Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 1069/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2024-10-23 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą decyzję I instancji
Powołane przepisy: article: Art. 17 ust. 1  pkt 4
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
article: Art. 7, 77, 80
journal: Dz.U. 2024 poz 572
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Katarzyna Marasek-Zybura Sędziowie Sędzia WSA Elżbieta Czarny-Drożdżejko Asesor WSA Ewelina Dziuban (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 23 października 2024 r. sprawy ze skargi A. N. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 18 kwietnia 2024 r., znak SKO-NP-4115-525/23 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję organu I instancji, II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu na rzecz skarżącej A. N. kwotę 480 zł (czterysta osiemdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego


UZASADNIENIE

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu w decyzji z dnia 18 kwietnia 2024 r., nr SKO-NP-4115-525/23 utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji z dnia 15 listopada 2023 r., znak: MOPS.III.524.Od.003586.SP.11.2023 odmawiające A. N. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

W podstawie prawnej wskazano art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2024 r., poz. 572), art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2023 r., poz. 390 ze zm.) w związku z art. 63 ust.1 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz.U. 2023 r., poz.1429).

Powyższa decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.

Organ I instancji odmówił przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r., gdyż niepełnosprawność osoby wymagającej opieki nie powstała w okresie wskazanym w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Od wyżej opisanej decyzji odwołała się A. N., reprezentowana w sprawie przez pełnomocnika adwokata K. G. W odwołaniu tym zarzucono naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wynik sprawy, poprzez błędne zastosowanie normy wyrażonej w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych (...).

W uzasadnieniu opisanej na wstępie decyzji, SKO wskazało, że okoliczność, iż niepełnosprawność u osoby wymagającej opieki tj. G. K. powstała w okresie późniejszym niż wymaga tego art. 17 ust. 1b ustawy, nie może stanowić samoistnej przesłanki do uznania, iż osobie sprawującej opiekę nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego.

Z materiału dowodowego bezsprzecznie wynika, że matka odwołującej się - G. K. - legitymuje się Orzeczeniem o Znacznym Stopniu Niepełnosprawności z dnia 23 czerwca 2010 r., znak: [...] wydanym na stałe przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Nowym Sączu stwierdzającym, iż niepełnosprawność istnieje od 1994 r. oraz orzeczeniem lekarza Orzecznika ZUS z dnia 21 listopada 2019 r., w którym uznano ww. za trwale niezdolną do samodzielnej egzystencji, która to niezdolność istniała od 1 października 2019 r.

Kolegium uznało, że rozstrzygnięcie organu l instancji co do zasady jest prawidłowe, pomimo błędnego uzasadnienia.

Odnosząc się do uzasadnienia prawnego zaskarżonej decyzji wskazano, iż organ l instancji orzekając o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie uwzględnił zmiany stanu prawnego, która nastąpiła na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 (Dz. U. z 2014 r, poz. 1443). W wymienionym wyroku Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z zasadą równości o której mowa w art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.

Przechodząc do meritum sprawy, Kolegium w oparciu o wywiad środowiskowy wskazało, że G. K. ma 80 lat, posiada l gr. ZUS-u. cierpi na wiele dolegliwości m.in. padaczkę, wrzody żołądka, ma problemy z dwunastnicą, miażdżycę, ma nieodpowiednio zrośniętą rękę (po 3 operacjach) oraz rozrusznik (od 10 lat), skoki ciśnienia, zwyrodnienie kręgosłupa, przepuklinę, rozedmę płucną. Dalej z wywiadu wynika, iż G. K. nie jest sprawna ruchowo, porusza się z pomocą kul, nie jest w stanie samodzielnie zadbać o własną higienę ciała. Opiekę nad niepełnoprawną G. K. sprawuje córka A. N.

Do czynności wykonywanych w ramach tej opieki należy: sporządzanie posiłków, podanie lekarstw, zakupy wszelkiego rodzaju, pomoc w trzymaniu higieny osobistej, załatwianie spraw urzędowych, zapewnienie transportu do lekarzy i specjalistów, utrzymywaniu porządku w miejscu zamieszkania oraz pomoc w codziennym poruszaniu się niepełnosprawnej.

W oświadczeniu G. K. stwierdziła, iż jej córka A. N. zajmuje się nią całodobowo od chwili zachorowania jej męża tj. od 6 lutego 2016 r. Mąż G. K. do czasu choroby był w stanie opiekować się żoną, jednak w wyniku udaru mózgu rolę to przejęła córka tj. wnioskodawczyni.

