Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt IV SA/Po 793/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2024-11-27 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6321 Zasiłki stałe
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Wojciech Rowiński Sędzia WSA Monika Świerczak Asesor sądowy WSA Jacek Rejman (spr.) Protokolant sekr. sąd. Iwona Maciak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 listopada 2024 r. sprawy ze skargi A. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 23 lipca 2024 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia spłaty nienależnie pobranych świadczeń oddala skargę w całości.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 23 lipca 2024 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej również: Kolegium; organ II instancji; organ odwoławczy), w wyniku rozpatrzenia odwołania A. W. (dalej również: wnioskodawczyni; skarżąca; strona), na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2024 r., poz. 572) - dalej: k.p.a. oraz art. 98 i art. 104 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. z 2023 r., poz. 901 ze zm.) - dalej: u.p.s., utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta P. (dalej również: Prezydent Miasta; organ I instancji) z dnia 30 kwietnia 2024 r nr [...], wydaną w przedmiocie odmowy umorzenia spłaty nienależnie pobranych świadczeń.

Decyzje te zostały wydane w następujących okolicznościach sprawy.

Decyzją z dnia 29 stycznia 2021 r. nr [...] Prezydent Miasta P. uznał pobrany przez A. W. zasiłek stały za okresy wskazane w tej decyzji, w łącznej wysokości [...] zł, za nienależnie pobrane świadczenie. Następnie, z uwagi na brak możliwości finansowych rodziny wnioskodawczyni do zwrotu przedmiotowych świadczeń w formie jednorazowej wpłaty, Prezydent Miasta decyzją z dnia 25 lutego 2022 r. nr [...] udzielił skarżącej ulgi w tym zobowiązaniu, ustalając spłatę należności w formie 75 rat.

W dniu 16 listopada 2023 r. A. W., w nawiązaniu do wniosku z dnia 9 listopada 2022 r., wystąpiła do tego organu z wnioskiem o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń z tytułu wypłaconych zasiłków.

Decyzją z dnia 30 kwietnia 2024 r. Prezydent Miasta P. odmówił A. W. "umorzenia spłaty nienależnie pobranych świadczeń w łącznej wysokości [...] zł".

W uzasadnieniu tej decyzji organ wyjaśnił, że na podstawie decyzji z dnia 25 lutego 2022 r., uwzględniając możliwości finansowe rodziny wnioskodawczyni, ustalona w decyzji z dnia 29 stycznia 2021 r. kwota nienależnie pobranych świadczeń została rozłożona na dogodne raty.

Na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego, w tym wywiadu środowiskowego zaktualizowanego w dniu 20 marca 2024 r., organ I instancji ustalił, że: wnioskodawczyni prowadzi dwuosobowe gospodarstwo domowe wraz z mężem T. W.. T. W. uzyskuje świadczenie rentowe z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w wysokości [...] zł, które jest obciążone zajęciem komorniczym w wysokości [...] zł; wnioskodawczyni zatrudniona jest na [...] etatu (wynagrodzenie z tytułu zatrudnienia wynosi [...] zł); łączny dochód rodziny z uwzględnieniem kwoty przyznanego dodatku mieszkaniowego w wysokości [...] zł, wynosi [...] zł, a faktycznie rodzina dysponuje kwotą [...]zł; wysokość miesięcznych wydatków, jakie rodzina podała podczas wywiadu wynosi [...] zł, a kształtuje się następująco: czynsz [...] zł - opłacony, prąd [...] zł - opłacony, telefony [...] zł - opłacone, TV [...] zł - opłacone, leki [...] zł - wykupione, ubezpieczenie T. W. [...] zł - opłacone. Organ I instancji stwierdził, że "z realnych dochodów wynika dysproporcja między dochodem a wydatkami rodziny". Zauważył też, że podczas wywiadu T. W. podał, że nadpłacali rachunki zanim A. W. straciła pracę na pełen etat.

Powołując się na art. 2 ust. 1 oraz art. 104 ust. 4 u.p.s., organ I instancji uznał, że w sytuacji, w jakiej znajduje się rodzina wnioskodawczyni, nie zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności, które przemawiałyby za umorzeniem spłaty nienależnie pobranych świadczeń. Ponadto zaznaczył, że rodzina zamiast spłacać nienależnie pobrane świadczenia nadpłacała rachunki.

