Wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt II SA/Gl 44/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Data orzeczenia: 2024-05-15 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 16, art. 23b, art. 25 ust. 1, art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1
journal: Dz.U. 2024 poz 323
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych
article: art. 135, art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c), art. 200, art. 205
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c)
journal: Dz.U. 2023 poz 1964
law: Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Stanisław Nitecki (spr.), Sędziowie Asesor WSA Aneta Majowska, Sędzia WSA Artur Żurawik, Protokolant Monika Rał, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 maja 2024 r. sprawy ze skargi L. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 16 listopada 2023 r. nr SKO.PSŚ/41.5/3357/2023/23590 w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta S. z dnia 4 października 2023 r. nr [...], 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach na rzecz skarżącej 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

1 UZASADNIENIE

Decyzją nr [...] z 4 października 2023 r., wydaną na podstawie art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2024 r., poz. 323) Prezydent Miasta S. uznał zasiłek pielęgnacyjny wypłacony L. W. (dalej jako strona lub skarżąca) za okres od 1 czerwca 2020 r. do 31 sierpnia 2023 r., w łącznej wysokości 8.417,76 zł za nienależnie pobrane świadczenie rodzinne oraz zobowiązał wyżej wymienioną do zwrotu tej kwoty w terminie 14 dni wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie, naliczanymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń. W uzasadnieniu tego aktu wskazano, że sporny zasiłek został przyznany R. S. (pełnoletni, całkowicie ubezwłasnowolniony syn strony, dla którego Sąd Rejonowy w D. ustanowił ją opiekunem prawnym mocą postanowienia z [...] r., sygn. akt [...]), pierwotnie na okres od 1 grudnia 2016 r. do 30 kwietnia 2020 r. mocą decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z 27 marca 2017 r., nr [...], gdyż legitymował się on orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wydanym [...] r. przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w D., ważnym do 30 kwietnia 2020 r. Następnie, decyzją zmieniającą z 20 kwietnia 2020 r., nr [...], Prezydent Miasta S. przedłużył okres przyznania przedmiotowego świadczenia na podstawie art. 15h ustawy z 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych oraz niektórych innych ustaw (aktualnie Dz.U. z 2024 r., poz. 340 ze zm.) określając, że w związku z przedłużeniem ważności orzeczenia o niepełnosprawności, zasiłek ten przysługuje - na czas do 60 dni od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego albo stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. W dalszej części uzasadnienia organ pierwszej instancji zaznaczył, że [...] r. Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w D. wydał nowe orzeczenie nr [...], na mocy którego ponownie zaliczył syna skarżącej do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - na stałe. W tym stanie rzeczy podkreślono, że skoro wcześniejsze orzeczenie o niepełnosprawności wydane wobec wskazanej osoby obowiązywało do [...] 2022 r., a jego ważność przedłużono do dnia wydania nowego orzeczenia, to zachowało ono moc jedynie do [...] 2020 r., kiedy to wydano kolejne orzeczenie. W rezultacie, z tym dniem wygasła z mocy prawa decyzja przyznająca sporne świadczenie, zaś pobrane z jego tytułu kwoty za okres począwszy od następnego miesiąca ([...] 2020 r.) stanowią świadczenie nienależnie pobrane w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, czyli wypłacone pomimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa do jego pobierania.

Niezadowolona z powyższej decyzji strona złożyła odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach domagając się "anulowania" tego rozstrzygnięcia. Zaznaczyła bowiem, że nowym orzeczeniem z [...] r. jej syn ponownie został zaliczony do znacznego stopnia niepełnosprawności, co powoduje, że w dalszym ciągu spełniał wymogi warunkujące pobieranie zasiłku pielęgnacyjnego, a w konsekwencji nie jest prawdą, jakoby środki wypłacone w tych ramach za okres po wydaniu wspomnianego orzeczenia stanowiły nienależnie pobrane świadczenie rodzinne.