Wnioskodawczyni w swoich oświadczeniach stwierdziła, że sprawuje całodobową opiekę nad swoją mamą od 06 lutego 2016 r., gdyż mama nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować i wykonywać czynności życia codziennego. Stwierdziła, że pomaga jej w prawidłowym rozwoju i dba o jej bezpieczeństwo. Opieka ma charakter długoterminowy i całodobowy. Do codziennego zakresu obowiązków podczas opieki nad mamą należą: codzienna pobudka i pomoc przy wykonywaniu czynności higienicznych, kąpieli, myciu głowy, obcinaniu paznokci, w prowadzeniu do toalety. W wyniku wrzodów i związanych z tym częstych wymiotów istnieje konieczność zakładania pielucho majtek dwa razy dziennie, trzykrotne podawanie leków w ciągu dnia, codziennie przygotowuje ubrania i pomaga w ubiorze. Trzy razy w ciągu dnia podaje posiłki, dodatkowo między posiłkami podaje również owoce i desery. Niepełnosprawna spożywa posiłki samodzielnie po wcześniejszym ich przygotowaniu i podaniu. W zależności od samopoczucia wnioskodawczyni zabiera mamę na spacery, codziennie wykonuje na jej rzecz masaże oraz organizuje rehabilitanta w razie potrzeby. Ponadto wnioskodawczyni sprząta, pierze załatwia sprawy urzędowe, realizuje recepty, zapewnia mamie transport do lekarza i inne czynności dnia codziennego.

Wnioskodawczyni oświadczyła, że z powodu konieczności stałej opieki nad matką nie jest w stanie podjąć zatrudnienia nawet na pół etatu gdyby nie konieczność sprawowania długotrwałej opieki.

W ocenie Kolegium ustalony zakres opieki nie daje podstaw do przyznania wnioskowanego świadczenia, albowiem czynności wykonywane przez odwołującą ustalone na podstawie wywiadu oraz te wskazane w oświadczeniach, odwołującej (wyżej opisane) nie odbiegają od zwykłych czynności wykonywanych przez osoby pracujące zawodowo i wspólnie zamieszkujące ze starszymi rodzicami do alimentacji których są zobowiązane. Czynności wykonywane przez odwołującą wynikają wprost z faktu wspólnego zamieszkiwania z matką oraz z ciążącego na niej obowiązku alimentacyjnego. Wykonywanie tych czynności z pewnością nie zajmuje odwołującej całego dnia i nie uniemożliwiają wykonywania tak specyficznej pracy, jak praca we własnym gospodarstwie rolnym.

W tym miejscu podkreślono także, iż z akt sprawy nie wynika, aby G. K. była osobą obłożnie chorą, nie kontaktową, w związku z tym wymagała całodobowej, permanentnej opieki i nadzoru ze strony opiekuna. Okoliczności te wskazują, zdaniem Kolegium, iż odwołująca ze względu na charakter pracy w gospodarstwie rolnym może dostosować godziny pracy do konieczności wykonywania czynności opiekuńczych a nadto w czasie jej nieobecności w domu może zabezpieczyć opiekę nad matką w postaci usług opiekuńczych czy pomocy wytchnieniowej, która jest formą wsparcia państwa skierowaną do osób sprawujących opieki nad niepełnoprawnym członkiem rodziny.

Zatem, zdaniem organu II instancji, trudno jest przyjąć, iż w przedmiotowej sprawie występuje związek przyczynowo skutkowy między nie podejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym rodzicem.

Jak wynika z treści przytoczonego wyżej art. 17 w/w ustawy obligatoryjną przesłanką warunkującą przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego jest sprawowanie stałej opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności nie pozwalającej na kontynuowanie lub podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.

Natomiast, w ocenie SKO, takie czynności jak: podanie leków, w razie konieczności dowiezienie do lekarza, pomoc przy ubieraniu się, przygotowanie i podanie posiłków, pranie ubrań, mycie naczyń, sprzątanie, czyli szeroko rozumiane prowadzenie gospodarstwa domowego są czynnościami, które nie mogą być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności odwołującej. Ponadto wskazano, iż są to typowe czynności dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby, które, na co dzień pracują zawodowo, czy też prowadzą gospodarstwo rolne i wykonują je przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu.

W podsumowaniu organ odwoławczy uznał, że nie można przyjąć, iż odwołująca stale i nieprzerwanie sprawuje osobistą opiekę nad niepełnosprawną matką, a tym samym uznać należy, iż nie wyczerpuje zakresu opieki wymaganej dla świadczenia pielęgnacyjnego, która jak już wcześniej wspomniano ze względu na jej rozmiar powoduje brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, czy też jak to ma miejsce w przedmiotowej sprawie prowadzenia czy wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym.

