Wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt II SA/Gl 990/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Data orzeczenia: 2023-10-12 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1 i  ust. 1a
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.
article: art. 151
journal: Dz.U. 2023 poz 259
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Rafał Wolnik, Sędziowie Sędzia WSA Wojciech Gapiński (spr.), Asesor WSA Agnieszka Kręcisz-Sarna, Protokolant specjalista Magdalena Pochopin, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 października 2023 r. sprawy ze skargi J. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 27 marca 2023 r. nr SKO.PSŚ/41.5/750/2023/6883/IA w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.


UZASADNIENIE

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej – organ odwoławczy, Kolegium) decyzją z dnia 27 marca 2023 r. nr SKO.PSŚ/41.5/750/2023/6883/IA, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 2000 z późn. zm. - dalej k.p.a.), po rozpoznaniu odwołania J.S. (dalej – Skarżący, Wnioskodawca), utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta S. (dalej – organ I instancji) z dnia 1 lutego 2023 r. nr [...] odmawiającą przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Przedmiotowa decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym.

Po rozpoznaniu wniosku Skarżącego, Prezydent Miasta decyzją z dnia 2 września 2022 r. odmówił przyznania mu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad siostrą M.S. W wyniku odwołania Kolegium uchyliło rozstrzygnięcie organu I instancji i przekazało mu sprawę do ponownego rozpoznania.

Kolejną decyzją z dnia 1 lutego 2023 r. Prezydent Miasta powtórnie odmówił Wnioskodawcy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W jej uzasadnieniu wskazano, że Skarżący nie spełnia warunków, o których mowa w art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 615 z późn. zm. - dalej u.ś.r.). Mianowicie w ocenie organu I instancji, rezygnacja z zatrudnienia nie miała związku z potrzebą opieki nad siostrą. Mianowicie Skarżący rozwiązał stosunek pracy w czerwcu 2021 r. w drodze porozumienia stron, kiedy faktyczną opiekę nad niepełnosprawną sprawował jej ojciec, który zmarł w dniu [...] r. Ponadto Prezydent Miasta podniósł, że jego siostra od poniedziałku do piątku w godzinach od 800 do 1600 przebywa w Dziennym Domu Pomocy Społecznej w S., pod opieką zatrudnionego w nim pracownika. To zdaniem organu I instancji, umożliwia Wnioskodawcy podjęcie zatrudnienia. Niezależnie od tego wskazano, że obowiązek alimentacyjny matki wyprzedza obowiązek Skarżącego. Dlatego też, pomimo tego, że nie kwestionuje się jej złego stanu zdrowia, to na niej spoczywa powinność opieki nad niepełnosprawną córką. W konsekwencji wyklucza to możliwość przyznania Skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego.

W odwołaniu z dnia 2 marca 2023 r. Wnioskodawca zanegowała decyzję organu I instancji, zarzucając jej naruszenie:

– art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w związku z art. 128 k.r.o. poprzez brak zważenia, że Skarżący jest spokrewniony z siostrą w pierwszym stopniu oraz, że ciąży na nim obowiązek alimentacyjny wobec siostry oraz że sprawuje nad nią faktyczną opiekę;

– art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w związku z art. 176 k.r.o. poprzez brak zważenia, że jego siostra jest ubezwłasnowolniona całkowicie i jej opiekunem prawnym jest Skarżący, a nie jej mama;

– art. 17 ust. 1a pkt 1 u.ś.r. poprzez brak zważenia, że przepis ten nie ma zastosowania do Wnioskodawcy, ponieważ jest krewnym pierwszego stopnia a jego matka nie jest w stanie opiekować się swoją córką, ponieważ cierpi na choroby: [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], ma ukończone 82 lata i sama potrzebuje pomocy i opieki. Ponadto matka Skarżącego posiada orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności i doszły jej inne choroby, jak [...] i [...]- [...], [...].;

– art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w związku z art. 32 i art. 33 Konstytucji RP poprzez wskazanie, że Skarżący jako mężczyzna musi zajmować się chorą siostrą, chorą mamą i prowadzić gospodarstwo domowe, prać, sprzątać, gotować, myć, chodzić na zakupy, co nie byłoby dziwne dla organu, gdyby był kobietą, natomiast nie mieści się to w staroświeckim poglądzie organu, który nie potrafi dopuścić do tego, że czynności domowe i opiekuńcze może wykonywać także mężczyzna, tym samym narusza zasadę równego traktowania obywateli i dyskryminacji z uwagi na płeć.