W odwołaniu od powyższej decyzji A. W. podniosła, że od stycznia bieżącego roku pracuje na [...] etatu i otrzymuje wynagrodzenie w wysokości [...] zł, natomiast jej mąż uprawniony jest do renty chorobowej z ZUS w wysokości [...] zł, które to świadczenie jest obciążone zajęciem komorniczym w wysokości [...] zł. Skarżąca stwierdziła, że do dyspozycji pozostaje im dochód w wysokości [...] zł, a oboje z mężem są osobami niepełnosprawnymi. Podniosła, że od początku 2024 r. ich wydatki zostały w znacznym stopniu ograniczone, a mąż zrezygnował z ubezpieczenia indywidualnego w kwocie [...]zł miesięcznie. Strona zarzuciła, że organ I instancji błędnie ustalił, iż występuje dysproporcja między realnym dochodem a wydatkami rodziny. Dodała, że wywiad przeprowadzony został w grudniu 2023 r., a więc w czasie trwania umowy o pracę na pełen etat do 31 grudnia 2023 r.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze, motywując swoje rozstrzygnięcie, w uzasadnieniu decyzji z dnia 23 lipca 2024 r. przedstawiło przebieg postępowania i ustalony stan faktyczny.

Kolegium wyjaśniło, że zgodnie z art. 98 u.p.s. świadczenia nienależnie pobrane podlegają zwrotowi od osoby lub rodziny korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej, niezależnie od dochodu rodziny, zarazem wskazując, że zgodnie z powyższym przepisem art. 104 ust. 4 stosuje się odpowiednio.

Organ II instancji stwierdził, że z akt sprawy wynika, iż Prezydent Miasta P. decyzją z dnia 29 stycznia 2021 r. nr [...] uznał pobrane przez A. W. świadczenia w formie zasiłku stałego w okresie od 1 lutego 2017 r. do 31 grudnia 2017 r. oraz od 1 sierpnia 2018 r. do 28 lutego 2019 r. za nienależnie pobrane świadczenie w łącznej wysokości [...] zł. Następnie, uwzględniając sytuację dochodową rodziny oraz opinię pracownika socjalnego, organ I instancji nienależnie pobrane świadczenia rozłożył na raty decyzją z dnia 25 lutego 2022 r. nr [...] Przedmiotowe decyzje są ostateczne.

Kolegium wskazało też na to, że A. W., powołując się na trudną sytuację finansową rodziny, wystąpiła o umorzenie zadłużenia z tytułu nienależnie pobranych świadczeń z pomocy społecznej. Wnioskodawczyni i jej mąż są osobami niepełnosprawnymi, a z uzyskiwanych dochodów z uwagi na rosnące koszty utrzymania nie są w stanie spłacać dalszych rat w całości.

W ocenie organu II instancji, organ I instancji prawidłowo ustalił sytuację materialną i zdrowotną rodziny wnioskodawczyni; w wystarczającym stopniu przeprowadził postępowanie i na podstawie dokonanych ustaleń ocenił, że w jej sytuacji nie występuje przypadek szczególnie uzasadnionych okoliczności. Organ odwoławczy podzielił stanowisko organu I instancji dotyczące oceny, że w sprawie nie zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji wnioskodawczyni, które przemawiałyby za umorzeniem nienależnie pobranych świadczeń z pomocy społecznej.

Kolegium wskazało na to, że w rozpoznawanej sprawie skarżąca podkreślała, że z powodu trudnej sytuacji dochodowej wynikającej przede wszystkim z utraty zatrudnienia w pełnym wymiarze czasu pracy i podjęcia zatrudnienia w wymiarze [...] etatu, a także z powodu niskich dochodów i obciążenia zajęciem komorniczym, nie jest w stanie spłacić należności. Organ II instancji stwierdził w tym względzie, że trudna sytuacja materialna i zdrowotna wnioskodawcy nie zwalnia z obowiązku zwrotu świadczenia, a dopiero szczególnie uzasadniony przypadek. Szczególnie uzasadniony przypadek to przede wszystkim taka sytuacja osoby samotnie gospodarującej lub rodziny, która istotnie i dotkliwie wpływa na ich sytuację, a wynika np. ze zdarzeń nadzwyczajnych, nagłej choroby. Organ podkreślił, że nawet ustalenie zachodzenia szczególnie uzasadnionych okoliczności nie zobowiązuje organu do umorzenia nienależnie pobranych świadczeń. Wystąpienie takiej przesłanki umożliwia jedynie organowi udzielenie takiego wsparcia, ale nie nakłada na organ obowiązku przychylenia się do wniosku o umorzenie należności.

