Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt III SA/Po 49/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2023-05-09 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 83 ust. 1 pkt 3 w zw. z art. 28 ust.2, ust. 3 i ust. 3a, art. 32
journal: Dz.U. 2022 poz 1009
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j.)

SENTENCJA

Dnia 9 maja 2023 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Izabela Paluszyńska (sprawozdawca) Sędzia WSA Walentyna Długaszewska Asesor sądowy WSA Jacek Rejman po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 9 maja 2023 roku sprawy ze skargi Z. S. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 7 listopada 2022 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek oddala skargę


UZASADNIENIE

W dniu 04 lipca 2022 r. do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wpłynął wniosek Z. S. (Z. S.) o umorzenie należności z tytułu składek.

Decyzją nr [...] (znak sprawy [...]) z 08 września 2022 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych I oddział w [...], powołując się na art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 28 ust. 2, ust. 3, ust. 3a i art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2022 r. poz. 1009, dalej także jako "u.s.u.s."), § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365, dalej także jako Rozporządzenie) odmówił umorzenia należności z tytułu składek za osobę prowadzącą działalność będącą jednocześnie płatnikiem tych składek w łącznej kwocie 247.804,80 zł, w tym na:

1. ubezpieczenia społeczne za okresy: kwiecień – wrzesień 2000 r., grudzień 2000 r. – kwiecień 2002 r., czerwiec – listopad 2002 r., luty 2006 r. – październik 2015 r. w łącznej kwocie 174.697,98 zł z tytułu: składek-77.839,98 zł, odsetek - 96.858 zł,

2. ubezpieczenie zdrowotne za okres kwiecień – listopad 2000 r., styczeń 2001 r. – listopad 2002 r., luty 2006 r. –grudzień 2015 r. w łącznej kwocie 65.757,16 zł z tytułu: składek - 30.534,16 zł, odsetek - 35.223 zł,

3. Fundusz Pracy za okres kwiecień 2000 r. – listopad 2002 r., luty 2006 r. – czerwiec 2009 r. w łącznej kwocie 7.349,66 zł z tytułu: składek - 2.600,66 zł, odsetek - 4.749 zł.

Organ zaznaczył, że odsetki naliczono na dzień wpływu wniosku.

W terminowo wniesionym wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy Z. S. (dalej także jako wnioskodawca, skarżący) napisał, że od złożenia pierwszego wniosku jego sytuacja zdrowotna się pogorszyła. Ma różne zwidy i omamy (np. widzi osoby których nie ma). Musi kupować pampersy i podkłady bowiem moczy się w nocy. Wzrosły również koszty utrzymania, bowiem systematycznie drożeje żywność i opał. Dom został przepisany na córkę, ponieważ wymagał kapitalnego remontu, a tylko pod takim warunkiem córka chciała przeprowadzić remont. Oboje z żoną mają ograniczoną zdolność do poruszania się, więc córka pomaga w sprzątaniu, praniu i codziennych zakupach. Od sierpnia 2021 r. został odsunięty od pracy z powodu złego stanu zdrowia, nie świadczył pracy i nie otrzymywał żadnego wynagrodzenia. Wie, że nie płacił składek ale obecnie nie wyobraża sobie ich spłaty. Wnioskodawca ma 76 lat i dla niego jest to kwota olbrzymia. Zaznaczył, że nie pisze osobiście, gdyż pismo z powodu choroby Parkinsona jest nie do odczytania.

Decyzją nr [...] (znak sprawy [...]) z 07 listopada 2022 r. ZUS oddział w [...], wskazując na art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2022 r. poz. 2000 z późn. zm., dalej jako K.p.a.) w zw. z art. 83 ust. 4 u.s.u.s., utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.

Uzasadniając utrzymanie w mocy decyzji ZUS wskazał, że 04 lipca 2022 r. otrzymał od wnioskodawcy oświadczenie o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej, która nie prowadzi działalności gospodarczej. Z oświadczenia wynika, że wnioskodawca jest żonaty, nie pracuje zarobkowo, pobiera emeryturę, nie posiada dochodu z innych źródeł, nie pobiera zasiłku/świadczenia z Urzędu Pracy, nie pobiera zasiłku z pomocy społecznej. Wnioskodawca nie wskazał, czy korzysta z innych form pomocy, ponosi koszty związane z utrzymaniem: z tytułu opłat eksploatacyjnych w wysokości 505,00 zł, koszty leczenia w wysokości 350,00 zł oraz inne (alimenty) w wysokości 1.105,66 zł, prowadzi gospodarstwo domowe z żoną - I. S.. Wnioskodawca posiada zobowiązania finansowe w bankach w wysokości miesięcznej raty 733 zł oraz alimentacyjne - miesięczna rata wynosi 1.105,66 zł; które są dochodzone przez komornika sądowego, łączna miesięczna kwota spłaty wynosi 1.838,66 zł. Wnioskodawca nie posiada domu, mieszkania, gospodarstwa rolnego, innych nieruchomości, praw majątkowych, innych składników mienia ruchomego oraz wierzytelności, nie prognozuje poprawy swojej sytuacji materialnej, gdyż nie może podjąć żadnej pracy, nie ma też możliwości uregulowania zaległości ze względu na małe dochody.

