Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 1435/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2024-03-01 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: oddalono skargę
Powołane przepisy: article: Art. 3  pkt 21, art. 17 ust. 1, ust. 1a, ust. 1b
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
article: Art. 5  pkt 1a
journal: Dz.U. 2023 poz 100
law: Ustawa z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnieniu osób niepełnosprawnych (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Renata Czeluśniak Sędziowie WSA Maria Zawadzka (spr.) WSA Ewa Michna po rozpoznaniu w dniu 1 marca 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi M. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie z dnia 19 lipca 2023 r. nr SKO.NP/4115/232/2023 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skargę oddala.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 19 lipca 2023 r. nr SKO.NP/4115/232/2023 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta Tarnowa z dnia 11 maja 2023 r. nr DŚRSM-5202-62/23 o odmowie przyznania M. B. (zwanej dalej skarżącą) świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, wnioskowanego na matkę M. B.1.

Powyższe rozstrzygnięcie zostało wydane w następującym stanie faktycznym i prawnym.

Decyzją z dnia 11 maja 2023 r. organ I instancji odmówił przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką (ur. [...] r.). W uzasadnieniu swojej decyzji organ przytoczył treść art. 17 ust. 1 i ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, a następnie wskazał, że wprawdzie matka skarżącej posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, jednak nie został spełniony warunek z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych. Ponadto w opinii organu, opieka sprawowana nad matką nie wymusza na skarżacej niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Z dołączonego do wniosku świadectwa pracy wynika bowiem, że skarżąca była zatrudniona w okresie od 1 lipca 2022 r. do 30 października 2022 r. na 3/4 etatu, a rozwiązanie umowy o pracę nastąpiło z upływem czasu, na który umowa była zawarta. Ponadto wnioskodawczyni była zatrudniona w okresie od 1 grudnia 2022 r. do 31 grudnia 2022 r. na 1/1 etatu a rozwiązanie umowy o pracę nastąpiło z upływem czasu, na który była zawarta. A zatem w okresie od 1 lipca 2022 r. do 31 grudnia 2022 r. wnioskodawczyni łączyła opiekę nad matką z pracą zawodową. Nadto organ wskazał, że z wydruku SEPI z dnia 20 kwietnia 2023 r. wynika, że skarżąca jest zarejestrowana w PUP od dnia 17 kwietnia 2023 r. z prawem do zasiłku do 13 października 2023 r. Organ stwierdził także, że czynności wykonywane przez skarżącą w ramach opieki należą w dużej mierze do codziennych czynności wykonywanych również przez osoby pracujące zawodowo i nie wymagają pełnej dyspozycyjności osoby sprawującej opiekę. Organ I instancji wskazał także, że podczas wywiadu środowiskowego ustalono, że skarżąca ma również brata M. B.2, który mieszka osobno, ma własną rodzinę i pracuje zawodowo, więc nie jest w stanie opiekować się matką. Brat skarżącej pomaga czasem w opiece kiedy ma na drugą zmianę, jednak ze względu na zły stan zdrowia – operacja tętniaka na mózgu, nie jest w stanie codziennie opiekować się matką. Ponadto skarżącej w opiece pomaga jej syn D. S., który czasem pomaga zawieść babcię do lekarza swoim samochodem. Zdaniem organu nie istnieją okoliczności pozwalające na zwolnienie pozostałych członków rodziny zobowiązanych do alimentacji z obowiązków zapewnienia przez nich opieki niepełnosprawnej matce. Organ wskazał również, że opiekun osoby niepełnosprawnej na terenie miasta Tarnowa może skorzystać z różnych pomocy, tj. usług opiekuńczych, opieki wytchnieniowej, asystenta osoby niepełnosprawnej, środowiskowego Domu Samopomocy, czy Domu Dziennego Pobytu.