Ponadto decyzji pierwszoinstancyjnej zarzucił błąd w ustaleniach faktycznych poprzez nieuprawnione przyjęcie, że Skarżący nie jest krewnym pierwszego stopnia w stosunku do swojej rodzonej siostry oraz to, że jego matka jest w stanie zająć się swoją córką. Ponadto podniósł, że błędnie wskazano, że jego siostra przebywa w dziennym ośrodku od 800 do 1400, ponieważ bus przyjeżdża o różnych porach, a dodatkowo organ nie wykazał ile dni w miesiącu jego siostra nie korzysta z pomocy ośrodka. Błąd w ustaleniach faktycznych polega również na przyjęciu, że Wnioskodawca ma czas na podjęcie pracy, a pranie, sprzątanie, zakupy, gotowanie, mycie, prasowanie same się zrobią.

Skarżący wniósł o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodów z dokumentów: orzeczenia o stopniu niepełnosprawności matki, historii choroby matki, zaświadczenia lekarskiego matki - na okoliczność jej stanu zdrowia i braku możliwości sprawowania opieki nad córką.

Kolegium decyzją z dnia 27 marca 2023 r. utrzymało w mocy rozstrzygnięcie pierwszoinstancyjne.

W motywach rozstrzygnięcia organ odwoławczy przedstawił stan faktyczny sprawy oraz obowiązujący stan prawny w zakresie świadczenia pielęgnacyjnego. Następnie organ odwoławczy powołując się na art. 128 k.r.o. wyjaśnił, że w pierwszej kolejności osobą zobowiązaną do alimentacji wobec siostry Skarżącego jest jej wstępna, w tym przypadku - matka. Oznacza to, że obowiązek alimentacyjny matki wobec córki wyprzedza obowiązek brata wobec siostry. Uregulowanie to – zdaniem organu odwoławczego - koresponduje z art. 17 ust. 1a u.ś.r., zgodnie z którym osoba spokrewniona w dalszej kolejności może się ubiegać o świadczenie pielęgnacyjne, jeżeli nie ma osób spokrewnionych w bliższym stopniu lub legitymują się one orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Dlatego też, jak wyjaśniło Kolegium, rozstrzygające znaczenie dla oceny prawa do świadczenia ma spełnienie wymogu formalnego (posiadanie orzeczenia o określonym stopniu niepełnosprawności), a nie ocena, czy rodzic (wstępny) z przyczyn obiektywnych nie może realnie podjąć się opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zatem, według organu odwoławczego, Wnioskodawca nie może skutecznie ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne z tytułu opieki nad niepełnosprawną w znacznym stopniu siostrą, ponieważ matka osoby wymagającej opieki żyje i nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Kolegium nie przychyliło się natomiast do twierdzenia organu I instancji, jakoby okoliczności rozwiązania stosunku pracy przez Skarżącego uzasadniały odmowę przyznania mu świadczenia pielęgnacyjnego.

W tej sytuacji, w ocenie Kolegium, brak jest podstaw do tego, aby przyznać Skarżącemu świadczenie pielęgnacyjne.

W skardze z dnia 29 kwietnia 2023 r., wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, Wnioskodawca podniósł identyczne zarzuty naruszenia prawa materialnego, co w odwołaniu. Zarzuty dotyczące błędów w ustaleniach stanu faktycznego rozszerzono w zakresie przebywania siostry w Dziennym Domu Pomocy Społecznej. Mianowicie Skarżący stwierdził, iż organy błędnie założyły, że w ośrodku tym spędza ona czas od godziny 800 do godziny 1600. Faktycznie jest to czasookres od 800 do 1400. Zauważył jednak, że pojazd transportujący może opóźniać się racji m.in. na awarie, co wymaga stałego kontaktu z kierowcą busa i kierownikiem ośrodka. Dodatkowo zauważył, że w okresie letnim przebywa wraz z siostra w domku na wsi, który odziedziczyli po rodzicach.

