Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt II SAB/Po 56/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2024-06-06 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
659
Hasła tematyczne: Cudzoziemcy
Skarżony organ: Inne
Treść wyniku: Stwierdzono przewlekłe prowadzenie postępowania
Powołane przepisy: article: art. 12, art. 35
journal: Dz.U. 2023 poz 775
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Danuta Rzyminiak-Owczarczak Sędziowie Sędzia WSA Wiesława Batorowicz Asesor WSA Arkadiusz Skomra (spr.) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 6 czerwca 2024 r. w sprawie ze skargi N. F. na przewlekłość Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w przedmiocie świadczenia wychowawczego I. umarza postępowanie w zakresie zobowiązania Zakładu Ubezpieczeń Społecznych do rozpoznania wniosku Skarżącej z dnia 22 lutego 2023 r. w przedmiocie świadczenia wychowawczego, II. stwierdza, że organ dopuścił się przewlekłego prowadzenia postępowania, III. stwierdza, że przewlekłość organu nie miała miejsca z rażącym naruszeniem prawa, IV. oddala skargę w pozostałej części.


UZASADNIENIE

N. F. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu skargę na przewlekłość Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w przedmiocie świadczenia wychowawczego.

Skarga została wniesiona w następującym stanie faktycznym sprawy.

N. F. dnia 22 lutego 2023 r. złożyła do ZUS wniosek o świadczenie wychowawcze na okres świadczeniowy 2022/2023 dla dzieci: Y. F., M. F., K. T.. Do swojego wniosku Skarżąca dołączyła zaświadczenie z rejestru PESEL wydane przez Prezydenta Miasta [...], potwierdzające, że posiada nr PESEL oraz status "UKR". Klientka dołączyła również takie zaświadczenia z dnia 22 lutego 2023 r. dla swoich dzieci: Y. i M. .

Dnia 24 lutego 2023 r. Skarżąca poinformowała organ, że z Polski wyjechała w sierpniu 2022 r., a powróciła do Polski 08 lutego 2023 r. i w związku z tym złożyła ponowny wniosek o świadczenie wychowawcze na trwający okres świadczeniowy 2022/2023.

Dnia 25 kwietnia 2023 r. Skarżąca ponownie przekazała ww. zaświadczenia, natomiast 18 maja 2023 r., 26 maja 2023 r. oraz 13 czerwca 2023 r. do zaświadczeń dołączyła również skany pieczątek wjazdowych z paszportu oraz zrzut ekranu z mailem ze Straży Granicznej, z którego wynika, że dane klientki zostały zaktualizowane.

Dnia 13 czerwca 2023 r. Centrum Świadczeń dla Rodzin wezwało klientkę o sprostowanie danych w Rejestrze Straży Granicznej, ponieważ przyjazd klientki do Polski w dniu 06 sierpnia 2022 r. nie został oznaczony jako spowodowany działaniami wojennymi i w efekcie utraciła ona prawo do legalnego pobytu w Polsce. Klientka została powiadomiona, że powinna się udać do Urzędu Miasta/Urzędu Gminy w sprawie statusu "UKR" oraz o skontaktować się z jednostką Straży Granicznej.

Dnia 21 lipca 2023 r. ponownie wezwano Skarżącą o sprostowanie danych w rejestrze Straży Granicznej, ponieważ nie odnotowano jej przyjazdu do Polski w dniu 08 lutego 2023 r. i zgodnie z tymi danymi utraciła ona prawo do legalnego pobytu w Polsce w związku z wyjazdem do Ukrainy w dniu 28 sierpnia 2022 r.

Ponowne wezwanie z w tej sprawie zostało wysłane do Skarżącej w dniu 26 września 2023 r.

W piśmie z dnia 17 października 2023 r. Skarżąca wniosła o wypłacanie jej świadczenia oświadczając w jakich okresach dochodziło do przekroczenia granicy.

W dniu 28 listopada 2023 r. organ sporządził wydruk z rejestru pisma Komendanta Państwowej Straży Granicznej adresowanego do Skarżącej o uzupełnieniu danych.

W piśmie z dnia 2 listopada 2023 r. organ ponownie wskazał na brak odnotowania przyjazdu jako związanego z działaniami wojennymi i wezwał Skarżącą do skontaktowania się z Komendantem Straży Granicznej.

Powyższe organ powtórzył również dnia 12 grudnia 2023 r.

N. F. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu skargę na przewlekłość Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w przedmiocie świadczenia wychowawczego zarzucając organowi naruszenie

- art. 12 §1 k.p.a. poprzez nadmierną przewlekłość w wydaniu decyzji o przyznanie świadczenia wychowawczego,

- art. 7b k.p.a. poprzez brak współdziałania pomiędzy ZUS Inspektorat w P., a Placówką Straży Granicznej w K. ,

- art. 35 § 3 k.p.a. poprzez przekroczenie ustawowego terminu na rozpatrzenie sprawy oraz terminu dla rozpatrzenia spraw szczególnie skomplikowanych,

- art. 80 k.p.a. poprzez błędną oceną całokształtu materiału dowodowego przez dowolną zamiast swobodnej oceny dowodów.

Wskazując na powyższe Skarżąca wniosła o:

- zobowiązanie organu do wydania decyzji w przedmiotowej sprawie w terminie 30 dni od uprawomocnienia wyroku;

- zwrot kosztów postępowania.

- zasądzenia od organu na jej rzecz kwoty zaległych wypłat z tytułu świadczenia wychowawczego od 8 lutego 2023 r.