W odwołaniu od powyższej decyzji skarżąca wniosła o jej uchylenie i przyznanie jej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego, ewentualnie uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji. Decyzji organu I instancji odwołująca zarzuciła naruszenie:

1) prawa materialnego, mające wpływ na wynik sprawy, poprzez zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych i pominięcie okoliczności, że w następstwie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, co determinuje naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP;

2) prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez wnioskodawczynię w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowani opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) art. 7, art. 77 § 1, oraz art. 80 w związku z art. 75 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego, poprzez wydanie decyzji na podstawie błędnych i dowolnych ustaleń faktycznych przyjętych na podstawie wadliwie zebranego lub ocenionego przez organ materiału dowodowego poprzez przyjęcie, że zakres sprawowanej przez wnioskodawczynię opieki nad matką nie wyklucza możliwości zatrudnienia, co w konsekwencji doprowadziło organ do błędnego ustalenia, że nie zachodzi związek pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia i jego niepodejmowaniem przez wnioskodawczynię a koniecznością sprawowania opieki nad matką;

4) art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, poprzez oparcie przedmiotowej decyzji na fakcie istnienia innych osób spokrewnionych w pierwszej kolejności z M. B.1, poza samą wnioskodawczynią.

Wymienioną na wstępie decyzją z dnia 19 lipca 2023 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Uzasadniając swoją decyzję Kolegium powołało treść art. 17 ust. 1, ust. 1b i ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz stwierdziło, że organ pomocowy nie uwzględnił zmiany stanu prawnego, która nastąpiła na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13, w którym orzeczono, że art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z zasadą równości, o której mowa w art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Zdaniem organu odwoławczego, skutkiem ww. orzeczenia jest stwierdzenie niekonstytucyjności art. 17 ust. 1b ustawy w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, i to począwszy od dnia ogłoszenia wyroku. Przedmiotowy wyrok został ogłoszony w Dzienniku Ustaw RP z dnia 23 października 2014 r. pod poz. 1443 i z tym dniem orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego weszło w życie. Omawiany przepis ustawy art. 17 ust. 1b - jako niekonstytucyjny w określonym przez wyrok zakresie - nie powinien więc mieć od tego momentu zastosowania, gdyż Trybunał Konstytucyjny wprost stwierdził jego niekonstytucyjność. W związku z powyższym organ II instancji stwierdził, że w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała nie później, niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia, przepis art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych jest zgodny z Konstytucją i nie ma przeszkód prawnych do jego stosowania. Natomiast w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. Wobec tego, w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium.

Pomimo dokonania przez organ pomocy społecznej błędnej wykładni art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, Kolegium doszło do przekonania, że kwestionowana decyzja ostatecznie odpowiada prawu, ponieważ w rozpoznawanej sprawie nie zachodzi bezpośredni związek przyczynowo - skutkowy pomiędzy rezygnacją z pracy lub niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a koniecznością sprawowania stałej opieki nad matką.

SKO wskazało, że skarżąca była zatrudniona w okresie od 2 września 2013 r. do 31 grudnia 2022 r. w różnych firmach łącząc pracę zawodową z opieką nad matką, która jest niezdolna do samodzielnej egzystencji od 2011 r. Ponadto ostatni stosunek pracy ustał w związku z upływem czasu, na który został zawarty a nie za porozumieniem stron, czy też wskutek wypowiedzenia. Tak więc twierdzenia skarżącej, że zrezygnowała z pracy, aby opiekować się matką są, zdaniem Kolegium, niewiarygodne. Organ odwoławczy stwierdził, że w niniejszym przypadku, co najwyższej można rozpatrywać kwestię niepodejmowania zatrudnienia. Jednak w ocenie Kolegium zakres opieki jaką sprawuje nad matką nie wymusza na skarżącej całkowitego zaprzestania aktywności zawodowej. Sama bowiem pomoc osobie wymagającej opieki w większości czynnościach deklarowanych przez skarżącą (np. sprzątanie, pranie, gotowanie, robienie zakupów, umawianie wizyt lekarskich) należy do codziennych czynności wykonywanych w każdej rodzinie i nie musi być sprawowana w sposób ciągły. Zdaniem organu II instancji, czynności opiekuńcze wykonywane przez skarżącą wobec niepełnosprawnej matki mają charakter typowych czynności codziennych i chociaż w znacznym stopniu ograniczają, to jednak nie uniemożliwiają w sposób zupełny podjęcia aktywności zawodowej. Kolegium zaznaczyło, iż skarżąca posiada wieloletnie doświadczenie w pracy jako sprzątaczka. Obecnie na rynku pracy wiele firm poszukuje pracowników z takim doświadczeniem, często dostosowując formę zatrudnienia, czy też wymiar czasu pracy również do potrzeb pracownika w tym zakresie. Tak więc twierdzenia skarżącej, że przy wykonywanych czynnościach opiekuńczych nie może podjąć żadnej pracy, nawet w niewielkim wymiarze czasu są, w ocenie organu, daleko idące.

