Wyrok NSA, sygn. akt III FSK 3423/21
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2024-01-18 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6118 Egzekucja świadczeń pieniężnych, zabezpieczenie zobowiązań podatkowych
Hasła tematyczne: Egzekucyjne postępowanie
Skarżony organ: Dyrektor Izby Administracji Skarbowej
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 59 par. 2
journal: Dz.U. 2019 poz 1438
law: Ustawa z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji - t.j.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Anna Dalkowska (sprawozdawca), Sędzia NSA Jacek Pruszyński, Sędzia NSA Bogusław Woźniak, Protokolant Natalia Zawadka, po rozpoznaniu w dniu 18 stycznia 2024 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej A. C. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 5 listopada 2020 r. sygn. akt I SA/Po 965/19 w sprawie ze skargi A. C. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Poznaniu z dnia 16 października 2019 r. nr 3001-IEE.711.509.2019 w przedmiocie egzekucji świadczeń pieniężnych 1) oddala skargę kasacyjną, 2) odstępuje od obciążania A. C. kosztami postepowania kasacyjnego w całości.


UZASADNIENIE

1. Wyrok sądu pierwszej instancji.

1.1. Wyrokiem z dnia 5 listopada 2020 r., sygn. akt I SA/Po 965/19, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu oddalił skargę A. C. (dalej: "Skarżąca", "Strona") na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Poznaniu z dnia 16 października 2019 r. w przedmiocie odmowy umorzenia postępowania egzekucyjnego prowadzonego na podstawie tytułów wykonawczych.

1.2. Naczelnik Urzędu Skarbowego w G. prowadził postępowanie egzekucyjne wobec skarżącej na podstawie m.in. własnych tytułów wykonawczych z dnia 27 sierpnia 2013 r. obejmujących zaległości z tytułu podatku od towarów i usług odpowiednio za marzec 2012 r. i czerwiec 2012 r. oraz własnego tytułu wykonawczego z dnia 20 sierpnia 2013 r., obejmującego zaległości z tytułu podatku dochodowego od osób fizycznych za 2012 r., w łącznej kwocie należności głównej 5.974 zł.

Pismem z dnia 17 czerwca 2019 r. zobowiązana wystąpiła do organu egzekucyjnego o umorzenie prowadzonego wobec niej postępowania egzekucyjnego. W argumentacji wniosku podniosła, że nie posiada żadnego majątku, z którego mogłaby spłacić zadłużenie. Naczelnik Urzędu Skarbowego postanowieniem z dnia 17 lipca 2019 r. odmówił umorzenia postępowania egzekucyjnego z wniosku zobowiązanej. W motywach rozstrzygnięcia organ pierwszej instancji stwierdził, że postępowanie egzekucyjne prowadzone jest zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa, a należności objęte tytułami wykonawczymi z 20 sierpnia 2013 r. i 27 sierpnia 2013 r. są wymagalne, nie zostały umorzone i nie wygasły z innego powodu.

W zażaleniu z dnia 8 sierpnia 2019 r. skarżąca wniosła o uchylenie powyższego postanowienia i umorzenie postępowania egzekucyjnego. Dyrektor Izby Administracji Skarbowej postanowieniem z dnia 16 października 2019 r. utrzymał w mocy postanowienie organu pierwszej instancji. Od powyższej decyzji skarżąca wywiodła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu.

W ocenie Sądu pierwszej instancji dokonana przez organy obu instancji ocena zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego była prawidłowa, a zatem słusznie organy odmówiły wydania rozstrzygnięcia zgodnego z żądaniem skarżącej. W szczególności wskazano, że organy obu instancji zasadnie stwierdziły, że obowiązki wskazane w tytułach wykonawczych z dnia 27 sierpnia 2013 r. oraz z dnia 20 sierpnia 2013 r., nie zostały wykonane przez skarżącą przed wszczęciem postępowania. W związku z tym nie ziściła się przesłanka z art. 59 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2019 r., poz. 1438 ze zm., dalej: "u.p.e.a."). Organy prawidłowo także ustaliły, że obciążające skarżącą obowiązki istnieją, są wymagalne, nie zostały umorzone, ani nie wygasły z innego powodu. W przypadku tytułów wykonawczych z 27 sierpnia 2013 r. egzekwowany obowiązek zapłaty wynika z przepisu art. 103 § 1 ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług (Dz. U. z 2020 r., poz. 106 ze zm.), natomiast w przypadku tytułu wykonawczego z 20 sierpnia 2013 r. obowiązek zapłaty wynika z art. 45 ust. 1 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (Dz. U. z 2020 r., poz. 1426 ze zm.). Ponadto organy zasadnie stwierdziły, że w toku postępowania egzekucyjnego, prowadzonego na postawie ww. tytułów wykonawczych, zastosowano skuteczne środki egzekucyjne przerywające bieg terminu przedawnienia, o których zobowiązana została zawiadomiona. Wobec powyższego organy słusznie stwierdziły, że w sprawie nie ziściła się przesłanka z art. 59 § 1 pkt 2 u.p.e.a., a skargę należało oddalić.