Kolegium podniosło, że z akt sprawy wynika, iż sytuacja materialna rodziny wnioskodawczyni nie jest łatwa, to jednak biorąc pod uwagę uzyskiwane dochody, strona ma możliwość spłaty zobowiązania w ustalonych przez organ ratach. Organ II instancji stwierdził, że zajęcie komornicze świadczenia rentowego małżonka skarżącej z pewnością istotnie wpływa na sytuację dochodową rodziny, ale nie może być uwzględnione przy ustalaniu sytuacji dochodowej rodziny. Nieuregulowane zobowiązania nie mogą być bowiem uprzywilejowane wobec nienależnie pobranych świadczeń z pomocy społecznej. Organ odwoławczy stwierdził, że zajęcie komornicze ma bezpośredni wpływ na wysokość faktycznie otrzymywanego świadczenia, jednak pozostaje bez wpływu na ocenę możliwości finansowych rodziny. W jego ocenie, nie do zaakceptowania jest także sytuacja, że rodzina skarżącej zamiast spłacać należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń z pomocy społecznej, nadpłacała rachunki, co też dowodzi, że rodzina dysponowała dochodem umożliwiającym spłatę zobowiązań w formie ustalonych rat.

Odnosząc się do zarzutów zawartych w odwołaniu, Kolegium wyjaśniło, że organ I instancji prawidłowo ustalił sytuację dochodową rodziny, uwzględniając przy tym zmianę sytuacji dochodowej spowodowaną utratą zatrudnienia w pełnym wymiarze czasu pracy. Organ II instancji zwrócił uwagę na to, że najpierw przeprowadzono wywiad środowiskowy w dniu 4 grudnia 2023 r., w wyniku czego ustalono, iż rodzina wnioskodawczyni w porównaniu do okresu, gdy rozpatrywano pierwotnie złożony [w 2021 r. - uw. wł. Sądu] wniosek o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń dysponuje wyższym dochodem o [...] zł. Uwzględniając natomiast zmianę sytuacji dochodowej na skutek utraty zatrudnienia w pełnym wymiarze czasu pracy, organ I instancji w dniu 20 marca 2024 r. ponownie zweryfikował sytuację dochodową rodziny podczas przeprowadzonego wywiadu środowiskowego. Kolegium wyjaśniło, że to na tej podstawie organ ustalił, że łączny dochód rodziny wynosi miesięcznie [...] zł, a w przeliczeniu na osobę [...] zł. Źródłem utrzymania rodziny jest renta ZUS męża skarżącej w wysokości [...] zł, wynagrodzenie z tytułu pracy odwołującej w wysokości [...] zł, dodatek mieszkaniowy w wysokości [...] zł, przy czym świadczenie rentowe męża strony obciążone jest zajęciem komorniczym w wysokości [...] zł, co oznacza, że do dyspozycji rodziny pozostaje kwota [...]zł. Natomiast stałe wydatki rodziny kształtują się na poziomie [...] zł (czynsz, prąd, TV, internet, telefony, leki, ubezpieczenie). Ponadto organ II instancji stwierdził, że z ustaleń organu wynika, iż realne dochody podane przez rodzinę wskazują na dysproporcję między dochodami a wydatkami rodziny.

W skardze z dnia 27 września 2024 r. na powyższą decyzję odwoławczą A. W. zarzuciła naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię i jego niewłaściwe zastosowanie. Podniosła, że organy administracji orzekają według stanu faktycznego i prawnego istniejącego w dacie wydawania decyzji, a obowiązek ten dotyczy również organu drugiej instancji, zaś niezrealizowanie tego obowiązku łączy się z uchybieniem zasadzie prawdy obiektywnej, tj. art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. Ponadto zarzuciła naruszenie art. 10 § 1 k.p.a. poprzez niezawiadomienie strony o zebraniu materiału dowodowego i możliwości składania wniosków.

Przy tak sformułowanych i umotywowanych zarzutach, strona wniosła o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji.

