Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 2255/23
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2024-08-07 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jolanta Rudnicka (spr.) Sędziowie: Sędzia NSA Monika Nowicka Sędzia del. WSA Joanna Skiba po rozpoznaniu w dniu 7 sierpnia 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej B.T. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 22 marca 2023 r. sygn. akt VIII SA/Wa 39/23 w sprawie ze skargi B.T. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Radomiu z dnia 17 listopada 2022 r. znak SKO.ZR.4111.889.2938.2022 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia 1. uchyla zaskarżony wyrok, zaskarżoną decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Radomiu z dnia 17 listopada 2022 r. znak SKO.ZR.4111.889.2938.2022 oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy [...] z dnia 29 lipca 2022 r. nr ŚR.5211.6.3.2021.BS ; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Radomiu na rzecz B.T. kwotę 360 (trzysta sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 22 marca 2023 r., sygn. akt VIII SA/Wa 39/23 oddalił skargę B.T. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Radomiu z dnia 17 listopada 2022 r. znak SKO.ZR.4111.889.2938.2022 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia.

Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.

Wnioskiem z dnia 31 marca 2021 r. B.T. (dalej "skarżący"), wniósł o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad matką A.T., która na podstawie orzeczenia Lekarza Orzecznika ZUS Oddział w Radomiu z dnia 5 kwietnia 2018 r., została uznana za trwale całkowicie niezdolną do samodzielnej egzystencji.

Przedmiotowy wniosek był rozpoznawany przez Kolegium, które decyzjami z dnia 10 czerwca 2021 r. znak: SKO.ZR.4111.362.1220.2021 oraz 14 lipca 2021 r. znak: SKO.ZR.4111.493.1637.2012 uchyliło w całości odpowiednio decyzje Wójta Gminy [...] z dnia 29 kwietnia 2021 r. nr ŚR.5211.6.2021.BS oraz 29 czerwca 2021 r. nr ŚR.5211.6.1.2021.BS i sprawy przekazało do ponownego rozpatrzenia, wskazując w jakim zakresie materiał dowodowy wymaga uzupełnienia.

Kolejną decyzją z 17 sierpnia 2021 r. Wójt Gminy [...] odmówił przyznania skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia albowiem w ocenie organu nie podejmowanie zatrudnienia przez skarżącego nie jest związane z koniecznością sprawowania opieki nad matką.

Decyzją z dnia 5 października 2021 r., znak: SKO.ZR.4111.689.2164.2021, po rozpoznaniu odwołania skarżącego Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Radomiu utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

Wyrokiem z dnia 9 marca 2022 r., sygn. akt VIII SA/Wa 1052/21, po rozpoznaniu skargi skarżącego, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uchylił zaskarżoną i poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy [...] z dnia 17 sierpnia 2021 r. W uzasadnieniu wyroku Sąd podniósł, że organy nie tylko nie wykazały, aby skarżący był w stanie pogodzić zatrudnienie z koniecznością zapewnienia matce stałej i długotrwałej opieki, ale nie przeprowadziły wyczerpującego postępowania wyjaśniającego w celu ustalenia rzeczywistych potrzeb osoby wymagającej opieki i nakładu pracy oraz czasu wymaganego dla ich zaspokojenia, a tym samym ciężaru oraz zakresu obowiązków, jaki spoczywa na skarżącym. Organ również nie wyjaśnił rzeczywistych warunków bytowo-mieszkalnych, które w dużym stopniu uzasadniają wymiar i zakres opieki, którą skarżący sprawuje nad matką. Sąd wskazał ponadto, że organy obowiązane są także dokonać oceny przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia przez skarżącego oraz związku przyczynowego tej okoliczności z koniecznością sprawowania opieki nad matką, a następnie wydając rozstrzygnięcie uzasadnić swoje stanowisko stosownie do art. 107 § 3 k.p.a.

Ponownie rozpoznając sprawę, Wójt Gminy [...] decyzją z dnia 29 lipca 2022 r., znak: ŚR.5211.6.3.2021.BS odmówił przyznania skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej na matkę. W uzasadnieniu organ podniósł, że skarżący nie spełnia przesłanki wskazanej w art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 października 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 2220 ze zm., dalej "u.ś.r."), bowiem stan zdrowia matki nie przyczynił do rezygnacji/niepodejmowania przez skarżącego zatrudnienia. Skarżący pracował na podstawie umowy o pracę jedynie w okresie od 1 lipca 2019 r. do 30 kwietnia 2020 r., ponadto wykonywał prace dorywcze. Pozyskane dane z Powiatowego Urzędu Pracy wskazują, że był osobą bezrobotną długotrwale i zatrudnienia nie podejmował nawet wtedy, gdy matka nie legitymowała się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Dlatego niepodejmowanie zatrudnienia nie wskazuje na wystąpienie przesłanki określonej w art. 17 ust. 1 u.ś.r.. Ponadto - w ocenie organu I instancji - czynności związane z opieką nad matką skarżący jest w stanie wykonać przed i po pracy.

