Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt IV SA/Po 509/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2024-09-04 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Administracyjne postępowanie
Świadczenie socjalne
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1, art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. b, art. 23 ust. 1, art. 24 ust. 2 i 2a, art. 27 ust. 1 pkt 1-3
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
article: art. 63 ust. 1-16
journal: Dz.U. 2023 poz 1429
law: Ustawa z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym
article: art. 8 § 1-2, art. 9, art. 61 § 1-2, art. 79a § 1, art. 80
journal: Dz.U. 2023 poz 775
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t. j.)
article: art. 145 §1 pkt 1 lit. a) i c), art. 135
journal: Dz.U. 2024 poz 935
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Wojciech Rowiński Sędzia WSA Katarzyna Witkowicz-Grochowska Asesor sądowy WSA Sebastian Michalski (spr.) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 04 września 2024r. sprawy ze skargi J. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 9 maja 2024 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta P. z dnia 09 listopada 2023 roku, znak: [...]; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżącej J. P. kwotę 480 zł (słownie: czterysta osiemdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Prezydent Miasta P., po ponownym rozpoznaniu w pierwszej instancji sprawy z wniosku J. P., decyzją z dnia 9 listopada 2023 roku (nr [...]), odmówił przyznania wnioskodawczyni świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną mężem P. P..

W uzasadnieniu decyzji organ wyjaśnił, co następuje.

Wnioskodawczyni nie spełnia przesłanki wynikającej z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Niepodejmowanie zatrudnienia wynika ze świadomej decyzji wnioskodawczyni o nieubieganiu się o pracę przy jednoczesnej realnej możliwości jej wykonywania.

Wnioskodawczyni do dnia 14 kwietnia 2023 roku pobierała świadczenie rodzicielskie, które zostało przyznane z uwagi na brak uprawnień do zasiłku macierzyńskiego. Po wygaśnięciu tego świadczenia, decyzją z dnia 12 czerwca 2023 roku, przyznano wnioskodawczyni specjalny zasiłek opiekuńczy z tytułu opieki nad mężem od dnia 15 kwietnia 2023 roku do dnia 31 października 2023 roku.

Organ stwierdził, że niemożliwe jest przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego za okres, gdy w obrocie prawnym pozostawał decyzja przyznająca świadczenie w postaci zasiłku dla opiekuna, które to świadczenie zgodnie z wolą strony zostało skonsumowane. Prezydent wyjaśnił, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. b ustawy o świadczeniach rodzinnych), ale stwierdził jednocześnie brak wniosku o specjalny zasiłek opiekuńczy na kolejny okres zasiłkowy [...].

Prezydent ponownie, wbrew stanowisku organu odwoławczego, przyjął ocenę, że niespełniona jest przesłanka przyznania świadczenia pielęgnacyjnego określona w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych. Podopieczny został zaliczony do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności na mocy orzeczenia z dnia 24 stycznia 2023 roku, czyli po ukończeniu 25 roku życia.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze, po rozpoznaniu sprawy na skutek odwołania, decyzją z dnia 9 maja 2023 roku (nr [...]), utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji.

Kolegium uznało, że decyzja organu I instancji winna zostać utrzymana w mocy mimo błędnego uzasadnienia w zakresie mocy obowiązującej i wykładni przepisu art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz skutku wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 roku o sygn. akt K 38/13.

Organ odwoławczy orzeka bowiem na podstawie przepisów obowiązujących w trakcie wydawania decyzji, chyba że przepisy stanowią inaczej. Od 1 stycznia 2024 roku obowiązują nowe przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych regulujące warunki przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego, które wprowadziła ustawa z dnia 7 lipca 2023 roku o świadczeniu wspierającym.

Kolegium nie stwierdziło, aby przepis przejściowych - art. 63 ustawy o świadczeniu wspierającym - dopuszczał stosowanie w rozstrzyganej sprawie przepisów dotychczasowych. Wnioskodawczyni nie nabyła prawa do świadczenia pielęgnacyjnego do dnia 31 grudnia 2023 roku. Do oceny zasadności wniosku winny znaleźć zastosowanie przepisy nowe.

