w sposób niebudzący wątpliwości, że zdobycie środków niezbędnych do zapłaty zaległości z tytułu kosztów egzekucyjnych było i jest obiektywnie niemożliwe bez pomocy państwa oraz że nie jest w stanie wywiązać się z tych zobowiązań bez uszczerbku dla swojego utrzymania; (-) w przedmiotowej sprawie takich okoliczności skarżąca nie przedstawiła, zatem organ stwierdził, że w przedmiotowej sprawie nie wystąpiły trwałe przeszkody uniemożliwiające stronie uregulowanie przedmiotowego zadłużenia.

Należy też zauważyć, że przyjęty przez organy obu instancji dochód 3-osobowej rodziny w wysokości 4.865,48 zł jest nieznacznie wyższy od wskazanego minimum socjalnego za IV kwartał 2023 r., które wynosi 4.668,36 zł i przekracza go jedynie o 197,12 zł. Ponadto należy pamiętać, że organ posługuje się niezdefiniowanym pojęciem "dochodu dyspozycyjnego" oraz to, że składają się na niego: świadczenie pielęgnacyjne, alimentacyjne i rentowego z tytułu niezdolności do pracy (z których część to pomoc państwa, część nie podlega w ogóle egzekucji, a część w ograniczonym zakresie). Czy wobec tego uprawnione jest twierdzenie (jak przyjęły organy obu instancji), że dochód ten jest wyższy od ustalonego dla 3-osobowego gospodarstwa domowego minimum socjalnego.

Nie do zaakceptowania jest również wskazanie DIAS, które ma przemawiać za prawidłowością przyjętego rozstrzygnięcia, że strona posiada zobowiązania wobec innego wierzyciela (O. S.A.), z kwotą do spłaty około 6.000,00 zł (które jest częściowo regulowane). Uwzględniając bowiem opisaną wcześniej sytuację skarżącej i jej rodziny oraz z uwagi na stan zdrowia matki, którą się opiekuje, zważywszy też na wiek siostry (19 lat), jak również to, że rodzina mieszka na wsi (dla których dostęp do podstawowych środków komunikacji w XXI wieku - czyli TV, internetu, telefonu - może być ważny, chociażby z tego punktu widzenia, aby zarezerwować wizytę u lekarza, czy też wezwać lekarza bądź pogotowie) - aby spłata zadłużenia wobec operatora świadczącego ww. usługi miała dodatkowo świadczyć na niekorzyść skarżącej. W tym konkretnym przypadku trudno też uznać je za wydatki stricte konsumpcyjne, nie będące wydatkami pierwszej potrzeby (szczególnie jeśli chodzi o dostęp do telefonu i internetu).

Ponadto, zdaniem sądu hipotetyczne rozważania dotyczące młodego wieku skarżącej, co powoduje, że niewykluczone jest, że obecnie trudna sytuacja finansowa w przyszłości poprawi się, co umożliwi spłatę obecnie trudna sytuacja finansowa w przyszłości poprawi się, co umożliwi spłatę przedmiotowych kosztów, chociażby w ratach - nie zostały poparte jakąkolwiek rzeczową analizą sytuacji strony, tzn. jakie konkretne okoliczności faktyczne miałyby wskazywać na poprawę jej sytuacji finansowej w przyszłości, biorąc pod uwagę to, że chora matka będąca pod jej opieką ma dopiero 54 lata (jak wskazuje w postanowieniu organ), co implikuje konieczność sprawowania stałej i długotrwałej opieki. Dotyczy to również 19-letniej siostry strony, która również z uwagi na młody wiek wymaga jej pomocy. O jakich więc istniejących i niewykorzystanych możliwościach spłaty należności organ mówi w podjętym rozstrzygnięciu. Trudno też zaakceptować twierdzenie, mając na uwadze powyższe, że to w gestii strony jest poszukiwanie sposobów na wyjście z trudnej sytuacji finansowej, bez obciążania w tym zakresie budżetu państwa, tym bardziej, że skarżąca wystąpiła od razu o najdalej idącą ulgę, jaką jest umorzenie zadłużenia (skoro musi się ona opiekować chorą matką przez bliżej nieokreślony czas, z uwagi na wskazany wcześniej wiek matki).

Mając na względzie dotychczasowe rozważania oraz fakt, że sądowa kontrola legalności aktów uznaniowych sprowadza się do oceny, czy wszystkie okoliczności sprawy zostały należycie wyjaśnione i ocenione pod kątem realizacji przesłanek umorzenia oraz czy podjęte rozstrzygnięcie jest należycie uzasadnione pod względem faktycznym i prawnym, przy należytym wyważeniu ważnego interesu zobowiązanego i dobrze rozumianego ważnego interesu publicznego i czy prawidłowo zostało ocenione w związku z tym zastosowanie art. 64e §1 i 2 pkt 1 lit. a u.p.e.a. - to w ocenie sądu trudno uznać, że ww. wymogi dla tego typu rozstrzygnięcia zostały spełnione. Takie postępowanie trudno też uznać za zgodne z art. 8 k.p.a., gdzie statuowana jest zasada pogłębiania zaufania obywateli do organów państwa.