Nie godząc się z powyższym rozstrzygnięciem A. N. (reprezentowana przez adw. K. G.), wniosła w skardze o jego uchylenie wraz z decyzją go poprzedzającą organu I instancji, rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym oraz zasądzenie kosztów postępowania. Autor skargi zarzucił w uzasadnieniu, że skarżony organ nie wziął w ogóle pod uwagę ustaleń wywiadu środowiskowego, w którym pracownik socjalny nie zakwestionował faktu opieki i zakresu czynności opiekuńczych deklarowanych przez skarżącą w oświadczeniu. (...) Dalej zarzucono, że Kolegium zbyt pochopnie wykluczyło zwykłe czynności życia codziennego z zakresu opieki i pomocy uzasadniającej prawo do świadczeń. Wskazano, że rolą organów jest "weryfikacja zakresu tej pomocy wymagającego rezygnacji z zatrudnienia".

W odpowiedzi na skargę SKO w Krakowie wniosło o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

Podstawowa zasada polskiego sądownictwa administracyjnego została określona w art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych, zgodnie z którym sądy administracyjne sprawują, m.in. wymiar sprawiedliwości przez kontrolę legalności działalności administracji publicznej. Zasada, że sądy administracyjne dokonują kontroli działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie, została również wyrażona w art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r., poz.935) dalej - p.p.s.a.

Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Niezwiązanie zarzutami i wnioskami skargi oznacza, że sąd administracyjny bada w pełnym zakresie zgodność z prawem zaskarżonego aktu organu administracji publicznej. W świetle art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd nie ma jednak obowiązku badania tych zarzutów i wniosków, które nie mają znaczenia dla oceny legalności zaskarżonego aktu (tak NSA w wyroku z dnia 11 października 2005 r., sygn. akt: FSK 2326/04).

Wady skutkujące koniecznością uchylenia aktu, stwierdzenia jego nieważności bądź wydania z naruszeniem prawa, przewidziane są w art. 145 § 1 p.p.s.a. Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Sąd, uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie, uchyla ten akt w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W przypadku nieuwzględnienia skargi sąd ją oddala - art. 151 p.p.s.a.

Organ odwoławczy przyjął, że w przedmiotowej sprawie nie została spełniona przesłanka przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w zakresie istnienia bezpośredniego związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną w znacznym stopniu, a niepodejmowaniu przez opiekuna zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.

W kontekście powyższego wyjaśnienia wymaga, że zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia 2023 r. (który ma zastosowanie w sprawie ponieważ wniosek został złożony w dniu 18 sierpnia 2023 r. k. 40 i n. a.a.), świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Jak przy tym wynika z art. 17b ust. 1 u.ś.r., w przypadku, gdy o świadczenia, o których mowa w art. 16a i art. 17 ubiegają się rolnicy, małżonkowie rolników bądź domownicy, świadczenia te przysługują odpowiednio rolnikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego (pkt 1); małżonkom rolników lub domownikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego albo wykonywania przez nich pracy w gospodarstwie rolnym (pkt 2).

Na mocy art. 17b ust. 2 u.ś.r., zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego lub zaprzestanie wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, o których mowa w ust. 1, potwierdza się stosownym oświadczeniem złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Składający oświadczenie jest obowiązany do zawarcia w nim klauzuli następującej treści: "Jestem świadomy odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia". Klauzula ta zastępuje pouczenie organu o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań.

Zauważenia przy tym wymaga, że prawodawca nie zdefiniował pojęcia "zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego lub pracy w gospodarstwie rolnym", lecz przyjmuje się, że brak prowadzenia gospodarstwa rolnego związany jest z kryterium faktycznego działania i rzeczywistych korzyści. Wskazuje się, że jeśli dana osoba nie wykonuje określonych, konkretnych czynności związanych z typowymi pracami w rolnictwie w danym jego dziale, jak też nie uzyskuje w związku z powyższym jakichś konkretnych korzyści, w tym finansowych, to trudno twierdzić, że prowadzi gospodarstwo rolne. W sytuacji, gdy organy kwestionują przyjęty w tym zakresie przez ustawodawcę dowód w postaci składanego przez ubiegającego się o świadczenie pielęgnacyjne pod rygorem odpowiedzialności karnej oświadczenia o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego, to muszą przeprowadzić w tym przedmiocie należyte postępowanie wyjaśniające, które w sposób jednoznaczny wykaże, że oświadczenie to nie jest zgodne z prawdą. Istotne dla rozstrzygnięcia sprawy ustalenia winny dotyczyć posiadania przez stronę gospodarstwa rolnego, rzeczywistego wykonywania w nim czynności "rolniczych", uzyskiwania unijnych dopłat związanych z rolnictwem, czy też zwrotu podatku akcyzowego zawartego w cenie oleju napędowego wykorzystywanego do produkcji rolniczej. To bowiem wymienione okoliczności wskazują na fakt prowadzenia gospodarstwa rolnego (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 6 czerwca 2024 r., sygn. akt II SA/Po 226/24).