Decyzją z 16 listopada 2023 r., nr SKO.PSŚ/41.5/3357/2023/23590, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach utrzymało w mocy rozstrzygnięcie stanowiące przedmiot odwołania. W uzasadnieniu tej decyzji wpierw opisano dotychczasowy przebieg postępowania podzielając ustalenia faktyczne poczynione przez organ pierwszej instancji oraz przytoczono treść mających zastosowanie w sprawie przepisów, w tym art. 15 h ust. 1 pkt 2 ustawy o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych oraz niektórych innych ustaw. Zaznaczono przy tym, że w treści decyzji z [...] 2020 r. zmieniającej decyzję o przyznaniu synowi strony zasiłku pielęgnacyjnego wskazano wyraźnie, że okres pobierania tego świadczenia przedłuża się zgodnie z powołanym przepisem, do upływu 60 dni od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, a nadto poinformowano ją, że w przypadku uzyskania nowego orzeczenia o niepełnosprawności należy o tym niezwłocznie poinformować organ wypłacający świadczenia. Zważywszy powyższe organ odwoławczy podniósł, że skoro [...] 2020 r. syn skarżącej uzyskał nowe orzeczenie o zaliczeniu go do znacznego stopnia niepełnosprawności, to z tym dniem wygasła decyzja o przyznaniu mu zasiłku pielęgnacyjnego, co oznacza, że kwoty wypłacone w tym zakresie począwszy od [...] 2020 r. stanowią świadczenie nienależnie pobrane, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Wspomniany przepis uznaje bowiem za takowe, świadczenia rodzinne pobrane mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty tych świadczeń w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Dodatkowo Kolegium poinformowało stronę o możliwości złożenia wniosku o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń, w trybie art. 30 ust. 9 tej ustawy.