1.3. Wyrok wraz z uzasadnieniem, a także inne powoływane w dalszej części orzeczenia sądów administracyjnych, są dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

2. Skarga kasacyjna.

2.1. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiodła skarżąca. Wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi, który wydał zaskarżony wyrok.

Na podstawie art. 174 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm., dalej: "p.p.s.a") zaskarżonemu wyrokowi zarzucono:

I. naruszenie przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit c p.p.s.a. w związku z art. 59 § 2 u.p.e.a. w związku z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 roku - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2020 roku, poz. 256, dalej: "k.p.a.") w związku z art. 18 u.p.e.a., poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i zaniechanie uwzględnienia skargi w sytuacji naruszenia przez organ drugiej instancji obowiązku dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, a w szczególności poprzez zaniechanie zebrania całego oraz nierozpatrzenie już zebranego materiału dowodowego i niedokonanie jego wszechstronnej, całościowej oceny, w szczególności poprzez zaniechanie sporządzenia szczegółowej kalkulacji co do możliwości majątkowych skarżącej i co do kosztów egzekucyjnych, jako niezbędnej podstawy do przystąpienia do orzekania o umorzeniu postępowania,

II. naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit c p.p.s.a. w związku z art. 59 § 2 u.p.e.a. poprzez ich błędną wykładnię i przyjęcie, że organ egzekucyjny badający wniosek o umorzenie postępowania związany z trudną sytuacją majątkową i zdrowotną dłużnika (osoba chora, niepełnosprawna, z innymi zajęciami), nie ma prawnego obowiązku sporządzenia szczegółowej (kwotowej) kalkulacji, w sytuacji, gdy utrwalony w doktrynie i orzecznictwie jest pogląd, iż prawidłowa wykładnia art. 59 § 2 u.p.e.a. wymaga sporządzenia szczegółowej, precyzyjnej kalkulacji, czy to w formie oddzielnego dokumentu, czy to w formie szczegółowych (kwotowych, finansowych) rozważań w ramach uzasadnienia postanowienia - wymogi te niespornie nie zostały spełnione w niniejszej sprawie, a tym samym zaskarżone postanowienie winno zostać uchylone właśnie w trybie art. 145 § 1 pkt 1 lit c p.p.s.a. przy prawidłowym jego zastosowaniu.

III. naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit c w związku z art. 18 u.p.e.a. w związku z art. 107 § 3 k.p.a. w związku z art. 124 § 2 k.p.a., poprzez ich błędne zastosowanie i zaniechanie uwzględnienia skargi w sytuacji, gdy uzasadnienie postanowienia organu drugiej instancji uniemożliwiało kontrolę sądowoadministracyjną postanowienia z dnia 16 października 2019 roku w zakresie szczegółowych rozważań (kalkulacji) co do majątku skarżącej i możliwych kosztów egzekucyjnych, co pozbawiło skarżąca rzeczywistej ochrony prawnej, a uchybienie tym poważniejsze, iż organy obu instancji nie sporządziły odrębnej, szczegółowej kalkulacji, o której mowa w art. 59 § 2 u.p.e.a., powołując się na hipotetyczną możliwość rozszerzenie bliżej nieokreślonych co do skuteczności środków egzekucyjnych (m.in. rozważania jedynie teoretyczne o egzekucji z pieniędzy),

IV. naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 151 p.p.s.a. w związku z art. 59 § 2 u.p.e.a. w związku z art. 135 p.p.s.a. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i oddalenie skargi, w sytuacji, gdy zaskarżone postanowienie organu drugiej instancji było dotknięte wadliwościami, skutkującymi. obowiązkiem jego uchylenia oraz uchylenia poprzedzającego go postanowienia Naczelnika Urzędu Skarbowego z dnia 17 lipca 2019 roku.