W orzecznictwie sądowoadministracyjnym niejednolicie podchodzi się przy tym do kwestii podlegania przez osobę wnioskującą ubezpieczeniu społecznemu. Z jednej strony wskazuje się bowiem, że poczynienie odpowiednich ustaleń faktycznych w zakresie zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego nie może zostać zastąpione stwierdzeniem, że strona wnioskująca podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników. Następstwem złożenia oświadczenia o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa może być bowiem utrata statusu osoby objętej ubezpieczeniem społecznym rolników. Zatem sam fakt, że wnioskodawca podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników nie przekreśla jeszcze możliwości uzyskania świadczenia (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 13 grudnia 2022 r., sygn. akt II SA/Łd 929/22). Z objęcia takim ubezpieczeniem, przysługującym rolnikowi, wynika jedynie domniemanie prowadzenia gospodarstwa rolnego. Tymczasem przesłanka pozwalająca na przyznanie rolnikowi (małżonkowi rolnika) świadczenia pielęgnacyjnego nie opiera się na domniemaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego, lecz wynika z rzeczywistego stanu rzeczy (tak np. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach z 31.01.2024 r. II SA/Ke 742/23, wyrok WSA w Krakowie z 24.01.2024 r. III SA/Kr 1394/23, wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 30.10.2020 r. I OSK 1273/20).

Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 20 lipca 2023 r., I OSK 1073/21, wskazał, że ciężar udowodnienia faktu zaprzestania działalności rolniczej spoczywa na osobie wnioskującej o przyznanie jej świadczenia. Wskazane oświadczenie stanowi przy tym dowód na tę okoliczność, podlegający ocenie na zasadach ogólnych. Niepodleganie ubezpieczeniu społecznemu rolników jest natomiast następstwem zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego. Skutkiem złożenia oświadczenia w tym przedmiocie powinno być zatem wyłączenie z tego ubezpieczenia.

Zdaniem Sądu, w sytuacji, w której strona wnioskująca o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników, złożone oświadczenie o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego może budzić uzasadnione wątpliwości. Powstaje bowiem sytuacja, w której strona przed organem pomocy społecznej powołuje się na okoliczność zaprzestania pracy w gospodarstwie rolnym, a przed rolniczym organem rentowym powołuje się na fakt zupełnie przeciwny, tj. kontynuowania pracy w gospodarstwie rolnym, albowiem objęcie ubezpieczeniem rolniczym nie jest uzależnione od bycia właścicielem gospodarstwa rolnego, lecz od pracy w gospodarstwie rolnym. W tej sytuacji więc organy rozstrzygające w sprawie są nie tylko uprawnione, ale wręcz zobowiązane do zweryfikowania wszystkim dostępnymi środkami dowodowymi, czy złożone przez stronę oświadczenie jest zgodne z prawdą, a jeśli stan faktyczny sprawy tego wymaga, wyznaczyć stronie termin na przedłożenia przez stronę decyzji z KRUS o ustaniu ubezpieczenia społecznego rolników.

Przenosząc powyższe rozważania na grunt rozpoznawanej sprawy wskazać należy na istotne naruszenie art. 7 i art. 77 k.p.a. w zakresie braku ustaleń odnośnie powyższej kwestii.

We wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z w części III skarżąca w dniu 3 sierpnia 2023 r. oświadczyła, że nie zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego albo wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym (k. 34 a.a.).

W przedłożonym do akt sprawy kwestionariuszu dotyczącym okresów składkowych i nieskładkowych (podpisanym przez skarżącą, k. 22 a.a.) wynika, że od 1 maja 2020 r. do 16 sierpnia 2021 r. skarżąca pracowała w gospodarstwie rolnym, a w okresie 16 sierpnia 2021 r. do 30 lipca 2023 r. sprawowała opiekę nad ojcem B. K., za którą to opiekę pobierała świadczenie pielęgnacyjne.

W dokumencie pod nazwą "Dane do zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych (ZUS i KRUS)" skarżąca w dniu 14 września 2023 r. (k. 49 a.a.) wniosła o objęcie jej ubezpieczeniem społecznym KRUS i wskazała, że ma tytuł ubezpieczenia zdrowotnego KRUS.

Nadto w aktach brak jest aktu zgonu ojca skarżącej – B. K. Skarżąca przedłożyła tylko odpis skróconego aktu zgonu swojego brata - B. K. (ur. 7 sierpnia 1962 r., rozwiedziony, k. 55 a.a.), który zmarł 9 maja 2021 r. Z oświadczenia skarżącej wynika natomiast, że do dnia 30 lipca 2023 r. sprawowała opiekę nad ojcem. SKO w Nowym Sączu w decyzji z 31 grudnia 2021 r. (k. 10 i n. a.a.) przyznało skrzącej świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudniania lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad ojcem B. K. za okres od 26 sierpnia 2021 r. na czas nieokreślony (postanowienie SKO z 9 marca 2022 r. k. 11 a.a.) Należy zatem ustalić kiedy zmarł ojciec skarżącej B. K. w oparciu o akt zgonu.