Kolegium, odpowiadając na skargę stwierdziło, że nie znalazło podstaw do zmiany swojej decyzji i uważa, że skarga nie może być uwzględniona. Zdaniem organu II instancji, skarżąca nie podniosła żadnych argumentów, które mogłyby wpłynąć na zmianę decyzji. Odnosząc się do zarzutów zawartych w skardze, Kolegium zauważyło, że wprawdzie nie zapewniło stronie czynnego udziału w postępowaniu, jednakże uchybienie to pozostaje bez wpływu na treść rozstrzygnięcia. Podnosząc, że brak jest podstaw do uwzględnienia skargi, organ odwoławczy stwierdził, że podtrzymuje w pełni stanowisko wyrażone w uzasadnieniu decyzji z dnia 23 lipca 2024 r.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje.

Zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r., poz. 935) - dalej: p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Oznacza to, że bierze pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze - w granicach sprawy, wyznaczonych przede wszystkim rodzajem i treścią zaskarżonego aktu.

W wyniku przeprowadzenia tak rozumianej kontroli Sąd uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Przedmiotem kontroli sądowej w niniejszej sprawie była decyzja Kolegium utrzymująca w mocy decyzję organu I instancji w przedmiocie odmowy umorzenia A. W. należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń z pomocy społecznej w łącznej kwocie [...]zł.

W tym miejscu Sąd wyjaśnia, że istotnie – Kolegium nie dopełniło przed rozstrzygnięciem sprawy obowiązku, o którym mowa w art. 10 § 1 k.p.a. Przepis ten stanowi, organy administracji publicznej obowiązane są zapewnić stronom czynny udział w każdym stadium postępowania, a przed wydaniem decyzji umożliwić im wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań. Z uwagi na wyrażoną w art. 15 k.p.a. zasadę dwuinstancyjności postępowania administracyjnego rozstrzygnięcie organu drugiej instancji jest takim samym aktem stosowania prawa, jak rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji, a działanie organu drugiej instancji nie ma charakteru wyłącznie kontrolnego, lecz jest działaniem merytorycznym, równoważnym działaniu organu pierwszej instancji (por. np. wyrok NSA z dnia 30 października 2019 r. sygn. akt II OSK 3040/17, dostępny w Internecie: http://orzeczenia.nsa.gov.pl - i powołane tam orzecznictwo). Rozstrzygnięciu organu odwoławczego należy zatem stawiać wszystkie wymagania wynikające z powyżej przywołanych przepisów, jak konieczność respektowania zasady legalizmu i prawdy obiektywnej (art. 6 i art. 7 k.p.a.), zasady prowadzenia postępowania w sposób wzbudzający zaufanie do władzy publicznej (art. 8 k.p.a.), zasad należytego informowania stron i przekonywania, tj. wyjaśniania przesłanek podjętych rozstrzygnięć (art. 9, art. 10 i art. 11 k.p.a.), z którymi wiążą się wymogi w zakresie prowadzenia postępowania dowodowego i motywowania stanowiska organu (art. 77 § 1 i art. 80 oraz art. 107 § 3 k.p.a.

Niemniej jednak nie stanowi podstawy do uchylenia decyzji sam brak zawiadomienia strony o toczącym się postępowaniu administracyjnym w sytuacji, gdy jej czynny udział i tak nie mógłby doprowadzić do wydania rozstrzygnięcia odmiennego niż to wydane bez jej aktywnego uczestnictwa. W tak przedstawionej sytuacji, uchylenie decyzji z uwagi na naruszenie art. 10 § 1 k.p.a. nie będzie miało racjonalnych podstaw i mogłoby prowadzić do przewlekłości postępowania. Zarzut naruszenia art. 10 § 1 k.p.a. przez niezawiadomienie strony o zebraniu materiału dowodowego i możliwości składania wniosków może odnieść skutek wówczas, gdy stawiająca go strona wykaże, że zarzucane uchybienie uniemożliwiło jej dokonanie konkretnych czynności procesowych (patrz: wyrok NSA z dnia 9 lipca 2024 r. sygn. akt III OSK 2619/22, dostępny jw.). Ponadto, strona skarżąca, powołując się na zaniedbania organu w zakresie wykonywania obowiązków informacyjnych w toku postępowania, powinna wykazać, jakiej konkretnie czynności z tego powodu nie dokonała, jakich argumentów nie podniosła i jak wpłynęło to na wynik sprawy (tak np. NSA w wyroku z dnia 28 lutego 2024 r. sygn. akt II OSK 2488/22, dostępnym jw.).