2.2. W odpowiedzi na skargę kasacyjną wniesiono o oddalenie skargi kasacyjnej w całości.

3. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

3.1. Skarga kasacyjna nie zawierała usprawiedliwionych podstaw.

3.2. Naczelny Sąd Administracyjny, zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a., rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W sprawie niniejszej Naczelny Sąd Administracyjny nie dopatrzył się okoliczności uzasadniających nieważność postępowania (art. 183 § 2 p.p.s.a.) i rozpoznał skargę kasacyjną w podstawach w niej wskazanych.

3.3. Rozpoznanie sprawy w granicach skargi kasacyjnej oznacza, że Naczelny Sąd Administracyjny związany jest wskazanymi w niej podstawami. W myśl art. 174 p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie; 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

3.4. W myśl art. 59 § 2 u.p.e.a. postępowanie egzekucyjne może być umorzone w przypadku stwierdzenia, że w postępowaniu egzekucyjnym dotyczącym należności pieniężnej nie uzyska się kwoty przewyższającej wydatki egzekucyjne. Mając na uwadze zarzuty skargi kasacyjnej należy podkreślić, że generalną regułą egzekucji administracyjnej jest doprowadzenie do przymusowego wykonania obowiązku ciążącego na zobowiązanym. Organ egzekucyjny jest obowiązany do zastosowania wszelkich środków przewidzianych w ustawie, by ten cel zrealizować. Oznacza to, że zastosowanie art. 59 § 2 u.p.e.a. wymaga stwierdzenia, że zobowiązany nie posiada środków przewyższających wydatki egzekucyjne oraz, że stan ten ma charakter definitywny, czyli w świetle obiektywnych okoliczności nie ma podstaw do uznania, że w przyszłości środki takie zostaną przez zobowiązanego zgromadzone. W świetle postanowień art. 59 § 2 u.p.e.a. to organowi egzekucyjnemu pozostawiono swobodę prowadzenia egzekucji lub umorzenia postępowania. Co więcej, to organowi egzekucyjnemu ustawa pozostawiła ocenę perspektyw wszczętego z inicjatywy wierzyciela postępowania egzekucyjnego i wybór: prowadzenie egzekucji lub umorzenie postępowania. Zaakcentowania wymaga fakt, że użycie przez ustawodawcę w art. 59 § 2 u.p.e.a. zwrotu "może być umorzone" oznacza, iż po stronie organu nie istnieje obowiązek umorzenia postępowania egzekucyjnego, ale tylko uprawnienie do jego umorzenia, którego warunkiem jest stwierdzenie, że w postępowaniu egzekucyjnym dotyczącym należności pieniężnej nie uzyska się kwoty przewyższającej wydatki egzekucyjne.

3.5. W przedmiotowej sprawie skarżąca zażądała umorzenia prowadzonego wobec niej postępowania egzekucyjnego z uwagi na słaby stan swojego zdrowia, złą sytuację materialną i brak perspektyw na ich poprawę. Ponadto wskazała, że zastosowane środki egzekucyjne nie mogą doprowadzić do wyegzekwowania obciążających ją zaległości podatkowych. W tym kontekście skarżąca podkreśliła, że jest osobą niepełnosprawną, schorowaną i wymagającą pomocy w codziennej egzystencji, a jej źródłem dochodu jest świadczenie rentowe. Pomimo powtarzającej się argumentacji skupiającej się na podkreśleniu złej sytuacji materialnej skarżącej, strona nie podjęła żadnych czynności mających na celu przedstawienia swojej aktualnej sytuacji finansowej, która potwierdziłaby słowa zobowiązanej. Naczelnik Urzędu Skarbowego dokonał zajęcia rachunków bankowych oraz zajęcia ze świadczenia z zaopatrzenia emerytalnego i ubezpieczenia społecznego oraz renty socjalnej. Wprawdzie zastosowane środki egzekucyjne nie doprowadziły do pełnego zaspokojenia wierzyciela, ale okoliczność ta nie oznacza automatycznie, że w prowadzonym postępowaniu nie uzyska się kwoty przewyższającej wydatki egzekucyjne. W tym kontekście należy ponownie zaznaczyć, że skarżąca, pomimo prób organu egzekucyjnego, nie przestawiła aktualnych informacji dotyczących jej stanu majątkowego. W związku z tym, za słuszne należało uznać stwierdzenie organów, że podjęcie decyzji o umorzeniu postępowania egzekucyjnego na obecnym etapie postępowania byłoby przedwczesne. Słusznie zatem stwierdził Sąd pierwszej instancji, że organy obu instancji w swoich rozstrzygnięciach szczegółowo przeanalizowały, czy w sprawie ziściła się którakolwiek z ustawowych przesłanek umorzenia postępowania i dopiero po stwierdzeniu, że w sprawie nie wystąpiła żadna z przesłanek z art. 59 § 1 i § 2 u.p.e.a. odmówiły umorzenia postępowania.