Nadto, oświadczenie złożone przez G. K. z 9 września 2023 r. (k. 48 a.a.), że skarżąca zajmuje się nią całodobowo od chwili zachorowania męża niepełnosprawnej tj. od 6 lutego 2016 r. jest sprzeczne z twierdzeniami skarżącej, z których wynika, że w okresie od 24 października 2005 r. do 30 kwietnia 2020 r. skarżąca prowadziła działalność gospodarczą, a od 1 maja 2020 r. do 16 sierpnia 2021 r. pracowała w gospodarstwie rolnym (kwestionariusz dotyczący okresów składkowych i nieskładkowych k. 22 a.a.). Dowody te nie zostały poddane ocenie organów administracyjnych, podobnie jak wyjaśnienia skarżącej zawarte w piśmie z dnia 14 września 2023 r. (k. 46 a.a.).

Zdaniem Sądu opisany powyżej materiał dowodowy nie jest wystarczający do jednoznacznego ustalenia, czy w sprawie została spełniona przesłanka wskazana w art. 17b ust. 1 u.ś.r. uprawniająca do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, co w konsekwencji stanowi o naruszeniu przez organ odwoławczy art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.

W kontekście powyższego wskazać należy, że nie zostało ustalone czy i ewentualnie od kiedy skarżąca zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego/ pracy w gospodarstwie rolnym.

Kolegium do tej kwestii w ogóle się nie odniosło, pomimo tego, że z oświadczenia skarżącej wynika, że nie zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego/pracy w gospodarstwie rolnym i podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników. Obowiązkiem organu odwoławczego było zweryfikowanie tej kwestii.

W toku ponownego rozpoznania sprawy należy zatem ustalić czy i ewentualnie kiedy skarżąca zaprzestała pracy w gospodarstwie rolnym. Jakiego rodzaju to była praca, czy skarżąca lub jej mąż są/byli właścicielami gospodarstwa rolnego, czy na to gospodarstwo rolne pobierane są dopłaty. W tym celu organ winien także zweryfikować, czy skarżąca lub jej mąż są zarejestrowani w systemie ARiMR w charakterze producenta rolnego, albowiem dopóki rolnik figuruje w ewidencji krajowych producentów rolnych, dopóty nie można stwierdzić, że zaprzestał on prowadzenia gospodarstwa rolnego w rozumieniu art. 17b ust. 1 pkt 1 u.ś.r. Wpis do ewidencji oznacza bowiem stałą gotowość do ubiegania się o płatności bezpośrednie, które może uzyskać rolnik prowadzący gospodarstwo rolne.

Zaprzestanie prowadzenia przez rolnika gospodarstwa rolnego, o jakim mowa w art. 17b ust. 1 pkt 1 u.ś.r., nie polega tylko na faktycznym zaniechaniu wykonywania przez rolnika pewnych czynności, jak np. zaprzestanie osobistej uprawy, zbierania plonów, czy uzyskiwania zysków z gospodarstwa, w tym zaprzestanie składania wniosków o dopłaty unijne. Zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego wymaga poza tym przedsięwzięcia szeregu czynności prawnych, powiązanych integralnie ze statusem rolnika i prowadzeniem przez niego działalności rolniczej, takich jak np. złożenie wniosku o usunięcie wpisu z ewidencji producentów rolnych, który pozwala danemu producentowi (rolnikowi) na korzystanie z systemów wsparcia bezpośredniego, a więc prowadzenie gospodarstwa rolnego. Figurowanie w ewidencji producentów rolnych jest więc jednym z elementów koniecznych do przyjęcia, że mamy do czynienia z rolnikiem prowadzącym gospodarstwo rolne (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 23 kwietnia 2024 r., sygn. akt II SA/Lu 223/24, wyr. WSA w Poznaniu z II SA/Po 290/24).