Ponadto Skarżąca wniosła o przeprowadzenie dowodów z następujących dokumentów:

- zaświadczenia z dnia 28 czerwca 2023 r. dla N. F.;

- zaświadczenia z dnia 28 czerwca 2023 r. dla M. F.;

- zaświadczenia z dnia 28 czerwca 2023 r. dla Y. F.;

- zaświadczenia z rejestru PESEL z dnia 15 lutego 2023r.;

- zrzutu ekranu z wiadomością e-mail z dnia 23 czerwca 2023r. od Placówki Straży Granicznej w K. ;

- odpowiedzi na wiadomość e-mail z dnia 12 lipca 2023 r.;

- odpowiedzi na wiadomość e-mail z dnia 14 lipca 2023 r.;

- odpowiedzi na wniosek z dnia 14 września 2023r.;

- odpowiedzi na wniosek z dnia 17 października 2023 r.;

- skargi wraz z potwierdzeniem odbioru z dnia 05 września 2023 r.;

- ponaglenia z dnia 22 stycznia 2024 r.;

- pisma RPO z dnia 21 lutego 2024 r.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i stwierdzenie, że organ nie dopuścił się przewlekłego prowadzenia postępowania. Z ostrożności procesowej organ w razie stwierdzenia, że organ opuścił się przewlekłego postępowania wniósł o stwierdzenie, że bezczynność i przewlekłość nie miała miejsca z rażącym naruszeniem prawa.

Po przytoczeniu przebiegu dotychczasowego postępowania organ wskazał, że w dniu 21 lutego 2024 r. dokonał odczytu danych w rejestrze CSR. Z danych tych wynika, że aktualizacja informacji wjazdowych i wyjazdowych Skarżącej nastąpiła 6 lutego 2024 r., w związku z którą została uzupełniona historia wjazdów i wyjazdów klientki do Polski o przyjazd w dniu 08 lutego 2023 r., który został oznaczony jako związany z działaniami wojennymi.

Organ podniósł, iż w tej sytuacji 21 lutego 2024 r. zostało Skarżącej przyznane prawo do świadczenia od 01 lutego 2023 r. do 31maja 2023 r. na Y. i M. , o czym została powiadomiona informacją z tej samej daty, przekazaną jej za pośrednictwem PUE ZUS.

Natomiast decyzją z 07 marca 2024 r. wydaną przy wcześniejszym wniosku z 19.05.2022 r. - zgodnie z danymi z rejestru SG - zostało przyznane prawo na K. na okres od 01 lutego 2023 r. do 31 marca 2023 r. Wypłata zaległych świadczeń na wszystkie dzieci została przekazana klientce 13.03.2024 r. na jej rachunek bankowy wskazany we wniosku.

Ponadto organ wskazał, iż świadczenie wychowawcze przysługuje obywatelom Ukrainy, jeśli ich pobyt w Polsce został uznawany za legalny na podstawie art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r. poz. 103, zwana dalej: "ustawa o pomocy") albo posiadają oni kartę pobytu z adnotacją "dostęp do rynku pracy".

Za legalny na podstawie art. 2 ust 1 ustawy o pomocy uznaje się pobyt obywatela Ukrainy, który przybył do Polski z Ukrainy w związku z działaniami wojennymi po 23 lutego 2022 r. jeśli:

1. został mu nadany numer PESEL z oznaczeniem statusu cudzoziemca "UKR" i

2. został umieszczony w rejestrze pobytu obywateli Ukrainy, którzy przybyli do Polski po 23 lutego 2022 r. w związku z działaniami wojennymi przez Komendanta Głównego Straży Granicznej.

Organ wyjaśnił, iż w rejestrze prowadzonym przez Komendanta Głównego Straży Granicznej rejestrowany jest pobyt obywatela Ukrainy, który przybył do Polski z terytorium Ukrainy w związku z działaniami wojennymi prowadzonymi na terytorium Ukrainy. Obywatelowi Ukrainy na podstawie wniosku złożonego w dowolnym organie gminy jest nadawany numer PESEL, ze statusem "UKR". Nadanie numeru PESEL ze statusem "UKR" potwierdza, że obywatel Ukrainy przebywa w Polsce legalnie na podstawie art. 2 ust. 1 ustawy o pomocy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium Ukrainy. W przypadku wyjazdu obywatela Ukrainy z terytorium Polski na okres powyżej 1 miesiąca obywatel Ukrainy traci status "UKR".

Osobom, które utraciły status "UKR", w wyniku wyjazdu z Polski, status ten może zostać ponownie nadany po ponownym przybyciu do Polski z terytorium Ukrainy w związku z działaniami wojennymi prowadzonymi na terytorium tego państwa. W celu ponownego uzyskania statusu "UKR" należy zgłosić się do organu gminy nie później niż w ciągu 90 dni od dnia wjazdu na terytorium Polski.

Świadczenie wychowawcze przysługuje, jeżeli osoba ubiegająca się o świadczenie lub pobierająca to świadczenie zamieszkuje z dzieckiem na terytorium Polski z dzieckiem mającym status "UKR".

Jeżeli zatem w rejestrze Straży Granicznej została wprowadzona data końca uprawnień do legalnego pobytu oznacza to, że osoba utraciła prawo legalnego pobytu w Polsce od dnia wyjazdu, natomiast ZUS nie ma podstaw prawnych do dalszej wypłaty świadczenia w przypadku, gdy z rejestru Straży Granicznej wynika, że obywatel Ukrainy utracił legalny pobyt w Polsce, o którym mowa w art. 2 ust. 1 ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa.