Świadczenie pielęgnacyjne, zgodnie z aktualnym brzmieniem art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, a także małżonką,

3) opiekunowi faktycznemu dziecka,

4) rodzinie zastępczej, osobie prowadzącej rodzinny dom dziecka, dyrektorowi placówki opiekuńczo-wychowawczej, dyrektorowi regionalnej placówki opiekuńczo-terapeutycznej albo dyrektorowi interwencyjnego ośrodka preadopcyjnego

- jeżeli sprawują opiekę nad osobą w wieku do ukończenia 18. roku życia legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

W obecnym stanie prawnym o świadczenie pielęgnacyjne można ubiegać się tylko z tytułu opieki nad osoba niepełnosprawną, która nie ukończyła 18. roku życia. Strona domaga się przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym mężem( [...] lat). Z racji wieku podopiecznego świadczenie nie może zostać przyznane.

J. P., reprezentowana przez pełnomocnika w osobie adwokata, skorzystała z prawa skargi do sądu administracyjnego.

Skarżąca zażądała uchylenia zaskarżonej decyzji, rozpoznania sprawy w trybie uproszczonym oraz zasądzenia zwrotu kosztów postępowania sądowego.

Strona podniosła, że decyzja została wydana z naruszeniem:

1) art. 63 ust. 1 i 2 ustawy o świadczeniu wspierającym poprzez uznanie, że do rozstrzygania o zasadności wniosku skarżącej należało stosować przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu obowiązującym o dnia 1 stycznia 2024 roku,

2) art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 2024 roku poprzez zastosowanie w sprawie znowelizowanej dyspozycji tego przepisu,

3) art. 77 § 1 w związku z art. 7 oraz art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. poprzez nierozpatrzenie zebranego w sprawie materiału dowodowego i uchylenie się od rozpoznania istoty sprawy wskutek mylnego przyjęcia, że sprawa skarżącej winna być rozpatrywana na podstawie przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu ustalonym od dnia 1 stycznia 2024 roku, gdy decydująca w tym zakresie była regulacja prawna obowiązująca do dnia 31 grudnia 2023 roku.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze podtrzymało stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu wydanej decyzji oraz zażądało oddalenia skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje.

Sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej; kontrola sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej - art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. 2024, poz. 1267).

Realizując zadania wymiaru sprawiedliwości sądy administracyjne stosują środki określone w ustawie - art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2024, poz. 935; dalej w skrócie "P.p.s.a."). Uwzględniając skargę na decyzję Sąd uchyla ten akt w całości albo w części na warunkach określonych w art. 145 § 1 pkt 1 lit a-c P.p.s.a., względnie stwierdza jego nieważności, gdy spełnione są przesłanki wskazane w art. 145 § 1 pkt 2 P.p.s.a. albo stwierdza wydanie decyzji z naruszeniem prawa, jeżeli zachodzą przyczyny określone w Kodeksie postępowania administracyjnego lub w innych przepisach (art. 145 § 1 pkt 3 P.p.s.a.).

Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 P.p.s.a.), a przewidziane ustawą środki stosuje w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 P.p.s.a.).

Sprawa zgodnie z wnioskiem strony skarżącej została rozpoznana w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 P.p.s.a.

Skarga okazała się uzasadniona.

Z dowodów włączonych do akt administracyjnych wynika, że na mocy decyzji z dnia 24 stycznia 2023 roku P. P. (ur. [...]) został zaliczony do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od dnia 16 listopada 2022 roku. Orzeczenie zostało wydane do dnia 31 stycznia 2028 roku.

Podopieczny pozostaje w związku małżeńskim z J. P., która 21 kwietnia 2023 roku wystąpiła z żądaniem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu roztoczenia opieki nad niepełnosprawnym mężem (z dniem 14 kwietnia 2023 roku ustało prawo skarżącej do pobierania świadczenia rodzicielskiego).

Analiza treści art. 63 ust. 1-16 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. poz. 1429 z późn. zm.) nakazuje przyjmować, że wskazane przepisy normują kwestie związane z przyznawaniem, wypłatą, waloryzacją oraz nienależnym pobieraniem świadczenia pielęgnacyjnego przyznawanego na podstawie przepisów dotychczasowych. Zatem także po wejściu w życie ustawy o świadczeniu wspierającym możliwe jest ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na dotychczas obowiązujących zasadach.

Skarżony organ błędnie przyjmuje, że do rozstrzygania o zasadności wniosku skarżącej należało stosować przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu obowiązującym od dnia 1 stycznia 2024 r.

Zgodnie z art. 63 ust. 1 ustawy o świadczeniu wspierającym w sprawach o świadczenie pielęgnacyjne i specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym, do których prawo powstało do dnia 31 grudnia 2023 r., stosuje się przepisy dotychczasowe.

Dostrzegać zatem należy, że stosownie do art. 24 ust. 2 i 2a ustawy o świadczeniach rodzinnych prawo do świadczeń rodzinnych ustala się, począwszy od miesiąca, w którym wpłynął wniosek z prawidłowo wypełnionymi dokumentami, do końca okresu zasiłkowego. Jeżeli w okresie trzech miesięcy, licząc od dnia wydania orzeczenia o niepełnosprawności lub orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, zostanie złożony wniosek o ustalenie prawa do świadczenia uzależnionego od niepełnosprawności, prawo to ustala się począwszy od miesiąca, w którym złożono wniosek o ustalenie niepełnosprawności lub stopnia niepełnosprawności.

W konsekwencji na gruncie art. 63 ust. 1 ustawy o świadczeniu wspierającym przyjmować należy, że o możliwości przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego przesądza, stosownie do art. 24 ust. 2 z uwzględnieniem ust. 2a ustawy o świadczeniach rodzinnych, spełnienie przesłanek wynikających z art. 17 ust. 1 ustawy na dzień złożenia wniosku, gdy wniosek został złożony do dnia 31 grudnia 2023 r.

Stanowisko o tym, że powstanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego lub specjalnego zasiłku opiekuńczego wiązać należy z datą złożenia wniosku potwierdza także treści uzasadnienia do projektu ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym. Wskazano w nim, że nowe warunki w przyznawaniu świadczenia pielęgnacyjnego zaczną obowiązywać od dnia 1 stycznia 2024 r. i dotyczyć będą wszystkich osób składających wnioski po raz pierwszy po tej dacie. Natomiast osoby, które nabyły lub nabędą prawo do ww. świadczeń opiekuńczych za okres przed wejściem w życie ustawy będą mogły zachować do nich prawo na zasadzie ochrony praw nabytych na podstawie przepisów przejściowych, o ile osoba z niepełnosprawnościami, nad która jest sprawowana opieka, nie wybierze własnego świadczenia wspierającego.

Reguły ustalone w art. 63 ust. 1-16 ustawy o świadczeniu wspierającym są wyrazem konstytucyjnej ochrony praw nabytych.

Przy ocenie, czy wsteczne działanie przepisu nie czyni go sprzecznym z Konstytucją, należy brać pod uwagę, w zależności od rodzaju sprawy, takie zasady jak zaufanie obywateli do państwa, bezpieczeństwo i pewność obrotu, stabilność stosunków przez prawo regulowanych, ochronę praw nabytych itd. Odstępstwo od zasady nieretroakcji może mieć miejsce jedynie wówczas, gdy przemawiają za tym ważne powody i gdy wynika ono wyraźnie z brzmienia ustawy. Natomiast cel ustawy w żadnym razie nie uzasadnia przyjęcia wstecznego jej działania.

Skoro z woli ustawodawcy zachowana zostaje możliwość przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego na zasadach dotychczasowych, to przeciągające się postępowanie administracyjne w kontekście regulacji prawnej przesądzającej od kiedy świadczenie pielęgnacyjne należy przyznawać/pobierać, nie może pozbawiać wnioskodawcy możliwości uzyskania tego świadczenia na zasadach dotychczasowych.

Z uwagi na powyższe, autor skargi trafnie przyjmuje, że materialnoprawną podstawę dla oceny zasadności wniosku skarżącej stanowią przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 390 z późn. zm.) w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia 2023 r. oraz przepisy ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. poz. 1429 z późn. zm.).

Dla końcowego załatwienia kontrolowanej sprawy konieczne okazało się wyjście poza żądania skargi oraz usunięcie z obrotu prawnego także decyzji Prezydenta Miasta P., która obarczona jest ewidentnym naruszeniem prawa materialnego oraz prawa procesowego.

Analiza przekazanych Sądowi akt administracyjnych dowodzi, że na dzień wydawania decyzji o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego (9 listopada 2023 roku) nie istniały podstawy faktyczne do stosowania przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. b ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Skarżąca na mocy decyzji z dnia 12 czerwca 2023 roku (znak [...]) uprawniona była do pobierania specjalnego zasiłku opiekuńcze z tytułu opieki nad mężem od dnia 15 kwietnia 2023 roku do dnia 31 października 2023 roku.

Zatem na dzień ponownego rozstrzygania w pierwszej instancji sprawy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie istniała już przeszkoda do przyznania tego świadczenia wyrażająca się zakazem kumulatywnego pobierania świadczenia pielęgnacyjnego i specjalnego zasiłku opiekuńczego.

Z kolei skonsumowanie świadczenia w postaci specjalnego zasiłku opiekuńczego nie stało na przeszkodzie przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego na przyszłość, tj. na okres od dnia wygaśnięcia prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego.

Decyzja o przyznaniu zasiłku opiekuńczego na kolejny okres zasiłkowy, tj. od dnia 1 listopada 2023 roku do dnia 31 października 2024 roku, została wydana dopiero w dniu 2 stycznia 2024 roku na wniosek skarżącej, który złożyła ona dopiero w dniu 28 listopada 2023 roku, czyli po wydaniu kolejnej decyzji o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego

Prezydenta Miasta P. całkowicie pominął, że skarżąca już w dniu 7 czerwca 2023 roku złożyła do akt administracyjnych pisemne oświadczenie, iż zamierza pobierać specjalny zasiłek opiekuńczy jedynie do momentu przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, a odmowę przyznania świadczenia będzie kwestionować odwołaniem.

Znamiona ewidentnego naruszenia art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 775 z późn. zm.), nosi przyjęcie przez Prezydenta ustalenia, że niepodejmowanie zatrudnienia przez skarżącą wynika z jej świadomej decyzji o nieubieganiu się o pracę przy jednoczesnej realnej możliwości jej wykonywania.

Już na potrzeby wydania decyzji z dnia 12 czerwca 2023 roku w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego (uchylona na skutek odwołania) Prezydent Miasta P. przyjmował, że skarżąca sprawuje opiekę osobistą i długotrwałą opiekę nad mężem obejmującą czynności związane z pomocą w ubieraniu się, wychodzeniu z wanny, karmieniu podczas spożywania posiłków. Organ za skarżąca wskazywał, że opieka stanowi przeszkodę do wykonywania pracy zarobkowej oraz odmawiał przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na przesłankę wieku (art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych) oraz z uwagi na istniejąca wówczas kolizję pobierania dwóch rodzajów świadczeń opiekuńczych (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. b ustawy o świadczeniach rodzinnych), ale pomijając oświadczenie skarżącej o wyborze świadczenia pielęgnacyjnego.

Jednocześnie na potrzeby wydawania decyzji o przyznaniu specjalnego zasiłku (decyzja z dnia 13 czerwca 2023 roku oraz decyzja z dnia 2 stycznia 2024 roku) organ przyjmuje, że skarżąca nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania stałej opieki nad niepełnosprawnym mężem.

W ocenie Sądu działanie Prezydenta Miasta P. cechuje dążenie do kreowania przeszkody do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, świadczenia rodzinnego korzystniejszego dla skarżącej, co rozpoznać należy jako ewidentne naruszenie przepisów art. 17 ust. 1, art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. b, art. 23 ust. 1 oraz art. 27 ust. 1 pkt 1-3 ustawy o świadczeniach rodzinnych w związku z art. 8 § 1-2, art. 9, art. 61 § 1-2, art. 79a § 1 oraz art. 80 ustawy - Kodeks postępowania administracyjnego.

Z powyższych względów, na podstawie art. 145 §1 pkt 1 lit. a) i c) oraz art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta P..

O zwrocie kosztów postępowania sądowoadministracyjnego orzeczono, na podstawie art. 200 oraz art. 205 § 2 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w związku z § 14 ust. 1 pkt 1 lit c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 roku w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. poz. 1800 z późn. zm.), poprzez zasadzenie od organu na rzecz skarżącej kwoty odpowiadającej stawce minimalnej wynagrodzenia pełnomocnika z wyboru w osobie adwokata.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy zobowiązane są przyjmować, że:

- złożenie wniosku o ustalenie świadczenia pielęgnacyjnego w dniu 21 kwietnia 2023 roku jest wystarczająca przesłanką kreującą obowiązek rozstrzygania kontrolowanej sprawy w oparciu o przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia 2023 roku,

- wiek, w którym powstała znaczna niepełnosprawność podopiecznego P. P. jest okolicznością nieistotną dla merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy, czyli treść art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, uznana za niezgodną z Konstytucja RP, nie może przesądzać o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej,

- zgodnie z art. 27 ust. 5 pkt 1-3 ustawy o świadczeniach rodzinnych skarżącej przysługuje jedno świadczenie - zgodnie z jej wyborem - na okres, od którego wyeliminowany zostanie zbieg uprawnień,

- ustalenie braku spełnienia przesłanki niepodejmowania zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem wymaga wykazania, że odmienna ocena dokonana na gruncie art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz na gruncie art. 16a ust. 1 pkt 1 tej ustawy uzasadniona jest odmiennością stanu faktycznego lub prawnego (art. 8 ust. 1-2 K.p.a.).