Wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt IV SA/Gl 536/15
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Data orzeczenia: 2016-05-05 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono postanowienie I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a, art. 135, art. 145 par. 3
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.
article: art. 30
journal: Dz.U. 2015 poz 114
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tekst jednolity.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia NSA Szczepan Prax Sędziowie Sędzia WSA Beata Kozicka Sędzia WSA Małgorzata Walentek (spr.) Protokolant Monika Rał po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 kwietnia 2016 r. sprawy ze skargi A. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta B. z dnia [...] roku nr [...]; 2) uchyla decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...] roku nr [...] oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta B. z dnia [...] roku nr [...] i umarza to postępowanie administracyjne.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] nr [...] Prezydent Miasta B. zmienił decyzję własną z dnia [...] nr [...] w sprawie przyznania A.D. świadczeń rodzinnych w ten sposób, że uchylił prawo do dodatku z tytułu opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego na dziecko – N.D. od [...] do [...]. W uzasadnieniu tej decyzji organ wyjaśnił, że strona mając przyznane prawo do przedmiotowego dodatku podjęła w dniu [...] pracę, którą wykonywała w weekendy. W ocenie organu charakter i wymiar czasu pracy uniemożliwiał stronie osobistą opiekę nad dzieckiem, w związku z tym prawo do dodatku jej nie przysługiwało.

Na skutek odwołania strony decyzją z dnia [...] nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. utrzymało w mocy powyższe rozstrzygnięcie.

Następnie decyzją z dnia [...] nr [...], działając na podstawie art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2013 r. poz. 267 - dalej w skrócie "k.p.a.") w zw. z art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2015 r. poz. 114, w skrócie "u.ś.r."), oraz rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 3 stycznia 2013 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o świadczenia rodzinne (Dz. U. z dni 3 stycznia 2013 r., poz. 3), Prezydent Miasta B. uznał za nienależnie pobrany dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu opieki nad dzieckiem – N.D. w okresie korzystania z urlopu wychowawczego od [...] do [...] w wysokości [...] zł (należność główna).

W uzasadnieniu wskazano, że decyzją z dnia [...] nr [...] przyznano A.D. świadczenie rodzinne na N.D. na okres zasiłkowy [...]. Ustalono, iż strona jest zatrudniona w firmie A Sp. z o.o. we W. a pracodawca udzielił jej urlopu wychowawczego od [...] do [...]. Jednocześnie od dnia [...] strona pracuje w B w soboty, niedziele i dni świąteczne po kilka godzin dziennie a w tym czasie dzieckiem zajmują się jej rodzice. W związku z powyższym zgodnie z decyzją z dnia [...] nr [...] A.D. utraciła prawo do dodatku z tytułu opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego. Od tej decyzji strona wniosła odwołanie jednakże Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. decyzją z dnia [...] nr [...] utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy. Podsumowując w ocenie organu skoro strona nie poinformowała niezwłocznie organu wypłacającego świadczenia rodzinne o powyższej zmianie, pomimo iż była pouczona o konieczności zgłoszenia każdej zmiany mającej wpływ na prawo do tych świadczeń wypłacony dodatek z tytułu opieki nad N.D. w okresie korzystania z urlopu wychowawczego za okres od [...] do [...] uznano za nienależnie pobrany.

W dniu [...] A.D. wniosła odwołanie m.in. od wskazanej wyżej decyzji argumentując, że gdy składała wniosek o dodatek z tytułu opieki nad N.D. w okresie korzystania z urlopu wychowawczego została źle poinformowana o warunkach przyznania takiego świadczenia. Twierdziła, iż "panie pracujące w MOPS-ie powiedziały jej, że w wyjątkowych przypadkach może dostać ten dodatek tylko musi być to praca w zmniejszonym etacie np. weekendowa albo praca nocna i w tym czasie będzie się ktoś opiekował dzieckiem, np. wynajęta opiekunka, czy dziadkowie dziecka". W związku z tym skarżąca uważa, ze została wprowadzona w błąd. Jednocześnie stwierdziła, że sama zajmuje się synkiem, a otrzymywane zasiłki rodzinne w kwocie [...] zł nie wystarczają jej na utrzymanie siebie i dziecka zwłaszcza przy jej zarobkach w wysokości od [...] do [...] zł miesięcznie.