Wskazaną na wstępie decyzją z dnia 17 listopada 2022 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Radomiu utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji SKO wyjaśniło, że z przeprowadzonych w dniach 22 kwietnia 2021 r., 17 czerwca 2021 r., 25 lipca 2021 r. i 28 lipca 2022 r. wywiadów środowiskowych wynika, iż skarżący jest rozwiedziony, mieszka i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z matką. Jest jedynakiem, ma dorosłą córkę, która sporadycznie odwiedza jego i babcię. Skarżący legitymuje się orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...], wydanym w dniu 28 czerwca 2022 r. nr Z00N.8321.15711.2022, zaliczającym go do lekkiego stopnia niepełnosprawności do dnia 30 czerwca 2023 r. Jest osobą bezrobotną zarejestrowaną w PUP, w okresie od 1 lipca 2019 r. do 30 kwietnia 2020 r. zatrudniony był na umowę o pracę w "[...]" Sp. z o.o. w [...] gmina [...] na 1/2 etatu jako [...]. Matka skarżącego jest po udarze i od lutego 2018 r. jest trwale niezdolna do samodzielnej egzystencji, porusza się przy pomocy dwóch lasek, wymaga pomocy w codziennych czynnościach, jest pod opieką lekarza rodzinnego i ortopedy. Dom, w którym skarżący zamieszkuje wraz z matką jest jej własnością, są w nim 3 pokoje, kuchnia, centralne ogrzewanie z pieca węglowego, zimna woda. Matka ma swój czysty, sprzątnięty pokój, w którym znajduje się łóżko i regał. Łazienka jest w trakcie remontu. Ze złożonych przez stronę oświadczeń na okoliczność zakresu sprawowanej opieki nad matką wynika, że skarżący pomaga matce w codziennej egzystencji, tj. robi zakupy, sporządza posiłki, podaje posiłki, sprząta, pierze, pomaga w codziennej higienie osobistej, umawia wizyty u lekarza, wykupuje leki i podaje je, załatwia wszystkie sprawy urzędowe. Obecnie na opiekę nad matką poświęca całe dnie i noce, z wyjątkiem czasu kiedy musi wyjechać po zakupy. Skarżący był zatrudniony na pół etatu na rok, co kolidowało z opieką nad matką, przed pracą i po pracy musiał wszystko zrobić w domu, napalić ogień, naszykować i podać posiłek. Z pracy został zwolniony ponieważ stan zdrowia matki po przebytym w 2020 r. udarze pogorszył się.

W ocenie SKO zakres sprawowanej przez skarżącego opieki nad matką i jedocześnie niezbędnej dla niej w chwili obecnej, nie wyklucza podjęcia przez niego jakiegokolwiek zatrudnienia. Matka skarżącego, pomimo znacznego stopnia niepełnosprawności, jest w miarę samodzielna jeśli chodzi o funkcjonowanie w domu. Nie jest bowiem osobą leżącą, w domu porusza się sama, samodzielnie spożywa posiłki. Sprawowanie opieki nad nią wymaga pomocy ze strony syna, niemniej jednak przy prawidłowej organizacji dnia możliwe jest uzyskanie takiego stanu, który pozwoliłby mu na podjęcie zatrudnienia. Obowiązki związane z wykonywaniem przez skarżącego opieki nad matką można więc określić jako jego pomoc niepełnosprawnej matce. Nie wyklucza to zaś podjęcia przez samego skarżącego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Końcowo Kolegium uznało, że w przedmiotowej sprawie zakres sprawowanej przez stronę opieki nad matką i jednocześnie zakres opieki jakiej matka wymaga, nie wskazuje na wystąpienie przesłanki określonej w art. 17 ust. 1 u.ś.r., a mianowicie konieczności rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w celu sprawowania tej opieki.

Na powyższą decyzję, B.T. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie powołanym na wstępie wyrokiem z dnia 22 marca 2023 r. oddalił skargę. W uzasadnieniu, Sąd - przywołując treść art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. - wskazał, że w realiach rozpoznawanej sprawy, z przeprowadzonego w dniu 28 lipca 2022 r. wywiadu środowiskowego wynika, że skarżący zamieszkuje i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z matką. Pomoc skarżącego polega na przygotowaniu posiłków, wykupieniu i podaniu leków, pomocy przy ubieraniu się i myciu, posprzątaniu zajmowanych pomieszczeń, umawianiu wizyt u lekarza i towarzyszeniu podczas nich. Matka skarżącego w domu porusza się samodzielnie przy pomocy dwóch lasek, samodzielnie też spożywa posiłki, przygotowane przez skarżącego oraz przyjmuje leki, których skarżący nie musi podawać ani dawkować. Z pisma SPZOZ w [...] wynika, że A.T. na przełomie lat 2021 – 2022 miała wizyty lekarskie raz w miesiącu. W zakresie warunków bytowo - mieszkalnych, Sąd wyjaśnił, że nie są one komfortowe chociażby z uwagi na brak łazienki w tym wc (w trakcie remontu) czy ciepłej wody.

W ocenie Sądu I instancji, ustalenia poczynione przez organy wskazują, że zakres opieki sprawowanej przez skarżącego nad matką, nie wyklucza podjęcia przez niego zatrudnienia, choćby w niepełnym zakresie. Matka skarżącego nie jest osobą leżącą, a opieka nad nią nie ma charakteru szczególnego, wymagającego znacznego, stałego i niebudzącego wątpliwości zaangażowania, a zatem nie uniemożliwia skarżącemu podjęcia zatrudnienia, choćby w ograniczonym zakresie w czasie, kiedy nie sprawuje on opieki nad matką. Konieczność wykonywania przez skarżącego czynności pielęgnacyjnych w zakresie odpowiadającym jedynie pomocy, doraźnemu wsparciu osoby podopiecznej zamiast wykonywania za osobę niepełnosprawną czynności opiekuńczych, nie wskazuje na konieczność sprawowania opieki stałej, absorbującej na tyle, aby można było stwierdzić, że skarżący nie może podjąć z powodu tej opieki jakiegokolwiek zatrudnienia lub innej działalności zarobkowej. Sąd wskazał, że powyższe potwierdza również fakt, iż skarżący od 30 lipca 2019 r. do 30 kwietnia 2020 r. był zatrudniony na pół etatu w charakterze [...] i w okresie tym godził pracę z opieką nad matką. Sąd podkreślił, że skarżący podjął zatrudnienie po ustaleniu przez Lekarza orzecznika ZUS, iż jego matka jest niezdolna do samodzielnej egzystencji w związku ze staniem narządu ruchu. Skarżący nie wykazał natomiast, aby stan zdrowia jego matki uległ pogorszeniu po zaprzestaniu pracy, ani że przyczynił się do rezygnacji z zatrudnienia.

Sąd I instancji odnosząc się do podkreślanej w skardze argumentacji, że organy nie są uprawnione do kwestionowania orzeczenia o stopniu niepełnosprawności wyjaśnił, że treść orzeczenia jest dla organów wiążąca, a rolą organów administracyjnych jest ustalenie czy osoba wnioskująca o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego znajduje się w kręgu podmiotów legitymowanych do przyznania świadczenia i czy faktycznie sprawuje nad osobą niepełnosprawną opiekę w zakresie określonym w orzeczeniu o niepełnosprawności. Rolą Sądu zaś jest czy organy administracyjne prawidłowo przeprowadziły postępowanie i czy wykonały wytyczne Sądu wynikające z wyroku VIII SA/Wa 1052/21.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożył skarżący, reprezentowany przez radcę prawnego, zaskarżając go w całości. Zaskarżonemu orzeczeniu na podstawie art. 174 pkt 1 i pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 259 ze zm., dalej "P.p.s.a.") zarzucono:

naruszenie prawa materialnego, tj.:

art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię i uznanie, iż charakter pomocy świadczonej przez odwołującego na rzez swoje matki A.T. nie spełnia kryteriów o jakich mowa w przywołanym przepisie;

art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, iż organ wydający decyzję o przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego jest uprawniony do ponownej weryfikacji wskazań zawartych w orzeczeniu o stopniu niepełnosprawności, podczas gdy powyższy przepis nie wprowadza dodatkowych kryteriów, od których uzależnia przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego ponad kwestię związaną z posiadaniem orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności lub o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji;

naruszenie przepisów postępowania mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:

art. 8 k.p.a. w zw. z art. 77 §1 k.p.a. w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez brak dokonania wszechstronnej i całościowej oceny materiału dowodowego, bez uwzględnienia stanu zdrowia Pani A.T. i bez odniesienia go do konkretnej sytuacji faktycznej, co doprowadziło, do błędnego ustalenia, iż zakres rzeczywiście sprawowanej przez skarżącego opieki nie uniemożliwia mu podjęcia zatrudnienia;

art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a., i 80 k.p.a. poprzez brak wszechstronnego rozważenia zebranego materiału dowodowego, bez uwzględnienia słusznego interesu strony, co doprowadziło do błędnego ustalenia, iż brak jest związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącego zatrudnienia, a sprawowaniem opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

art. 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez brak dokonania wszechstronnej oceny materiału dowodowego i pominięcie m.in. informacji zawartych w "Ocenie samodzielności osoby" (Skala Barthel), co doprowadziło do błędnego ustalenia, iż zakres sprawowanej przez skarżącego opieki nie uniemożliwia mu podjęcia zatrudnienia.

Mając na względzie powyższe zarzuty wniesiono o:

- uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie skargi oraz przyznanie na rzecz skarżącego świadczenia pielęgnacyjnego od dnia złożenia wniosku,

- zasądzenie zwrotu kosztów zastępstwa procesowego przyznanego z urzędu według norm prawem przepisanych.

Złożono również oświadczenie o zrzeczeniu się przeprowadzenia rozprawy.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podkreślono, że Sąd I instancji dopuścił się błędnej wykładni art. 17 ust. 1 u.ś.r. Przepis ten w jasny sposób określa kryteria jakie spełnić musi osoba niepełnosprawna, aby sprawujący nad nią opiekę mógł otrzymać zasiłek pielęgnacyjny. Zgodnie zatem z ww. przepisem rezygnacja z zatrudnienia ma dotyczyć sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie z określonymi w tym przepisie wskazaniami. Powołany przepis nie wprowadza w tym zakresie żadnych dodatkowych kryteriów. Ponowne poddawanie ocenie stanu zdrowia osoby, nad którą sprawowana ma być opieka prowadzi bowiem w ocenie strony skarżącej do kwestionowania ustaleń zawartych w ostatecznej decyzji o ustaleniu stopnia niepełnosprawności. W przypadku np. orzeczenia o stopniu niepełnosprawności czy wskazania dotyczącego konieczności sprawowania stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby dokonują lekarze różnych specjalności na podstawie dokumentacji medycznej i analizie schorzeń. W ocenie skarżącego kasacyjnie nie sposób uznać, aby możliwa była ponowna weryfikacja dokonanych w ten sposób ustaleń przez pracownika Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej.

Odnosząc się do zarzutów związanych z naruszeniem przepisów postępowania w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy skarżący kasacyjnie podniósł, iż wbrew twierdzeniom zawartym w zaskarżonym rozstrzygnięciu czynności wykonywane przez skarżącego wobec swojej matki przekraczają swym zakresem wspólne prowadzenie przez nich gospodarstwa domowego. W kwestii wspólnego prowadzenia gospodarstwa nie mieści się bowiem przygotowanie posiłków dla innej osoby czy pomoc w wykonywaniu czynności higienicznych i kąpieli. Skarżący jest jedynakiem i nie ma innej osoby, która mogłaby przejąć opiekę nad matką, a tym samym cały ciężar jej sprawowania spoczywania na nim. W przypadku konieczności odbycia nagłej wizyty lekarskiej czy pogorszenia stanu zdrowia przy jednoczesnym braku możliwości skorzystania z urlopu przez odwołującego nie ma innej osoby, która mogłaby się matką zaopiekować. A.T. potrzebuje częściowej pomocy w ubieraniu i rozbieraniu się oraz jak wymaga pomocy w myciu i kąpaniu. Są to zatem sytuacje, których nie sposób przewidzieć i zaplanować jak również przygotować rozwiązania na czas pozostawania odwołującego w pracy. Nie sposób również przyjąć, aby w takich sytuacjach matka skarżącego miała czekać nawet 2-3 godziny (przy założeniu pracy nawet na pół etatu) na powrót syna.

Odpowiedź na skargę kasacyjną nie została złożona.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna zawiera usprawiedliwione podstawy.