Organ podniósł, iż w tych okolicznościach nie był bezczynny skoro brak wypłaty świadczenia wychowawczego na dzieci wynikał z konieczności wyjaśnieniu przez skarżącą statusu "UKR" w spornym okresie. Status został wyjaśniony w dniu 6.02.2024 r. Świadczenia zostały przyznane w dniu 21.02.2024 r. i wypłacone w dniu 13.03.2024 r. W tych okolicznościach sprawy nie można uznać, że organ był bezczynny w ustalonym stanie faktycznym i prawnym.

Organ wskazał, iż wypłaca świadczenia w oparciu o dane zgromadzone w Rejestrze Straży Granicznej i to na osobach, które ubiegają się o wypłatę świadczeń spoczywa obowiązek dbania o to, aby przy przekraczaniu granicy dochować formalności, które warunkują wypłatę świadczeń. Zakład ustalając prawo do wypłaty świadczeń jest zobowiązany do dbania, aby świadczenia nie były wypłacane w sytuacji, gdy osoby utraciły status "UKR". Zakład nie ma wpływu na zapisy w Rejestrze Straży Granicznej w oparciu, o które wypłaca świadczenia.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:

Na wstępie wskazać trzeba na art. 119 pkt 4 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r., poz. 1634, dalej p.p.s.a.), zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli przedmiotem skargi jest bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania. W trybie uproszczonym sąd rozpoznaje sprawy na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów (art. 120 p.p.s.a.). Na tej podstawie Sąd rozpoznał niniejszą sprawę w ww. trybie.

Na mocy art. 3 § 2 pkt 8 p.p.s.a., kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje między innymi orzekanie w sprawach skarg na bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania w przypadkach określonych w art. 3 § 2 pkt 1–4 p.p.s.a., to jest mających za przedmiot w szczególności decyzje administracyjne, postanowienia w postępowaniu administracyjnym, na które służy zażalenie, a także inne akty lub czynności z zakresu administracji publicznej dotyczące uprawnień lub obowiązków wynikających z przepisów prawa.

Zgodnie z brzmieniem art. 53 § 2b p.p.s.a., skargę na bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania można wnieść w każdym czasie po wniesieniu ponaglenia do właściwego organu. Stosownie zaś do art. 37 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.: Dz. U. z 2021 r., poz. 735 ze zm. - dalej powoływanej w skrócie jako "k.p.a."), stronie służy prawo do wniesienia ponaglenia, jeżeli: 1) nie załatwiono sprawy w terminie określonym w art. 35 lub przepisach szczególnych ani w terminie wskazanym zgodnie z art. 36 § 1 (bezczynność); 2) postępowanie jest prowadzone dłużej niż jest to niezbędne do załatwienia sprawy (przewlekłość).

Zatem do skarg na bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania nie mają zastosowania terminy do wniesienia skargi ustalone w przepisach art. 53 p.p.s.a. Z treści przepisu art. 53 § 2b p.p.s.a. wynika bowiem, że skargę na bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania można wnieść "w każdym czasie" po wniesieniu ponaglenia. Oznacza to, że skarga na bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania może być skutecznie wniesiona w toku postępowania aż do chwili załatwienia sprawy przez organ administracji publicznej przez wydanie decyzji, postanowienia albo innego aktu lub podjęcie czynności (uchwała NSA z 07 marca 2022r., sygn. akt II OPS 1/21, dostępne orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej "CBOSA").

Skarga w niniejszej sprawie na przewlekłość organu została wniesiona w toku toczącego się postępowania administracyjnego i po wniesieniu ponaglenia, zatem jest z tych powodów dopuszczalna. Ponadto należy mieć na uwadze, iż organ w dniu 21 lutego 2024 r. przygotował informację o przyznaniu świadczenia wychowawczego, to jednakże wysłanie tej decyzji i zarazem jej doręczenie nastąpiło dopiero dnia 7 marca 2024 r. , a więc po wniesieniu skargi (zob. data pierwszego zawiadomienia na UDP ).

Z tych też względów skargę w niniejszej sprawie uznać należy za dopuszczalną.

Przechodząc do meritum sprawy wskazać należy, iż wniesiona w tej sprawie skarga zarzuca jedną z postaci opieszałości wymienione w art. 3 § 2 pkt 8 p.p.s.a., tj. przewlekłe prowadzenie postępowania.