Po rozpatrzeniu wyżej wymienionego odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B., na podstawie art. 30 ust. 1 i 2 pkt 1 u.ś.r. oraz art. 138 § 1 pkt 1k.p.a., utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu organ odwoławczy w pierwszej kolejności opisał przebieg postępowania, w tym treść wydanych w sprawie decyzji, oraz zarzuty odwołania. Następnie przytoczył treść art. 10 ust. 1 i ust. 5 pkt 3 oraz art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 u.ś.r. a także art. 1862 § 1 Kodeksu pracy i na tej podstawie wywiódł, że korzystanie z urlopu wychowawczego nie pozbawia pracownika możliwości podjęcia pracy albo innej działalności zarobkowej, jednakże bezwzględnym warunkiem zachowania prawa do dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego jest, aby podjęty przez osobę rodzaj aktywności zawodowej w dalszym ciągu umożliwiał sprawowanie osobistej opieki nad dzieckiem. Następnie organ powołał się na treść art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 u.ś.r. wskazując, że osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne jest zobowiązana do ich zwrotu oraz, że za takie świadczenia uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Za bezsporne organ uznał, że strona jest zatrudniona w firmie A Sp. z o.o. we W. od dnia [...] na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony, a pracodawca ten udzielił jej urlopu wychowawczego od [...] do [...]. Jednocześnie strona podjęła pracę na czas określony w systemie pracy weekendowej, podczas której opiekę nad dzieckiem sprawowali jej rodzice.

Dalej organ wyjaśnił, że korzystanie z urlopu wychowawczego nie pozbawia pracownika możliwości podjęcia pracy albo rozpoczęcia innej działalności zarobkowej, jednakże bezwzględnym warunkiem zachowania prawa do dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego jest aby podjęty przez osobę rodzaj aktywności zawodowej w dalszym ciągu umożliwiał sprawowanie osobistej opieki nad dzieckiem. Form takiego zatrudnienia jest wiele i są to prace zwyczajowo wykonywane w domu, związane z określonymi czynnościami fizycznymi (tzw. prace chałupnicze), czy też z obsługą komputera, a nawet prowadzeniem prywatnego przedszkola. W ocenie organu A.D. pracując w systemie pracy weekendowej nie miała możliwości sprawowania osobistej opieki nad synem, a to natomiast stanowi negatywną przesłankę przyznania dodatku do zasiłku rodzinnego. Zdaniem Kolegium organ I instancji zasadnie przyjął, że okoliczności związane z pracą, w szczególności jej charakter i wymiar świadczą o braku możliwości pogodzenia pracy z osobistą opieką nad dzieckiem. Jednocześnie zauważono, że w rozliczeniu dobowym sprawowanej opieki mogą oczywiście istnieć przerwy w kontakcie dziecka z rodzicem (zakupy, wizyty lekarskie, kontakty z dziadkami) jednakże takich sytuacji nie można porównywać z przerwami spowodowanymi zatrudnieniem.

Podsumowując w opinii Kolegium organ I instancji prawidłowo zmienił decyzję przyznającą świadczenia rodzinne uchylając prawo do dodatku z tytułu opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego od [...] do [...] jak również zasadnie uznał zrealizowane świadczenia rodzinne za okres od [...] do [...] w wysokości [...] zł za nienależnie pobrane.

Pismem z dnia [...] A.D. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach skargę na decyzję z dnia [...] nr [...], zarzucając jej naruszenie przepisu:

- art. 10 ust. 5 pkt 3 ustawy o świadczeniach rodzinnych w zw. z art. 1862 § 1 k.p. poprzez błędną wykładnię i przyjęcie, że podjęcie pracy weekendowej uniemożliwia sprawowanie osobistej opieki nad dzieckiem w okresie urlopu wychowawczego,

- art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, poprzez błędne przyjęcie, iż była pouczona o braku prawa do pobierania dodatku do zasiłku w sytuacji podjęcia pracy weekendowej,

- art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. poprzez dokonanie nieprawidłowej i niepełnej oceny materiału dowodowego oraz wybiórcze rozpoznanie zarzutów zawartych w odwołaniu od decyzji organu I instancji,

- art. 80 i art. 136 k.p.a. poprzez niepodjęcie niezbędnych czynności dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz nieuzupełnienie postępowania dowodowego w niezbędnym zakresie, pomimo podnoszonych twierdzeń, iż została wprowadzona w błąd przez pracownika MOPS w B.