Ponadto Kolegium stwierdziło, że dodatkowym aspektem w sprawie jawi się udział w opiece nad niepełnosprawną matką brata skarżącej oraz wnuka. Zdaniem organu odwoławczego, nie można dopuszczać do sytuacji, że dana osoba, będąc prawnie zobowiązaną, nie poczuwa się do swoich obowiązków, obowiązki te za nią przejmuje Państwo (w postaci przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innej osobie), a ona zostaje z nich zwolniona. Stosunek alimentacyjny polega bowiem na tym, że jeden podmiot ma prawo domagać się dostarczania środków utrzymania, natomiast drugi z podmiotów obowiązany jest to żądanie zaspokoić. Wypełnianie obowiązku alimentacyjnego może przybrać postać zarówno świadczeń dobrowolnych, może być również następstwem zasądzenia ich przez sąd. Wypełnianie tego obowiązku może polegać na dostarczaniu uprawnionemu mieszkania, opieki lekarskiej i domowej. Kolegium stwierdziło, że z akt sprawy wynika, że brat (pomimo stanu zdrowia), czy też wnuk nie uchylają się od pomocy w opiece. W tej sytuacji skarżąca może dodatkowo rozważyć możliwość skorzystania z jednej z form pomocy jaką oferuje Centrum Usług Społecznych w Tarnowie, wymienionych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Taka pomoc mogłaby, według organu, stanowić uzupełnienie opieki sprawowanej przez rodzinę, umożliwiając skarżącej kontynuowanie zatrudnienia.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżąca domagała się uchylenia zaskarżonej decyzji wraz z decyzją organu I instancji. Zaskarżonej decyzji skarżąca zarzuciła naruszenie:

1) prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

2) przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy tj. art. 7, art. 77 § 1, oraz art. 80 w związku z art. 75 § 1 K.p.a., poprzez wydanie decyzji na podstawie błędnych i dowolnych ustaleń faktycznych, przyjętych na podstawie wadliwie ocenionego przez organ materiału dowodowego poprzez przyjęcie, że zakres sprawowanej przez skarżącą opieki nad matką nie wyklucza możliwości zatrudnienia, co w konsekwencji doprowadziło organ do błędnego ustalenia, że nie zachodzi związek pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia i jego niepodejmowaniem przez skarżącą, a koniecznością sprawowania opieki nad matką.

3) prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, poprzez oparcie przedmiotowej decyzji na fakcie istnienia innych osób spokrewnionych w pierwszej kolejności ze skarżącą, poza samą skarżącą.

Uzasadniając podniesione zarzuty skarżąca wskazała, że jej matka jest całkowicie niezdolna do samodzielnej egzystencji od września 2011 r. Wymaga stałej, całodobowej opieki i pieczy innych osób. Opiekę tą skarżąca sprawuje samodzielnie, wykonując w ten sposób obowiązek alimentacyjny. Zakres wsparcia, które skarżąca musi zapewnić matce, w znacznym stopniu przekracza czynności, które polegają na zwykłym prowadzeniu gospodarstwa domowego. Skarżąca oświadczyła, że jest zdolna i gotowa do podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, jednak wymiar i zakres sprawowanej nad matką opieki (nieprzerwanie i całodobowo) uniemożliwia jej podjęcie jakiejkolwiek pracy, nawet na część etatu. Skarżąca poświęca się opiece nad matką w takim wymiarze, który uniemożliwia jej podjęcie aktywności zawodowej. Skarżąca stwierdziła, że potrzeby matki i ograniczenia w jej samodzielnym funkcjonowaniu są jedynym powodem, dla którego nie może podjąć pracy w celu zaspokojenia potrzeb życiowych swoich i swojej rodziny.