3.6. Niezasadne są również zarzuty naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit c p.p.s.a. w związku z art. 59 § 2 u.p.e.a., art. 145 § 1 pkt 1 lit c w związku z art. 18 u.p.e.a. w związku z art. 107 § 3 k.p.a. w związku z art. 124 § 2 k.p.a., art. 151 p.p.s.a. w związku z art. 59 § 2 u.p.e.a. w związku z art. 135 p.p.s.a. poprzez zaniechanie uwzględnienia skargi przez Sąd pierwszej instancji w sytuacji, gdy uzasadnienie postanowienia organu drugiej instancji uniemożliwiało kontrolę sądowoadministracyjną postanowienia z dnia 16 października 2019 roku w zakresie szczegółowych rozważań (kalkulacji) co do majątku skarżącej i możliwych kosztów egzekucyjnych, co pozbawiło skarżąca rzeczywistej ochrony prawnej.

Należy zauważyć, że wykładnia art. 59 § 2 u.p.e.a. nie nastręcza istotnych wątpliwości, organ egzekucyjny w postępowania egzekucyjnym dotyczącym należności pieniężnych może umorzyć postępowanie egzekucyjne jeżeli okaże się, że nie uzyska kwoty przewyższającej wydatki egzekucyjne. W orzecznictwie wskazuje się, że nie jest trafne oczekiwanie, że organ pierwszej instancji, a w ślad za nim Dyrektor Izby Administracji Skarbowej, stosownie do art. 59 § 2 u.p.e.a. powinien sporządzać i prezentować zobowiązanemu kalkulację, z której wynikałoby, iż w postępowaniu egzekucyjnym nie będzie możliwe uzyskanie kwoty przewyższającej wydatki egzekucyjne. Wystarczające jest natomiast wykazanie tej okoliczności w jakikolwiek sposób i wyjawienie argumentacji w uzasadnieniu postanowienia wydanego w sprawie. W świetle postanowień art. 59 § 2 u.p.e.a. to organowi egzekucyjnemu pozostawiono swobodę prowadzenia egzekucji lub umorzenia postępowania. Co więcej to organowi egzekucyjnemu ustawa pozostawiła ocenę "perspektyw" wszczętego z inicjatywy wierzyciela postępowania egzekucyjnego i wybór: prowadzenie egzekucji lub umorzenie postępowania. Zaakcentowania wymaga to, że użycie przez ustawodawcę w art. 59 § 2 u.p.e.a. zwrotu "może być umorzone" oznacza, iż po stronie organu nie istnieje obowiązek umorzenia postępowania egzekucyjnego, ale tylko uprawnienie do jego umorzenia, którego warunkiem jest stwierdzenie, że w postępowaniu egzekucyjnym dotyczącym należności pieniężnej nie uzyska się kwoty przewyższającej wydatki egzekucyjne. Zastosowanie art. 59 § 2 u.p.e.a. wymaga stwierdzenia, że zobowiązany nie posiada środków przewyższających wydatki egzekucyjne oraz, że stan ten ma charakter definitywny, czyli w świetle obiektywnych okoliczności nie ma podstaw do uznania, że w przyszłości środki takie zostaną przez zobowiązanego zgromadzone.

W konsekwencji należało stwierdzić, że zaskarżony wyrok odpowiadał prawu i nie doszło do naruszenia przepisów prawa materialnego, jak i procesowego, które mogłyby lub miały istotny wpływ na wynik sprawy.

3.7. Z powyższych przyczyn Naczelny Sąd Administracyjny uznał skargę kasacyjną za pozbawioną usprawiedliwionych podstaw, co skutkowało jej oddaleniem na podstawie art. 184 p.p.s.a. Na podstawie art. 207 § 2 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny odstąpił od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości, uznając, że zachodzi szczególnie uzasadniony przypadek, o którym mowa w tym przepisie, mając na uwadze charakter rozpoznawanej sprawy oraz wynikającą z akt sprawy trudną sytuację życiową skarżącej, która miałaby zostać obciążona kosztami postępowania sądowego.

Bogusław Woźniak Anna Dalkowska Jacek Pruszyński