Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt II SA/Po 292/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2023-07-26 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1, art. 17 ust. 5 pkt 2a
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a i c
journal: Dz.U. 2023 poz 259
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Dnia 26 lipca 2023 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Danuta Rzyminiak - Owczarczak Sędziowie Sędzia WSA Aleksandra Kiersnowska – Tylewicz (spr.) Sędzia WSA Tomasz Świstak po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 26 lipca 2023 roku sprawy ze skargi P. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 19 stycznia 2023 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Miasta [...] z dnia 20 października 2022 r., nr [...]


UZASADNIENIE

Samorządowe Kolegium Odwoławcze, decyzją z dnia 19 stycznia 2023 r. nr [...], działając na podstawie art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 12 października 1994 roku o samorządowych kolegiach odwoławczych (t.j. Dz. U. z 2018 r., poz. 570); art. 107 § 1, art. 127 § 2, art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 roku Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r. poz. 775 z późn. zm., dalej jako k.p.a.); art. 1, art. 2 pkt 2, art. 3, art. 17 ust. 1, ust. Ib, ust. 5 pkt 2 lit. a, art. 23 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j. Dz. U. z 2023 r., poz. 390 z późn. zm., dalej jako u.ś.r.), po rozpatrzeniu odwołania Pani P. B. (zwanej dalej Skarżącą) od decyzji Burmistrza Miasta [...] nr [...] z dnia 20 października 2022 r. w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji.

W dniu 28 sierpnia 2022 r. Skarżąca złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad matką – p. H. B. – która od 2018 r. posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności. W dniu 30 września 2022 r. organ I instancji przeprowadził ze Skarżącą rodzinny wywiad środowiskowy, w toku którego ustalono, że Skarżąca musiała zrezygnować z pracy, by zająć się mamą. W toku przeprowadzania wywiadu ustalono również, iż pełniona przez Skarżącą opieka jest całodobowa, a matka Skarżącej nie może zostać sama w domu ze względu na problemy psychiczne. Organ ustalił również, że matka Skarżącej pozostaje w związku małżeńskim, przy czym Skarżąca oświadczyła, iż w orzeczona została separacja matki Skarżącej i jej małżonka.

Kierownik Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej, działając z upoważnienia Burmistrza Miasta [...], decyzją z dnia 20 października 2022 nr [...] r., działając na podstawie na podstawie art. 17 u.ś.r. oraz art 104 ust 1, art 108 §1, art. 127a i art. 130 § 4 k.p.a. odmówił przyznania Skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. W uzasadnieniu decyzji organ I instancji wskazał, że w lipcu orzeczona została separacja matki Skarżącej i jej małżonka, jednakże pomimo tego państwo B. nadal są małżeństwem. Burmistrz zaznaczył, że obowiązek alimentacyjny ciąży w pierwszej kolejności na małżonku, a zatem względem Skarżącej zachodzi przesłanka negatywna określona w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.