W pierwszej kolejności wskazać należy, iż w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (zob. wyrok NSA z 05 lipca 2012 r., sygn. akt II OSK 1031/12 CBOSA ) zajęto stanowisko, które Sąd w niniejszym składzie w pełni podziela, zgodnie z którym nowelizacja Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi polegająca na dodaniu (od 11 kwietnia 2011 r.) skargi na przewlekłe prowadzenie postępowania, wymagała reinterpretacji pojęcia "bezczynności" przez ograniczenie jego rozumienia do niewydania w terminie decyzji lub postanowienia (względnie aktu lub czynności wskazanych w art. 3 § 2 pkt 4 p.p.s.a.). Chodzi w tym przypadku o przekroczenie terminu określonego na podstawie art. 35 k.p.a., względnie terminu przedłużonego zgodnie z art. 36 k.p.a. Pojęcie bezczynności" w rozumieniu art. 3 § 2 pkt 8 oraz art. 149 p.p.s.a. sprowadza się więc obecnie do badania kwestii ewentualnego naruszenia "terminowości" działania organów administracyjnych – niezałatwienia sprawy w terminie (por. R. Suwaj, Sądowa ochrona przed bezczynnością administracji publicznej, Warszawa 2014, s. 57). Potwierdza to definicja legalna "bezczynności" wprowadzona do k.p.a. z dniem 1 czerwca 2017 r., zgodnie z którą stan ten zachodzi, jeżeli "nie załatwiono sprawy w terminie określonym w art. 35 lub przepisach szczególnych ani w terminie wskazanym zgodnie z art. 36 § 1" (art. 37 § 1 pkt 1 k.p.a.). W tym ujęciu dochowanie przez organ ustawowego terminu załatwienia sprawy, względnie jego sukcesywne przedłużanie z zachowaniem aktów staranności przewidzianych w art. 36 k.p.a. wyklucza możliwość skutecznego postawienia organowi zarzutu bezczynności.

Natomiast pod pojęciem "przewlekłego prowadzenia postępowania" należy rozumieć sytuację prowadzenia postępowania w sposób nieefektywny, poprzez wykonywanie czynności w dużych odstępach czasu, bądź wykonywanie czynności pozornych, powodujących, że formalnie organ nie jest bezczynny (zob. art. 37 § 1 k.p.a.; por. np. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 maja 2018 r., II OSK 349/18 oraz z dnia 1 lutego 2019 r., II OSK 2931/18 – CBOSA; J. Drachal, J. Jagielski, R. Stankiewicz, [w:] Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, pod red. R. Hausera i M. Wierzbowskiego, 6 wyd., Warszawa 2019, str. 91).

Potwierdza to definicja legalna "przewlekłości" wprowadzona do k.p.a. z dniem 1 czerwca 2017 r., zgodnie z którą stan ten zachodzi, jeżeli "postępowanie jest prowadzone dłużej niż jest to niezbędne do załatwienia sprawy" (art. 37 § 1 pkt 2 k.p.a.).

Kierując się powyższym, Sąd uznał, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych dopuścił się przewlekłości w rozpoznaniu i rozstrzygnięciu sprawy zainicjowanej wnioskiem Skarżącej.

W tym miejscu wskazać należy, iż jedną z naczelnych zasad postępowania administracyjnego, wyrażoną w art. 12 § 1 i 2 k.p.a., jest zasada jego szybkości. Istota tej zasady sprowadza się do konstatacji, że organy administracji publicznej powinny działać w sprawie nie tylko wnikliwie, ale i szybko, posługując się możliwie najprostszymi środkami prowadzącymi do jej załatwienia. Zwłaszcza sprawy, które nie wymagają zbierania dowodów, informacji czy wyjaśnień, winny być załatwione niezwłocznie.

Wskazać należy, że art. 35 § 1-3 k.p.a. stanowi rozwinięcie ww. zasady, zobowiązując organy administracji publicznej do załatwienia sprawy bez zbędnej zwłoki. Wymaga zaakcentowania, że - zgodnie z powołanym przepisem - niezwłocznie winny być załatwione sprawy, które mogą być rozpatrzone w oparciu o dowody przedstawione przez stronę łącznie z żądaniem wszczęcia postępowania lub w oparciu o fakty i dowody powszechnie znane albo znane z urzędu organowi, przed którym toczy się postępowanie, bądź możliwe do ustalenia na podstawie danych, którymi rozporządza ten organ. Natomiast załatwienie sprawy wymagającej postępowania wyjaśniającego powinno nastąpić nie później niż w ciągu miesiąca, a sprawy szczególnie skomplikowanej nie później niż w ciągu dwóch miesięcy od dnia wszczęcia postępowania. Podkreślić trzeba, że - w myśl art. 35 § 5 k.p.a. - do terminów określonych w przepisach poprzedzających nie wlicza się terminów przewidzianych w przepisach prawa dla dokonania określonych czynności, okresów doręczania z wykorzystaniem publicznej usługi hybrydowej, okresów zawieszenia postępowania, okresu trwania mediacji oraz okresów opóźnień spowodowanych z winy strony albo przyczyn niezależnych od organu.

O każdym przypadku niezałatwienia sprawy w terminie określonym w art. 35 k.p.a. lub w przepisach szczególnych organ administracji publicznej jest obowiązany zawiadomić strony, podając przyczyny zwłoki i wskazując nowy termin załatwienia sprawy oraz pouczając o prawie do wniesienia ponaglenia (art. 36 § 1 k.p.a.). Ten sam obowiązek ciąży na organie administracji publicznej również w przypadku zwłoki w załatwieniu sprawy z przyczyn niezależnych od organu (art. 36 § 2 k.p.a.).

Ponadto w niniejszej sprawie należy mieć na uwadze, iż stosownie zaś do art. 4 ust. 1 i ust. 1a ustawy z dnia 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r. poz. 103, zwana dalej: "ustawa o pomocy") Obywatelowi Ukrainy, którego pobyt na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej uznaje się za legalny na podstawie art. 2 ust. 1, na podstawie wniosku złożonego w dowolnym organie wykonawczym gminy na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, nadaje się numer PESEL, o którym mowa w art. 15 ustawy z dnia 24 września 2010 r. o ewidencji ludności (Dz. U. z 2022 r. poz. 1191). (ust. 1). Obywatelowi Ukrainy, którego pobyt na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej uznaje się za legalny na podstawie art. 2 ust. 1, któremu numer PESEL nadano przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, nadaje się w rejestrze PESEL, na jego wniosek, o którym mowa w ust. 1, status, o którym mowa w art. 8 pkt 24a lit. d ustawy z dnia 24 września 2010 r. o ewidencji ludności, i wprowadza się jego dane do rejestru, o którym mowa w art. 6 ust. 1 (ust. 1a).