Podkreślenia wymaga, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, czy też tylko za gotowość do świadczenia czynności opiekuńczych, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Stąd też w judykaturze prezentowany jest pogląd, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres wykonywanej opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej, gdyż realizacja tego celu nie jest możliwa bez powstrzymania się od podjęcia lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej (por. wyrok NSA z dnia 5 czerwca 2012 r. sygn. akt I OSK 2454/11). Zdaniem Sądu, nie chodzi tu jednak o niemożliwość fizyczną podjęcia jakiejkolwiek innej aktywności, lecz przeszkodę życiowo-organizacyjną związaną z koniecznością wykonywania czynności opiekuńczych w określonych porach dnia i tygodnia, jak również stałego czuwania i pozostawania w pełnej gotowości do wykonywania niezbędnej pomocy w ramach wykonywanej opieki. Cel i istota świadczenia pielęgnacyjnego pozwalają wskazać na to, że w art. 17 ust. 1 uśr chodzi raczej o ustawiczną opiekę sprawowaną nad osobą niepełnosprawną. Punkt ciężkości w tym zakresie tkwi w stałości opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, a to oznacza, że opieka ta powinna być sprawowana codziennie. (por. wyrok NSA z dnia: 22 lipca 2022 r. sygn. akt I OSK 1867/21 oraz 2 sierpnia 2024 r., sygn. akt I OSK 2242/23).

W przedmiotowej sprawie nie jest znany aktualny (na dzień złożenia i rozpoznania wniosku), stan zdrowia matki skarżącej. Wiadomo jedynie, że w orzeczeniu o znacznym stopniu niepełnosprawności stwierdzono, że jako symbol przyczyny niepełnosprawności powołano – 06-E 05-R. 06-E – oznacza epilepsję (stopień lekki, umiarkowany i znaczny), a 05-R – wskazuje na dysfunkcje narządu ruchu.

W aktach brak jest aktualnej dokumentacji medycznej, która by potwierdzała zawarte w wywiadzie środowiskowym ustalenia pracownika socjalnego o tym, że: G. K. cierpi na wiele dolegliwości m.in. tj. wrzody żołądka, ma problemy z dwunastnicą, miażdżycę, ma nieodpowiednio zrośniętą rękę (po 3 operacjach) oraz rozrusznik (od 10 lat), skoki ciśnienia, zwyrodnienie kręgosłupa, przepuklinę, rozedmę płucną.

Nie znając dokładnego stanu zdrowia niepełnosprawnej matki skarżącej, wynikającego z aktualnej dokumentacji medycznej z ostatnich lat leczenia, nie można się jedynie oprzeć na spostrzeżeniach pracownika socjalnego, odnotowanych w protokole z wywiadu środowiskowego, czy też jedynie na oświadczeniach samej skarżącej. Stan zdrowia niepełnosprawnej matki skarżącej wymagający, wg skarżącej, rezygnacji przez nią z zatrudnienia, musi zostać wykazany stosownymi dokumentami wystawionymi przez lekarzy (vide wyrok WSA w Krakowie z 14 sierpnia 2024 r., sygn. akt III SA/Kr 606/24).

Zaznaczenia wymaga, że powyższe stwierdzenia skarżącej, obrazujące stan zdrowia podopiecznej, który determinuje wymiar i częstotliwość opieki, nie zostały w żaden sposób udokumentowane przez skarżącą, reprezentowaną w postępowaniu administracyjnym przez profesjonalnego pełnomocnika. Przedłożona przez skarżącą dokumentacja medyczna niepełnosprawnej pochodzi z roku 2014 i 2018 (k. 26-28 a.a.) i nie jest przydatna dla ustalenia powyższych mających znaczenie dla rozstrzygnięcia kwestii. Również w toku postepowania sądowoadministracyjnego, podczas którego skarżąca była także reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika, nie przedłożono stosowanej i aktualnej dokumentacji medycznej matki skarżącej.

Zatem w toku ponownego rozpoznania sprawy, to skarżąca powinna przedstawić wszystkie informacje niezbędne do ustalenia stanu faktycznego sprawy, jak również udostępnić dowody znajdujące się w jej posiadaniu lub które tylko on może przedstawić, potwierdzające okoliczności wskazane w uzasadnieniu wniosku wszczynającego postępowanie, w tym m.in. aktualną dokumentację medyczną obrazującą stan zdrowia niepełnosprawnej. Jeśli organ administracji publicznej dokona ustaleń w zakresie stanu faktycznego na podstawie wszystkich wskazanych przez wnioskodawcę dowodów, a strona kwestionuje te dowody i ustalenia, przeciwdowód może być przeprowadzony z jej inicjatywy. Organ nie ma natomiast obowiązku poszukiwania dowodów dla wykazania słuszności stanowiska strony (por. wyrok NSA z dnia 10 grudnia 2009 r., II OSK 1933/08; wyrok WSA w Krakowie z dnia 31 sierpnia 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 135/23, baza CBOSA). W szczególności strona ma prawo inicjatywy dowodowej, z którego powinna korzystać, chcąc wykazać zasadność podnoszonych przez siebie wniosków i twierdzeń, a tym samym uniknąć negatywnych konsekwencji związanych z poczynionymi przez organ ustaleniami w zakresie stanu faktycznego sprawy na podstawie znanych organowi środków dowodowych. Strona nie jest zatem zwolniona od współdziałania w wyjaśnianiu okoliczności faktycznych, tym bardziej, że w tej sprawie skarżąca jest reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika.