Dalej organ napisał, że na podstawie danych z Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej, Centralnej Ewidencji Pojazdów oraz Bazy Danych Ksiąg Wieczystych ustalił, że wnioskodawca prowadził działalność gospodarczą w zakresie pozostałego transportu lądowo pasażerskiego, gdzie indziej niesklasyfikowanego (kod PKD 49.39.Z), pobiera świadczenie emerytalne w wysokości 1.867,81 zł brutto; ze świadczenia dokonywane są potrącenia alimentacyjne przez komornika sądowego w wysokości 1.105,66 zł; do świadczenia przysługuje dodatek pielęgnacyjny w wysokości 256,44 zł, który jest wolny od potrąceń; zatem do wypłaty pozostaje kwota w wysokości 850,49 zł. Żona wnioskodawcy również uzyskuje dochód z tytułu pobieranego świadczenia emerytalnego, w wysokości 2.301,71 zł brutto; brak jest potrąceń; do świadczenia przysługuje również dodatek pielęgnacyjny w wysokości 256,44 zł; kwota do wypłaty wynosi 2.351,00 zł. Wnioskodawca nie jest właścicielem czy współwłaścicielem majątku nieruchomego, nie posiada żadnych pojazdów.

ZUS zaznaczył, że zweryfikował zadłużenie w zakresie ewentualnego przedawnienia i stwierdził, że należności z tytułu składek są wymagalne i nie uległy przedawnieniu. Czynności mające wpływ na zawieszenie biegu przedawnienia zostały wyjaśnione w decyzji ZUS z 8 września 2022 r. nr 1711/2022 i pozostają aktualne.

Dalej ZUS napisał, że zgodnie z art. 28 ust. 2 z zastrzeżeniem art. 30 u.s.u.s. należności z tytułu składek (w tym także odsetki za zwłokę, koszty upomnienia, opłata dodatkowa) mogą być umarzane tylko w przypadku stwierdzenia ich całkowitej nieściągalności. Przesłanki wystąpienia całkowitej nieściągalności zostały określone w art. 28 ust. 3 pkt 1-6 ww. ustawy. Całkowita nieściągalność ma miejsce wówczas, gdy:

1. zobowiązany zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie,

2. sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 ust. 1 pkt 1 ustawy z 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2022 r., poz.1520),

3. nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2021 r. poz. 1540 ze zm.),

4. nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym,

4a. wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym,

4b. nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym, 4c. ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V Prawo upadłościowego,

5. naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję,

6. jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

ZUS podkreślił, że jest to zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, że występuje całkowita nieściągalność należności z tytułu składek.

Następnie ZUS stwierdził, że przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s. nie wystąpiła z przyczyn oczywistych; przesłanki określone w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4, 4b i 4c u.s.u.s. nie zachodzą, ponieważ nie pozyskano żadnych dokumentów: z których wynikałoby, że sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art 13 oraz art. 361 ust. 1 pkt 1 ustawy - Prawo upadłościowe, z których wynikałoby, że nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym, z których wynikałoby, że nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym, z których wynikałoby, że ogłoszono upadłość.

Nadto ZUS napisał, że nie zachodzi przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s. bowiem wnioskodawca zaprzestał prowadzenia działalności gospodarczej jednak nie wystąpiła przesłanka braku majątku niepodlegającego egzekucji, skoro wnioskodawca uzyskuje dochód z tytułu pobieranego świadczenia emerytalnego, nie wystąpiła również przesłanka braku następców prawnych. Przesłanka określona w art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s. nie zachodzi w sprawie, ponieważ wysokość nieopłaconych składek przekracza kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym.

Przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s. nie zachodzi, bowiem wobec zaległości figurujących na koncie wnioskodawcy dyrektor oddziału ZUS w Ostrowie Wlkp. wdrożył postępowanie egzekucyjne. W ramach egzekucji dla należności za okres kwiecień 2000 r. – listopad 2002 r. postępowanie przekazano do Naczelnika Urzędu Skarbowego w K.. Postanowieniem z 06 października 2015 r. umorzono prowadzoną egzekucję, z uwagi na bezskuteczność. Jak wynikało z protokołu o stanie majątkowym z 29 września 2015 r., wnioskodawca wykonywał zawód taksówkarza. Z uwagi na chorobę zamierzał zlikwidować działalność gospodarczą. Wskazano, że mieszkał razem z żoną, której emerytura w wysokości 1.800,00 zł była jedynym źródłem dochodu w rodzinie. Wnioskodawca mieszkał w domu jednorodzinnym, którego był użytkownikiem wieczystym na prawach wspólności majątkowej małżeńskiej. Wyposażenie domu przedstawiało jedynie wartość użytkową. Nie posiadał innych praw majątkowych. Zajęte samochody osobowe sprzedano. Jednocześnie dla ww. okresu 28 listopada 2017 r. organ ponownie wystawił tytuły wykonawcze. Wszczęto ponownie postępowanie egzekucyjne 8 grudnia 2017 r. do świadczenia emerytalnego. Dla należności za okres luty 2006 r. – wrzesień 2015 r. wszczęto postępowanie egzekucyjne 10 maja 2016 r. Dalsze tytuły wykonawcze 23 września 2016 r. zostały przekazane do Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w [...] P. N., celem prowadzenia egzekucji po zbiegu do świadczenia. Postanowieniem z 12 maja 2017 r. Komornik Sądowy umorzył postępowanie egzekucyjne prowadzone do świadczenia, z uwagi na jego bezskuteczność. Powołane postanowienie zamknęło zbieg do świadczenia emerytalnego, lecz nie zakończyło prowadzenia egzekucji. Zatem umorzenie postępowania egzekucyjnego nie jest oznaką całkowitej bezskuteczności egzekucji co do posiadanego majątku, a jedynie do określonego składnika majątkowego. Organ zaznaczył, że przesłanki określonej w art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s. nie można identyfikować jedynie z samym faktem umorzenia postępowania egzekucyjnego. Z przepisu tego wynika bowiem, że przesłanka całkowitej nieściągalności powołanej podstawy zachodzi wówczas, gdy naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję.

Przesłanka opisana w art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. także nie zachodzi, bowiem nie można stwierdzić, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Dyrektor oddziału ZUS w [...] nadal prowadzi postępowanie egzekucyjne.

Następnie ZUS napisał, że podjął czynności zmierzające do ustalenia, czy w sprawie występują przesłanki umorzenia określone w Rozporządzeniu oraz art. 28 ust. 3a u.s.u.s., zgodnie z którymi należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy, ubezpieczonych będących jednocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia, mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. ZUS może umorzyć wskazane należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie ich opłacić, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

ZUS stwierdził, że analizując uregulowania prawne dotyczące możliwości umorzenia należności pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, należy brać pod uwagę między innymi to, czy spłata zadłużenia w dłuższym czasie nie spowoduje sytuacji, że po uiszczeniu należności z tytułu składek osoba zobowiązana nie będzie dysponowała środkami niezbędnymi do zachowania podstawowych potrzeb życiowych (np. wyżywienie, ubrania, itp.), czy mają charakter okresowy, czy stały i pogłębiający się. Umorzenie należności jest zastrzeżone dla sytuacji szczególnie trudnych, gdy ze względu na stan zdrowia, inne względy społeczne i brak szans na uzyskiwanie dochodów nie jest możliwe wywiązywanie się ze zobowiązań wobec ZUS. Trudna sytuacja materialna uniemożliwiająca spłatę długów, musi zostać udowodniona i mieć charakter trwały, a więc występować w dłuższym okresie czasu.

W zakresie wystąpienia przesłanki wymienionej w § 3 ust. 1 pkt 2 Rozporządzenia ZUS stwierdził, że zgromadzone dowody w trakcie toczącego się postępowania nie wskazują na to, że zadłużenie powstało na skutek nadzwyczajnych zdarzeń losowych, natomiast było wynikiem nieopłacania w ustawowym terminie płatności składek w czasie prowadzonej działalności gospodarczej.

Odnosząc się do przesłanki dotyczącej stanu zdrowia ZUS napisał, że jej wystąpienie uwarunkowane jest nie tylko istnieniem przewlekłej choroby osoby zobowiązanej lub członka jej rodziny, ale także skutkiem choroby w postaci pozbawienia takiej osoby możliwości uzyskania dochodu uniemożliwiającego opłacenie należności. Zdaniem ZUS w przypadku wnioskodawcy przesłanka zdrowotna nie zachodzi, ponieważ wnioskodawca dysponuje stałym źródłem dochodu w postaci świadczenia emerytalnego, które jest wypłacane bez względu na stan zdrowia i ewentualną konieczność opieki nad chorym członkiem rodziny, a które może w przyszłości stanowić źródło stopniowej spłaty zadłużenia wobec ZUS. Podstawą umorzenia zaległości z tytułu składek nie jest bowiem sam fakt zaistnienia choroby, a jedynie trudny stan majątkowy będący efektem tej choroby. Przy czym zaznaczyć trzeba, że jako trudny stan majątkowy rozumie się sytuację, w której opłacenie zaległości spowodowałoby po stronie dłużnika niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb, czego – zdaniem ZUS - po ponownej analizie sprawy nie można z całą pewnością stwierdzić.