Wobec tych zarzutów Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego lub przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia. W skardze zawarto również żądanie dopuszczenia i przeprowadzenia dowodów z dokumentów:

– karty informacyjnej (kopia) z dnia 23 marca 2023 r. - na okoliczność złamania przedramienia lewego i stłuczenia okolicy krzyżowej przez matkę Skarżącego w związku ze stałymi zawrotami głowy i problemami neurologicznymi,

– zaświadczenia lekarskiego (kopia) matki Skarżącego z dnia 4 kwietnia 2023 r. - na okoliczność jej stanu zdrowia i braku możliwości sprawowania opieki nad córką;

– zaświadczenia lekarskiego (kopia) matki Skarżącego z dnia 3 kwietnia 2023 r. - na okoliczność jej stanu zdrowia i braku możliwości sprawowania opieki nad córką;

– konsultacji psychologicznej (kopia) z dnia 28 marca 2023 r. - na okoliczność zaburzeń poznawczych, problemów co do orientacji w czasie oraz w kategorii przypominanie. Błędy wzrokowo-przestrzenne;

– orzeczenia o stopniu niepełnosprawności (kopia) matki Skarżącego;

– karty informacyjnej leczenia szpitalnego (kopia) z dnia 26 sierpnia 2022 r.

Organ odwoławczy w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko oraz argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Dodatkowo podkreślił, że pozostaje ono zgodne z uchwałą NSA z dnia 14 listopada 2022 r. o sygn. akt I OPS 2/22.

Pismem z dnia 22 maja 2023 r. Wnioskodawca poinformował, że w dniu [...]r. zmarła jego matka.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje:

Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Istotą sporu jest to, czy osoba zobowiązana do alimentacji na rzecz niepełnosprawnego w dalszej kolejności (w tym przypadku brat) jest uprawniona do świadczenia pielęgnacyjnego (przy założeniu spełniania pozostałych przesłanek), w sytuacji gdy rodzic osoby wymagającej opieki nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, lecz jego stan zdrowia wyklucza realizację opieki nad niepełnosprawnym dzieckiem.

Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi przepis art. 17 u.ś.r. Zgodnie z jego ust. 1 świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Jak stanowi art. 17 ust. 1a u.ś.r., osobom innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Zgodnie z literalnym brzmieniem art. 17 ust. 1 pkt 4 w związku z ust. 1a u.ś.r., niezbędnym warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osobie sprawującej opiekę, na której obowiązek alimentacyjny względem osoby wymagającej opieki ciąży w dalszej kolejności (w niniejszej sprawie bratu) jest brak innych osób bliżej spokrewnionych (w okolicznościach sprawy rodziców) lub posiadanie przez nie orzeczeń o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Orzecznictwo sądowe w zakresie wykładni powyższych uregulowań nie kształtowało się jednolicie. Niezależnie od stanowiska zbieżnego z przedstawiony w sprawie przez Kolegium, w sądownictwie administracyjnym prezentowany był również pogląd (na którym de facto oparte są zarzuty i argumentacja skargi), że w przypadku istnienia osób zobowiązanych do alimentacji względem osoby wymagającej opieki w bliższej kolejności niż osoba faktycznie sprawująca opiekę i ubiegająca się w związku z tym o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, fakt braku posiadania przez osoby bliżej zobowiązane orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności nie może automatycznie sam w sobie stanowić bezwzględnej przeszkody dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Wymagano, aby przy dokonywaniu wykładni tych przepisów nie ograniczać się jedynie do wykładni literalnej, lecz posługiwać się wykładnią systemową i celowościową. Na jej podstawie wywodzono, że ograniczenia wynikające z art. 17 ust. 1a u.ś.r. nie powinny mieć zastosowania w sytuacji, gdy osoba na której obowiązek ten ciąży w pierwszej kolejności nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale z obiektywnych i niezależnych od niej względów (np. z racji wieku, stanu zdrowia, sytuacji materialnej, rodzaju niepełnosprawności podopiecznego) - do których odnosi się także art. 132 k.r.o. - nie jest w stanie zapewnić osobie potrzebującej wymaganej opieki. Tym samym w szczególnie uzasadnionych przypadkach sądy administracyjne dopuszczały możliwość odstąpienia od ścisłej wykładni językowej wskazanych przepisów, prezentując pogląd, że przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie, na której obowiązek alimentacyjny ciąży w dalszej kolejności, wiąże się z realnym wykonywaniem przez nią opieki nad osobą jej wymagającą, przy jednoczesnym obiektywnym braku możliwości jej sprawowania przez osobę obciążoną takim obowiązkiem w bliższej kolejności.