Mając na uwadze powyższe, przy ponownym rozpoznaniu sprawy, organ administracyjny ustali jaki jest aktualny stan zdrowia matki skarżącej, wzywając skarżącą do przedstawienia stosownych dokumentów lekarskich oraz oceni, czy zakres i rozmiar opieki wykonywanej przez skarżącą nad niepełnosprawną matką jest tego rodzaju, aby całkowicie uniemożliwiał jej pracę w gospodarstwie.

Należy mieć też na uwadze, że wskazane przez skarżącą schorzenia występujące u matki i ich leczenie może mieć różny przebieg u różnych osób. Dlatego tak ważne jest ustalenie stanu zdrowia matki skarżącej, a następnie – zakresu koniecznych czynności opiekuńczych skarżącej względem niej. Te dwie okoliczności z kolei pozwolą na ocenę, czy zakres sprawowanej przez skarżącą opieki w rzeczywistości wyklucza pracę w gospodarstwie rolnym. Przedmiotem jednoznacznych ustaleń powinno być zatem wyjaśnienie, czy matka skarżącej może samodzielnie, bez opieki, pozostać w domu przez pewien okres czasu. W związku z czym, o tym czy matka skarżącej wymaga nieprzerwanej przy niej obecności muszą wypowiedzieć się lekarze, którzy ją stale leczą. Również i w tym przypadku organ nie zweryfikował ww. twierdzeń skarżącej.

Zważyć w tej sytuacji należało, że powyższy wywiad nie umożliwiał faktycznie ustalenia i oceny okoliczności niezbędnych dla rozstrzygnięcia sprawy w zgodnie z obowiązującymi w dacie wydania decyzji przepisami ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Mimo tego organ odwoławczy wbrew dyspozycji art. 7, art. 15, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. nie podjął na podstawie art. 136 k.p.a. we własnym zakresie uzupełniającego postępowania dowodowego i nie przeprowadził dowodów koniecznych dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy. Wydał zatem decyzję kończącą postępowanie z istotnym naruszeniem przepisów postępowania administracyjnego, w szczególności zasady prawdy obiektywnej i dwuinstancyjności postępowania, które w ówczesnym stanie prawnym mogło mieć wpływ na wynik sprawy.

Wykluczyć należy sytuację, w której opieka sprawowana nad znacznie niepełnosprawnym, ale faktycznie cechującym się niemałą samodzielnością członkiem rodziny stanowi pretekst do pozyskania świadczenia pielęgnacyjnego przez osobę, która faktycznie mogłaby podjąć zatrudnienie, choćby w niepełnym wymiarze czasu. Nieaktywność zawodowa nie może wynikać z przyczyn leżących po stronie wnioskodawcy, jak np. brak ofert pracy, niechęć do jej podjęcia albo pobieranie nauki w trybie dziennym, czy chęć opieki nad dziećmi, ale musi wynikać z konieczności sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną (vide: Małysa-Sulińska Katarzyna (red.), Świadczenia rodzinne. Komentarz, publ. WKP 2023).

Powyższe jednak należy odnieść zawsze do indywidualnych okoliczności sprawy administracyjnej, w której należy dokonać prawidłowych i szczegółowych ustaleń okoliczności faktycznych, z wykorzystaniem wszelkich możliwości dowodowych. Żaden przepis prawa nie zwalniał organów w tej sprawie od przeprowadzenia takich dowodów. Z protokołu z tej czynności wynika jednoznacznie, że pracownik socjalny nie koncentrował się na wyjaśnieniu ogółu indywidualnych okoliczności danej sprawy a wyłącznie na kwestii sprawowania opieki przez skarżącą nad niepełnosprawną matką.

Reasumując, w ramach wywiadu środowiskowego nie ustalono dokładnie w jakim stanie fizycznym i psychicznym znajduje się matka skarżącej i jakie dokładnie czynności opiekuńcze jej stan zdrowia determinuje i jakie są wykonywane. Nie ustalono więc poprawnie, czy matka skarżącej może samodzielnie pozostać w domu, podczas gdy skarżąca mógłby pracować w gospodarstwie rolnym, które jak słusznie zwróciło uwagę Kolegium - praca ta charakteryzuje się pewną dozą elastyczności. Skarżąca oświadczyła, że wizyty lekarskie/ konsultacje odbywają się 2/3 razy w miesiącu, w zależności od potrzeb (k. 47 a.a.), co również powinien mieć na względzie organ w toku ponownego rozpoznania sprawy.

Biorąc pod uwagę powyższe Sąd stwierdził, że organ odwoławczy przedwcześnie utrzymał w mocy decyzję odmowną organu I instancji, poprzestając na niepełnym i niewystarczającym materiale dowodowym.