Zgodnie z 182 § 2 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje skargę kasacyjną na posiedzeniu niejawnym, gdy strona, która ją wniosła, zrzekła się rozprawy, a pozostałe strony, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia skargi kasacyjnej, nie zażądały przeprowadzenia rozprawy. Taka sytuacja ma miejsce w niniejszej sprawie, albowiem pełnomocnik skarżącego kasacyjnie organu zrzekł się rozprawy, a skarżąca w ustawowym terminie nie zażądała jej przeprowadzenia. Dlatego też rozpoznanie skargi kasacyjnej nastąpiło na posiedzeniu niejawnym.

Stosownie do art. 183 § 1 P.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W sprawie niniejszej nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności postępowania określonych w art. 183 § 2 P.p.s.a., wobec czego Naczelny Sąd Administracyjny, przy rozpoznaniu sprawy, związany jest granicami skargi kasacyjnej i orzeka w tych granicach.

Spór w niniejszej sprawie dotyczy związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem bądź rezygnacją z zatrudnienia przez skarżącego a potrzebą sprawowania stałej opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką.

W skardze kasacyjnej podniesione zostały zarzuty dotyczące naruszenia zarówno przepisów prawa materialnego, jak i przepisów postępowania. W tej sytuacji zasadniczo w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlegają zarzuty naruszenia przepisów postępowania. Jednak w analizowanej sprawie w sposób bezpośredni wiążą się one z zarzutem naruszenia przez Sąd I instancji prawa materialnego, stąd ocena przez Naczelny Sąd Administracyjny zarzutów naruszenia przepisów postępowania wymaga uprzedniego odniesienia się do zasadniczego problemu w niniejszej sprawie.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Z niekwestionowanych ustaleń faktycznych sprawy wynika, iż matka skarżącego na mocy orzeczenia Lekarza Orzecznika ZUS z dnia 5 kwietnia 2018 r. nr 540432 została uznana za trwale niezdolną do samodzielnej egzystencji w związku ze stanem narządu ruchu. Z ustaleń poczynionych w sprawie wynika także, że matka skarżącego (urodzona w 1944 r.) na dzień wydania zaskarżonej decyzji miała 78 lat, a obecnie ma 80 lat. Jest wdową, choruje na zwyrodnienie stawów, jest po przebytym udarze, ma problemy z poruszaniem się, wspomaga się kulami lub pomocy udziela jej syn, z którym mieszka. Z uwagi na stan zdrowia i wiele schorzeń jest pod stałą opieką lekarską oraz stale przyjmuje leki.

Wskazać należy, iż zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. rezygnacja lub niepodejmowanie zatrudnienia musi pozostawać w bezpośrednim związku z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Zatem nie każda rezygnacja lub niepodejmowanie zatrudnienia stanowi podstawę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, a tylko taka, która jest podyktowana opieką. Związek między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia, a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły. Jednocześnie opieka ta musi stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej – powodować faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub prowadzić do rezygnacji z zatrudnienia w celu jej sprawowania. W treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. ustawodawca nie zawęził charakteru sprawowanej opieki, w szczególności nie wskazał, aby opieka ta musiała być opieką stałą, wykonywaną bez przerwy, przez 24 godziny na dobę. Nie wskazał nawet na obowiązek zamieszkiwania opiekuna ze swoim podopiecznym. Przyjmuje się zatem, że cel i istota świadczenia pielęgnacyjnego wskazują na konieczność sprawowania opieki ustawicznej nad osobą niepełnosprawną. Powinna ona być sprawowana codziennie, a opiekun winien pozostawać do dyspozycji podopiecznego, udzielając pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość niesienia pomocy (zob. P. Rączka (red.), Świadczenia rodzinne. Komentarz, WKP 2021, uwagi do art. 17 oraz przywołane tam orzecznictwo sądów administracyjnych).

Z niekwestionowanych ustaleń faktycznych, w tym z przeprowadzonego w dniu 26 lipca 2022 r. kolejnego wywiadu środowiskowego wynika, że pomoc skarżącego w opiece nad matką polega na przygotowywaniu posiłków, wykupieniu i podaniu leków, pomocy przy ubieraniu się i myciu, sprzątaniu, umawianiu wizyt lekarskich i towarzyszeniu podczas nich. Wynika również z niego, że matka skarżącego potrzebuje pomocy przy wykonywaniu czynności higienicznych, korzystaniu z toalety, kąpieli, częściowej pomocy przy ubieraniu się oraz sporadycznie bezwiednie oddaje mocz. Skarżący natomiast na mocy orzeczenia Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w [...] został zaliczony do lekkiego stopnia niepełnosprawności od 14 czerwca 2022 do 30 czerwca 2023 r. Z akt sprawy wynika ponadto, że skarżący zarejestrowany jest w Urzędzie Pracy bez prawa do zasiłku. Skarżący od 1 lipca 2019 r. do 30 kwietnia 2020 r. zatrudniony był na ½ etatu jako [...] w firmie [...] Sp. z o.o. Z jego oświadczenia wynika, że zrezygnował z zatrudnienia z uwagi na pogarszający się stan jego matki. Skarżący oświadczył również, że zapewnia matce całodobową opiekę.

W tych okolicznościach, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, wbrew stanowisku Sądu I instancji i organu odwoławczego, należy uznać, że zakres sprawowanej przez skarżącego opieki nad matką nie daje sposobności do podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, choćby w niepełnym zakresie. Skarżący bowiem wykonuje czynności opiekuńcze nad matką codziennie i regularnie w takim wymiarze, który pozostaje adekwatny do potrzeb osoby niepełnosprawnej. Stan zdrowia zaawansowanej wiekowo (obecnie 80 lat) matki skarżącego, osoby niepełnosprawnej, schorowanej i całkowicie niezdolnej do samodzielnej egzystencji, wymaga podejmowania czynności opiekuńczych w różnych porach, w ciągu całego dnia przez cały rok. Opieka ta sprawowana jest także w święta i dni wolne od pracy. Uszło uwadze Sądu I instancji, że matka skarżącego potrzebuje pomocy przy wykonywaniu czynności higienicznych, korzystaniu z toalety, kąpieli, częściowej pomocy przy ubieraniu się oraz sporadycznie bezwiednie oddaje mocz. Zgodzić się należy ze skarżącym kasacyjnie, że są to sytuacje, których nie sposób zaplanować i znaleźć rozwiązania na czas pozostawania skarżącego w pracy. Skoro matka skarżącego ma problemy z poruszaniem się i wymaga pomocy w korzystaniu chociażby z toalety, to brak jest możliwości podjęcia przez skarżącego zatrudnienia chociażby w niepełnym wymierza czasu pracy. Zauważyć również trzeba, że nawet jeśli skarżący nie wykonuje w danym momencie bezpośrednio czynności opiekuńczych, bowiem nie wymaga tego stan i potrzeba matki (np. zakupy), to pozostaje w tym czasie w dyspozycji osoby niepełnosprawnej, aby w każdej chwili służyć stosowną opieką i pomocą, co także, bez wątpienia, stanowi element sprawowanej opieki.

Zatem, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, należy uznać, iż w niniejszej sprawie występuje związek przyczynowy pomiędzy sprawowaną przez skarżącego opieką nad niepełnosprawną matką, a niepodejmowaniem przez niego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Rezygnacja i brak podejmowania przez skarżącego zatrudniania wywołany jest bez wątpienia koniecznością sprawowania opieki nad matką, a zakres i charakter tej opieki uniemożliwia podjęcie przez skarżącego aktywności zawodowej. Zatem całkowicie nieuprawnione jest stanowisko Sądu I instancji, jak i organów orzekających w sprawie, o niewystępowaniu związku przyczynowego między rezygnacją/niepodejmowaniem przez skarżącego zatrudnienia, a sprawowaną przez niego opieką nad niepełnosprawną matką.

W oparciu o powyższe, uznać należy, że Sąd I instancji dopuścił się naruszenia art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie, akceptując stanowisko organu odwoławczego o braku związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją i niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącego, a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką.

Zasadny okazał się również zarzut naruszenia przez Sąd I instancji art. 7, art. 8, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., gdyż w prawidłowo ustalonym stanie faktycznym sprawy wydano wadliwe rozstrzygnięcie o odmowie przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego.

Ponownie rozpatrując sprawę organ I instancji weźmie pod uwagę ocenę prawną przedstawioną w niniejszym wyroku oraz okoliczność, że skarżący spełnia wszystkie przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, po czym wyda stosowne rozstrzygnięcie, które uzasadni zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 k.p.a., a także będzie również zobowiązany rozważyć zmiany stanu prawnego wprowadzone ustawą z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. z 2023 r., poz. 1429).

Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 188 w zw. z 145 § 1 lit. a i c w zw. art. 182 § 2 i 3 P.p.s.a., orzekł, jak w sentencji. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 203 pkt 1 P.p.s.a.