Niezadowolona z powyższej decyzji strona reprezentowana przez adwokata wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach domagając się uchylenia tego aktu i poprzedzającej go decyzji organu pierwszej instancji oraz umorzenia postępowania w sprawie ewentualnie przekazania sprawy temu organowi do ponownego rozpatrzenia, a także zasądzenia zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego. Pełnomocnik strony podniosła zarzuty naruszenia przepisów prawa materialnego, a mianowicie: art. 16 w związku z art. 30 ust. 1 i 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych, poprzez ich błędną interpretację i niewłaściwe zastosowanie przejawiające się w skierowaniu wydanej w sprawie decyzji do skarżącej zamiast do reprezentowanego przez nią ubezwłasnowolnionego syna, który jest beneficjentem zasiłku pielęgnacyjnego, gdyż to jemu zasiłek ten przysługuje; art. 15 h ust. 1 pkt 2 ustawy o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych oraz niektórych innych ustaw, poprzez nieprawidłowe przyjęcie, że wydanie w czasie trwania stanu epidemii nowego orzeczenia o niepełnosprawności powoduje wygaśnięcie poprzedniego orzeczenia, a tym samym utratę mocy decyzji o przyznaniu spornego świadczenia, podczas gdy okres przedłużenia terminu ważności orzeczenia dotyczy sytuacji już po ustaniu stanu epidemii lub stanu zagrożenia epidemicznego; art. 30 ust. 1, 2 i 2b ustawy o świadczeniach rodzinnych, polegające na błędnym uznaniu za nienależnie pobrane świadczenia w postaci zasiłku pielęgnacyjnego wypłaconego na rzecz syna strony, pomimo braku spełnienia ustawowej przesłanki, a mianowicie prawidłowego pouczenia o konsekwencjach nieprzedłożenia nowego orzeczenia o niepełnosprawności oraz o konieczności złożenia nowego wniosku o zasiłek pielęgnacyjny; art. 25 ust. 1 powołanej ustawy, poprzez jego błędną interpretację polegającą na przyjęciu, że przepis ten przewiduje obowiązek przedłożenia nowego orzeczenia o niepełnosprawności, podczas gdy wynika z niego jedynie obowiązek informowania o okolicznościach, które mają wpływ na prawo do zasiłku, a wydane [...] 2020 r. orzeczenie wpływu takiego nie miało, gdyż jedynie potwierdzało, że syn skarżącej nadal jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym. Dodatkowo wskazano na naruszenie art. 23b cytowanej ustawy, poprzez jego niezastosowanie i brak wykonania ustalonego w tym przepisie obowiązku zwrócenia się w toku postępowania do właściwego organu o informację w zakresie weryfikacji bazy orzeczeń o niepełnosprawności. Nadto w skardze podniesiono zarzut naruszenia przepisów postępowania, a to: art. 7, art. 8, art. 77 § 1 i art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego, polegające na niewyczerpującym rozpatrzeniu materiału dowodowego oraz na jego dowolnej ocenie wyrażającej się zwłaszcza w niewyjaśnieniu wszystkich istotnych okoliczności sprawy świadczących o braku podstaw do uznania wypłaconych tytułem zasiłku pielęgnacyjnego środków za nienależnie pobrane świadczenie oraz w naruszającym zasadę budzenia zaufania obywateli do organów państwa wszczęciu postępowania dopiero po upływie 3 lat od wydania aktualnego orzeczenia o niepełnosprawności wobec syna strony, choć okoliczność ta powinna być znana organowi z urzędu. W uzasadnieniu pełnomocnik skarżącej wywiodła, że w świetle art. 16 ustawy o świadczeniach rodzinnych ewentualne zobowiązanie do zwrotu spornego świadczenia powinno zostać skierowane wyłącznie do syna strony, bowiem to on był osobą uprawnioną do pobierania tego zasiłku, z kolei ona działała jedynie jako jego przedstawiciel ustawowy. Równocześnie powołano się na wyrażony w orzecznictwie sądów administracyjnych pogląd, zgodnie z którym, jeżeli orzeczenie o niepełnosprawności wygasa w okresie stanu epidemii COVID-19 lub stanu zagrożenia epidemicznego, ważność tego orzeczenia ulega z mocy prawa przedłużeniu do 60 dnia licząc od dnia odwołania stanu epidemii lub stanu zagrożenia epidemicznego ale nie dłużej niż do momentu wydania nowego orzeczenia, przy czym okres, na jaki wydłużono obowiązywanie orzeczenia o niepełnosprawności dotyczy sytuacji, w której odwołano już taki stan. W rezultacie, ważność orzeczenia dotychczasowego ulega tu przedłużeniu maksymalnie do 60 dnia od odwołania tego stanu, albo wcześniej - jeżeli wydano nowe orzeczenie, jednak nie przed dniem odwołania stanu epidemii lub stanu zagrożenia epidemicznego. W świetle powyższego zaznaczyła, że dotychczasowe orzeczenie o niepełnosprawności syna strony nie wygasło [...] 2020 r. (wskutek wydania nowego orzeczenia), gdyż obowiązywał wówczas na terenie Polski stan epidemii, który zniesiono dopiero 15 maja 2022 r., a następnie stan zagrożenia epidemicznego, który zniesiono 1 lipca 2023 r. W dalszej części skargi wskazano na brak dostatecznie jasno sformułowanych pouczeń o skutkach, jakie mogą wiązać się z brakiem przedstawienia organowi pierwszej instancji nowego orzeczenia o niepełnosprawności podkreślając, że w żadnej z wydanych w sprawie decyzji nie zawarto informacji, która - biorąc pod uwagę zasady doświadczenia życiowego i logicznego rozumowania - pozwalałaby przyjąć, że skarżąca powinna mieć świadomość, iż następstwem niedopełnienia przedmiotowego obowiązku jest wygaśniecie decyzji o przyznaniu zasiłku pielęgnacyjnego i uznanie wypłaconych w tych ramach kwot za nienależnie pobrane świadczenie rodzinne. Zaznaczono przy tym, że z mocy art. 30 ust. 2 pkt 1 takie prawidłowe pouczenie jest koniecznym wymogiem warunkującym wydanie decyzji o nienależnie pobranym świadczeniu rodzinnym, gdyż tylko w przypadku zachowania przedmiotowego warunku można mówić o tym, że osoba pobierająca nienależne świadczenie czyniła to w sposób świadomy. Nadto zaakcentowano, że uzyskanie przez syna strony nowego orzeczenia o niepełnosprawności nie stanowi okoliczności, o której mowa w art. 25 i art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, to jest wywierającej wpływ na prawo do zasiłku pielęgnacyjnego lub na ustalenie jego wysokości albowiem nie spowodowało ono zmiany okoliczności rzutujących na to prawo, skoro ustaliło u niego ten sam stopień niepełnosprawności co poprzednio.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach wniosło o jej oddalenie i podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji stwierdziło, iż podnoszone przez stronę zarzuty nie zasługują na uwzględnienie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje.