Trzeba podkreślić, że organ odwoławczy nie prowadził dodatkowego postępowania dowodowego i nie zgromadził żadnych nowych dokumentów w sprawie. Zarzut naruszenia postanowień art. 10 § 1 k.p.a. przez niezawiadomienie strony o zebraniu materiału dowodowego oraz możliwości wypowiedzenia się, co do tego i składania wniosków może odnieść skutek wówczas, gdy stawiająca go strona wykaże, że zarzucane uchybienie uniemożliwiło jej dokonanie konkretnych czynności procesowych, które mogły mieć wpływ na treść rozstrzygnięcia. Ponadto na stronie stawiającej zarzut spoczywa ciężar wykazania istnienia związku przyczynowego między naruszeniem przepisów postępowania a wynikiem sprawy. Takie stanowisko judykatura prezentuje konsekwentnie także i w innych orzeczeniach (patrz: wyrok NSA z dnia 11 sierpnia 2017 r. sygn. akt I OSK 1539/16, dostępny jw. - i powołane tam stanowisko orzecznictwa i piśmiennictwa). W szczególności należy to odnieść do ewentualnych uchybień organu odwoławczego, jeżeli organ taki, orzekając w drugiej instancji, nie prowadził postępowania dowodowego (patrz: wyrok NSA z dnia 22 stycznia 2008 r. sygn. akt II OSK 1904/2006, dostępny jw.).

Skarżąca w żadnej mierze nie wykazała, jakie nowe dowodowy (dokumenty) i okoliczności, istotne dla rozstrzygnięcia sprawy, powołałaby w postępowaniu na etapie odwoławczym, gdyby organ II instancji przed rozstrzygnięciem sprawy decyzją ostateczną zawiadomił stronę w trybie art. 10 § 1 k.p.a. Sąd podkreśla, że wszystkie istotne dla rozstrzygnięcia sprawy dowody zostały zgromadzane przez organ I instancji, który w toku postępowania kierował do strony odpowiednie zawiadomienia, w tym również (do jej wiadomości) pismo z dnia 19 czerwca 2024 r. o przekazaniu odwołania z aktami sprawy do organu II instancji.

Stąd też zarzut naruszenia art. 10 § 1 k.p.a. nie mógł skutecznie podważyć prawidłowości zaskarżonej decyzji. Jakkolwiek po stronie organu II instancji doszło do uchybienia w tym zakresie, to stwierdzone naruszenie nie mogło mieć istotnego wpływu na wynik sprawy, jak tego wymaga art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a.

W następnej kolejności Sąd stwierdza, że stan faktyczny, w tym konkretnie sytuacja dochodowa, majątkowa, rodzinna i zdrowotna skarżącej A. W. oraz jej męża, został ustalony w sposób wyczerpujący i prawidłowy (korespondujący z dowodami i innymi materiałami zgromadzonymi w aktach postępowania administracyjnego). Skarżąca wprawdzie podnosi zarzut naruszenia art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. w celu podważenia ustaleń faktycznych, twierdząc, że organy administracji orzekają według stanu faktycznego i prawnego istniejącego w dacie wydawania decyzji, a obowiązek ten dotyczy również organu drugiej instancji, jednakże organ odwoławczy przepisów tych nie naruszył. Organ ten rozstrzygał, opierając się na zgromadzonym dotychczas materiale dowodowym, jak i odniósł się do zarzutów odwołania, a zatem z uwzględnieniem obowiązku wypowiedzenia się co do twierdzeń strony skarżącej. Poza tym, jak już wspomniano, materiał dowodowy został zabrany w sposób wyczerpujący i następnie poddany odpowiedniej ocenie organu.

Co się jeszcze tyczy oceny zrealizowania przez organ obowiązku rozstrzygnięcia sprawy w zgodzie z zasadą prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.), ten aspekt sprawy łączy się z zarzutem naruszenia przepisów prawa materialnego.

W niniejszej sprawie należy przede wszystkim przypomnieć, że zgodnie z art. 98 u.p.s. (aktualnie: Dz.U. z 2024 r., poz. 1283 ze zm.) świadczenia nienależnie pobrane podlegają zwrotowi od osoby lub rodziny korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej, niezależnie od dochodu rodziny. Art. 104 ust. 4 stosuje się odpowiednio.