Następnie ZUS stwierdził, że również ograniczone możliwości płatnicze wnioskodawcy, podnoszone jako jeden z głównych argumentów, nie mogą być uznane za przesłankę wystarczającą do umorzenia zaległości. Przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 1 Rozporządzenia nie odnosi się do subiektywnego odczucia dłużnika o dolegliwości z powodu konieczności zapłacenia zaległych składek, lecz oznacza obiektywną, wyjątkową sytuację, która zagraża podstawowemu bytowi zobowiązanego lub jego rodziny. Nie odnosi się więc ona do kłopotów finansowych, z uwagi na to, że każdy człowiek indywidualnie w ramach przysługującej mu samodzielności podejmowania decyzji, organizuje swoje sprawy zawodowe i osobiste. ZUS wskazał, że na ogólną sytuację finansową rodziny mają wpływ dochody wszystkich osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym, a więc są to również dochody żony wnioskodawcy. Miesięczny budżet gospodarstwa domowego w wysokości 3.201,49 zł netto (wyliczony z emerytury wnioskodawcy po dokonanych potrąceniach oraz emerytury żony) jest wyższy niż poziom minimum socjalnego za II kwartał 2022 r. ustalony 30 września 2022 r. przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych dla dwuosobowego gospodarstwa emeryckiego, które wyniosło 2.461,22 zł tj. 1.230,61 zł/osobę.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu Z. S. napisał, że decyzja jest dla niego krzywdząca. Ma już 76 lat, choruje poważnie na chorobę Parkinsona, która postępuje. Ocenił, że bardzo ciężko będzie spłacać należności i wyraził zdziwienie, że ZUS nie dochodził należności wcześniej, ale dopiero wtedy, gdy odsetki narosły.

W odpowiedzi na skargę ZUS wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje.

Na wstępie należy wyjaśnić, że stosownie do art. 1 § 2 ustawy z 25 lipca 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2022 r., poz. 2492) Sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że przedmiotem kontroli Sądu jest zgodność zaskarżonej decyzji (innego aktu lub czynności) z przepisami prawa materialnego, które mają zastosowanie w sprawie oraz z przepisami prawa procesowego, regulującymi tryb jej wydania lub podjęcia aktu albo czynności będącej przedmiotem zaskarżenia.

Sąd administracyjny bada legalność zaskarżonej decyzji, jej zgodność z prawem materialnym, określającym prawa i obowiązki stron, oraz z prawem procesowym, regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. Decyzja podlega uchyleniu, jeśli Sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, o czym stanowi art. 145 §1 pkt 1 lit. a-c ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 259, dalej jako: "p.p.s.a."). Tym samym Sąd administracyjny nie zastępuje w orzekaniu organów administracyjnych, a jedynie kontroluje zaskarżoną decyzję pod względem zgodności z prawem, i w przypadku ustalenia, że narusza ona prawo - uchyla ją.

Zgodnie z art. 145 a § 1 p.p.s.a.: w przypadku, o którym mowa w art. 145 § 1 pkt 1 lit. a lub pkt 2, jeżeli jest to uzasadnione okolicznościami sprawy, sąd zobowiązuje organ do wydania w określonym terminie decyzji lub postanowienia wskazując sposób załatwienia sprawy lub jej rozstrzygnięcie, chyba że rozstrzygnięcie pozostawiono uznaniu organu. Z przepisu tego wynika, że nie dotyczy on decyzji uznaniowych, a taki charakter ma zaskarżona decyzja. Sąd administracyjny nie jest władny do przyznania pomocy publicznej w postaci zwolnienia z obowiązku opłacania należności z tytułu składek, gdyż to należy do uprawnień ZUS, który po ponownie przeprowadzonym postępowaniu, kierując się wskazaniami zawartymi w uzasadnieniu wyroku, ma obowiązek wydać stosowne rozstrzygnięcie w przedmiocie wniosku strony.

Przedmiotem oceny Sądu w niniejszej sprawie jest decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 7 listopada 2021r. i poprzedzająca ją decyzja z 8 września 2022r. wydane w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne oraz Fundusz Pracy. Oceniając zaskarżoną decyzję według podanych kryteriów stwierdzić należy, że nie narusza ona prawa w stopniu nakazującym wyeliminowanie jej z obrotu prawnego, a tym samym skarga podlega oddaleniu.