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Na wstępie należy podnieść, że po myśli art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.) sądy administracyjne w zakresie swojej właściwości sprawują kontrolę działalności administracji publicznej stosując środki określone w ustawie. Zgodnie zaś z treścią art. 134 § 1 tej regulacji, sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związanym zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Z brzmienia art. 145 § 1 powołanej ustawy wynika natomiast, że w przypadku, gdy sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź wreszcie inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wówczas - w zależności od rodzaju naruszenia - uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub w części, albo stwierdza ich nieważność bądź niezgodność z prawem. Zaskarżona decyzja lub postanowienie mogą zatem ulec uchyleniu wtedy, gdy organom administracji publicznej można postawić zarzut naruszenia prawa, czy to materialnego, czy też procesowego, jeżeli miało ono, bądź mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd nie może natomiast kierować się tu względami słuszności czy zasadami współżycia społecznego.

W tym kontekście uznano, że skargę w niniejszej sprawie należało uwzględnić. Sądowa kontrola legalności, przeprowadzona stosownie do wskazań zawartych w art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 2492) wykazała bowiem, że zaskarżona decyzja, a także poprzedzające ją rozstrzygnięcie pierwszoinstancyjne naruszają prawo materialne jak również przepisy postępowania w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, a zatem należało je wyeliminować z obrotu prawnego.

Na mocy decyzji stanowiącej przedmiot skargi uznano, że kwota zasiłku pielęgnacyjnego wypłacona stronie za okres od 1 czerwca 2020 r. do 31 sierpnia 2023 r. stanowi świadczenie nienależnie pobrane i nałożono na nią obowiązek zwrotu pobranych w tych ramach kwot.

Dokonując oceny legalności powyższego rozstrzygnięcia w pierwszej kolejności przyjdzie zwrócić uwagę na treść art. 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, zgodnie z którą, do zwrotu obowiązana jest osoba, która pobrała nienależne świadczenia rodzinne. W tym kontekście niezbędne jest więc ustalenie, kim jest osoba pobierająca nienależne świadczenie. Z uregulowań ustawy o świadczeniach rodzinnych wynika, że w zakresie zasiłku pielęgnacyjnego osobą pobierającą jest adresat tego świadczenia, czyli osoba wskazana w decyzji o jego przyznaniu. Takie ujęcie zakłada tożsamość osoby będącej adresatem przyznanego świadczenia i pobierającej to świadczenie. Sytuacja ta ulega jednak modyfikacji wówczas, gdy występuje rozbieżność pomiędzy osobą będącą adresatem świadczenia a osobą faktycznie je pobierającą. Tego typu rozbieżność wystąpi wtedy, gdy zasiłek pielęgnacyjny przysługiwał będzie niepełnosprawnemu dziecku, ponieważ świadczenie będzie przyznane dziecku, jednakże w ramach postępowania administracyjnego dziecko to będzie reprezentowane przez ustawowego przedstawiciela, czyli rodzica. W takiej sytuacji osobą pobierającą świadczenie będzie nie dziecko lecz rodzic, ponieważ to on będzie dysponował otrzymanymi w tym zakresie środkami. W analogiczny sposób widzieć należy występującą w niniejszej sprawie sytuację osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie, ponieważ osoba taka w postępowaniu administracyjnym nie może samodzielnie uczestniczyć, w związku z czym w jej imieniu występuje ustanowiony dla niej opiekun. Z powyższego wynika, że chociaż zasiłek pielęgnacyjny przyznaje się osobie ubezwłasnowolnionej, to jednak jest on pobierany przez opiekuna tej osoby (podobne stanowisko wyraził tutejszy Sąd w wyroku z 3 czerwca 2013 r., sygn. akt IV SA/Gl 1031/12, publ. Lex nr 1345169).

