Wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt I SA/Gl 909/14
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Data orzeczenia: 2015-03-03 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 28 ust. 1, ust. 2,  ust. 3.
journal: Dz.U. 2009 nr 205 poz 1585
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jednolity.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Eugeniusz Christ (spr.), del. Sędzia SO Dorota Kozłowska, Sędzia WSA Bożena Pindel, Protokolant Paulina Nowak, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 3 marca 2015 r. sprawy ze skargi M. G. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie ulg w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej uchyla zaskarżoną decyzję.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] r. Nr [...] wydaną w związku z wnioskiem pani M. G. (dalej strona) o ponowne rozpatrzenie sprawy w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek, Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w C. (dalej organ lub ZUS), działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. 2013. 267) dalej k.p.a. w związku z art. 83 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. 1442) – dalej ustawa, utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] r.

Uzasadniając rozstrzygnięcie organ stwierdził, że pismem z dnia 12 maja 2014 r. strona wniosła o ponowne rozpatrzenia przedmiotowej sprawy podnosząc, że nie jest w stanie spłacić należności względem ZUS w kwocie 24.451,45 zł oraz wskazując, że znajduje się w trudnej sytuacji życiowej i finansowej, wychowuje dwójkę niepełnoletnich dzieci, które są w trakcie nauki szkolnej, za ostatni rok uzyskała dochód w wysokości 4.141,92 zł, co miesięcznie daje ok. 345,16 zł, pracuje na 1/4 etatu w [...] i otrzymuje zasiłek na dzieci w wysokości 106 zł, jej mąż uległ wypadkowi, leczy się na chorobę przewlekłą, co uniemożliwia prowadzenie działalności gospodarczej, koszty leczenia strona określiła na kwotę 300 zł miesięcznie, zaś dochody rodziny na kwotę 700 zł netto, co – po odliczeniu wydatków oznacza, że na członka rodziny dysponuje dochodem w wysokości 175 zł, nie korzysta z pomocy MOPS, ponieważ jest to dla niej uwłaczające, posiada udział w 1/8 nieruchomości, z której można dokonać egzekucji jednak nieruchomość ta nie przedstawia żadnej wartości rynkowej i wymaga wielu nakładów finansowych.

Organ wyjaśnił, że wniosek strony podlega rozpatrzeniu w świetle przesłanek umorzenia należności wymienionych w art. 28 ust. 3a i 3b ustawy, a następnie przytoczył treść tych przepisów, a nadto treść § 3 ust. 1 i 2 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej w sprawie szczegółowych zasad umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne z dnia 31 lipca 2003 r. (Dz. U. Nr 141, poz. 1365), dalej rozporządzenie, oraz podkreślił, że decyzja o umorzeniu należności z tytułu składek w całości lub w części (bez względu na to, czy żądanie uzasadnione jest tzw. całkowitą nieściągalnością, czy też przesłankami rozporządzenia) jest oparte na konstrukcji uznania administracyjnego co oznacza, że organ nie jest zobowiązany do przyznania wnioskowanej ulgi nawet wówczas, gdy spełnione są przesłanki do jej przyznania. Organ zauważył, że ciężar udowodnienia zaistnienia przesłanek z rozporządzenia spoczywa na zobowiązanym, zaś niewystarczające jest wskazanie na uciążliwości i trudności w zapłacie narosłych należności.

Organ ustalił, że prowadzona przez stronę działalność gospodarcza została zakończona w lipcu 2012 r., strona jest zatrudniona na podstawie umowy o pracę na 1/4 etatu w [...] z wynagrodzeniem 420 zł (310 zł netto), prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z mężem, który od dnia 3 kwietnia 2014 r. do grudnia 2014 r, jest czasowo niezdolny do pracy i uzyskał za ten czas zasiłek chorobowy w kwocie 2.760 zł (co daje 10 zł dziennie), na utrzymaniu mają dwójkę małoletnich dzieci, na które strona pobiera zasiłek rodzinny w kwocie 106 zł (na dziecko). Z tytułu miesięcznych opłat strona ponosi stałe wydatki w kwocie ok. 350 zł, natomiast na leki przeznacza kwotę 300 zł, nie posiada dodatkowych zobowiązań, które utrudniałyby spłatę zadłużenia, nie powołuje się na problemy w regulowaniu bieżących wydatków, wskazując na pomoc finansową osób trzecich – w tym rodziny, bez bliższego określenia wysokości tej pomocy. Organ podniósł, że dla 4-osobowego gospodarstwa pracowniczego wartość minimum socjalnego wyniosła w 2013 r. kwotę 862,49 zł, zaś dochód socjalny jakim dysponuje rodzina strony, przypadający na jedną osobę wynosi 106,50 zł.