Zdaniem skarżącej, organ II instancji wyciągnął błędny wniosek, że nie zachodzi związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub niepodejmowaniem przez nią zatrudnienia, a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką. Skarżąca stwierdziła, że wbrew twierdzeniom organu II instancji, na podstawie zebranych w sprawie dowodów nie sposób przyjąć, aby stan zdrowia jej matki był na tyle dobry, a wykonywane przy niej przez skarżącą czynności na tyle zwykłe, aby mogła ona przez dłuższy czas funkcjonować bez opieki drugiej osoby, w wymiarze, który pozwalałby skarżącej choć w części, na równoległe podjęcie pracy. Skarżąca podkreśliła, że ciężar opieki nad matką spoczywa w głównej mierze na jej barkach i tylko okazjonalnie korzysta z pomocy brata czy syna np. w sytuacji kiedy musi opuścić mieszkanie na dłużej, aby załatwić różne sprawy w mieście.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie podtrzymało swoje stanowisko w sprawie i wniosło o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności wskazać należy, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, skargę złożoną w niniejszej sprawie rozpoznał na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, stosownie do treści art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm., zwanej dalej p.p.s.a.). Zgodnie z tym przepisem, sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. W niniejszej sprawie skarżąca w treści skargi wniosła o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym, a organ nie zażądał przeprowadzenia rozprawy.

Przedmiotem skargi jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie z dnia 19 lipca 2023 r., którą utrzymano w mocy decyzję Prezydenta Miasta Tarnowa z dnia 11 maja 2023 r. o odmowie przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, wnioskowanego na matkę.

W ocenie Sądu, skarga nie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ zaskarżona decyzja została wydana bez naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Rozstrzygając sprawę, organ odwoławczy nie naruszył także przepisów prawa materialnego.

Materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 390 ze zm., zwanej dalej u.ś.r.). Zgodnie treścią art. 17 ust. 1 tej ustawy świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

W myśl art. 17 ust. 1a u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Zgodnie natomiast z treścią art. 17 ust. 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.

W pierwszej kolejności wskazać należy, że jak wynika z akt sprawy matka skarżącej nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W aktach sprawy znajduje się jednak orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z dnia 29 września 2011 r., w którym stwierdzono, że matka skarżącej jest trwale niezdolna do samodzielnej egzystencji. W myśl art. 3 pkt 21 u.ś.r. ilekroć w ustawie jest mowa o znacznym stopniu niepełnosprawności oznacza to: a) niepełnosprawność w stopniu znacznym w rozumieniu przepisów o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, b) całkowitą niezdolność do pracy i samodzielnej egzystencji orzeczoną na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, c) stałą albo długotrwałą niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym i do samodzielnej egzystencji albo trwałą lub okresową całkowitą niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym i do samodzielnej egzystencji, orzeczoną na podstawie przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników w celu uzyskania świadczeń określonych w tych przepisach, d) posiadanie orzeczenia o zaliczeniu do I grupy inwalidów, e) niezdolność do samodzielnej egzystencji orzeczoną na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych lub przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników. Jednocześnie wskazać należy, że zgodnie z treścią art. 5 pkt 1a ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 100 ze zm.) orzeczenie lekarza orzecznika Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o niezdolności do samodzielnej egzystencji, ustalone na podstawie art. 13 ust. 5 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, jest traktowane na równi z orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z powyższego wynika zatem, że legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności w rozumieniu przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych oznacza legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wydanym przez zespół do spraw orzekania o niepełnosprawności w przewidzianym przez prawo trybie lub orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS (zrównanym z takim orzeczeniem właściwego zespołu) o niezdolności do samodzielnej egzystencji.