Przepis art. 98 u.p.s. dotyczy oczywiście tylko przesłanek zwrotu świadczeń, a nie umorzenia należności przydających do zwrotu, jednak wynika z niego określona dyrektywa. Otóż, świadczenia nienależnie pobrane należy zwracać i nie warunkuje się tego sytuacją dochodową rodziny. To z kolei prowadzi do wniosku, że chcąc skorzystać z dobrodziejstwa takiej ulgi jak umorzenie kwot należności podlegających zwrotowi, nie wystarczy powołać się na to, że zainteresowany nie dysponuje wystarczającymi środkami lub majątkiem. Umorzenie kwot przypadających do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń w takim przypadku jest dopuszczalne tylko wtedy, gdy zostaną wykazane konkretne przesłanki umorzenia z art. 104 ust. 4 u.p.s.

W myśl art. 104 ust. 4 u.p.s. w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, o których mowa w ust. 1, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty.

Jak trafnie wyjaśnił Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 24 kwietnia 2024 r. sygn. akt I OSK 3045/23 (dostępnym jw.), mechanizm, o którym mowa w art. 104 ust. 4 u.p.s., stosowany jest do opłaty już ustalonej [tu: kwoty nienależnie pobranych świadczeń - uw. wł. Sądu], przy czym obejmować może również stany faktyczne, w których okoliczności uzasadniające jego zastosowanie pojawiły się już po dacie ustalenia.

Słusznie Kolegium zauważyło, że skorzystanie z ulg z art. 104 ust. 4 u.p.s. możliwe jest tylko w wyjątkowych przypadkach. Przepis ten należy interpretować zawężająco. Wynika to z klauzuli o "przypadkach szczególnie uzasadnionych", a więc sformułowania, które należy łączyć z wystąpieniem sytuacji niestandardowych, bardzo trudnych do przezwyciężenia dla zainteresowanego czy też sytuacji, w których zagrożone dobro przedstawia znacznie większą wartość od dobra, które dozna uszczerbku w związku z koniecznością zwrotu organom należnych im kwot. W art. 104 ust. 4 u.p.s. doprecyzowano nawet, że ulg można udzielać, jeżeli kwoty konieczne do zwrotu "stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy" (por. np. wyrok NSA z dnia 17 listopada 2023 r. sygn. akt I OSK 75/22, dostępny jw.).

Jeszcze raz zatem należy podkreślić, że umorzenie należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń ma charakter wyjątkowy i zachodzi jedynie wówczas, jeżeli żądanie zwrotu stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy. Rozstrzygnięcie w przedmiocie udzielenia ulgi w zwrocie nienależnie pobranego świadczenia jest uzależnione od rozeznania przez organ sytuacji zobowiązanego do zwrotu, ciężar przeprowadzenia w tym zakresie postępowania dowodowego nie ciąży jednak wyłącznie na organie. Ze względu na zasadę z art. 4 u.p.s., w sytuacji ubiegania się o udzielenie ulgi, zobowiązany do dostarczenia organowi koniecznych danych lub co najmniej do umożliwienia organowi pozyskania tych danych w drodze wywiadu środowiskowego, jest zaś wnioskodawca (por. wyrok NSA z dnia 10 listopada 2023 r. sygn. akt I OSK 2305/21, dostępny jw.).

Przy tym, decyzje wydane na podstawie art. 104 ust. 4 u.p.s. mają charakter uznaniowy. Oznacza to, że po dokonaniu ustalenia, że strona spełnia przesłanki normatywne, od zaistnienia których uzależniona jest możliwość zastosowania instytucji z art. 104 ust. 4 u.p.s., organ nie ma obowiązku orzekać zgodnie z wnioskiem strony. Zatem nawet trudna sytuacja bytowa osoby zobowiązanej nie zwalnia z obowiązku zwrotu świadczenia, gdyż znaczny ciężar związany z wykonaniem tego obowiązku nie jest jeszcze równoznaczny ze szczególnym przypadkiem, o którym mowa w tym przepisie. Stąd też, jeżeli organy przeprowadzą prawidłowo postępowanie wyjaśniające i uargumentują w sposób przekonujący swoją decyzję wydaną w granicach przysługującego im uznania, to sąd administracyjny nie ma podstaw do zakwestionowania takiej decyzji i oceny jej słuszności (patrz np. wyroki NSA z dnia 21 lipca 2020 r. sygn. akt I OSK 3349/19 i 18 stycznia 2023 r. sygn. akt I OSK 503/22, dostępne jw.). W przypadku decyzji uznaniowych sądowa kontrola ogranicza się do tego, czy organ administracji w sposób prawidłowy przeprowadził postępowanie dowodowe i czy wyjaśnił wszystkie okoliczności sprawy, tak aby mógł podjąć rozstrzygnięcie. W przypadku tego typu decyzji poza kontrolą pozostaje już sam proces wyboru następstwa prawnego, czyli podjęcie konkretnego rozstrzygnięcia (patrz: wyrok NSA z dnia 24 kwietnia 2020 r. sygn. akt I OSK 1140/19, dostępny jw.).