Oceniając ten stan rzeczy organ stwierdził, że aktualna sytuacja finansowa stawia przed stroną "czasowe ograniczenia", ale nie przesądza o braku możliwości spłaty zadłużenia w dalszej perspektywie. Podejmując decyzję o odmowie umorzenia organ miał na uwadze wiek strony, zdobytą wiedzę i doświadczenie zawodowe oraz związane z tym "motywację i predyspozycję poprawy sytuacji materialnej, a także wysokość zobowiązana względem ZUS". Wskazał, że ważny interes osoby zobowiązanej powinien być w każdym przypadku konfrontowany z interesem ogólnospołecznym, biorąc choćby pod uwagę przeznaczenie składek. Organ podkreślił, że strona posiada nieruchomość położoną przy ul. [...] oraz udział w 1/8 nieruchomości położonej w K., a nadto samochód [...] z 2002 r. przy czym wartość tych składników majątkowych znacznie przewyższa wysokość zobowiązań wobec ZUS, który dokonać może zabezpieczenia swych wierzytelności poprzez wpis hipoteczny oraz dochodzić ich w drodze egzekucji z tego składnika majątku. Organ stwierdził, że strona nie korzysta z pomocy MOPS, która to pomoc udzielona jest osobom znajdującym się w bardzo trudnej sytuacji materialnej, zaś korzystanie z takiej formy wsparcia stanowi dodatkowe potwierdzenie, iż dochody osoby zobowiązanej nie pozwalają na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych.

Zdaniem organu w sprawie nie wystąpiły przesłanki wynikające z § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia, gdyż po zbadaniu zebranych dokumentów w kontekście sytuacji zdrowotnej i uwzględniając istniejące problemy zdrowotne męża strony, wymagające stałego leczenia z uwagi na przewlekłą chorobę oraz nie kwestionując uciążliwości i powagi przedstawionych kłopotów zdrowotnych, strona nie podniosła, a ze zgromadzonych dokumentów nie wynikało, aby stan zdrowie jej męża rodził konieczność sprawowania nad nim stałej, osobistej opieki, co pozbawiłoby stronę możliwości uzyskiwania dochodów. W sprawie nie ustalono aby przesłanki natury losowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia, którym nie można było przeciwdziałać miałby bezpośredni wpływ na powstałe zaległości. Poza faktami ujętymi w decyzji strona nie wskazała na inne występujące aktualnie i nie znane organowi z urzędu okoliczności, których zaistnienie miałoby istotne znaczenie dla wyniku sprawy.

Organ zaznaczył, że jako płatnik osoba prowadząca działalność gospodarczą, niezależnie od czynników wpływających na funkcjonowanie firmy i osiąganych dochodów, odpowiada za terminowe uregulowanie ciążących na nim zobowiązań publicznoprawnych, w tym należności z tytułu składek a ryzyko związane z prowadzeniem działalności gospodarczej obciążać może jedynie przedsiębiorcę. Organ stwierdził, że "Okoliczności wyżej wymienione w świetle możliwości wszczęcia egzekucji z nieruchomości w celu wyegzekwowania zaległych składek oraz wspomnianego wcześniej pierwszeństwa zaspokajania należności publicznoprawnych doprowadziły (...) do wniosku, że nie umorzy należności z tytułu nieopłaconych składek". Podkreślił, że umorzenie zaległości z tytułu składek jest najdalej idącą ulgą w spłacie ciążących zobowiązań składkowych, udzielanych przez organy administracji publicznej, gdyż jej przyznanie powoduje rezygnację z całości lub części należnych Skarbowi Państwa dochodów. Dodał, że umorzenie wnioskowanych należności byłoby na obecnym etapie przedwczesne. Jeżeli bowiem organ dostrzega jeszcze jakiekolwiek możliwości wyegzekwowania zaległych należności z tytułu składek, to podjęte w ramach uznania administracyjnego – negatywne dla wnioskodawcy rozstrzygnięcie – nie może być uważane za dowolne.