Od decyzji organu I instancji Skarżąca, w ustawowym terminie, złożyła odwołanie, wskazując, że jej rodzice nie mieszkają ze sobą od lipca 2021 r., a pożycie małżeńskie ustało wcześniej. Skarżąca podniosła, że jej ojciec nie zajmował się matką jej mamą pomimo tego, iż ta doznała pierwszego udaru w 2018 r., a drugiego w 2021 r. Skarżąca podniosła, że jej mama potrzebuje pomocy w najprostszych czynnościach życiowych np. ubieranie, mycie, podanie leków, rehabilitacja, gotowanie, a jej ojciec nadużywa alkoholu i ma umiarkowany stopień niepełnosprawności, mieszka z konkubiną i nie utrzymuje kontaktu z matką Skarżącej ani Skarżącą.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze, wspomnianą na wstępie decyzją z dnia 19 stycznia 2023 r. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji z dnia 20 października 2022 r. Organ II instancji wskazał, iż zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. w celu przyznania świadczenia pielęgnacyjnego niezbędne jest spełnienie przesłanek "rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej" oraz "sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności". Organ podkreślił, że samo sprawowanie opieki nad matką nie wystarczy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jak wynika bowiem z uchwały siedmiu Sędziów NSA z dnia 14.11.2022 r. sygn. akt: I OPS 2/22 "Warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.)". Tymczasem matka Skarżącej pozostaje w związku małżeńskim, przy czym jej małżonek posiada orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. Co prawda od lipca 2022 r. małżonkowie pozostają w separacji, jednakże sam fakt jej orzeczenia nie prowadzi do rozwiązania małżeństwa. Taki skutek – zdaniem organu – odnosi rozwód. Małżonek matki Skarżącej, pomimo faktycznego braku kontaktu z matką Skarżącej, pozostaje zatem nadal jej mężem, który nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W konsekwencji przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. stoi na przeszkodzie przyznaniu Skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką. Organ podkreślił, iż sytuacja rodzinna i zdrowotna Skarżącej i jej matki jest trudna, a sprawowanie przez Skarżącą opieki nad matką zasługuje na uznanie, jednakże organ nie może orzekać w oparciu o zasady słuszności. Organ zaznaczył, iż zgodnie z art. 6 k.p.a. organy administracji publicznej działają na podstawie przepisów prawa i są zmuszone uwzględniać treść przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.

Skarżąca w dniu 5 kwietnia 2023 r. wniosła w ustawowym terminie skargę na decyzję organu II instancji z dnia 19 stycznia 2023 r. oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji z dnia 20 października 2022 r., zaskarżając ww. decyzje w całości. Zaskarżonym decyzjom zarzuciła:

1) naruszenie prawa mającego wpływ na wynik sprawy: art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1 a u.ś.r. poprzez przyjęcie, że realne sprawowanie przez Skarżącą opieki nad jej niepełnosprawną w stopniu znacznym mamą jest niewystarczające do uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na okoliczność iż mimo orzeczonej separacji, osoba niepełnosprawna pozostaję w związku małżeńskim i to na mężu matki Skarżącej spoczywa obowiązek opieki nad żoną oraz uznanie, że obowiązek alimentacyjny męża nad żoną bez względu na separacje oraz szczególne okoliczności wyprzedza obowiązek alimentacyjny córki, co w konsekwencji doprowadziłoby do sytuacji gdzie osoba niepełnosprawna takiej opieki zostanie pozbawiona.

2) naruszenie przepisów postępowania mających wpływ na wynik sprawy:

. art. 7 § i art. 77 zw. z art. 80 k.p.a. poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności bardzo istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy.

. Art. 17 ust. 5 pkt 2 lit a u.ś.r. poprzez przyjęcie, że w badanej sprawie świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuję, skoro osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, pomimo tego, iż zgodnie z art. 614 §1 k.r.o. orzeczenie separacji ma skutki takie jak rozwiązanie małżeństwa przez rozwód, chyba że ustawa stanowi inaczej.

W uzasadnieniu Skarżąca podniosła, iż nie zgadza się ze stanowiskiem wyrażonym przez organy obu instancji, ponieważ zgodnie z art. 17 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje opiekunowi faktycznemu, a takim jest właśnie Skarżąca i ze względu na orzeczenie separacji takie świadczenie powinno jej przysługiwać.