Przepis art. 8 pkt 24a lit. d ustawy z dnia 24 września 2010 r. o ewidencji ludności stanowi zaś, że w rejestrze PESEL i rejestrach mieszkańców gromadzone są następujące dane m.in.: status cudzoziemca oznaczony jako UKR - w przypadku osoby, której nadano numer PESEL na podstawie art. 4 ustawy z dnia 12 marca 2022r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa.

Zgodnie z art. 26 ust. 1 pkt 2 ustawy o pomocy obywatelowi Ukrainy przebywającemu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, którego pobyt na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest uznawany za legalny na podstawie art. 2 ust. 1, przysługuje prawo do świadczenia wychowawczego, o którym mowa w ustawie z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2022 r. poz. 1577 i 2140), jeżeli zamieszkuje z dziećmi na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli zamieszkuje z dziećmi na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej - odpowiednio na zasadach i w trybie określonych w tych przepisach, z wyłączeniem warunku posiadania karty pobytu z adnotacją "dostęp do rynku pracy".

Art. 2 ust. 1 ww. ustawy stanowi, że jeżeli obywatel Ukrainy, o którym mowa w art. 1 ust. 1, przybył legalnie na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w okresie od dnia 24 lutego 2022 r. do dnia określonego w przepisach wydanych na podstawie ust. 4 i deklaruje zamiar pozostania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, jego pobyt na tym terytorium uznaje się za legalny w okresie 18 miesięcy licząc od dnia 24 lutego 2022 r. Do określenia okresu pobytu uznawanego za legalny stosuje się art. 57 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2022 r. poz. 2000 i 2185). Za legalny uznaje się także pobyt dziecka urodzonego na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przez matkę, która jest osobą określoną w zdaniu pierwszym, w okresie dotyczącym matki.

Dalej zgodnie z art. 3 ust. 3 ww. ustawy Komendant Główny Straży Granicznej prowadzi w systemie teleinformatycznym Straży Granicznej rejestr obywateli Ukrainy, którzy przybyli na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z terytorium Ukrainy w związku z działaniami wojennymi prowadzonymi na terytorium Ukrainy oraz którzy złożyli wniosek, o którym mowa w art. 4 ust. 1.

Natomiast w myśl art. 26 ust. 3 ww. ustawy obywatelowi Ukrainy przebywającemu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, którego pobyt na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest uznawany za legalny na podstawie art. 2 ust. 1, prawo do świadczeń, o których mowa w ust. 1, ustala się, począwszy od miesiąca, w którym wpłynął wniosek, nie wcześniej niż od miesiąca, w którym obywatel ten został wpisany do rejestru, o którym mowa w art. 3 ust. 3, a w przypadku świadczeń przysługujących na dziecko - również dziecko zostało wpisane do tego rejestru. Wniosek o przyznanie świadczeń, o których mowa w ust. 1, zawiera numer PESEL wnioskodawcy oraz, jeżeli występuje, rodzaj, serię i numer dokumentu stanowiącego podstawę przekroczenia granicy, a w przypadku świadczeń przysługujących na dziecko - numer PESEL dziecka oraz, jeżeli występuje, rodzaj, serię i numer dokumentu stanowiącego podstawę przekroczenia granicy.

Stosownie do art. 26 ust. 3a ustawy o pomocy Komendant Główny Straży Granicznej udostępnia Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych, ustalającemu prawo do świadczeń, o których mowa w ust. 1 pkt 2-4, oraz dofinansowania, o którym mowa w ust. 1 pkt 5, oraz, za pośrednictwem ministra właściwego do spraw rodziny, organowi właściwemu w rozumieniu ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych ustalającemu prawo do świadczeń, o których mowa w ust. 1 pkt 1, informację o okoliczności, o której mowa w art. 11 ust. 2.

Przepisy art. 26 ust. 3c, ust. 3e i 3f ww. ustawy stanowią: Zakład Ubezpieczeń Społecznych oraz organ właściwy w rozumieniu ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych mogą wzywać obywatela Ukrainy przebywającego na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, którego pobyt na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest uznawany za legalny na podstawie art. 2 ust. 1, ubiegającego się lub otrzymującego świadczenia, o których mowa w ust. 1 pkt 1-4, oraz dofinansowanie, o którym mowa w ust. 1 pkt 5, do osobistego stawiennictwa we wskazanej w wezwaniu jednostce organizacyjnej w terminie 3 dni roboczych, w celu złożenia wyjaśnień niezbędnych do prawidłowego ustalenia i realizacji świadczeń lub tego dofinansowania (ust. 3c). Wypłata świadczeń, o których mowa w ust. 1 pkt 1-4, oraz dofinansowania, o którym mowa w ust. 1 pkt 5, podlega wstrzymaniu, jeżeli otrzymujący te świadczenia lub to dofinansowanie obywatel Ukrainy przebywający na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, którego pobyt na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest uznawany za legalny na podstawie art. 2 ust. 1, który został wezwany do osobistego stawiennictwa, nie stawił się we wskazanej jednostce organizacyjnej w wyznaczonym terminie (ust. 3e). W przypadku gdy obywatel Ukrainy przebywający na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, którego pobyt na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest uznawany za legalny na podstawie art. 2 ust. 1, który został wezwany do osobistego stawiennictwa, stawił się we wskazanej jednostce organizacyjnej po upływie wyznaczonego terminu, świadczenia, o których mowa w ust. 1 pkt 1-4, oraz dofinansowanie, o którym mowa w ust. 1 pkt 5, wypłaca się od miesiąca następującego po miesiącu, w którym obywatel ten stawił się we wskazanej jednostce organizacyjnej, o ile spełnia warunki uprawniające do świadczeń lub dofinansowania (ust. 3f).