W skardze na powyższą decyzję, skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, skarżąca pani M. G. stwierdziła, że decyzja ta jest dla niej wysoce krzywdząca i pozbawia ją możliwości egzystowania, oraz że nie zgadza się z argumentami w niej przedstawionymi. Następnie ponownie przedstawiła swoją sytuację życiową, rodzinną i zdrowotną.

Wskazała, że dla ZUS nie jest wystarczającym utrata zdrowia przez jej męża jakim była amputacja palców prawej reki. Podniosła, że osoba pozbawiona sprawności w dłoniach nie będzie mogła znaleźć pracy. Jej mąż próbuje znaleźć zatrudnienie po zakończeniu rehabilitacji jednak bezskutecznie. Podobnie poszukiwanie pracy przez skarżącą nie przyniosło rezultatu. ZUS dokonał analizy materiału, z którego wyciągnął błędne wnioski pozbawiające skarżącą i jej rodzinę możliwości dalszej egzystencji. Podkreśliło, że aktualne dochody to 700 zł netto tj. 175 zł na osobę, zaś kwota graniczna uprawniająca do świadczeń rodzinnych wynosi 539 zł na osobę. Ponownie wyjaśniła, że nie korzysta z pomocy MOPS, gdyż jest to dla niej głęboko uwłaczające. Wskazała, że egzekucja z nieruchomości (1/8 udziału) czy ruchomości (środek transportu), co proponuje ZUS, doprowadzi ją do skrajnego ubóstwa i faktycznie skaże jej rodzinę do zamieszkania w przytułkach. Zdaniem skarżącej jej nadciśnienie i kalectwo męża przesądza o długotrwałej chorobie.

Odpowiadając na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując zajęte w sprawie stanowisko.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga okazała się zasadna aczkolwiek nie tylko z przyczyn w niej wskazanych.

Oceniając legalność zaskarżonej decyzji należy stwierdzić, że postępowanie zakończone wydaniem spornych decyzji toczy się w trybie przepisów k.p.a., w tym regulującym zasady tego postępowania w sferze udzielenia pełnomocnictw i doręczenia pism procesowych, w tym decyzji.

W myśl art. 109 § 1 k.p.a. "decyzje doręcza się stronom na piśmie lub za pomocą środków komunikacji elektronicznej". "Organ administracji publicznej, który wydał decyzję, jest nią związany od chwili jej doręczenia (...), o ile kodeks nie stanowi inaczej" (art. 110 k.p.a.). Stosownie do art. 32 k.p.a. strona może działać przez pełnomocnika, chyba że charakter czynności wymaga jej osobistego działania. Pełnomocnikiem strony może być osoba fizyczna posiadająca zdolność do czynności prawnych (art. 33 § 1 k.p.a.). "Pełnomocnictwo powinno być zgłoszone na piśmie (...)" – art. 33 § 2 k.p.a. "Jeżeli strona ustanowiła pełnomocnika, pisma doręcza się pełnomocnikowi" (art. 40 § 2 zd. 1 k.p.a.). Z powyższego wynika, że w przypadku gdy strona ustanowiła pełnomocnika przepis ten wyłącza doręczanie pism stronie oraz nie daje organom prawa wyboru komu doręczać pisma w toku postępowania administracyjnego. Pisma doręcza się albo stronie albo jej pełnomocnikowi o ile został prawidłowo ustanowiony.

Jak wynika z akt sprawy wniosek o umorzenie należności z tytułu składek podpisany został zarówno przez stronę jak i jej męża przy czym wraz z wnioskiem złożone zostało pełnomocnictwo udzielone przez stronę mężowi do reprezentowania jej "we wszystkich sprawach związanych z ZUS i do składnia dokumentów oraz podpisów", zaś w uzasadnieniu wniosku wskazano na to, że mąż strony w grudniu 2013 r. uległ nieszczęśliwemu wypadkowi, w wyniku którego amputowano mu palce prawej ręki co uniemożliwiło mu dalsze prowadzenie działalności gospodarczej (naprawa i konserwacja pojazdów samochodowych) i doprowadziło do jej zawieszenia z dnia 31 grudnia 2013 r. Z akt sprawy wynika również, że samochód o którym mowa w decyzji stanowi współwłasność strony i jej męża.

W trakcie postępowania pierwszoinstancyjnego organ doręczał pisma procesowe pełnomocnikowi strony, zaś decyzję samej stronie z pominięciem jej pełnomocnika. W ponownym postępowaniu wszelkie pisma i decyzje kierowano do strony.

Sąd orzekający podziela pogląd wyrażony w wyroku NSA z dnia 4 kwietnia 2012 r. sygn. akt II OSK 98/11, gdzie stwierdzono, że "Przepis art. 40 k.p.a. nie dopuszcza żadnych wyjątków i zgodnie z przyjętą w k.p.a zasadą oficjalności doręczeń, obciąża organy administracyjne obowiązkiem doręczenia wszystkich pism procesowych w tym orzeczeń, pełnomocnikowi ustanowionemu w sprawie od dnia powiadomienia organu o ustanowieniu pełnomocnika, winien on mieć zapewniony czynny udział w postępowaniu tak samo jak strona, a pominięcie pełnomocnika strony w czynnościach postępowania jest równoznaczne z pominięciem strony, wywołuje takie same skutki prawne", oraz w wyroku NSA z dnia 14 marca 2014 r. sygn. akt II OSK 2536/12, zgodnie z którym "Wykładnia art. 40 § 2 k.p.a. wskazująca, iż doręczenie decyzji stronie z pominięciem pełnomocnika jest bezskuteczne, ma na celu ochronę strony przed negatywnymi, arbitralnymi działaniami organów administracji publicznej tak, aby nie pozbawić strony prawa do sądu. Strona ustanawiając pełnomocnika chce się ustrzec przed skutkami nieznajomości prawa, a więc jeżeli organ pomija pełnomocnika w toku czynności postępowania administracyjnego, to w ten sposób niweczy skutki wspomnianej staranności strony w dążeniu do ochrony jej praw i interesów oraz zapewniania sobie ochrony, jaką powinna uzyskać w państwie prawa". Z momentem doręczenia powstają skutki prawne dotyczące zarówno organu administracyjnego, jak i strony postępowania. W przypadku uznania, iż nie nastąpiło skuteczne doręczenie decyzji w obrocie prawnym brak jest aktu, którym związany byłby organ administracji publicznej i od którego strona mogłaby wnieść odwołanie, bądź domagać się ponownego rozpoznania sprawy.

Przepisy o doręczaniu pism procesowych, w tym decyzji, nie podlegają modyfikacji czy uzupełnieniu prowadzącemu do zaprzeczenia ich charakteru gwarantującego prawidłowość prowadzonego postępowania. Doręczenie pism procesowych rodzi określone skutki materialne i prawne, w tym wyznaczające daty biegu stosownych terminów przewidzianych dla strony i organu. Nie można akceptować poglądu, że doręczenie niezgodnie z prawem tworzy takie skutki, o ile nie "szkodzi" to prawu strony. Uprawniałoby to organ do postępowania niezgodnego z prawem pod warunkiem akceptacji takiego działania przez stronę. Oznaczałoby to również prawo do dowolnego ustalenia reguł postępowania niezależnie od istniejącego w tym zakresie porządku prawnego. Tym samym skierowanie zaskarżonej decyzji do strony a nie jej pełnomocnika stanowiłoby naruszenie procedury, w tym skutkującym wznowieniem postępowania.

Wskazać należy również, że skarżona decyzja została wydana w następstwie wystąpienia przez stronę skarżącą z wnioskiem o umorzenie należności w postaci składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne i Fundusz Pracy. Żądanie to podlegało rozpatrzeniu w oparciu o art. 28 ust. 1-3 ustawy oraz w kontekście jej art. 28 ust. 3a i powołanego wyżej rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r.

W związku z tym wymaga odnotowania, że na podstawie art. 28 ust. 2 ustawy należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, a więc w przypadkach enumeratywnie wyliczonych w art. 28 ust. 3 ustawy. Zgodnie z tym przepisem całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, zachodzi gdy:

1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;

2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze;

3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;

4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia

w postępowaniu egzekucyjnym;

5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;

6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Zgodnie z ustaleniami organu skarżąca pracuje na 1/4 etatu osiągając wynagrodzenie w kwocie 310 zł netto, prowadzi gospodarstwo domowe z mężem, który jest czasowo niezdolny do pracy (do grudnia 2014 r.) i uzyskuje zasiłek chorobowy w kwocie 10 zł dziennie, na utrzymaniu mają dwoje małoletnich dzieci, na które skarżąca pobiera zasiłek rodzinny w kwocie 106 zł (na dziecko). Wydatki stałe rodziny to kwota 350 zł i 300 zł na lekarstwa (łącznie 650 zł miesięcznie). Dochód socjalny rodziny na 1 osobę wynosi 106,50 zł. Skarżąca nie posiada dodatkowych zobowiązań, ani nie powoływała się na problemy w regulowaniu bieżących wydatków. Skarżąca posiada nieruchomość położoną przy ul. [...] oraz udział w 1/8 nieruchomości położonej przy ul. [...] w K. Posiada również samochód [...] rok prod. 2002. Organ zauważył, że wartość tych składników majątkowych znacznie przewyższa wysokość zobowiązań wobec ZUS, który może dokonać zabezpieczenia swych wierzytelności poprzez wpis hipoteczny i dochodzić ich w drodze egzekucji z tego składnika majątku. Organ dodał, że skarżąca nie korzysta z pomocy MOPS. Organ nie stwierdził by wystąpił którykolwiek z przypadków opisanych w art. 28 ust. 3 ustawy.

Niezależnie od powyższego w myśl art. 28 ust. 3a ustawy należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Przypadki te zostały określone w powołanym wyżej rozporządzeniu z dnia 31 lipca 2003 r. Zgodnie z jego § 3 Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, przy czym za rodzinę uważa się wspólnie zamieszkujące i gospodarujące z zobowiązanym osoby spokrewnione lub niespokrewnione pozostające z zobowiązanym w faktycznym związku;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności poprzez którą należy rozumieć działalność w rozumieniu przepisów ustawy;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Organ stwierdził, że nie wystąpiły przesłanki wynikające z § 3 ust. 1 pkt 1, 2 i 3 rozporządzenia, gdyż skarżąca nie podniosła, a ze zgromadzonych dokumentów nie wynika, aby stan zdrowia męża rodził konieczność sprawowania nad nim stałej, osobistej opieki, co pozbawiłoby skarżącą możliwości uzyskiwania dochodu, aktualna sytuacja finansowa stawia przed skarżącą czasowe ograniczenia, ale nie przesądza o braku możliwości spłaty zadłużenia w dalszej perspektywie, przy czym organ wziął pod uwagę m. in. wiek, zdobytą wiedzę, doświadczenie zawodowe, a nadto uznał, że nie ustalił przesłanek natury losowej, którym nie można było przeciwdziałać mających bezpośredni wpływ na powstałe zaległości.

Z brzmienia przytoczonych wyżej przepisów wynika, że decyzja w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek ma charakter uznaniowy. Oznacza to, że Zakład nie ma obowiązku umorzenia należności z tytułu składek nawet, gdy stwierdzi zaistnienie przesłanki je warunkującej, a sąd nie może ingerować w swobodę podejmowania decyzji przez organ w tym zakresie. Tylko naruszenie przez organ wydający decyzję przepisów prawa może skutkować uchyleniem tej decyzji (zob. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 8 września 2010 r., sygn. akt I SA/Bd 579/10). Uznanie administracyjne nie może jednakże oznaczać dowolności, stąd przy podejmowaniu takiej decyzji organ obowiązany jest do rzetelnej analizy wszelkich okoliczności sprawy w celu stwierdzenia, czy zostały spełnione określone przesłanki, a ocena ich zaistnienia z uwzględnieniem wszystkich istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności faktycznych powinna znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu rozstrzygnięcia (tak wyrok NSA z dnia 2 grudnia 2010 r., sygn. akt II GSK 1036/09).

Ponadto należy zauważyć, że "Przewidziane w art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s. uzależnienie umorzenia należności z tytułu składek od całkowitej ich nieściągalności nie dotyczy ubezpieczonych będących jednocześnie płatnikami składek. Do nich zalicza się także przedsiębiorców prowadzących działalność gospodarczą zobowiązanych do opłacania składek na swoje ubezpieczenie. Przy ich umarzaniu należy więc zawsze oceniać, czy w konsekwencji egzekwowania zadłużenia pojawi się niebezpieczeństwo powstania zbyt ciężkich skutków dla zobowiązanego i rodziny przy uwzględnieniu jego stanu majątkowego i sytuacji rodzinnej" (tak wyrok NSA z dnia 5 marca 2014 r. sygn. akt II GSK 22/13). W powołanym wyroku wskazano także, że "punktem odniesienia przy ocenie, czy spłata zadłużenia zagraża egzystencji strony, powinna być szczegółowa analiza określonego na ten okres minimum socjalnego oraz minimum egzystencji, dodatkowo stwierdzono, że "Za ziszczenie się przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia wykonawczego należy uznać taką sytuację, gdy warunki bytowe osoby zobowiązanej powodują trwałe zagrożenie dalszej egzystencji. Przy ocenie czy ten stan ma charakter trwały należy uwzględnić, czy trudności płatnicze zobowiązanego mają charakter okresowy, czy też może trwały i pogłębiający się oraz czy istnieją szanse na poprawę sytuacji finansowej. Ponadto, przy tej ocenie trzeba porównać stwierdzoną sytuację materialną strony z wysokością zaległej należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, zestawić wysokość dochodu uzyskanego przez stronę i członków jej rodziny w rozumieniu § 3 ust. 2 rozporządzenia wykonawczego z niezbędnymi kosztami utrzymania jej i najbliższych w celu ustalenia, czy jest w stanie faktycznie spłacać istniejące zadłużenie bez niedostatku". "Swoboda uznania administracyjnego ograniczona jest przesłankami sformułowanymi w art. 28 u.s.u.s. i w § 3 rozporządzenia (...). W sytuacji, gdy strona je wykaże, organ aby uniknąć dowolności decyzji, musi wykazać przyczyny, dla których, mimo istnienia tych przesłanek, odmówił umorzenia a w wywodach tych musi rozważyć zarówno ważny interes osoby zobowiązanej, jak i stan finansów ubezpieczeń społecznych" (tak wyrok NSA z dnia 9 stycznia 2014 r. sygn. akt II GSK 1565/12).

Przytoczone wyżej przepisy ustawy i rozporządzenia stanowią o zróżnicowanych zasadach umorzenia należności z tytułu składek w odniesieniu do osoby będącej jednocześnie ich płatnikiem. W przypadku takiej osoby organ bada nie tylko przesłanki stanowiące o jej całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 3 ustawy), lecz również zaistnienie przesłanek skutkujących możliwości wnioskowanego umorzenia mimo braku takiej okoliczności (art. 28 ust. 3a ustawy w zw. z § 3 ust. 1 rozporządzenia). Oznacza to, że warunki umorzenia wymienione w rozporządzeniu mają charakter samoistny i niezależny od sytuacji stanowiącej o całkowitej nieściągalności wskazanych tam składek. Innymi słowy przesłanki z § 3 rozporządzenia nie odnoszą się do ustalenia z art. 28 ust. 3 ustawy. Tym samym aktualna sytuacja finansowa strony, o której mowa w rozporządzeniu, nie ma żadnego znaczenia dla ustalenia w zakresie całkowitej nieściągalności dochodzonych składek, których jest równocześnie płatnikiem. Organ nie mógł więc badać tej okoliczności w świetle art. 28 ust. 2 ustawy lecz wyłącznie w kontekście do przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, z zachowaniem wskazanych wyżej reguł.

Z zaskarżonej decyzji nie wynika wprost czy organ ustalił zaistnienie przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia a mimo to uznał, że należy odmówić udzielenia ulgi, czy też stwierdził brak zaistnienia wymienionych w tym przepisie okoliczności co powoduje niemożność orzekania o przedmiotowej uldze. Organ wskazał jedynie, że podejmując decyzję o odmowie umorzenia miał na uwadze wiek, zdobytą wiedzę i doświadczenie zawodowe skarżącej oraz związane z tym motywację i predyspozycje poprawy sytuacji materialnej, a także wysokość zobowiązania względem ZUS, przy czym organ nie stwierdził ile skarżąca ma lat, jakie ma doświadczenie zawodowe, jaką i w jakim zakresie ma wiedzę, ani nie wyjaśnił dlaczego uznał, że skarżąca posiada "predyspozycje" i "motywacje" do poprawy sytuacji materialnej. Takie postępowanie organu można uznać za dowolne skoro nie zostało poparte dowodami ocennymi w zaskarżonej decyzji w szczególności w sytuacji, gdy organ sam ustalił, że dochód socjalny 4 osobowej rodziny skarżącej, przypadający na jedną osobę wynosi 106,50 zł co daje łączną kwotę 426 zł na rodzinę, gdy minimum socjalne dla takiej rodziny stanowiło w 2013 r. kwotę 862,49 zł. Powyższe oznacza, że rodzina skarżącej żyje za kwotę niższą niż pracownicze minimum socjalne ustalone przez Państwo. Ponadto z ustaleń organu wynika, że skarżąca pracuje w [...] na 1/4 etatu i nie wykazał by sytuacja w tym zakresie miała ulec zmianie na lepsze i w jakiej perspektywie czasowej, z uwzględnieniem tego, że wraz z mężem ma na utrzymaniu i wychowaniu dwoje małoletnich dzieci, zaś mąż skarżącej utracił źródło dochodów ulegając wypadkowi i uzyskuje zasiłek chorobowy w kwocie ok. 300 zł miesięcznie. Powyższe oznacza, że organ naruszył przepisy procedury, w tym dotyczące gromadzenia i oceny zebranych dowodów tj. art. 77 § 1 i 80 k.p.a.

Twierdzenie, że wskazane przez skarżącą i ustalone przez organ okoliczności dotyczące możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych rodziny zobowiązanej, należy uznać wyłącznie za "uciążliwości i trudności w zapłacie narosłych należności" nie znajduje uzasadnienia w zebranym materiale dowodowym, skoro skarżąca i jej rodzina (gospodarstwo domowe) nie osiąga dochodów pokrywających wydatki stanowiące o minimalnie godziwym poziomie życia (tzw. minimum socjalne). Warto przy tym zauważyć, że korzystanie z pomocy MOPS nie jest wyłączną przesłanką ustalenia sytuacji materialnej osoby ubiegającej się o przedmiotową ulgę, zaś brak korzystania z takiej pomocy z różnych, w tym osobistych, ambicjonalnych czy emocjonalnych przyczyn, nie wyłącza udzielenia ulgi czy ustalenia warunków do jej przyznania. Tym samym organ nie wywiązał się z obowiązku o jakim mowa w art. 8 k.p.a.

Organ w żaden sposób nie ocenił faktu zawieszenia działalności gospodarczej przez męża zobowiązanej, ani okoliczności z tym związanych, w tym utraty przez niego palców prawej ręki. Jest rzeczą oczywistą, że osoba w takim stanie wymaga stałej pomocy i opieki, szczególnie, gdy cierpi na inne długotrwałe i przewlekłe schorzenia. Organ powinien zweryfikować tę okoliczność zarówno co do pkt 1 jak i 3 § 3 ust. 1 rozporządzenia. Fakt posiadania (wspólnie z mężem) kilkunastoletniego samochodu osobowego czy nieruchomości, w której zamieszkuje rodzina zobowiązanej czy niewielkiego udziału we współwłasności nieruchomości nie wyklucza ustalenia zaistnienia wskazanych przesłanek w sytuacji, gdy samochód taki jak i mieszkanie służą zaspokojeniu podstawowych potrzeb społecznych i życiowych w aktualnych warunkach cywilizacyjnych. Brak takiej oceny pozostaje w sprzeczności z zasadą wyrażoną w art. 7 k.p.a.

Rozpoznając sprawę ponownie organ stwierdzi czy wystąpiły przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia, gdyż dopiero tego rodzaju stwierdzenie daje potencjalną możliwość umorzenia należności z tytułu opisanych tam składek, a następnie, o ile dokona takiego stwierdzenia, oceni czy sytuacja skarżącej jest tego rodzaju, że zasługuje na udzielenie jej tej ulgi, przy uwzględnieniu zasad swobody uznania administracyjnego i przy rozważeniu ważnego interesu skarżącej i stanu finansów ubezpieczeń społecznych w tym "realnych" możliwości wywiązania się przez skarżącą z ciążących na niej zaległości z uwagi na ich wysokość. Organ ustali niezbędne w sprawie okoliczności na moment wydania kolejnej decyzji w szczególności dotyczące aktualnej sytuacji zobowiązanej i jej rodziny. Wyjaśni również czy udzielone w sprawie pełnomocnictwo odpowiadało przepisom prawa i oceni skutki takiego ustalenia co do bytu prawnego wcześniejszej decyzji. Rozstrzygając sprawę organ będzie się kierował ocenami prawnymi przedstawionymi w niniejszym wyroku.

Z tych przyczyn Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2012. 270) uchylił zaskarżoną decyzję.