Przechodząc zatem do merytorycznego rozpoznania niniejszej sprawy na wstępie uznać należy za słuszne stanowisko Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie, zgodnie z którym, w obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. sygnatura akt K 38/13. W wyroku tym wskazano bowiem, że art. 17 ust. 1b cyt. ustawy w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Prawidłowo zatem Kolegium uznało, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. - jako niekonstytucyjny w określonym przez Trybunał Konstytucyjny zakresie - nie może stanowić samoistnej przesłanki do uznania, że skarżącej nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Nie jest to jednak jedyna okoliczność, którą należy spełnić aby otrzymać wnioskowane świadczenie.

W przedmiotowej sprawie bezspornym jest, że skarżąca opiekuje się matką trwale niezdolna do samodzielnej egzystencji. Nie jest również sporny zakres opieki skarżącej nad matką, a także stan zdrowia jej matki, którego organy nie kwestionują. Sporne jest natomiast, czy zakres opieki sprawowanej nad matką, uniemożliwia skarżącej podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia oraz czy okoliczność, że poza skarżącą, niepełnosprawna matka ma jeszcze syna i córkę, w stosunku do których nie zachodzą obiektywne przeszkody w realizacji ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnego, ma znaczenie przy ocenie spełnienia przez skarżącą przesłanek do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Podkreślić należy, że ani organy, ani Sąd nie kwestionują, że matka skarżącej jest osobą chorą, niezdolną do samodzielnej egzystencji (orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z dnia 29 września 2011 r.). Niezdolność ta ma charakter trwały.

Jednak matka skarżącej oprócz skarżącej ma jeszcze syna i córkę, którzy co prawda pracują i mają własne rodziny. Brat skarżącej pomaga czasem w opiece nad matką kiedy ma na drugą zmianę, jednak ze względu na zły stan zdrowia – (po operacji tętniaka na mózgu), nie jest w stanie codziennie opiekować się matką. Ponadto skarżącej w opiece nad matka pomaga też jej syn D. S.

Podkreślić należy, że jakkolwiek ustawa o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji sprawowania opieki, to jednak z treści art. 17 ust. 1 wynika, że aby można było mówić o opiece w jej rozumieniu musi ona być "stała" lub "długoterminowa". Ustawodawca wymaga zatem, aby brak podejmowania zatrudnienia lub rezygnacja z zatrudnienia przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 i ust. 1a ustawy, pozostawały w bezpośrednim i ścisłym związku przyczynowo-skutkowym z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. (por. wyrok NSA z dnia 12 lutego 2020 r. sygn. akt I OSK 516/19). W każdej sprawie właściwy organ musi dokonać oceny, czy w okolicznościach konkretnej sprawy istotnie osoba sprawująca opiekę nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia lub zmuszona jest zrezygnować z zatrudnienia (por. wyrok NSA z dnia 13 maja 2015 r. sygn. akt I OSK 2820/13).

W przedmiotowej sprawie organy odmówiły skarżącej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego m.in. z powodu braku bezpośredniego związku przyczynowego między sprawowaną przez niego opieką nad matką, a rezygnacją z zatrudnienia.