Z kolei na podstawie przepisów ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci (art. 14 ust. 4 pkt 1) ZUS jako organ uprawniony do ustalania prawa do świadczeń wychowawczych posiada prawo uzyskiwania informacji z centralnego rejestru, o którym mowa ww. przepisie. Informacje te obejmują dane m.in. o nr PESEL.

Ponadto należy mieć na uwadze, iż zgodnie z art. 11 ust. 2 ustawy o pomocy wyjazd obywatela Ukrainy z terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na okres powyżej 30 dni pozbawia go uprawnienia, o którym mowa w art. 2 ust. 1.

Zwrócić również należy uwagę, iż z przepisów art. 26 ust. 3g, 3h i 3i ww. ustawy wynika, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych jest obowiązany do weryfikacji dalszego prawa do świadczenia wychowawczego, w szczególności na podstawie danych dostępnych z rejestrów publicznych, w tym z rejestru, o którym mowa w art. 3 ust. 3, i z rejestru PESEL (ust.3i). Wypłata świadczenia wychowawczego podlega wstrzymaniu, jeżeli otrzymujący te świadczenia obywatel Ukrainy przebywający na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, którego pobyt na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest uznawany za legalny na podstawie art. 2 ust. 1, lub dziecko, na które przysługuje świadczenie, wyjedzie z terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (ust. 3g). W przypadku gdy osoba, o której mowa w ust. 3g, wjedzie na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, świadczenie wychowawcze wypłaca się od miesiąca, w którym wstrzymano ich wypłatę, o ile są spełnione warunki uprawniające do tego świadczenia(ust. 3h).

Z powołanych regulacji wynika, że ZUS ma obowiązek weryfikacji zasadności wywnioskowania o przyznanie świadczenia przez obywatela Ukrainy, o którym mowa w art. 2 ust. 1 ustawy o pomocy oraz kontroli dalszego pobierania świadczenia. W obu przypadkach organ jest uprawniony do korzystania z rejestru prowadzonego przez Komendanta Głównego Straży Granicznej (zawierającego m.in. informacje o dacie wjazdu i wyjazdów z terytorium RP) oraz rejestru PESEL (w zawierającego informację o statusie cudzoziemca - UKR).

Jednakże powyższe nie oznacza, iż w sytuacji ewentualnych błędów w systemie teleinformatycznym, a które wynikają z innych dokumentów organ ma powstrzymać się od jakichkolwiek czynności mających na celu weryfikację uprawnienia obywatela Ukrainy do świadczenia wychowawczego. W ocenie Sądu nie można uznać, iż przepisy ustawy o pomocy czy też ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci ograniczają w tym zakresie postępowanie dowodowe wyłącznie do rejestru prowadzonego przez Komendanta Głównego Straży Granicznej. Przepis uzależnia przyznanie świadczenia od legalności pobytu, a nie od kwestii dokonania adnotacji o powyższym w rejestrze.

Sąd miał przy tym na uwadze, iż zgodnie z art. 26 ust. 3 ustawy o pomocy prawo do świadczenia wychowawczego "ustala się, począwszy od miesiąca, w którym wpłynął wniosek, nie wcześniej niż od miesiąca, w którym obywatel ten został wpisany do rejestru, o którym mowa w art. 3 ust. 3", to jednakże należy pamiętać, że zasadą jest, że wjazd obywatela Ukrainy jest rejestrowany przez komendanta placówki Straży Granicznej podczas kontroli granicznej.

Wobec powyższego niewątpliwie omawiany rejestr stanowi dowód legalnego pobytu w Polsce jak również pozwala na określenie daty początkowej świadczenia, to jednakże nie może prowadzić do uznania, że jest to wyłączny dopuszczalny dowód w sprawie jak oczekuje tego organ. W sytuacji gdy organ dysponuje wiarygodną informacją o statusie wnioskodawcy pochodzącą od uprawnionego od tego organu, to nie może oczekiwać od wnioskodawcy, że ten, pomimo licznych pism, spowoduje zaktualizowanie wpisu w rejestrze. Na gruncie niniejszej sprawy, o czym świadczą pisma załączone do skargi, jak również znajdujące się w aktach sprawy, Straż Graniczna wielokrotnie informowała Skarżącą o dokonaniu aktualizacji danych w rejestrze. Tym samym organ obowiązany do prowadzenia rejestru potwierdzał, iż Skarżąca wraz z dziećmi przybyła do Polski w związku z działaniami wojennymi.

Ponadto odnosząc się do argumentacji odpowiedzi na skargę wskazać należy, iż nie jest wątpliwe, że kwestia statutu jest istotna przy rozpoznawaniu wniosku obywatela Ukrainy o świadczenie wychowawcze. Jednakże sam ten fakt nie może prowadzić do uznania, że w sprawie postępowanie nie było prowadzone przewlekle. Dla oceny tej istotne znaczenie mają wyłącznie fakty jakie działania i w jakich odstępach czasu organ podejmował celem załatwienia sprawy.