W konsekwencji WSA w Krakowie uznał, że organ odwoławczy wydając ww. decyzję naruszył przepisy postępowania administracyjnego (art. 7, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a.). Uchybienie organu polega przede wszystkim na braku ustaleń faktycznych koniecznych dla ustalenia stanu zdrowia podopiecznej i zakresu opieki jakiej wymaga. Warunkiem koniecznym jest również ustalenie ponad wszelką wątpliwość czy i ewentualnie kiedy skarżąca zrezygnowała z pracy w gospodarstwie rolnym, stosownie do wyżej zaprezentowanych wskazań Sądu.

W ponownie prowadzonym postępowaniu organ winien przeprowadzić szczegółowe postępowanie wyjaśniające co do zaistnienia po stronie skarżącej przesłanki, o której mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Należy ustalić charakter i zakres sprawowanej opieki oraz samodzielności w jej sprawowaniu. W kontekście związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia (niepodejmowaniem go) a sprawowaniem opieki organ winien ustalić, od kiedy opieka jest wykonywana, czy wymusiła ona na skarżącej rezygnację z poprzedniego zatrudnienia – pracy w gospodarstwie rolnym, ewentualnie – czy skarżąca istotnie powstrzymuje się, od podjęcia zatrudnienia z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad matką. Zaznaczyć należy, że jeżeli wywiad środowiskowy nie dostarczy szczegółowych informacji we wskazanym zakresie, organ rozpoznający sprawę może się posłużyć instrumentem procesowym w postaci przesłuchania w charakterze świadka skarżącej, matki nad którą sprawuje opiekę, ewentualnie męża skarżącej oraz świadków spoza rodziny (sąsiadów).

W rozpoznawanej sprawie koniecznych ustaleń nie mógł poczynić Sąd, albowiem z zasady dwuinstancyjności postępowania administracyjnego wynika obowiązek rozpoznania sprawy w pełnym jej zakresie w dwóch instancjach, a wojewódzki sąd administracyjny nie może zastępować organów administracji w rozpatrzeniu sprawy administracyjnej.

W ocenie Sądu, w warunkach rozpoznawanej sprawy odnoszenie się do zarzutu skargi dotyczącego naruszenia prawa materialnego byłoby przedwczesne, albowiem w sprawie konieczne jest dokonanie ponownych ustaleń w stanie oraz uzupełnienie materiału dowodowego w aspekcie spełnienia przez skarżącą przesłanek do przyznania jej żądanego świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką. Po zakończeniu postępowania dowodowego organ administracyjny wyniki tego postępowania przedstawi w prawidłowo sporządzonym uzasadnieniu decyzji zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 k.p.a. (vide NSA w wyroku z dnia 2 sierpnia 2024 r., sygn. akt I OSK 2403/23).

Zgodnie z treścią art. 153 p.p.s.a. organ administracyjny ponownie rozpoznając sprawę, uwzględni wskazania wynikające wprost z niniejszego uzasadnienia, ustalenia organu I instancji wynikające z wywiadu środowiskowego dotyczące zakresu i charakteru sprawowanej przez skarżącą opieki a następnie podejmie stosowne rozstrzygnięcie, uzasadniając swoje stanowisko zgodnie z wymogiem art. 107 § 3 k.p.a. Organ weźmie również pod uwagę zmianę stanu prawnego związaną z art. 63 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. z 2023 r. poz. 1429) - zob. wyr. Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 2 sierpnia 2024 r., sygn. akt I OSK 1511/23. Treści rozstrzygnięcia Sąd nie przesądza, bowiem nie pozwalają na to niepełne ustalenia faktyczne.

Reasumując, sądowo administracyjna kontrola zaskarżonej decyzji wykazała, że SKO w Krakowie zaniechało dokonania kompleksowych ocen tej sprawy, co uzasadniało przyjęcie naruszenia art. 80 k.p.a., przy jednoczesnym ukształtowaniu podstawy faktycznej rozstrzygnięcia z naruszeniem art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. W konsekwencji Sąd uchylił tę decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji. Ten ostatnio wskazany organ nietrafnie oparł swe rozstrzygnięcie na błędnej wykładni art. 17 ust. 1b u.ś.r. Podstawą prawną orzeczenia Sądu był art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135 p.p.s.a.

Sprawa została rozpoznana w trybie art. 119 pkt 2 p.p.s.a. Składając skargę do tut. Sądu, skarżąca zaznaczyła, że wnosi o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym. Kolegium nie zażądało przeprowadzenia rozprawy. Na podstawie art. 120 p.p.s.a. w trybie uproszczonym sąd rozpoznaje sprawy na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów.

O kosztach Sąd orzekł na podstawie art. 200, 205 § 2 i 209 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie ( Dz.U. z 2023 r., poz. 1964).