Jednocześnie wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji.

Wobec podniesionych zarzutów skarżąca domagała się uchylenia zaskarżonej decyzji. W uzasadnieniu skargi podkreśliła, że celem urlopu wychowawczego jest stworzenie pracownikowi korzystnych warunków do sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem w sytuacji trudności z połączeniem obowiązków opiekuńczych z zawodowymi i zarazem wskazała, iż w jej przypadku dotyczyło to okresów od poniedziałku do piątku, gdyż w weekendy może liczyć na pomoc rodziców. Następnie wskazała, że jak wynika z uzasadnienienia projektu nowelizacji przepisu interpretowanego przez organ, zmiana w przepisach zakładała poprawę możliwości integracji na rynku pracy kobiet wychowujących dzieci oraz ich trudnej sytuacji ekonomicznej. Zdaniem skarżącej przepis art. 10 ust. 5 pkt 3 ustawy o świadczeniach rodzinnych jest wyjątkiem od generalnej zasady udzielania pomocy matce znajdującej się w trudnej sytuacji majątkowej oraz życiowej i wprowadza sankcję polegającą na odebraniu pobieranego świadczenia, a tym samym "nie powinien podlegać interpretacji rozszerzającej czy zwężającej". W jej ocenie, pojęcie "niemożności sprawowania osobistej opieki" odnieść należy - zgodnie z jego literalnym brzmieniem - do całego okresu korzystania z urlopu wychowawczego, a nie tylko do pewnej jego części, np. faktycznego czasu wykonywania pracy. Albowiem tylko dokonując tego typu wykładni, umożliwia się matkom aktywizację zawodową oraz pozostawanie w kontakcie z rynkiem pracy w okresie wychowywania dziecka. Następnie wskazując na orzecznictwo podkreśliła, iż fakt korzystania z pomocy rodziców przy opiece nad dzieckiem przez kilka godzin w weekendy, nie może stanowić bezpośredniej podstawy do uznania świadczenia za nienależnie pobrane.

Poza tym skarżąca oświadczyła, że pobierając świadczenia nie działała w złej wierze, lecz kierowała się jedynie informacją uzyskaną od pracownika Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w B., iż dodatek będzie jej przysługiwał pomimo pojęcia pracy weekendowej. Reasumując skarżąca stwierdziła, że zaistniała sytuacja wynika wyłącznie z niedysponowani przez nią precyzyjnymi informacjami natomiast w skutek niekompetencji urzędniczej, będzie zmuszona do zwrotu znacznych dla niej środków, pobranych w dobrej wierze.

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U. z 2014 r. poz. 1647 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (legalności), jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Natomiast w świetle art. 3 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 z późn. zm. - dalej "P.p.s.a.") kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje m.in. orzekanie w sprawach skarg na decyzje wydane w postępowaniu administracyjnym. Stosownie do art. 134 § 1 P.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Powyższe oznacza, że Sąd bierze pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze.

Sąd dokonując kontroli na zasadach wyżej wskazanych stwierdził, że skarga jest zasadna z powodu uchybienia przepisom prawa materialnego. Przedmiotem kontroli sądowej w niniejszej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego, utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta B. z dnia [...], w której uznano świadczenia w formie dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego na N.D. w okresie od [...] do [...] za nienależnie pobrane.

Materialnoprawną podstawę wydania decyzji stanowiły więc przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2015 r. poz. 114 z późn. zm., zwanej dalej "u.ś.r."). Ustawa ta w art. 30 ust. 2 pkt 1 - 4 określa przesłanki uznania świadczenia rodzinnego, za świadczenia nienależnie pobrane. Stosownie do treści art. 30 ust. 2 u.ś.r., w brzmieniu obowiązującym na dzień wydania zaskarżonej decyzji, za nienależnie pobrane świadczenia uważa się:

1) świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania;

2) świadczenie przyznane lub wypłacane na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia;

3) świadczenia rodzinne wypłacone w przypadku, o którym mowa w art. 23 a ust. 5 za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenia rodzinne;

4) świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie rodzinne przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego.