Przenosząc powyższe rozważania na grunt zaskarżonej decyzji, Sąd wyjaśnia, że nie dopatrzył się w tej sprawie naruszenia granic uznania administracyjnego po stronie organów pomocowych, które w wyniku oceny sytuacji rodziny skarżącej nie stwierdziły, żeby wobec wnioskodawczyni wystąpił "przypadek szczególnie uzasadniony" w rozumieniu art. 104 ust. 4 u.p.s.

Zdaniem Sądu, sytuacja wnioskodawczyni i jej męża, tj. rodziny prowadzącej wspólne gospodarstwo domowe, została przez organy rozważona w takim kształcie, jaki był wynikiem ustaleń na podstawie materiału dowodowego, a w szczególności zaktualizowanego wywiadu środowiskowego z dnia 20 marca 2024 r. Wskazane przez organ dochody członków rodziny, w tym wynagrodzenie skarżącej z tytułu zatrudnienia w wymiarze [...] etatu ([...] zł), jak i miesięczne wydatki rodziny stanowiły okoliczności oparte właśnie na takich aktualnych ustaleniach. Zarzuty odwołania i skargi, odnoszące się do danych z wywiadu z grudnia 2023 r., były w tym zakresie całkowicie chybione. Porównanie miesięcznych dochodów w wysokości [...] zł – po uwzględnieniu obciążenia świadczenia rentowego T. W. zajęciem komorniczym w wysokości [...] zł – i bieżących wydatków rodziny skarżącej, które wynosiły [...] zł, a nie uwzględniały w ogóle kosztów wyżywienia ani podstawowych środków czystości, jednoznacznie wskazywało na niewyjaśnioną przez wnioskodawczynię dysproporcję deklarowanych dochodów i miesięcznych wydatków o charakterze stałym. Wydatki "stałe" przekraczały miesięczny dochód, którym dysponowała rodzina wnioskodawczyni. Przy tym strona nie ujawniła żadnych innych środków finansowych, które pozostawałyby do dyspozycji rodziny, ani też nie wykazała, że korzysta z pomocy instytucjonalnej lub ze strony osób trzecich.

Należy podkreślić, że sytuacja zdrowotna (stan zdrowia, w tym schorzenia obydwojga małżonków) oraz materialna (w tym warunki bytowe, miesięczne dochody i wydatki) członków rodziny wnioskodawczyni została przez organy prawidłowo ustalona, uwzględniona i rozpatrzona na gruncie przepisu art. 104 ust. 4 u.p.s. Rozstrzygnięcie sprawy natomiast nastąpiło w granicach w ramach przysługującego organom uznania administracyjnego. Poza tym Kolegium rozpatrzyło sprawę w drugiej instancji w jej całokształcie, odnosząc się również do zarzutów odwołania. W sprawie nie miało miejsca naruszenie wyżej przywołanych przepisów postępowania, w tym art. 7 i art. 77 § 1 oraz art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a.

Trudno również uznać za w pełni wiarygodne zawarte w odwołaniu twierdzenia strony o znacznym ograniczeniu wydatków już od początku 2024 r., skoro jeszcze w wywiadzie rodzinnym z dnia 20 marca 2024 r. były wskazywane wyższe wydatki rodziny – takie, jak właśnie przyjęły organy rozstrzygające sprawę. Podjęta na etapie postępowania odwoławczego próba zwalczania tezy organu I instancji o zachodzeniu "dysproporcji" pomiędzy dochodami a wydatkami rodziny okazała się zatem nieskuteczna. Poza tym, nawet domniemane ograniczenie wydatków do wskazywanej w odwołaniu wysokości nie mogłoby w prosty sposób wymóc na organie przyznania przedmiotowej ulgi, skoro rozstrzygnięcie w tym przedmiocie pozostawione zostało uznaniu organu. Nie przekreślało to bowiem w żaden sposób wniosków organu, że sytuacja rodziny skarżącej, jakkolwiek trudna, to nie wykazuje cech "przypadku szczególnie uzasadnionego", a zatem sytuacji nadzwyczajnej, która uzasadniałaby odstąpienie od reguły z art. 98 u.p.s. i umorzenie należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń z pomocy społecznej.