W odpowiedzi na skargę z dnia 4 maja 2023 r., organ II instancji wniósł o oddalenie skargi. W ocenie Samorządowego Kolegium Odwoławczego skarga, jako bezzasadna, winna zostać oddalona. Zdaniem organu zasady wyrażone w przepisach: art. 7 k.p.a. (zasada prawdy obiektywnej, zasada uwzględniania interesu społecznego i słusznego interesu obywateli), art. 77 § 1 k.p.a., art. 80 k.p.a. (zasady swobodnej oceny dowodów), nie zostały w żaden sposób naruszone w przedmiotowej sprawie. W ocenie SKO organy obu instancji w sposób wyczerpujący zebrały i rozpatrzyły cały materiał dowodowy, a następnie prawidłowo oceniły, że w przypadku Skarżącej została spełniona przesłanka negatywna, uniemożliwiająca przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, określona w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Przepis ten stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

SKO podniosło, iż w niniejszej sprawie nie ma wątpliwości, że matka Skarżącej pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Na tej podstawie organ uznał, iż przepisy art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. nie zostały naruszone w przedmiotowej sprawie. W odpowiedzi na zarzut Skarżącej, iż zgodnie z art. 614 §1 k.r.o. orzeczenie separacji ma skutki takie, jak rozwiązanie małżeństwa przez rozwód, chyba że ustawa sianowi inaczej, SKO wskazało, iż §3 ww. przepisu głosi, iż jeżeli wymagają tego względy słuszności, małżonkowie pozostający w separacji obowiązani są do wzajemnej pomocy. Na tej podstawie organ uznał, iż orzeczenie separacji nie znosi obowiązku wzajemnej pomocy pomiędzy małżonkami. SKO podniosło, że jeśli w istocie p. M. B. nie interesuje się żoną i pomiędzy małżonkami nastąpił trwały rozpad pożycia małżeńskiego, to istnieje zawsze możliwość rozwiązania związku małżeńskiego przez rozwód. Według SKO spowoduje to ustanie przeszkody do przyznania Skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego i będzie w istocie potwierdzeniem aktualnego stanu faktycznego.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:

Skarga okazała się zasadna.

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tj. Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Oznacza to, że sądy administracyjne nie orzekają merytorycznie, tj. nie wydają orzeczeń, co do istoty sprawy, lecz badają zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego, określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami procedury administracyjnej, normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej.

Z brzmienia zaś art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2023 r. poz. 259, zwanej dalej – p.p.s.a.) wynika, że w przypadku, gdy sąd stwierdzi bądź to naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź to naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź wreszcie inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wówczas – w zależności od rodzaju naruszenia – uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub w części, albo stwierdza ich nieważność bądź niezgodność z prawem.

Nie ulega więc wątpliwości, że zaskarżona decyzja lub postanowienie mogą ulec uchyleniu tylko wtedy, gdy organom administracji publicznej można postawić uzasadniony zarzut naruszenia prawa, czy to materialnego, czy to procesowego, jeżeli naruszenie to miało, bądź mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Przy tym z mocy art. 134 § 1 p.p.s.a. tejże kontroli legalności sąd dokonuje także z urzędu, nie będąc związany zarzutami i wnioskami powołaną podstawą prawną.

Niniejsza sprawa została rozpoznana przez Sąd na posiedzeniu niejawnym, zgodnie z zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału II z 9 maja 2023 r., wydanym na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych.

Kontrolą Sądu w niniejszej sprawie objęta była decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 19 stycznia 2023 r. nr [...], które działając na podstawie art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 12 października 1994 roku o samorządowych kolegiach odwoławczych (t.j. Dz. U. z 2018 r., poz. 570); art. 107 § 1, art. 127 § 2, art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 roku Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r. poz. 775 z późn. zm., dalej jako k.p.a.); art. 1, art. 2 pkt 2, art. 3, art. 17 ust. 1, ust. Ib, ust. 5 pkt 2 lit. a, art. 23 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j. Dz. U. z 2023 r., poz. 390 z późn. zm.), utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Miasta [...] z dnia 20 października 2022 r. sygn. akt [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Odmawiając skarżącej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką organ I instancji, powołując się na treść art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. wskazał, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Tymczasem z dokumentacji wynika, że matka Skarżącej pozostaje w związku małżeńskim z p. M. B..

Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji jest ustawa z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych. Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

Na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. prawo do świadczenia przysługuje także innym osobom, na których zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W art. 17 ust. 5 u.ś.r. zostały natomiast wskazane przesłanki negatywne, w przypadku zaistnienia których świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje.

W niniejszej sprawie szczególnie istotny jest art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., który stanowi, iż świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Powyższy przepis wprowadza przesłankę negatywną, której zaistnienie powoduje wyłączenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Należy zauważyć, iż w orzecznictwie sądów administracyjnych ukształtowały się dwa stanowiska, w odmienny sposób odnoszące się do tego, pod jakim warunkiem osoby wymienione w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. oraz opiekunowie osób pozostających w związku małżeńskim mogą nabyć prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, gdy istnieją rodzice osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione z nią w pierwszym stopniu lub małżonek osoby wymagającej opieki.

Pierwsze stanowisko wyraża pogląd, że warunkiem koniecznym jest legitymowanie się przez rodziców osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione w pierwszym stopniu lub małżonka orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, zgodnie z brzmieniem art. 17 ust. 1a i art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Taki pogląd wyrażono między innymi w wyrokach NSA: z 18 stycznia 2021 r., I OSK 2164/20; z 19 maja 2021 r., I OSK 229/21; z 14 października 2021 r., I OSK 627/21 i I OSK 635/21; z 26 października 2021 r., I OSK 700/21; z 10 listopada 2021 r., I OSK 699/21 oraz z 6 grudnia 2021 r., I OSK 815/21 (CBOSA).

Drugie stanowisko uznaje, że legitymowanie się takim orzeczeniem przez wymienione osoby nie jest konieczne, jeżeli te osoby z przyczyn obiektywnych nie mogą realnie podjąć się opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. W takiej sytuacji świadczenie może być przyznane osobie sprawującej faktycznie opiekę, zobowiązanej w dalszej kolejności do alimentacji na rzecz osoby takiej opieki wymagającej. To stanowisko wyrażono między innymi w wyrokach NSA: z 15 czerwca 2021 r., I OSK 364/21; z 18 listopada 2021 r., I OSK 744/21 i z 24 lutego 2022 r., I OSK 1139/21 (CBOSA).

Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale z dnia 14 listopada 2022 r. (I OPS 2/22, CBOSA) wskazał, że językowe znaczenie tekstu nie jest bezwzględną granicą wykładni, natomiast do jej przekroczenia niezbędne jest dostatecznie silne uzasadnienie aksjologiczne, odwołujące się przede wszystkim do wartości konstytucyjnych. Formułując warunki odstąpienia od literalnego rozumienia przepisu, NSA wskazał, że może to mieć miejsce, gdy językowe dyrektywy interpretacyjne nie pozwalają z danego tekstu prawnego wyinterpretować jednoznacznej normy postępowania w jakiejś sprawie albo gdy wykładnia językowa pozostaje w oczywistej sprzeczności z treścią innych norm, prowadzi do absurdalnych z punktu widzenia społecznego lub ekonomicznego konsekwencji, rażąco niesprawiedliwych rozstrzygnięć lub pozostaje w oczywistej sprzeczności z powszechnie akceptowanymi normami moralnymi. Odstępstwo od reguły prymatu językowego sensu przepisu dopuszczalne jest również wtedy, gdy wykładnia językowa prowadzi do sprzeczności z fundamentalnymi wartościami konstytucyjnymi lub do rażącej niesprawiedliwości, sankcjonuje nieracjonalność ustawodawcy, niweczy cel instytucji prawnej, prowadzi do wniosków niedorzecznych lub wynika z błędu legislacyjnego.