Zatem w postępowaniu o ustalenie nienależnie pobranego świadczenia należy zbadać czy zachodzą przesłanki określone w art. 30 ust. 2 pkt 1-4. Natomiast pozytywne ustalenie, że w sprawie zachodzi jedna z przesłanek daje podstawę do żądania zwrotu tych świadczeń.

W rozpoznawanej sprawie podstawę rozstrzygnięcia stanowiła przesłanka określona w pkt. 1 art. 30 ust. 2 u.ś.r., na którą powołały się organy orzekające w pierwszej i drugiej instancji. Wykładnia wskazanego przepisu prowadzi zatem do wniosku, że ma on zastosowanie wówczas, gdy świadczenia rodzinne zostały prawidłowo przyznane i w trakcie ich pobierania zajdą okoliczności uzasadniające ustanie prawa do ich pobierania i o tych okolicznościach świadczeniobiorca nie powiadomi organu pomimo prawidłowego pouczenia w tym zakresie. Nie dotyczy on więc okoliczności istniejących wcześniej, tj. w czasie podejmowaniadecyzji, gdyż ustanie i zawieszenie prawa do świadczeń oraz wstrzymanie wypłaty może nastąpić tylko w razie uprzedniego prawidłowego nabycia uprawnień z tego tytułu. W sytuacji więc gdy ustalenia organu odwołują się do okoliczności istniejących w czasie podejmowania decyzji o przyznaniu świadczeń, podstawą do uznania, iż zostały one nienależnie pobrane nie może stanowić ów przepis, który mówi o świadczeniach wypłacanych mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń.

Wówczas może mieć zastosowanie przesłanka świadomego wprowadzenia w błąd organu określona w art. 30 ust. 2 pkt 2 ustawy.

W sprawie nie jest sporne, że decyzją z dnia [...] został przyznany stronie zasiłek rodzinny oraz dodatek z tytułu opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego (dalej "dodatek") na okres od [...] do [...]. Decyzja ta została wydana na podstawie wniosku strony z dnia [...]. Natomiast organy uznały, że strona nienależnie pobrała świadczenie w postaci dodatku, gdyż podczas urlopu wychowawczego w dniu [...] podjęła pracę, która uniemożliwiała jej osobiste sprawowanie opieki nad dzieckiem.

Zatem okoliczność, czy w dacie wydania decyzji tj. w dniu [...], strona wykonywała pracę zarobkową będąc na urlopie wychowawczym winna była być ustalana w postępowaniu o przyznanie tego świadczenia, skoro wiąże się z przesłanką warunkującą prawo do przedmiotowego świadczenia

Zgodnie z art. 10 ust. 1 u.ś.r. dodatek z tytułu opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego przysługuje matce lub ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka albo opiekunowi prawnemu dziecka, jeżeli dziecko pozostaje pod jego faktyczną opieką, uprawnionemu do urlopu wychowawczego. Natomiast stosownie do ust. 5 pkt. 3 u.s.r. dodatek nie przysługuje osobie, o której mowa w ust. 1, jeżeli podjęła lub kontynuuje zatrudnienie lub inną pracę zarobkową, która uniemożliwia sprawowanie osobistej opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego.

W sytuacji zatem, gdy przyznanie dodatku nastąpiło wadliwie w decyzji z dnia [...], to brak jest podstaw do stwierdzenia nienależności świadczenia na podstawie art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., które, jak organy uznały w ogóle nie przysługiwało od [...], a tym samym nie mogło "ustać", albo "podlegać wstrzymaniu wypłaty". Jak już wyżej wskazano przepis art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. nie obejmuje bowiem sytuacji, gdy w dacie przyznawania świadczenia istniały prawne lub faktyczne przeszkody do jego przyznania, a mimo to organ wydał decyzję przyznającą prawo do tego świadczenia. Powyższe oznacza, iż organy błędnie uznały, iż w sprawie spełniona została przesłanka nienależnie pobranego świadczenia określona w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r.

W tym stanie rzeczy uznać należało, że zapadłe w sprawie decyzje zostały wydane z naruszeniem art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., poprzez błędną jego wykładnię i zastosowanie, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, co skutkować musiało koniecznością ich uchylenia na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit a) ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

Niezależnie od powyższego należało poczynić kilka dodatkowych uwag. Otóż okoliczności uznania świadczenia za nienależnie pobrane, w tym czy prawo do świadczenia stronie przysługiwało, powinny być przedmiotem badania w postępowaniu o uznaniu świadczeń za nienależnie pobrane, nie zaś w postępowaniu w sprawie zmiany bądź uchylenia decyzji przyznającej świadczenia, na mocy art. 32 u.ś.r., jak miało to miejsce w sprawie. Decyzją z dnia [...] organ I instancji zmienił bowiem decyzję przyznającą stronie świadczenia poprzez uchylenie prawa do przedmiotowego dodatku za okres wsteczny. Natomiast zgodnie z utrwalonym już w orzecznictwie sądowym poglądem, przepis art. 32 u.ś.r. ten legitymuje organ do wydania decyzji orzekającej o zmianie wysokości świadczenia czy okresu na jaki zostało ono przyznane, z zastrzeżeniem że takie działanie możliwe jest jedynie na przyszłość, a decyzja oparta na art. 32 ma charakter konstytutywny. W sytuacji natomiast gdy upłynął okres na jaki świadczenie przyznano, zastosowanie może mieć tylko instytucja zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Zatem decyzja wydana na podstawie art. 32 ust. 1 u.ś.r. powinna wyeliminować na przyszłość świadczenia w postaci zasiłku rodzinnego i dodatków do tego zasiłku, natomiast w stosunku do okresu wcześniejszego, zastosowanie może mieć tylko dotycząca nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego ( np. wyrok NSA z dnia 13 marca 2014 r. sygn. akt I OSK 332/13).

Natomiast w zakresie dotyczącym dokonania oceny, czy prawo do dodatku stronie przysługiwało warto dostrzec, że obecne brzmienie przepisu art. 10 ust. 5 pkt 3, wprowadzone art. 7 ust. 2 ustawy z dnia 6 grudnia 2008 r. o zmianie ustawy Kodeks pracy i innych ustaw (Dz. U. Nr 237, poz. 1654) miało na celu aktywizację zawodową osób korzystających z urlopu wychowawczego i sprawujących osobistą opiekę nad dzieckiem. Do dnia wejścia w życie przytoczonej zmiany podjęcie każdego zatrudnienia przez osobę korzystającą z urlopu wychowawczego skutkowało bowiem utratą uprawnienia do przedmiotowego dodatku niezależnie od tego, czy uniemożliwiało sprawowanie osobistej opieki nad dzieckiem. Jednocześnie dokonując wykładni przepisu art. 10 ust. 1 i 5 pkt 3 u.ś.r. należy mieć również na względzie treść art. 186² § 1 Kodeksu pracy, w myśl którego pracownik w czasie urlopu wychowawczego ma prawo podjęć pracę zarobkową u dotychczasowego lub innego pracodawcy albo inną działalność, a także naukę lub szkolenie, jeżeli nie wyłącza to możliwości sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem.

Na tle przywołanych uregulowań prawnych w doktrynie i orzecznictwie prezentowane są różne odmienne stanowiska co do stosowania ww. przepisów. Zgodnie z pierwszym, wyrażonym w wyroku NSA z 25 marca 2011 r. sygn. akt I OSK 2066/10, podjęcie zatrudnienia w okresie korzystania przez pracownika z urlopu wychowawczego jest dopuszczalne wyjątkowo, wtedy gdy nie doprowadzi do wyłączenia możliwości sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem. Istota takiej osobistej opieki jest to, że dla osoby korzystającej z urlopu wychowawczego zasadniczym, stałym i codziennym obowiązkiem jest zapewnienie dziecku niezbędnych środków bezpieczeństwa, utrzymania, rozwoju i wychowania, i to w takim zakresie, w jakim równoczesne sprawowanie opieki przez inne osoby jest zbędne. Takie stanowisko prezentuje również organ odwoławczy w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Natomiast według drugiego stanowiska sprawowanie osobistej opieki nad dzieckiem nie oznacza, że kontakt z dzieckiem musi być ciągły, nieprzerwany, że sprawująca taką opiekę osoba nie może zostać zastąpiona w wykonywaniu czynności opiekuńczych przez domowników czy inne osoby, przez krótsze (kilkugodzinne) bądż dłuższe (kilku czy kilkunastodniowe) okresy. Wskazuje się, że wprowadzenie możliwości podjęcia zatrudnienia przez osoby korzystające z urlopu wychowawczego i zachowania prawa do przedmiotowego dodatku nie mogło mieć charakteru pozornego i sprowadzać się do wykonywania w zasadzie jednego typu pracy, a mianowicie wykonywanej w domu. Gdyby ustawodawca zamierzał wprowadzić tego typu ograniczenia to wskazałby to w tym przepisie, a nie przyjmowałby rozwiązania w przyjętej wersji (np. M Włodarczyk, Komentarz bieżący do art. 1862 k.p. Lex 2012, a także m.in. wyroki: WSA w Szczecinie z dnia 12 września 2013 r. sygn. akt II SA/Sz 497/13, WSA w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 21 maja 2014 r., II SA/Go 311/14, WSA w Gliwicach z dnia 27 października 2015 r. sygn. akt IV SA/Gl 162/15; wszystkie publik w CBOSA).

Jednakowoż w obu prezentowanych wyżej stanowiskach zgodnie przyjmuje się, że tak skonstruowana norma wymaga, aby dokonać indywidualnej oceny konkretnego przypadku podjęcia zatrudnienia przez osobę korzystającą z urlopu wychowawczego biorąc pod uwagę wszelkie okoliczności związane z pracą, tj. jej charakter, wymiar oraz podstawowy warunek, że praca ta nie zniweczy celu urlopu, jakim jest sprawowanie bezpośredniej, osobistej opieki nad dzieckiem. Ponadto należy wskazać, że przyjęcie, iż pobrane świadczenie jest nienależne w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 i 2 u.ś.r. wymaga wykazania negatywnego zachowania świadczeniobiorcy ukierunkowanego na niezgodne z prawem korzystanie ze środków publicznych. Wynika to z faktu, że zgodnie z treścią art. 30 ust. 1 i 2 u.ś.r. obowiązek zwrotu został połączony nie z samym tylko pojęciem "nienależnego świadczenia", lecz z zaistnieniem świadczenia nienależnie pobranego.

Natomiast wskazane sformułowania nie są pojęciami tożsamymi. W orzecznictwie zwraca się bowiem uwagę na to, że "nienależne świadczenie" ma charakter obiektywny i występuje między innymi wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Z kolei "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zawinionego zaniechania). Przyjmuje się ponadto, że nie można uznać pobranych świadczeń za nienależne, jeżeli strona przyjmowała je bez świadomości, że jej się nie należały. Zwrot obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też tej osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań, dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego (NSA) z dnia 14 grudnia 2009 r. sygn. akt I OSK 826/09; z dnia 27 października 2010 r., sygn. akt I OSK 981/10, Lex nr 74503).

W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie, co obligowało go do uchylenia zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Prezydenta Miasta B. z dnia [...] na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i 135 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, Nr 1270 ze zm.).

Pozostała do wyjaśnienia kwestia zastosowania art. 135 P.p.s.a. Przepis ten stanowi, że sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia. Sąd uznał, że taka sytuacja w sprawie zachodzi, bowiem decyzja Prezydenta Miasta B. z dnia [...] i utrzymana w mocy decyzją SKO w B. z dnia [...] dotycząca uchylenia prawa do przedmiotowego dodatku, rozstrzyga w istocie czy stronie prawo do świadczenia przysługiwało. Tymczasem w sytuacji, gdy upłynął już okres na jaki świadczenie rodzinne zostało przyznane, jak to miało miejsce w sprawie, znaleźć powinna zastosowanie wyłącznie instytucja nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego. To w tym postępowaniu organ winien ustalić, czy prawo do świadczenia w danym okresie stronie przysługiwało. Natomiast obydwa organy w niniejszej sprawie odwoływały się do ustaleń i ocen zawartych w ww. decyzjach. Tymczasem w decyzji wydanej w tej sprawie, a nie w decyzji zmieniającej organ winien był dokonać takich ustaleń w kontekście przesłanki z art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Jednocześnie, jak już wskazano we wcześniejszych rozważaniach, skoro brak było przesłanek do zmiany decyzji poprzez jej uchylenie w części dotyczącej dodatku z mocą wsteczną, to postępowanie w tym zakresie, jako bezprzedmiotowe, należało umorzyć, co orzeczono jak w punkcie 2 sentencji wyroku na podstawie art. 145 § 3 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

-----------------------

11