Warto jeszcze dodać – czego jednakże organy finalnie w swoich decyzjach nie wykazywały jako odrębnej okoliczności – że w wywiadzie środowiskowym z dnia 20 marca 2024 r. nie tylko odnotowano oświadczenie o nadpłacaniu przez rodzinę rachunków do czasu utraty przez skarżącą pracy na cały etat [a zarazem w uzasadnieniu decyzji wskazano na brak spłacania rat zadłużenia, na które rozłożono należności przypadające do zwrotu - uw. wł. Sądu], ale również na udzielanie przez T. W. sprzecznych informacji co do sytuacji finansowej rodziny. Ponadto umowa o pracę, na podstawie której skarżąca miała od stycznia 2024 r. uzyskiwać wynagrodzenie w wysokości [...] zł za [...] etatu, została zawarta z pracodawcą w dniu 7 kwietnia 2023 r. (ówcześnie na cały etat), przy czym była aneksowana w dniu 11 kwietnia 2023 r. w zakresie wymiaru czasu pracy i wynagrodzenia do [...] etatu. Mimo to, podczas wywiadu środowiskowego z dnia 4 grudnia 2023 r. umowa ta w ogóle nie została ujawniona, gdyż strona wskazała jedynie na zatrudnienie na cały etat u innego pracodawcy (do 31 grudnia 2023 r.) i dochody uzyskiwane wyłącznie z tego tytułu ([...] zł).

Sąd jeszcze raz podkreśla, że nawet trudna sytuacja bytowa osoby zobowiązanej nie zwalnia z powinności zwrotu świadczenia (zasada z art. 98 u.p.s.). Znaczny ciężar związany z wykonaniem tego obowiązku nie jest jeszcze równoznaczny ze "szczególnym przypadkiem", o którym mowa art. 104 ust. 4 u.p.s. Skoro zaś organy przeprowadziły prawidłowo postępowanie wyjaśniające i w sposób przekonujący umotywowały swoją decyzję wydaną w granicach przysługującego im uznania administracyjnego, to Sąd nie miał podstaw do zakwestionowania takiej decyzji i oceny jej słuszności. Tym bardziej, że skarżąca nie została pozbawiona wsparcia ze strony organów pomocowych, skoro w decyzji z dnia 25 lutego 2022 r. zadłużenie z tytułu nienależnie pobranych świadczeń zostało rozłożone na dogodne raty (większość rat w wysokości niespełna [...] zł; uśredniona wysokość łącznie 75 rat miesięcznych to niespełna [...] zł).

Odnosząc się jeszcze do zarzutów skargi, jak i ocenianego rozstrzygnięcia administracyjnego, Sąd wyjaśnia nadto, że zgodnie z art. 100 ust. 1 u.p.s. w postępowaniu w sprawie świadczeń z pomocy społecznej należy kierować się przede wszystkim dobrem osób korzystających z pomocy społecznej i ochroną ich dóbr osobistych. Ta ogólna klauzula nie może jednak stanowić usprawiedliwienia uzasadniającego przyznanie ulg w spłacie zobowiązań wobec organów pomocy społecznej powstałych na skutek pobrania nienależnych świadczeń (por. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 7 października 2021 r. sygn. akt II SA/Po 391/21, dostępny jw.). Ulgi takie mogą być przyznane, ale wymaga to spełnienia przesłanek z przepisu szczególnego - art. 104 ust. 4 u.p.s., co do których organy, oceniając całą sytuację dwuosobowego gospodarstwa domowego A. W. i jej męża, zasadnie uznały, że nie zostały spełnione w odniesieniu do rodziny skarżącej.

Podsumowując, skoro Sąd nie stwierdził podstaw do podważenia prawidłowości zaskarżonej decyzji i jej uchylenia, to należało skargę oddalić.

W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji.