Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 1365/22
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2023-06-06 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję I i II instancji i umorzono postępowanie administracyjne
Powołane przepisy: article: art.17 ust.3 art 25 ust 1 art 30 ust 2 pkt  1
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.
article: art.151
journal: Dz.U. 2023 poz 259
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Piotr Niczyporuk Sędziowie: sędzia NSA Karol Kiczka (spr.) sędzia del. WSA Maria Grzymisławska-Cybulska po rozpoznaniu w dniu 6 czerwca 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Rzecznika Praw Obywatelskich od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 3 lutego 2022 r., sygn. akt II SA/Łd 900/21 w sprawie ze skargi [...] na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia 22 września 2021 r. nr SKO.4114.400.2021 w przedmiocie uznania za nienależnie pobrane i zwrotu świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżony wyrok, zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia 26 sierpnia 2021 r. nr SOCVI.554.1428AR.2021.136688.ŚR, II. umarza postępowanie administracyjne.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 3 lutego 2022 r., sygn. akt II SA/Łd 900/21 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi oddalił skargę [...] na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi z dnia 22 września 2021 r. nr SKO.4114.400.2021 w przedmiocie uznania za nienależnie pobrane i zwrotu świadczenia pielęgnacyjnego.

Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym.

Zaskarżoną do Sądu I instancji decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łodzi utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta Łodzi z dnia 26 sierpnia 2021 r. nr SOCVI.554.1428AR.2021.136688.ŚR, którą orzeczono o uznaniu za nienależnie pobrane świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania stałej opieki nad [...] za okres od 26 marca 2021 r. do 31 marca 2021 r. w wysokości 381,40 zł (pkt 1); oraz o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania stałej opieki nad [...] za okres od 26 marca 2021 r. do 31 marca 2021 r. w wysokości 381,40 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie naliczonymi do dnia wydania przez organ I instancji decyzji w kwocie 8,66 zł, co łącznie stanowi kwotę 390,06 zł (pkt.2). W uzasadnieniu organ wskazał, że decyzją z dnia 31 stycznia 2018 r. SKO orzekło o przyznaniu [...] prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia i lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania stałej opieki nad [...] na okres od 1 stycznia 2018 r. (bezterminowo). Z uwagi jednak na otrzymanie przez organ informacji z dnia 20 kwietnia 2021 r. ze zbioru Biura Ewidencji Ludności Miasta Łodzi, organ ustalił, iż w dniu 25 marca 2021 r. [...] zmarła. Prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z koniecznością sprawowania stałej opieki nad [...] nie przysługuje [...] od dnia 26 marca 2021 r. W związku z tym, iż adresatka decyzji nienależnie pobrała świadczenie pielęgnacyjne za okres od 26 marca 2021 r. do 31 marca 2021 r. w wysokości 381,40 zł - jest zobowiązana do jego zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, aktualnie stawka odsetek ustawowych za opóźnienie wynosi 5,6 % w skali roku, co łącznie stanowi kwotę 390,06 zł.

Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi na powyższą decyzję wniosła [...].

Sąd I instancji uznał, że skarga jest nieuzasadniona. W ocenie Sądu, Skarżąca uprawniona była do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego do 25 marca 2021 r. w pozostałym zaś zakresie (okres do 31 marca 2021 roku), obejmującym kwotę 381,40 złotych wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie (które na dzień wydania decyzji przez organ I instancji, wynosiły 8,66 zł), należność winna zostać zwrócona jako świadczenie nienależnie pobrane - łącznie w kwocie 390,06 zł, powiększonej o kwotę odsetek liczonych od dnia 27 sierpnia 2021 r. do dnia spłaty. Zostało ono bowiem wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, a skarżąca była pouczona o sytuacjach powodujących utratę uprawnienia do jego pobierania. Jak wynika bowiem z treści pouczenia zawartego na stronie 3 formularza wniosku o świadczenie z dnia 8 stycznia 2018 r., strona została poinformowana o ciążącym na niej obowiązku niezwłocznego zawiadomienia organu o wszelkich zmianach mających wpływ na prawo do świadczenia i o konsekwencjach ewentualnego zaniechania dokonania takiego zgłoszenia. Strona zapoznanie się z tym pouczenie poświadczyła własnoręcznym podpisem.