Warto w tym miejscu zaznaczyć, iż wniosek Skarżącej o przyznanie świadczenia wychowawczego został złożony dnia 22 lutego 2023 r., a do wniosku tego Skarżąca załączyła zaświadczenia z rejestru PESEL o posiadanym numerze PESEL oraz statusie UKR.

W toku postępowania Skarżąca składała pisma z prośbą o rozpoznanie sprawy tj. 24 lutego 2023 r., 25 kwietnia 2023 r., 18 maja 2023 r.

Do pisma z dnia 18 maja 2023 r. Skarżąca załączyła dodatkowo wydruk wiadomości od Komendanta Placówki Straży Granicznej o uzupełnieniu danych w rejestrze.

Pomimo powyższej korespondencji organ dopiero dnia 13 czerwca 2023 r. tj. po upływie prawie 3 miesięcy od dnia złożenia wniosku podjął jakiekolwiek działania w sprawie. Pismem z dnia 13 czerwca 2023 r. organ poinformował Skarżącą, że w dniu 6 sierpnia 2022 r. nie został odnotowany przez Komendanta Głównego Straży Granicznej jako przyjazd obywatela Ukrainy w związku z działaniami wojennymi prosząc jednocześnie o wyjaśnienie ww. niezgodności.

Już sam fakt podjęcia działań po tak długim czasie od dnia wpływu wniosku świadczy o opieszałym działaniu organu .

W pismach z dnia 18 czerwca 2023 r. i 13 lipca 2023 r. Skarżąca oświadczyła, że jej dzieci posiadają status UKR.

Organ pomimo powyższego w dniu 21 lipca 2023 r. ponownie wskazał, iż ponowny przyjazd nie został odnotowany przez Komendanta Głównego Straży Granicznej jako przyjazd obywatela Ukrainy w związku z działaniami wojennymi. Organ poprosił o wyjaśnienie wątpliwości poprzez skontaktowanie się z jednostką Straży Granicznej. Natomiast w piśmie z dnia 26 września 2023 r. organ ponownie wskazał na ww. niezgodność z prośbą o jej wyjaśnienie w Najbliższym Urzędzie Miejskim/Urzędzie Gminy w sprawie statusu "UKR".

W piśmie z dnia 17 października 2023 r. Skarżąca wniosła o wypłacanie jej świadczenia oświadczając w jakich okresach dochodziło do przekroczenia granicy.

Warto w tym miejscu wskazać, iż w świetle zarzutów skargi w dniu 19 października 2023 r. odbyło się potkanie w której uczestniczyli zarówno przedstawiciele ZUS jak i Straży Granicznej i na którym to wyjaśniano kwestię statusu Skarżącej i jej dzieci. Okoliczność, iż powyższe spotkanie miało miejsce nie jest kwestionowane przez organ w odpowiedzi na skargę.

Ponadto w dniu 28 listopada 2023 r. organ sporządził wydruk z rejestru pisma Komendanta Państwowej Straży Granicznej adresowanego do Skarżącej o uzupełnieniu danych.

Pomimo powyższego organ ponownie pismem z dnia 2 listopada 2023 r. wskazał na brak odnotowania przyjazdu jako związanego z działaniami wojennymi i wezwał do skontaktowania się z Komendantem Straży Granicznej, co organ powtórzył również w piśmie z dnia 12 grudnia 2023 r.

Następnie dopiero dnia 21 lutego 2024 r., i co istotne prawie po upływie roku od dnia złożenia wniosku przyznano Skarżącej wnioskowane świadczenie.

Taki przebieg czynności organu sprowadzający się wyłącznie do sprawdzania danych rejestrze i wymagania od Skarżącej podjęcia działań celem jego uzupełnienia w sytuacji gdy Skarżąca w toku postępowania przedkładała zaświadczenia z Urzędu o posiadanym statusie "UKR" świadczą o opieszałym działaniu organu. Warto w tym miejscu podkreślić, że organ miał informację ze straży granicznej o czym świadczy sporządzony przez niego wydruk o uzupełnieniu danych. Z tych też względów winien on kontaktować się również z Komendantem Głównym Straży Granicznej celem wyjaśnienia zaistniałych wątpliwości, a nie wyłącznie oczekiwać na działania Skarżącej.

Sąd nie kwestionuje, iż obywatel Ukrainy przekraczając granicę winien dbać aby jego wjazd został odnotowany w rejestrze, a w razie braku złożyć stosowny wniosek (zob. art. 3 ust. 1 ustawy o pomocy "W przypadku gdy wjazd obywatela Ukrainy, o którym mowa w art. 1 ust. 1, na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej nie został zarejestrowany przez komendanta placówki Straży Granicznej podczas kontroli granicznej lub nastąpił przez granicę, na której nie jest prowadzona kontrola graniczna osób przekraczających tę granicę, Komendant Główny Straży Granicznej rejestruje pobyt obywatela Ukrainy na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, na jego wniosek").