Jednocześnie NSA uznał, iż w przypadku objętych wnioskiem przepisów nie zachodzą okoliczności wskazujące na błąd legislacyjny czy poddające w wątpliwość racjonalność albo celowość przyjętego rozwiązania, wskazuje na to przedstawiona wyżej historia zmian legislacyjnych. Przepisy te w zakresie analizowanej przesłanki nie są również pozbawione jednoznaczności. NSA uznał również, iż nie zachodzą okoliczności wskazujące na naruszenie spójności systemowej - również w wymiarze konstytucyjnym. NSA wskazał również, że limitowanie dostępu do świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o kryterium zobiektywizowane nie może również zostać uznane za rażące naruszenie zasad równości i sprawiedliwości społecznej. Kryterium to zapewnia dostęp do świadczenia wszystkim osobom będącym w takiej samej sytuacji faktycznej, nie ma ono także charakteru dyskryminującego i nie jest niemożliwe do spełnienia, udzielanie świadczenia nie jest oparte w konsekwencji o uznanie organu. Taka regulacja nie jest sprzeczna z wyrażoną w art. 32 ust. 1 Konstytucji RP zasadą równości wobec prawa, jak też z wyrażoną w art. 2 zasadą sprawiedliwości społecznej.

Na tej podstawie NSA uznał, że nie ziściły się warunki odstąpienia od literalnego rozumienia przepisu. W konsekwencji NSA przyjął, iż w przypadku sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim, warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobom wymienionym w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W związku z powyższym – z uwagi na treść przepisu art. 269 § 1, który stanowi, że jeżeli jakikolwiek skład sądu administracyjnego rozpoznający sprawę nie podziela stanowiska zajętego w uchwale składu siedmiu sędziów, całej Izby albo w uchwale pełnego składu Naczelnego Sądu Administracyjnego, przedstawia powstałe zagadnienie prawne do rozstrzygnięcia odpowiedniemu składowi – konieczna była ocena, czy związanie przywołaną uchwałą NSA o sygn. akt I OPS 2/22 obejmuje niniejszą sprawę.

W niniejszej sprawie bezspornym jest, że Skarżąca złożyła wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką, która pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Jednakże Sąd przyjął, iż dokonując interpretacji art. 17 ust. 1 u.ś.r. konieczne jest uwzględnienie zarówno miejsca przepisu w ustawie o świadczeniach rodzinnych, jak w całym systemie prawa - tj. w szczególności uwzględnienia postanowień Konstytucji RP (a przede wszystkim zasad subsydiarności oraz pomocy rodzinie), a także przepisów k.r.o. Należy zaznaczyć, że w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, związek między przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego regulującymi obowiązek alimentacyjny i przepisami regulującymi prawo do świadczenia pielęgnacyjnego ma ograniczony charakter (I OPS 2/22). W szczególności przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego opiekunowi spoza kręgu osób zobowiązanych do alimentacji w pierwszej kolejności nie ma wpływu na ewentualny obowiązek alimentacyjny osób zobowiązanych w pierwszej kolejności.

Sąd uznał, że art. 614 § 1 k.r.o. stanowi konieczny kontekst systemowy dla normy wyrażonej w art. 17. ust. 5 pkt 2 u.ś.r. Zgodnie ze wskazanym przepisem k.r.o. orzeczenie separacji ma skutki takie jak rozwiązanie małżeństwa przez rozwód, chyba że ustawa stanowi inaczej. Zdaniem sądu, przyjęcie takiego stanowiska nie podważa oceny NSA, że związek między przepisami k.r.o. regulującymi obowiązek alimentacyjny i przepisami regulującymi prawo do świadczenia pielęgnacyjnego ma ograniczony charakter, gdyż art. 614 § 1 k.r.o. nie reguluje w sposób bezpośredni obowiązku alimentacyjnego, a właśnie do tego typu regulacji NSA się odnosił.