Z treści akt sprawy, a w szczególności ze znajdujących się w nich świadectw pracy wynika, że skarżąca była zatrudniona w następujących okresach: od 2 września 2013 r. do 30 czerwca 2022 r. w wymiarze 1/1 etatu (stosunek pracy został rozwiązany za porozumieniem stron), od 1 lipca do 31 października 2022 r. w wymiarze 3/4 etatu (stosunek pracy ustał w wyniku upływu czasu, na który był zawarty) oraz od 1 do 31 grudnia 2022 r. w wymiarze 1/1 etatu (stosunek pracy ustał w wyniku upływu czasu, na który był zawarty). Ponadto z wydruku SEPI z dnia 20 kwietnia 2023 r. wynika, że skarżąca jest zarejestrowana w PUP od dnia 17 kwietnia 2023 r. z prawem do zasiłku do 13 października 2023 r. Z powyższego wynika więc, że w okresie od 2 września 2013 r. do 31 grudnia 2022 r. skarżąca łączyła pracę zawodową z opiekę nad matką, w stosunku do której lekarz orzecznik ZUS wydał w dniu 29 września 2011 r. orzeczenie o trwałej niezdolności do samodzielnej egzystencji. Tym samym niezdolność matki skarżącej do samodzielnej egzystencji nie stanowiła podstawy do rezygnacji przez nią z pracy skoro stosunki pracy łączące ją z jej pracodawcami ustały albo za porozumieniem stron albo w wyniku upływu czasu, na który były zawarte. Poza tym należy zauważyć, że skarżąca podjęła pracę od 2 września 2013 r., a więc już po wydaniu orzeczenia, że jej matka jest trwale niezdolna do samodzielnej egzystencji (tj. 29 września 2011 r.).

Ponadto skarżąca nie jest jedynym dzieckiem zobowiązanym do alimentacji i opieki nad niepełnosprawną matką. Rodzeństwo skarżącej (brat i siostra) nie są zwolnieni z ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnego wobec matki. Co prawda nadal pracują zawodowo, to jednak żadne z nich nie wykazało, że nie może udzielić skarżącej wsparcia w opiece nad matką.

Sąd w składzie orzekającym, podziela dominujący w orzecznictwie pogląd, że wykonywanie zatrudnienia przez dzieci osoby wymagającej opieki, czy nawet zamieszkiwanie w innej miejscowości, nie stanowią obiektywnej okoliczności przesądzającej o tym, że nie są one w stanie sprawować opieki nad rodzicem (wyrok WSA w Opolu z dnia 22 czerwca 2021 r., sygn. akt II SA/Op 79/21, wyrok WSA w Poznaniu z dnia 12 maja 2021 r., sygn. akt IV SA/Po 66/21, wyrok WSA w Gdańsku z dnia 11 marca 2021 r., sygn. akt III SA/Gd 1201/20). Przesłanki obiektywne bowiem to takie, które są niezależne od woli, a na ich wystąpienie nie ma się żadnego wpływu. Takimi okolicznościami może być, np. przebywanie w zakładzie karnym, przebywanie w zamkniętym zakładzie leczniczym, innym zakładzie administracyjnym, w którym władztwo zakładowe ogranicza sposobność określonego postępowania, a także wiek połączony ze stopniem zniedołężnienia, który obiektywnie nie pozwala na podjęcie się opieki nad osobą niepełnosprawną.

Nadto wskazać należy, że świadczenie alimentacyjne nie musi polegać na fizycznym sprawowaniu opieki nad osobą jej wymagającą, lecz może polegać, np. na finansowaniu usług opiekuńczych. Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 24 maja 1990 r., sygn. akt III CZP 21/90, stwierdził, że: "Obowiązek alimentacyjny należy do kategorii stosunków obligacyjnych, a ze względu na swe źródło należy do zobowiązań prawnorodzinnych. Polega on na czynnościach mających na celu zaspokojenie potrzeb osoby, która sama utrzymać się nie może, a więc na różnorakich świadczeniach. Obejmuje on dostarczanie środków utrzymania, a w razie potrzeby także środków wychowania". Z kolei w doktrynie wskazuje się, że "W art. 128 k.r.o. ustawodawca określił również przedmiot świadczenia alimentacyjnego, który stanowią środki utrzymania, a w miarę potrzeby także środki wychowania osoby uprawnionej. W przepisie chodzi o świadczenie pieniężne" (G. Jędrejek, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz aktualizowany, LEX/el. 2019).

W konsekwencji powyższego, nie sposób przyjąć, aby w przedmiotowej sprawie istniały obiektywne przeszkody w odniesieniu do rodzeństwa skarżącej w wywiązywaniu się przez nich z obowiązków alimentacyjnych wobec matki.