Wobec rozbieżności na tym tle, na wniosek Rzecznika Praw Obywatelskich, w dniu 14 listopada 2022 r. Naczelny Sąd Administracyjny podjął uchwałę o sygn. akt I OPS 2/22 w następującej treści: Warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, jest legitymowanie się przez rodziców osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 1a u.ś.r.).

Podjęcie uchwały abstrakcyjnej ma ten skutek, że uchwała ta wiąże sądy administracyjne, co wynika z art. 269 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 259 z późn. zm. - dalej p.p.s.a.). Przepis ten nie pozwala bowiem żadnemu składowi sądu administracyjnego rozstrzygnąć sprawy w sposób sprzeczny ze stanowiskiem zawartym w uchwale i przyjmować wykładni prawa odmiennej od tej, która została przyjęta przez skład poszerzony Naczelnego Sądu Administracyjnego (zob. wyrok NSA z dnia 27 listopada 2020 r. sygn. akt II GSK 3773/17, Lex nr 3089485).

W stanie faktycznym sprawy Skarżący jest spokrewniony ze swoją siostrą w drugim stopniu, podczas gdy między tą siostrą a matką, która nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, zachodzi pierwszy stopień pokrewieństwa.

W związku z tym - będąc związany dokonaną przez NSA wykładnią prawa materialnego wyrażoną we wskazanej wyżej uchwale – stwierdzić należy, że niezależnie od przyczyn z jakich matka Skarżącego nie może sprawować opieki nad swoją córką (siostrą Wnioskodawcy), w sprawie wystąpiła negatywna przesłanka do przyznania Skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Mianowicie tylko posiadanie orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności mogło zwolnić matkę osoby wymagającej opieki z obowiązku alimentacyjnego (tymczasem posiadała ona orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności), a to z kolei zaktualizowałoby uprawnienie Skarżącego względem tego świadczenia. Ponadto prawa do świadczenia pielęgnacyjnego Skarżący nie mógł upatrywać w samym fakcie sprawowania opieki nad siostrą i tzw. względach słusznościowych związanych z wiekiem i złym stanem zdrowia matki. Taki stan rzeczy wyłączał uprawnienie Skarżącego do świadczenia pielęgnacyjnego nad siostrą, której w pierwszej kolejności opiekę miała zapewnić w dacie wydania zaskarżonej decyzji jej matka.

Jak wynika z informacji przekazanej przez Skarżącego, jego matka zmarła w dniu [...] r. Oznacza to, że w dacie wydawania zaskarżonej decyzji istniała przeszkoda dla przyznania Skarżącemu żądanego świadczenia. Zauważyć jednak należy, że Wnioskodawca może wystąpić z nowym podaniem i ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne, gdyż jest obecnie osobą w pierwszej kolejności zobligowaną do opieki nad swoją niepełnosprawną siostrą.

Końcowo wyjaśnić należy, że wobec zaistnienia przedstawionej wyżej przeszkody w przyznaniu Wnioskodawcy świadczenia pielęgnacyjnego, gdzie skład orzekający działał w warunkach związania uchwałą NSA z dnia 14 listopada 2022 r. o sygn. akt I OPS 2/22, niecelowym było przeprowadzania rozważań co do tego, czy zakres opieki nad siostrą uzasadniał rezygnację Skarżącego z zatrudnienia.

W tej sytuacji skarga jako nieuzasadniona podlegała oddaleniu na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 259 z późn. zm.).