Postępowanie w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek uregulowane jest w art. 28 u.s.u.s., jak również w § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. Zgodnie z art. 28 ust. 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez ZUS tylko w przypadku stwierdzenia ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi w sytuacjach wymienionych enumeratywnie w ust. 3 tego artykułu. Całkowita nieściągalność, o której mowa w tym przepisie zachodzi, gdy:

1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;

2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe;

3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;

4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;

4c) ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe;

5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;

6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Wyliczenie to jest wyczerpujące, stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, iż ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek i dopiero wystąpienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie daje potencjalną możliwość umorzenia tych należności.

Ponadto w myśl art. 28 ust. 3a u.s.u.s., należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Przesłanki te precyzuje rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. W myśl postanowień § 3 tego rozporządzenia, Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Z powyższych przepisów wynika, że należności z tytułu składek mogą być umarzane przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych w razie stwierdzenia całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s.) – co w niniejszej sprawie nie wystąpiło oraz w uzasadnionych przypadkach także pomimo braku całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 3a ustawy w zw. z § 3 ust. 1 rozporządzenia). Dopuszczenie w podanych regulacjach możliwości umorzenia należności przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych wskazuje na uznaniowy charakter wydawanych w tym przedmiocie decyzji, który polega na tym, że w przypadku zaistnienia którejkolwiek z przesłanek warunkujących możliwość umorzenia, organ ma prawo wyboru rozstrzygnięcia. Może zatem w przypadku stwierdzenia istnienia przesłanki umorzenia uwzględnić wniosek lub odmówić jego uwzględnienia. Innymi słowy, jeśli ZUS ustali, że nie wystąpiła przesłanka umorzenia należności z tytułu składek określona we wskazanych przepisach, to ma obowiązek odmówić umorzenia tych należności i taka decyzja nie jest wydawana w ramach uznania administracyjnego. Dopiero w razie stwierdzenia, że ziściły się przesłanki umorzenia, ZUS wydaje decyzję w ramach uznania administracyjnego o umorzeniu lub o odmowie umorzenia należności z tytułu składek.

Rozstrzygnięcia w tego rodzaju sprawach nie mogą mieć charakteru dowolnego, lecz muszą być wynikiem wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy zgodnie z art. 7 K.p.a., wyczerpującego zebrania oraz rozpatrzenia materiału dowodowego (art. 77 § 1 K.p.a.) oraz jego oceny (art. 80 K.p.a.), co powinno znaleźć wyraz w uzasadnieniu decyzji odpowiadającym wymogom art. 107 § 3 K.p.a. Dowolność tę wyklucza również brzmienie art. 6 K.p.a., w myśl którego organy administracji publicznej działają na podstawie przepisów prawa.

Ze względu na powyższe regulacje, sądowej kontroli podlega prawidłowość przeprowadzonego postępowania oraz badanie formalne decyzji, a nie zasadność jej wydania. Kontrola ta dotyczy zarówno wykładni prawa materialnego, jak i właściwego przeprowadzenia postępowania dowodowego, uwzględniającego wynikające z przepisów K.p.a. reguły dowodzenia, kompletność materiału dowodowego oraz jego ocena. W przypadku, gdy ustawodawca daje organowi możliwość rozstrzygnięcia sprawy na zasadzie uznania, sądowa kontrola decyzji obejmuje jedynie samo postępowanie poprzedzające jej wydanie, a nie rozstrzygnięcie będące wynikiem dokonania wyboru. Istotne jest dokonanie oceny, czy zostały spełnione przesłanki umorzenia. Natomiast o tym, czy składki powinny być umorzone, czy też nie, rozstrzyga organ administracji publicznej.

Podkreślenia również wymaga, że w sprawach o umorzenie należności z tytułu zaległych składek ubezpieczeniowych na podstawie art. 28 ust. 1 u.s.u.s interes publiczny musi być szczególnie mocno akcentowany, bowiem akceptowanie stanu, w którym dopuszcza się niewywiązywanie się z obowiązku opłacania składek godzi w prawa innych opłacających składki osób i narusza zawartą w art. 2a ust. 1 i 2 pkt 2 u.s.u.s. zasadę równego traktowania ubezpieczonych (por. wyroki NSA z dnia 28 stycznia 2011 r., II GSK 99/10 i z dnia 25 lutego 2015 r., II GSK 193/14). Należy mieć również na uwadze istotę Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, którego celem jest realizacja zadań z zakresu ubezpieczeń społecznych, w tym wypłata świadczeń z ubezpieczenia emerytalnego, rentowego, chorobowego oraz wypadkowego (art. 51, art. 52 i art. 54 u.s.u.s.). Ustawowym obowiązkiem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych jest dochodzenie należności z tytułu składek. Składki oraz odsetki za zwłokę, koszty egzekucyjne, koszty upomnienia i dodatkowa opłata nieopłacone w terminie, podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji lub egzekucji sądowej (art. 24 ust. 2 u.s.u.s.). Umorzenie należności z tytułu składek oznacza definitywną rezygnację organu z możliwości ich wyegzekwowania. Z tych względów Zakład Ubezpieczeń Społecznych jest zobowiązany do szczególnej staranności i ostrożności w dysponowaniu nimi. Dotyczy to również, podejmowanych w warunkach uznania administracyjnego, decyzji w przedmiocie umorzenia tych należności.

Organ podał, że zaległości z tytułu składek nie są przedawnione. Od 1 stycznia 2003 r. ustawą z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2002 r. Nr 241 poz. 2074 ze zm.) dokonano zmiany m.in. art. 24 ust. 4 u.s.u.s., stanowiąc, że należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne. Z dniem 1 stycznia 2012r. Na podstawie art. 11 pkt 1 ustawy z dnia 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców (Dz.U. z 2011 r.. Nr 232, poz. 1378) zmieniono treść art. 24 ust. 4 u.s.u.s. i skrócono okres przedawnienia składek na ubezpieczenia społeczne z 10 do 5 lat. Zgodnie z art. 27 powołanej ustawy, do przedawnienia należności z tytułu składek, o którym mowa w art. 24 ust. 4 u.s.u.s., którego bieg rozpoczął się przed dniem 1 stycznia 2012 r., stosuje się przepisy w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą, z tym, że bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia 1 stycznia 2012 r. Wedle zasady wynikającej z tego przepisu do należności składkowych nieprzedawnionych do 1 stycznia 2012 r. (według zasad z zastosowaniem 10-letniego okresu przedawnienia) ma zastosowanie 5-letni termin przedawnienia, z tym jednak bardzo istotnym zastrzeżeniem, że liczy się go nie od daty ich wymagalności, tak jak o tym stanowi art. 24 ust. 4 u.s.u.s., ale od dnia 1 stycznia 2012 r. Wyjątek od tej zasady ustanawia art. 27 ust. 2 ustawy z dnia 16 września 2011 r., stosownie do którego jeżeli przedawnienie rozpoczęte przed dniem 1 stycznia 2012 r. nastąpiłoby zgodnie z przepisami dotychczasowymi wcześniej, przedawnienie następuje z upływem tego wcześniejszego terminu. W przedmiotowej sprawie składki zaległe przed 1 stycznia 2012r. (od 04/2000r.) nie uległy przedawnieniu przed zmianą przepisów wprowadzających skrócony okres przedawnienia. 18 marca 2005r. wszczęto postępowanie egzekucyjne do najstarszych zaległości i sukcesywnie wystawiano tytuły wykonawcze wobec kolejnych zaległości, co skutkowało zawieszeniem terminu przedawnienia. Termin przedawnienia składek wynosił 5 lat licząc od 1 stycznia 2012r. Zgodnie z art. 24 ust. 5b u.s.u.s. bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od dnia podjęcia pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony, do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego. Z całą pewnością więc te, których pięcioletni termin przedawnienia nie upłynął przed 18 marca 2005r. (t. składki od kwietnia 2000r.), kiedy doszło do zawieszenia terminu przedawnienia, nie są przedawnione i mogą stanowić przedmiot wniosku o umorzenie.

W przedmiotowej sprawie organ wyczerpująco wyjaśnił, że nie wystąpiła żadna z przesłanek wskazanych w art. 28 ust. 3 u.u.s., co nie było kwestionowane przez skarżącego i w ocenie sądu ustalenia organu były w tym zakresie prawidłowe, tym samym nie wymagają ponownego przytaczania. Właściwa jest ocena organu, że w okolicznościach sprawy nie zachodzą wobec skarżącego przesłanki, pozwalające na stwierdzenie całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek. Uniemożliwia to pozytywne rozstrzygnięcie wniosku w żądanym zakresie, na podstawie art. 28 ust. 3 u.s.u.s. Organ wyjaśnił, że w sprawie naczelnik urzędu skarbowego umorzył postępowanie egzekucyjne 8.10.2015r. a komornik sądowy umarzał postępowanie egzekucyjne 12.05.2017 i 4.11.2022r. Po każdym umorzeniu egzekucja wszczynana była ponownie albowiem odnośnie zaległości składkowych umarzając postępowanie właściwe organy nie stwierdziły całkowitego braku majątku, co wykluczało uznanie istnienia całkowitej nieściągalności.

Za prawidłową Sąd uznaje również dokonaną przez organ analizę stanu faktycznego i wyprowadzoną na jego tle ocenę prawną przesłanek określonych w § 3 ust. 1 pkt 1 - 3 rozporządzenia. Z treści tej regulacji wynika, że to zobowiązany ma wykazać przesłanki uzasadniające umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne. Wykazanie tych okoliczności, a nie tylko ich wskazanie, oznacza, że to zobowiązany ma udowodnić te okoliczności. Konstrukcja tego przepisu nie wyklucza wprawdzie realizacji ciążącej na organie administracyjnym zasady prawdy materialnej, jednak w sposób istotny modyfikuje pozycję procesową strony postępowania administracyjnego, włączając ją do czynnego udziału w postępowaniu dowodowym, celem wykazania przesłanek określonych w § 3 ust. 1 ww. rozporządzenia (por. wyrok NSA z 5 marca 2019 r., sygn. akt I GSK 3467/18). W konsekwencji, to strona powinna wykazać konkretne okoliczności, o których mowa w § 3 ust. 1 ww. rozporządzenia. W ocenie Sądu skarżący nie wykazał, że odmowa przyznania wnioskowanej ulgi pociągnęłaby dla niego zbyt ciężkie skutki.

W szczególności w ocenie Sądu, organ wydając zaskarżoną decyzję nie naruszył przepisów postępowania w aspekcie zbadania przesłanek umorzenia należności na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w związku z § 3 pkt 2 i 3 rozporządzenia. Trafnie uznał, że skarżący nie wykazał, by poniósł straty materialne w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić go możliwości dalszego prowadzenia działalności. Nie wykazał również by istnienie przewlekłej choroby lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiała go możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Jego dochodem jest emerytura wypłacana niezależnie od stanu zdrowia. Ustaleń tych skarżący nie kwestionował.

Odnośnie przesłanki podanej w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia w ocenie Sądu, stan majątkowy i sytuacja rodzinna Skarżącego nie wskazuje, że nie może on opłacić zaległych należności z tytułu składek. Skarżący prowadzi gospodarstwo domowe z żoną. Miesięczny budżet jego gospodarstwa domowego wynosi 3201,49 zł (obliczony z emerytury skarżącego po dokonanych potrąceniach i emerytury jego żony). Jest to dochód przewyższający kwotę tzw. minimum socjalnego, które wg danych za II kwartał 2022r. dla 2 – osobowego gospodarstwa emeryckiego wynosi 2461,22 zł. Skarżący ponosi stałe opłaty związane z utrzymaniem domu w wysokości 505 zł. W kosztach tych winna partycypować również mieszkająca ze skarżącym i jego żona dorosła córka, która dom otrzymała w darowiźnie od rodziców. Ze świadczenie emerytalnego skarżący spłacał zobowiązania finansowe w bankach oraz zobowiązania alimentacyjne. Skarżący nie korzysta z pomocy społecznej. Trafnie organ wskazał, że sytuacja skarżącego jest trudna ale nie wskazuje na zagrożenie bytu. Jak wyżej wskazano umorzenie należności z tytułu zaległych składek ma charakter wyjątkowy i zarezerwowane jest dla sytuacji nadzwyczajnych a te w sposób nie budzący wątpliwości musza być przez stronę wykazane. Nadto nawet posiadanie zobowiązań wobec innych wierzycieli nie może być argumentem przemawiającym za umorzeniem należności z tytułu składek. Należności o charakterze prywatnoprawnym nie mają pierwszeństwa przed regulowaniem należności składkowych. Skutkowałoby to w istocie przerzuceniem ciężaru finansowania świadczeń z ubezpieczeń społecznych, na innych ubezpieczonych. Jak słusznie wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 27 czerwca 2019 r., sygn. akt I GSK 573/19, przyznanie priorytetu w zaspokajaniu należnościom prywatnym prowadziłoby do naruszenia interesu publicznego, gdyż dochodziłoby do nieuprawnionego uprzywilejowywania podmiotów prawa cywilnego kosztem Skarbu Państwa, czyli kosztem ogółu obywateli.

W niniejszej sprawie organ zobowiązał skarżącego do podania informacji istotnych dla rozpoznania wniosku, podjął również działania zmierzające do ustalenia stanu faktycznego. Zebrany materiał w sprawie nie uzasadniał uznania, że skarżący nie jest w stanie spłacić zaległości. Egzekucja jest prowadzona. Brak korzystania przez skarżącego z pomocy społecznej miało zasadniczo walor informacyjny. Była to jedna z wielu okoliczności, które zostały wyważone przez organ w niniejszej sprawie, wskazujących łącznie, że w takiej wyjątkowej sytuacji, uzasadniającej skorzystanie z najdalej idącej ulgi w spłacie zaległości z tytułu zobowiązań publicznoprawnych, skarżący się nie znajduje.

Sąd podziela przy tym pogląd wyrażony w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z 21 maja 2014r., sygn. akt I SA/Bd 398/14, że przesłanka, o której mowa w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, nie odnosi się do subiektywnego odczucia dłużnika o dolegliwości z powodu konieczności zapłacenia zaległych świadczeń składkowych, lecz oznacza obiektywną, wyjątkową sytuację, która zagraża podstawowemu bytowi zobowiązanego lub jego rodziny. Nie odnosi się więc ona do trudności finansowych, ponieważ każda osoba indywidualnie, w ramach przysługującej jej samodzielności podejmowania decyzji, organizuje swoje sprawy zawodowe i osobiste. Podeszły wiek skarżącego, jego stan zdrowia i wysokość zadłużenia w sytuacji ustalenia, że sytuacja życiowa i majątkowa nie ma charakteru nadzwyczajnego, nie stanowi podstawy do umorzenia zaległości publicznoprawnych. Instytucja umorzenia składek zarezerwowana jest dla sytuacji wyjątkowo trudnych a nie takich jakie typowo występują u ludzi starszych.

W świetle przedstawionych powyżej okoliczności faktycznych ZUS prawidłowo przyjął, że w rozpatrywanej sprawie nie wystąpiła żadna z przesłanek wymienionych w § 3 ust. 1 pkt 1-3 rozporządzenia, uzasadniająca umorzenie należności z tytułu składek pomimo braku ich całkowitej nieściągalności.

W ustalonych przez organ okolicznościach sprawy, odmowa uwzględnienia wniosku nie jest sprzeczna z powołanymi wyżej przepisami rozporządzenia. W ocenie Sądu skarżący nie wykazał, że odmowa przyznania wnioskowanej ulgi uniemożliwi mu zaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych. Konieczność uregulowania zadłużenia stanowi niewątpliwie obciążenie budżetu domowego, jednakże skumulowanie kwoty zaległości jest wynikiem niewywiązywania się z obowiązku publicznoprawnego przez dłuższy czas i samo w sobie nie stanowi przesłanki uwolnienia od długu. To bowiem jest możliwe w razie wykazania, że ze względu na stan majątkowy i sytuację osobistą zobowiązany nie jest w stanie opłacić tych należności bez wywołania dla niego zbyt ciężkich skutków, których przykładowe wyliczenie zawarto w § 3 ust. 1 rozporządzenia.

W ocenie Sądu ZUS prawidłowo ustalił, że nie wystąpiła żadna przesłanka umorzenia należności z tytułu składek określona we wskazanych przepisach. Obowiązkiem organu była więc odmowa umorzenia tych należności.

W rezultacie nie są zasadne podniesione zarzuty skargi.

Wydanej decyzji nie można również ocenić jako dowolnej, naruszającej wskazane w skardze przepisy postępowania administracyjnego. Należy podkreślić, że poprzedzona ona została wyjaśnieniem sytuacji materialnej i rodzinnej wnioskodawcy, w zakresie możliwym do ustalenia przez ZUS, który, co istotne, dokonując ustaleń w sprawie opierał się zarówno na wyjaśnieniach i informacjach podanych przez skarżącego jak i własnych ustaleniach, opisanych w decyzji. Podjęte w następstwie dokonanych ustaleń rozstrzygnięcie zostało w należyty sposób uzasadnione, nie uchybiając treści art. 107 § 3 k.p.a. Zdaniem Sądu organ dopełnił także wymagań wynikających z ogólnych przepisów postępowania administracyjnego, w tym wynikających z zasady przekonywania wskazanej w art. 11 k.p.a. i swobodnej oceny dowodów określonej w art. 80 k.p.a. Ponadto organ stosownie do treści art. 77 § 1 k.p.a. w sposób wyczerpujący zebrał i rozpatrzył cały materiał dowodowy. ZUS nie miał też obowiązku dokonania oceny zgromadzonego materiału dowodowego wyłącznie z korzyścią dla skarżącego, lecz zobligowany był odpowiednio i bezstronnie wyważyć słuszny interes zobowiązanego i interes społeczny (art. 7 k.p.a. w zw. z § 3 ust. 1 rozporządzenia), a dokonana w tym zakresie ocena nie budzi wątpliwości Sądu.

Z powyższych względów, nie dopatrując się naruszenia prawa, Sąd oddalił skargę jako bezzasadną na podstawie art. 151 p.p.s.a.