Konieczność uwzględnienia innych osób zobowiązanych do alimentacji przy ocenie spełnienia przesłanek określonych w art. 17 ust. 1 ustawy wynika w pierwszej kolejności z faktu, że są to świadczenia z zakresu pomocy społecznej, a zatem ich przyznanie, powinno uwzględniać zasadę subsydiarności, w świetle której Państwo powinno pomagać tam, gdzie jednostka nie może poradzić sobie sama.

W orzecznictwie wskazuje się przy tym, że pomoc społeczna ma charakter subsydiarny, gdyż to zasadniczo na rodzinie ciąży obowiązek opieki nad osobą niepełnosprawną. Pomoc Państwa jest zatem możliwa jedynie wówczas, gdy wnioskujący o tę pomoc wykaże, w sposób niebudzący wątpliwości, że wyczerpał wszystkie inne możliwości zapewnienia opieki (bytu) osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji (w tym m.in. możliwości oparte na współdziałaniu wszystkich dzieci osoby potrzebującej, ewentualnie wynikające z możliwości zatrudnienia opiekuna, czy skorzystania z usług opiekuńczych), a mimo tego - ze względu na rzeczywisty zakres opieki, wynikający z potrzeb i stanu zdrowia osoby niepełnosprawnej - istnieje konieczność rezygnacji z zatrudnienia, bądź sytuacja ta uniemożliwia jego podjęcie (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 9 grudnia 2022 r. sygn. akt III SA/Kr 1048/22, CBOSA).

Równocześnie, interpretacja przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych, wymaga odwołania do wyrażonej w Konstytucji RP zasady wspierania rodzin, które znajdują się trudnej sytuacji materialnej i społecznej (art. 71 ust. 1 Konstytucji). W ocenie Sądu, pomoc Państwa powinna być stosowana tam, gdzie jednostka (rodzina) nie jest w stanie poradzić sobie samodzielnie. Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale z dnia 14 listopada 2022 r. (I OPS 2/22) wskazał, że obowiązek wsparcia rodziny jako wspólnoty, nie oznacza obowiązku wspierania każdego w taki sam sposób. To ustawodawca powinien określić formy i zasady wsparcia państwa, a takie zasady zostały określone, m.in. w ustawie o świadczeniach rodzinnych. W ocenie Sądu, brak uwzględnienia przy ocenie konieczności rezygnacji lub powstrzymania się od zatrudnienia przez skarżącą przepisów o obowiązku alimentacyjnym, prowadziłby do naruszenia przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego i niedopuszczalnego modyfikowania przepisów określających obowiązki alimentacyjne dzieci względem rodziców, a w rezultacie do nieprzewidzianego ustawą zwolnienia pozostałych zobowiązanych z obowiązków alimentacyjnych względem matki (wyrok WSA w Krakowie z dnia 19 stycznia 2023 r. sygn. akt III SA/Kr 1389/22 CBOSA). W konsekwencji Kolegium, prawidłowo uzasadniło odmowę przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką.

Sąd nie kwestionuje złego stanu zdrowia matki skarżącej i konieczności pomocy matce przez skarżącą (do czego jest ona, jako córka, zobowiązana zgodnie z Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym), jednak samo sprawowanie opieki, jak wyżej podkreślono, nie stanowi w świetle art. 17 ust. 1 ww. ustawy, samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Zdaniem Sądu, w sytuacji gdy istnieją inne osoby zobowiązane do alimentacji, w stosunku do których brak jest obiektywnych przeszkód w realizacji ustawowego obowiązku, w tym przypadku brat i siostra, w opiece powinny uczestniczyć również pozostałe osoby zobowiązane do alimentacji, a zatem nie zachodzi konieczność rezygnacji przez skarżącą z zatrudnienia w celu opieki nad matką. Podkreślić należy, że rodzeństwo skarżącej nadal pracuje i żadne z nich nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Dzieci niepełnosprawnej matki są w równym stopniu zobowiązane do sprawowania opieki nad nią. Kolegium prawidłowo wskazało, że obowiązek alimentacyjny przejawia się nie tylko w wykonywaniu osobistej opieki, lecz również może być realizowany w formie zapewnienia środków, pozwalających na zabezpieczenie takiej opieki.