Jednakże w niniejszej sprawie Skarżąca powyższego obowiązku dopełniła oraz co istotne w toku postępowania podejmowała działania celem odnotowania prawidłowych danych uzyskując od Komendanta Głównego Straży Granicznej informację o uzupełnieniu czy też prawidłowości danych. Natomiast sam fakt, iż organowi dane te się nie ukazywały nie może prowadzić do wniosku, że organ nie ma obowiązku podjęcia stosownych działań. W tym miejscu warto wskazać, iż ani ustawa o pomocy czy też ustawa o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci nie wprowadza ograniczenia w możliwości prowadzenia postępowania dowodowego na okoliczność legalności pobytu Skarżącej w Polsce.

Mając powyższe na uwadze Sąd uznał, iż z zebranego w sprawie materiału dowodowego w sposób niebudzący wątpliwości wynika, że organ dopuścil się przewlekłego prowadzenia postępowania.

Zgodnie z art. 149 § 1 p.p.s.a. sąd, uwzględniając skargę na bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania przez organy w sprawach określonych w art. 3 § 2 pkt 1-4 albo na przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach określonych w art. 3 § 2 pkt 4a:

1) zobowiązuje organ do wydania w określonym terminie aktu, interpretacji albo do dokonania czynności;

2) zobowiązuje organ do stwierdzenia albo uznania uprawnienia lub obowiązku wynikających z przepisów prawa;

3) stwierdza, że organ dopuścił się bezczynności lub przewlekłego prowadzenia postępowania.

Jednocześnie sąd stwierdza, czy bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania przez organ miały miejsce z rażącym naruszeniem prawa (art. 149 § 1a p.p.s.a.). Sąd, w przypadku, o którym mowa w § 1 pkt 1 i 2, może ponadto orzec o istnieniu lub nieistnieniu uprawnienia lub obowiązku, jeżeli pozwala na to charakter sprawy oraz niebudzące uzasadnionych wątpliwości okoliczności jej stanu faktycznego i prawnego (art. 149 § 1b p.p.s.a.). Sąd, w przypadku, o którym mowa w § 1, może ponadto orzec z urzędu albo na wniosek strony o wymierzeniu organowi grzywny w wysokości określonej w art. 154 § 6 lub przyznać od organu na rzecz skarżącego sumę pieniężną do wysokości połowy kwoty określonej w art. 154 § 6 (art. 149 § 2 p.p.s.a.).

W konsekwencji Sąd stwierdził fakt przewlekłości organu w przedmiotowej sprawie, orzekając w tym zakresie na podstawie art. 149 § 1 pkt 3 p.p.s.a. (pkt 2 sentencji wyroku). Z uwagi na to, że ostatecznie w niniejszej sprawie świadczenie zostało przyznane i wypłacone Sąd – działając na podstawie art. 161 § 1 pkt 3 w zw. z art. 149 § 1 pkt 1 P.p.s.a. – umorzył postępowanie sądowe w zakresie zobowiązania organu do załatwienia Wniosku Skarżącej , o czym orzeczono jak w pkt I sentencji.

Sąd zarazem uznał, że stwierdzona przewlekłość Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (stan zawinionej zwłoki w załatwieniu sprawy) nie miała miejsca z rażącym naruszeniem prawa.

Ustawodawca nie zdefiniował wprawdzie, kiedy taka sytuacja zachodzi, jednak sąd podziela pogląd, zgodnie z którym prawo takiej kwalifikacji bezczynności lub przewlekłości zostało również pozostawione uznaniu składu orzekającego. Uznanie to cechuje w tym przypadku brak sztywnych ram wartościowania i opiera się na analizie całokształtu okoliczności sprawy, przy uwzględnieniu pewnych wskazań ustawowych, zasad doświadczenia życiowego i zawodowego (por. np. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 marca 2018 r., sygn. akt I OSK 2424/16, Baza NSA). W orzecznictwie wskazuje się, że rażącym naruszeniem prawa, w rozumieniu art. 149 § 1a p.p.s.a., pozostaje stan, w którym bez żadnej wątpliwości i wahań można powiedzieć, bez potrzeby odwoływania się do szczegółowej oceny okoliczności sprawy, że naruszono prawo w sposób oczywisty (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 21 czerwca 2012 r., sygn. akt I OSK 675/12, Baza NSA). Oceniając, czy naruszenie prawa jest rażące, należy uwzględnić nie tylko proste zestawienie terminów rozpoczęcia postępowania i jego zakończenia, względnie braku zakończenia, lecz także warunkowane okolicznościami materialnoprawnymi sprawy czynności, jakie powinien podjąć organ, dążąc do merytorycznego rozstrzygnięcia konkretnej sprawy. Taka kwalifikacja będzie więc zasadna wtedy, gdy bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania są oczywiste i nie dają się pogodzić z regułami demokratycznego państwa prawa. Za taką oceną może przemawiać m.in. zbyt długi czas prowadzenia sprawy, niemający uzasadnienia ani w stopniu jej skomplikowania, ani w konieczności prowadzenia szerokiego postępowania dowodowego (por. np. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 13 stycznia 2016 r., sygn. akt I OSK 2234/15, Baza NSA).

W rozstrzyganej sprawie sąd uznał, że badana na dzień wniesienia skargi przewlekłość organu nie wynikała z celowego działania organu, a była zawiniona przez wadliwe działanie rejestru prowadzonego przez Komendanta Głównego Straży Granicznej.

Odnosząc się natomiast do wniosku o zasądzenie kwot zaległych wypłat z tytułu świadczenia wychowawczego wskazać należy, iż Sąd nie ma takiej kompetencji.

W konsekwencji w tej części Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a., skargę oddalił (pkt 4 sentencji wyroku).