Na tej podstawie Sąd przyjął ogólną zasadę, od której odstąpić należy tylko wtedy, gdy ustawa na to wyraźnie wskazuje, która głosi, że małżonków, wobec których orzeczono separację, należy traktować w świetle prawa tak, jakby małżonkami już nie byli. Sąd przyjął zatem, iż orzeczona separacja uchyla przesłankę negatywną do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wyrażoną w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a uśr. W tym zakresie Sąd zgadza się z wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu (II SA/Po 936/21), w którym wskazano, iż "odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego tylko z tej przyczyny, że nie doszło do orzeczenia rozwodu (...), narusza istotę tego rodzaju świadczenia poprzez stworzenie nieuzasadnionej bariery w uzyskaniu od Państwa środków utrzymania przez opiekuna niepełnosprawnego, który w tym celu zrezygnował lub nie podejmuję zatrudnienia bądź innej pracy zarobkowej aby na codzie i stale opiekować się bliskim członkiem rodziny".

W świetle powyższych rozważań należy stwierdzić, że w kontrolowanej sprawie nie wystąpiła negatywna przesłanka uniemożliwiająca uzyskanie przez skarżącego prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką, wymieniona w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Choć bowiem małżonek matki skarżącej nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, to jednak – w świetle art. 614 § 1 k.r.o. – matka skarżącej, ze względu na orzeczenie o separacji, nie powinna być traktowana w świetle prawa jako osoba, która pozostaje w związku małżeńskim. Z tego też powodu treść niniejszego wyroku nie narusza postanowień NSA wyrażonych w uchwale I OPS 2/22 – przyjmując, iż art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a nie ma zastosowania w niniejszej sprawie pozostaje ona spójna z uchwałą I OPS 2/22 NSA, która mówi o warunkach przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, w której powyższy przepis ma zastosowanie.

Wobec tego w niniejszej sprawie nie mają racji organy, które wywodzą, że brak było podstaw prawnych do przyznania Skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawną matką ze względu na fakt, iż ta pozostaje w związku małżeńskim, a jej mąż nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jak bowiem trafnie zauważył organ II instancji w odpowiedzi na skargę, do rozwiązania małżeństwa dochodzi w wyniku rozwodu. Jednakże organ nie uwzględnił faktu, iż pojęcie "małżonki rozwiedzionej" obejmuje również małżonkę pozostającą w separacji, gdyż w myśl art. 614 § 1 k.r.o. orzeczenie separacji ma skutki takie jak rozwiązanie małżeństwa przez rozwód, chyba że ustawa stanowi inaczej (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 kwietnia 2021 r. I USKP 28/21). W świetle powyższych rozważań matki Skarżącej – ze względu na orzeczoną separację – nie należy zatem traktować jako pozostającej w związku małżeńskim.

W tym stanie rzeczy wywiedziona przez Skarżącą skarga zasługiwała na uwzględnienie. W ocenie Sądu rozstrzygnięcia organów wydane zostały z naruszeniem art. 17 ust. 1 u.ś.r. w zw. z art. 6, 7, 77 § 1 i 80 k.p.a.

Wskazane wyżej naruszenie przez organy administracji prawa materialnego – polegające na błędnym uznaniu, że norma prawna odkodowana z treści art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. uniemożliwia w okolicznościach niniejszej sprawy przyznanie Skarżącej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego – spowodowało zaniechanie przez organy obu instancji poczynienia ustaleń co do ewentualnego ziszczenia się pozostałych przesłanek, tak pozytywnych jak i negatywnych, warunkujących przyznanie wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego.

Z tych względów sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w związku z art. 135 p.p.s.a., orzekł jak sentencji wyroku, tj. uchylił decyzje organów obu instancji.

Ponownie rozpatrując sprawę organy uwzględnią przedstawione w niniejszym wyroku stanowisko Sądu w zakresie stosowania i wykładni art. 17 ust. 1 u.ś.r. oraz art. 17 ust. 5 w zw. z art. 614 § 1 k.r.o., po dokonaniu ustaleń co do ewentualnego ziszczenia się pozostałych przesłanek, tak pozytywnych jak i negatywnych, warunkujących przyznanie wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego, będąc związanymi wykładnią niniejszego wyroku stosownie do art. 153 p.p.s.a.