Sprzeczna z prawem, w tym normami konstytucyjnymi (art. 71 ust. 1 Konstytucji RP) nakazującymi pomoc Państwa rodzinom w trudnej sytuacji oraz ww. ustawami, a także nie do pogodzenia z interesem społecznym (art. 7 k.p.a.), byłaby taka wykładnia art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., z której wynikałoby, że obowiązki Państwa, obejmujące pomoc rodzinie, wyprzedzałyby obowiązki alimentacyjne dzieci względem rodziców. W takiej sytuacji doszłoby do przerzucenia realizacji tych obowiązków na całe społeczeństwo, w sytuacji, gdy powinny one zostać zrealizowane przez członków rodziny zobowiązanych do alimentacji. Doprowadziłoby to też do - z jednej strony - uprzywilejowania tych, którzy nie wywiązują się ze swych obowiązków wobec rodziców (gdyż to Państwo będzie płacić jednemu z dzieci za opiekę nad rodzicem, zwalniając (w tym przypadku rodzeństwo skarżącej) faktycznie i finansowo z zapewnienia opieki matce), a - z drugiej strony - dodatkowego obciążenia tych, którzy wywiązują się ze swych obowiązków względem swoich rodziców a mimo to, ich podatki przeznaczane byłyby na pomoc osobom, których dzieci z tych obowiązków się nie wywiązują. W konsekwencji, godziłoby to w konstytucyjną zasadę równości wobec prawa, wyrażoną w art. 32 ust. 1, czy też zasadę sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP). Pominięcie przy wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. regulacji k.r.o. w zakresie konieczności wywiązania się z obowiązku alimentacyjnego dzieci względem rodzica, naruszałoby też zasadę praworządności (art. 7 Konstytucji RP), czy obowiązek przestrzegania prawa RP (art. 83 Konstytucji RP); (wyrok WSA z dnia 19 października 2022 r. sygn. akt III SA/Kr 589/22, CBOSA).

Zdaniem Sądu, limitowanie dostępu do świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o zobiektywizowane kryterium – konieczność wypełnienia przez wszystkie dzieci obowiązku alimentacyjnego względem rodzica nie może zostać uznane za naruszenie kryteriów przyznania tego świadczenia, wyrażonych w ustawie o świadczeniach rodzinnych. Ustawa ta jest jedną z wielu ustaw obowiązujących w polskim systemie prawnym i w żaden sposób nie uchyla, czy nie ogranicza obowiązków dzieci wobec rodziców.

W konsekwencji powyższego, nie sposób przyjąć, aby w przedmiotowej sprawie istniały jakiekolwiek obiektywne przeszkody w odniesieniu do rodzeństwa skarżącej w wywiązywaniu się przez nie ze swoich obowiązków alimentacyjnych, choćby poprzez zapłatę stosownych kwot pieniężnych, które bądź umożliwią wynajęcie opiekuna, bądź będą wynagrodzeniem dla skarżącej z tytułu faktycznego wykonywania przez nią czynności opiekuńczych wobec matki.

Prawidłowe jest zatem stanowisko organu odwoławczego, że okoliczności stanu faktycznego sprawy, uzasadniały odmowę przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego, w związku z opieką nad matką. Zarzuty skargi w tym względzie są nieuzasadnione.

Reasumując, zaskarżona decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie została oparta na prawidłowej analizie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, który pozwolił na wyczerpujące ustalenie istotnych okoliczności sprawy. Poczynione przez organy ustalenia znalazły odzwierciedlenie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Decyzja ta zawiera wyczerpujące uzasadnienie faktyczne i prawne podjętego przez organ rozstrzygnięcia, które w ocenie Sądu w całości odpowiada prawu.

Mając na uwadze powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie na podstawie art. 151 p.p.s.a., skargę oddalił jako bezzasadną.