Nie można bowiem zaakceptować (wobec opisanych wcześniej zastrzeżeń) twierdzenia DIAS, że strona nie wykazała zaistnienia przesłanek oraz nie przedstawiła dowodów w zakresie szczególnej sytuacji, która byłaby wskazaniem do udzielenia ulgi w formie umorzenia powstałych kosztów egzekucyjnych. Należy bowiem zauważyć, że organ nie wyjaśnił w kontekście charakterystyki prawnej poszczególnych składników dochodu 3-osobowej rodziny, czy zostały spełnione przesłanki wskazane w art. 64e §1 i §2 pkt 1 lit. a u.p.e.a., a co za tym idzie, czy mogą być one (i które) wykorzystane do spłaty przedmiotowej należności. To też powoduje, że trudno uznać za prawidłowo ustaloną wysokość dochodu (nazywanego dyspozycyjnym) wskazaną w kontekście ww. przepisu i spełnienia bądź nie przesłanek w nim wskazanych. Nie można też zgodzić się ze stwierdzeniem DIAS przyjętym w zaskarżonym postanowieniu, że ze względu na wysokość dochodzonych kosztów egzekucyjnych nie będzie, to stanowiło dokuczliwej dla strony sankcji. Można byłoby je odwrócić, że skoro organ uważa dochodzoną kwotę za niewielką to mógłby rozważyć, czy nie istnieje możliwość (w kontekście przesłanek wynikających z przywołanego przepisu) jej umorzenia (jak wnioskuje skarżąca).

W związku z powyższym podkreślić należy, że uwzględniając sytuację finansową, majątkową, rodzinną skarżącej i jej rodziny, a w szczególności zdrowotną jej matki i fakt sprawowania opieki nad nią oraz mając na uwadze, że ustalając dochód 3-osobowej rodziny organ pominął charakterystykę prawną poszczególnych jego składników, w szczególności świadczenia pielęgnacyjnego (w przypadku strony) i alimentów przysługujących siostrze, obowiązkiem organu było zbadanie, czy w związku z tym zostały spełnione przesłanki do zastosowania ulgi w postaci umorzenia należności z tytułu kosztów egzekucyjnych, o której jest mowa w art. 64e §1 i 2 pkt 1a u.p.e.a. Tym bardziej, że jak już wskazano wcześniej sytuacja, w której zapłata należności powoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego do środków pomocy państwa, nie jest zgodna z interesem obywatela i jednocześnie nie jest zgodna z interesem publicznym.

W tej sytuacji zdaniem sądu organ powinien ponownie rozważyć zarówno możliwość wystąpienia przesłanki ważnego interesu osoby zobowiązanej, jak i interesu publicznego, ale nie może ujść uwadze DIAS również to, że dochód 3-osobowej rodziny składa się w przeważającej części ze świadczenia pielęgnacyjnego (stanowiącego pomoc państwa) oraz alimentów dla siostry skarżącej, które są wyłączone spod egzekucji. Również świadczenie rentowe przysługujące chorej matce ma wskazane wcześniej ograniczenia w zakresie egzekwowania z niego danych należności. W ocenie sądu w tej sytuacji niezbędne jest ze strony organu dokonanie analizy istnienia interesu publicznego, jak bowiem wielokrotnie wyjaśniał Naczelny Sąd Administracyjny, interes publiczny nie powinien być rozumiany jako sprzeczny z interesem obywatela. Ponadto sytuacja, w której zapłata należności (w tym przypadku kosztów egzekucyjnych) powoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego, wskazującego na trudną sytuację, której organ nie kwestionuje, do środków pomocy państwa nie jest zgodna z interesem tego obywatela, jednocześnie nie jest również zgodna z interesem publicznym (por. wyroki NSA: z 20 marca 2007 r., sygn. akt II GSK 345/06; z 21 maja 2009 r., sygn. akt II GSK 1045/08 i z 8 września 2015 r., sygn. akt II GSK 1807/14).

Rozpoznając sprawę ponownie organ uwzględni poczynione wywody i oceny prawne, dokona ponownej analizy okoliczności sprawy i wyda rozstrzygnięcie dokonując odpowiednich ustaleń faktycznych i prawnych aktualizujących stan sprawy, a następnie oceni, czy ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika realna możliwość spłaty należności z tytułu kosztów egzekucyjnych bez szkody dla 3-osobowej rodziny skarżącej.

Sąd w kontekście przedmiotowej sprawy nie może również nie wziąć pod uwagę powiązanego z nią wyroku WSA w Olsztynie z 2 października 2024 r., sygn. akt I SA/Ol 281/24, mocą którego orzeczono o uchyleniu zaskarżonej przez stronę decyzji w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek.

Jednocześnie sąd zgodził się z argumentacją organu odnośnie kwestii przedawnienia poruszonej w skardze, z której wynika, że od 13 maja 2021 r. sukcesywnie wdrażano postępowanie egzekucyjne i zastosowano środki egzekucyjne w postaci zajęcia rachunku bankowego. Mimo, że należności nie zostały wyegzekwowane, to jak zauważył DIAS przymusowe dochodzenie należności nadal jest w toku. Ponadto wyjaśnił, że zgodnie z art. 65a §1 u.p.e.a. obowiązek zapłaty kosztów egzekucyjnych przedawnia się z upływem 3 lat, licząc od końca roku kalendarzowego, w którym wygasł egzekwowany obowiązek (co w tej sprawie nie miało miejsca). To zaś powoduje, że należności nie uległy przedawnieniu i objęte są nadal postępowaniem egzekucyjnym, co przekłada się na to, że koszty egzekucyjne również są wymagalne.

Z tych przyczyn sąd na podstawie art. 145 §1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. uchylił zaskarżone postanowienie.

Orzeczenia, których sygnatury przywołano w uzasadnieniu dostępne są na stronie internetowej orzeczeń sądów administracyjnych: http://orzeczenia.nsa.gov.pl.