Skargę kasacyjną od tego wyroku wywiódł Rzecznik Praw Obywatelskich zaskarżając wyrok w całości i zarzucając:

1. naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy:

a) art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 615) - dalej u.ś.r. w zw. z art. 25 ust. 1 u.ś.r. poprzez oddalenie skargi na skutek błędnej wykładni art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. w zw. z art. 25 ust. 1 u.ś.r. polegającej na przyjęciu, że śmierć osoby z niepełnosprawnością w ciągu miesiąca kalendarzowego, za który Strona pobrała świadczenie pielęgnacyjnego przesądza o uznaniu świadczeń przysługujących w okresie: po dniu śmierci do końca miesiąca, za świadczenie nienależnie pobrane bez względu na fakt, iż w dacie wypłaty świadczenia Strona była osobą uprawnioną do pobrania świadczenia w pełnej wysokości określonej w art. 17 ust. 3 u.ś.r., a obowiązek informacyjny wobec organu wpłacającego świadczenie wynikający z art. 25 ust. 1 u.ś.r. - pomimo braku prawidłowego pouczenia - zrealizowała niezwłocznie tj. przed upływem 14 dni od dnia śmierci osoby podlegającej opiece,

b) art. 151 p.p.s.a. w zw. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 30 ust. 2 pkt 1 u.o.ś.r. w zw. z art. 25 ust. 1 u.o.ś.r. w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 80, art. 11 i art. 107 § 3 k.p.a. poprzez oddalenie skargi pomimo:

- niewyjaśnienia wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy przyjmując wadliwie, iż śmierć osoby podlegającej opiece w ciągu miesiąca, za który przysługiwało Stronie świadczenie pielęgnacyjne skutkuje uznaniem, że świadczenie za okres po dacie śmierci jest świadczeniem nienależnie pobranym, co zwalnia organy rozstrzygające w sprawie z podejmowania działań zmierzających do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy pozwalającego na wydanie rozstrzygnięcia z uwzględnieniem słusznego interesu Strony,

- braku adekwatnego uzasadnienia decyzji organów obu instancji przejawiający się w nie wyczerpującym i nieprzekonującym wyjaśnieniu motywów wydanych rozstrzygnięć, a także pozostawieniu poza rozważaniami argumentów podnoszonych przez Stronę w przedmiocie niedopełnienia przez organy obowiązku pouczenia Strony o okolicznościach zobowiązujących do wypełnienia obowiązku informacyjnego i powodujących ustanie prawa do korzystania ze świadczenia pielęgnacyjnego, co w konsekwencji doprowadziło do sytuacji, w której Strona nie będąc prawidłowo pouczona nie dysponowała wiedzą i świadomością o zaistnieniu w Jej sytuacji okoliczności wyłączających uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego w okresie od dnia 26 marca 2021 r. do dnia 31 marca 2021 r.

2. naruszenie prawa materialnego mające istotny wpływ na wynik sprawy:

a) art. 30 ust. 2 pkt 1 u.o.ś.r. poprzez błędną wykładnię polegającą na:

- przyjęciu, iż świadczeniami nienależnie pobranymi są świadczenia rodzinne w postaci świadczenia pielęgnacyjnego przysługujące za okres po śmierci osoby z niepełnosprawnością nad którą sprawowana była opieka, w sytuacji, gdy wypłata świadczenia za dany miesiąc kalendarzowy nastąpiła przed dniem śmierci osoby podlegającej opiece,

- uznaniu, że wydanie po dacie śmierci osoby z niepełnosprawnością na podstawie art. 32 ust. 1 u.o.ś.r, decyzji określającej wstecznie datę końcową prawa do świadczenia pielęgnacyjnego - inną niż ustalona w decyzji pierwotnej dotyczącej uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego wyznaczanej przez art. 24 ust. 4 u.o.ś.r. - przesądza o dopuszczalności uznania świadczenia wypłaconego po dniu śmierci osoby podlegającej opiece do ostatniego dnia miesiąca kalendarzowego, za który przysługiwało świadczenie, za świadczenie nienależnie pobrane niezależnie od wiedzy i świadomości świadczeniobiorcy o ziszczeniu się okoliczności wyłączających uprawnienie do świadczenia,

- uznaniu, że dla ustalenia, iż świadczenie pielęgnacyjne stanowi świadczenie nienależnie pobrane, w sytuacji śmierci osoby podlegającej opiece w trakcie miesiąca kalendarzowego, za który zostało wcześniej wypłacone świadczenie pielęgnacyjne, wystarczające jest pouczenie osoby uprawnionej do świadczenia pielęgnacyjnego jedynie na etapie składania wniosku i procedowania w sprawie ustalania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego o formalnym kształcie przepisów warunkujących legalne korzystanie ze świadczeń rodzinnych bez dostosowania pouczenia do sytuacji konkretnej osoby.

b) art. 30 ust 2 pkt 1 u.ś.r. w zw. z art. 17 ust. 4 u.ś.r., poprzez błędną wykładnię i w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie z uwagi na bezpodstawne przyjęcie, że śmierć podopiecznego w trakcie miesiąca kalendarzowego, za który zostało przed datą śmierci wypłacone świadczenie pielęgnacyjne, uprawnia organ do uznania za nienależnie pobrane świadczenie i żądania od świadczeniobiorcy zwrotu za okres: po śmierci do ostatniego dnia danego miesiąca kalendarzowego oraz określenia kwoty wysokości świadczenia do zwrotu w oparciu o tryb określony w art. 17 ust. 4 u.ś.r., a przez to wadliwe uznanie, że w takiej sytuacji doszło do nienależnego pobrania świadczeń rodzinnych.

Wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości oraz uchylenie zaskarżonych decyzji, oraz zrzeczono się rozprawy.

Odpowiedzi na skargę kasacyjną nie wniesiono.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje:

Skarga kasacyjna została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym stosownie do art. 182 § 2 p.p.s.a., zgodnie z którym Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje skargę kasacyjną na posiedzeniu niejawnym, gdy strona, która ją wniosła, zrzekła się rozprawy, a pozostałe strony, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia skargi kasacyjnej, nie zażądały przeprowadzenia rozprawy. W myśl art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie zachodzą jednak okoliczności skutkujące nieważnością postępowania, określone w art. 183 § 2 pkt 1 - 6 p.p.s.a., należy zatem ograniczyć się do zagadnień wynikających z zarzutów zawartych w podstawach skargi kasacyjnej.

Skarga kasacyjna okazała się zasadna.

W rozpoznawanej sprawie [...] złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną w znacznym stopniu matką – [...]. SKO w Łodzi decyzją z dnia 31 stycznia 2018 r. przyznało [...] prawo do wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego na okres od 1 stycznia 2018 r. (bezterminowo). W dniu 25 marca 2021 r. [...] zmarła. Informację o tym fakcie organy otrzymały ze zbioru Ewidencji Ludności Miasta Łodzi w dniu 20 kwietnia 2021 r. Wobec czego organy uznały, że [...] od śmierci matki pobiera świadczenie nienależnie i winna dokonać jego zwrotu za okres od 26 marca 2021 r. do 31 marca 2021 r. w wysokości 381,40 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie naliczonymi do dnia wydania decyzji przez organ I instancji w kwocie 8,66 zł, co łącznie stanowi kwotę 390,06 zł. Prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z koniecznością sprawowania stałej opieki nad [...] bezspornie nie przysługuje [...] od dnia 26 marca 2021 r.

Zauważyć należy, że zgodnie z art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych za nienależnie pobranie świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. "Pouczenie o którym mowa w art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, to tylko takie pouczenie, które było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego - można przyjąć, iż ów adresat miał świadomość pobierania przez pewien czas nienależnego świadczenia rodzinnego" (zob. wyrok NSA z dnia 27 lutego 2013 r. I OSK 1525/12, www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Nie ulega zatem wątpliwości, że dla oceny legalności decyzji o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma świadomość osoby pobierającej świadczenie, którego podstawą jest spoczywający na organach obowiązek prawidłowego pouczenia osoby otrzymującej świadczenie o sytuacjach, w których nastąpić może brak prawa do ich pobierania. Zatem osoba pobierająca świadczenie rodzinne musi zostać prawidłowo, w sposób czytelny i zrozumiały pouczona o sytuacjach, w których następuje brak prawa do ich pobierania.

W ocenie Sądu odwoławczego orzekające w sprawie organy nie sprostały tym wymaganiom, co umknęło uwadze Sądu I instancji. W niniejszej sprawie nie można bowiem uznać, aby skarżąca została należycie poinformowana o przyczynach powodujących utratę prawa do pobieranych świadczeń rodzinnych. Pouczenia bowiem zamieszczane standardowo na drukach wniosków o przyznanie konkretnego rodzaju pomocy, z którym świadczeniobiorca ma możliwość zapoznania się jedynie w momencie składania wniosku, a które następnie pozostawione są w aktach administracyjnych sprawy lub pouczenia zawarte w decyzjach, lecz dotyczące wszystkich możliwych sytuacji, w odniesieniu do konkretnego świadczenia, nie mogą być uznane za prawidłowe. Z kolei brak prawidłowego pouczenia oznacza, że osoba pobierająca świadczenia nie ma obowiązku ich zwrotu, choćby nawet z innych źródeł mogła dowiedzieć się o tych okolicznościach.

Pouczenia takiego nie zawierała doręczona skarżącej w niniejszej sprawie decyzja z dnia 31 stycznia 2018 r. W decyzji nie zamieszczono nawet zobowiązania do powiadomienia organu o wystąpieniu zmian mających wpływ na prawo do świadczenia, zaś formularz wniosku o ustalenie prawa do świadczenia złożonego przez skarżącą zawiera, jak już wyżej wskazano ogólną formułkę, z której trudno wywnioskować o jakie sytuacje może chodzić. Nie ulega wątpliwości, że tak sformułowane pouczenie we wniosku, nieprecyzujące sytuacji, w których dochodzi do utraty prawa do świadczeń, w istocie pouczeniem nie jest, do tego brak pouczenia w decyzji, wszystko to nie wypełnia dyspozycji omawianego przepisu (art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r.). Właściwe pouczenie o ile nie znajduje się w treści decyzji ustalającej świadczenie winno być zamieszczone w odrębnym piśmie właściwie doręczonym, z którego następnie strona może korzystać w okresie pobierania świadczenia. Tym samym należy uznać za zasadny zarzut naruszenia art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (zarzut 1a), a także zarzut 1b.

Naczelny Sąd Administracyjny stoi na stanowisku, że dla oceny, czy w danym przypadku został spełniony warunek pouczenia, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, konieczne jest uwzględnienie celu tej regulacji prawnej. Wprowadzając powyższy warunek ustawodawca zmierzał do tego, aby obowiązek zwrotu świadczenia nienależnie pobranego ciążył wyłącznie na osobach, które pobierały dane świadczenie w sposób w pełni świadomy w tym znaczeniu, że zdawały sobie sprawę, iż świadczenie im nie przysługuje. W konsekwencji uznać należy, że pouczenie, o którym mowa w omawianym przepisie ustawy o świadczeniach rodzinnych, to tylko takie pouczenie, które było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że – zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego – można przyjąć, iż ów adresat miał świadomość pobierania przez pewien czas określonego nienależnego świadczenia rodzinnego.

Przy uwzględnieniu omówionej wyżej funkcji pouczenia, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, można – posiłkując się dotychczasowym orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego (zob. m.in. wyrok NSA z dnia 1 kwietnia 2011 r., sygn. akt I OSK 2078/10 wraz z cyt. tam orzecznictwem, publ. http://orzeczenia.nsa.gov.pl) – sformułować wymagania, jakie powinno spełniać wspomniane pouczenie:

- winno się odnosić precyzyjnie do konkretnego świadczenia, jakie pobiera świadczeniobiorca, a nie do szerszej, ujętej abstrakcyjnie grupy świadczeń;

- nie może ograniczać się do zacytowania przepisu prawnego, lecz powinno być sformułowane w sposób opisowy, językiem zrozumiałym dla przeciętnego adresata danego świadczenia; konieczne jest więc uwzględnienie np. tego, że dane świadczenie przysługuje osobom niepełnosprawnym lub w podeszłym wieku;

- winno jednoznacznie wyjaśniać, w sposób zrozumiały dla przeciętnego świadczeniobiorcy, w jakich sytuacjach pobierane świadczenie staje się "nienależnie pobrane" w rozumieniu prawa, a także jakie są skutki prawne pobierania takiego świadczenia;

- nie może być udostępniane wyłącznie w chwili występowania z wnioskiem o przyznanie świadczenia - np. tylko na druku wniosku o przyznanie świadczenia, który jest następnie składany w organie, a tym samym pozostawiany w aktach administracyjnych, i którym świadczeniobiorca nie dysponuje w okresie pobierania świadczenia. W konsekwencji, sam podpis świadczeniobiorcy na druku wniosku o przyznanie świadczenia nie daje podstaw do przyjęcia domniemania, że został on pouczony. Pouczenie powinno przybierać taką formę, aby świadczeniobiorca miał bezpośredni dostęp do jego treści w każdej chwili (np. w decyzji ustalającej wysokość świadczenia lub w osobnym piśmie, prawidłowo doręczonym).

Mając zatem na uwadze, że udzielone [...] ogólnikowe pouczenie okazało się nieskuteczne, nie sposób przyjąć, iż korzystając z pobranego za marzec 2021 r. świadczenia pielęgnacyjnego, skarżąca działała w złej wierze. A tylko w takiej sytuacji świadczenie można byłoby uznać za nienależnie pobrane.

W tych okolicznościach, w świetle art. 30 ust. 2 pkt 1 w związku z art. 25 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, niedopuszczalne było wydanie w sprawie [...] decyzji nakazującej jej zwrot nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego wraz z odsetkami. [...] nie została bowiem prawidłowo pouczona o konieczności natychmiastowego zgłoszenia śmierci matki.

Naczelny Sąd Administracyjny wyjaśnia, że ustawodawca w art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych świadomie dopuścił wystąpienie sytuacji, gdy świadczeniobiorca nie musi zwracać świadczenia rodzinnego, które zostało pobrane pomimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do takiego świadczenia. Ze wskazanego przepisu wynika jednoznacznie, że niepouczenie świadczeniobiorcy o ustaniu czy zawieszeniu prawa do pobierania określonego świadczenia rodzinnego prowadzi do tego skutku, iż świadczenie takie nie jest uznawane za "nienależnie pobrane", a więc nie ma obowiązku jego zwrotu. Innymi słowy, "nienależnie pobranym" w rozumieniu ustawy o świadczeniach rodzinnych nie jest każde świadczenie, które zostało wypłacone mimo wystąpienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczenia, lecz tylko takie, co do którego osoba pobierająca była pouczona o braku prawa do jego pobierania. W ten sposób świadczeniobiorca, działający w dobrej wierze, w zaufaniu do organów administracji publicznej, jest chroniony przed zaniedbaniami po stronie tych organów, polegającymi na braku odpowiedniego pouczenia. W analizowanej sprawie do takiego zaniedbania w zasadzie nie doszło, organ dość szybko powziął informację o śmierci [...], natomiast - zgodnie z celem art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych - nie można nimi obciążać osoby pobierającej świadczenia rodzinne, jeżeli pouczona nie była lub była nieprawidłowo pouczona (por. wyrok NSA z dnia 27 lutego 2013 r. I OSK 1525/12, www. orzeczenia.nsa.gov.pl).

Przywołując również aktualne w niniejszej sprawie stanowisko wyroku WSA w Gliwicach z dnia 18 maja 2023 r. II SA/Gl 334/23, LEX nr 3563744, Naczelny Sąd Administracyjny wskazuje: "określona w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. podstawa uznania świadczenia za nienależnie pobrane wymaga łącznego wystąpienia następujących przesłanek: zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie ich wypłaty w całości lub w części; mimo wystąpienia tych okoliczności świadczenie rodzinne zostało wypłacone; osoba pobierająca świadczenie rodzinne była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Ustawodawca wymaga, by osoba pobierająca świadczenie miała świadomość, że czyni to w sposób nieuprawniony, a więc świadomość obowiązku powstrzymania się od odebrania wypłaty nienależnego świadczenia.".

Z tych samych względów usprawiedliwione okazały się zarzuty materialne naruszenia art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. oraz art. 30 ust 2 pkt 1 w zw. z art. 17 ust. 4 u.ś.r. Przy prawidłowej wykładni wskazanych w przepisach wzorców kontroli, w stanie faktycznym kontrolowanej sprawy, błędnie Sąd I instancji zaaprobował pogląd organów, że skarżąca świadomie nienależnie pobrała świadczenie.

Mając na uwadze powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny, uznając że istota sprawy jest dostatecznie wyjaśniona, działając na podstawie art. 188 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. a oraz art. 145 § 3 p.p.s.a. – uchylił zaskarżony wyrok, zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję oraz umorzył postępowanie administracyjne.