W realiach rozpoznanej sprawy skarżąca reprezentuje ubezwłasnowolnionego całkowicie syna jako ustanowiony dlań opiekun prawny i to ona przekazuje organowi administracji publicznej wszelkie informacje dotyczące jego sytuacji jak i składa stosowne oświadczenia woli. Za osobę pobierającą świadczenie należy zatem uznać ją a nie jej ubezwłasnowolnionego podopiecznego. Wymaga podkreślenia, że w indywidualnych przypadkach mogą wystąpić sytuacje, kiedy ubezwłasnowolniony całkowicie będzie uczestniczył w czynnościach prawnych, jednakże działania takie nie będą prawnie skuteczne. Dlatego trzeba przyjąć, że w sprawach dotyczących zwrotu nienależnie pobranego świadczenia stroną jest nie osoba ubezwłasnowolniona jako adresat świadczenia, lecz opiekun prawny, który pobiera przyznane takiej osobie świadczenie i nim zarządza, a zatem jest osobą pobierającą świadczenie w rozumieniu art. 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych.

W świetle zaprezentowanych wyżej rozważań prawnych Sąd uznał za chybiony zarzut pełnomocnika skarżącej, jakoby kwestionowana przez nią decyzja dotknięta była wadą nieważności polegającą na skierowaniu tego aktu do nieprawidłowego adresata, który nie jest stroną w postępowaniu dotyczącym zasiłku pielęgnacyjnego. Zasadnie bowiem organ pierwszej instancji uznał skarżącą za stronę postępowania w przedmiocie nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego wypłaconego na rzecz jej ubezwłasnowolnionego syna, skoro w postępowaniu dotyczącym zasiłku pielęgnacyjnego to ona, jako jego opiekun prawny, może podejmować wiążące czynności prawne, w tym składać skuteczne oświadczenia zarówno woli jak i wiedzy.

Niezależnie od powyższego przyjdzie podnieść, że chociaż orzekające w sprawie organy prawidłowo ustaliły stronę postępowania administracyjnego zakończonego zaskarżoną decyzją, to jednak już sama kwalifikacja spornego zasiłku jako nienależnie pobranego świadczenia, a co za tym idzie nałożenie na stronę obowiązku zwrotu wypłaconych w przedmiotowym zakresie kwot obarczone jest istotnymi wadami. Trzeba bowiem zaakcentować, że stosownie do treści stanowiącego podstawę wydanego w sprawie rozstrzygnięcia art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Uznanie świadczenia za nienależnie pobrane wymaga zatem spełnienia dwu warunków. Po pierwsze - jego wypłacenie musi nastąpić pomimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo uzyskanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub części, zaś po drugie - osoba pobierająca świadczenia powinna zostać należycie pouczona o braku prawa do ich pobierania. Pouczenie spełnia wymogi prawidłowego wówczas, gdy jest zredagowane w sposób zrozumiały dla konkretnej osoby i w taki sposób, aby mogła jego treść odnieść do swojej sytuacji, aby następnie wiedzieć, że określona okoliczność w jej sytuacji ma znaczenie dla przyznania jej uprawnienia, a jej zaistnienie rodzi po jej stronie obowiązek poinformowania organu o tym fakcie (por.: wyroki Wojewódzkich Sądów Administracyjnych: w Bydgoszczy z 19 grudnia 2017 r., sygn. akt II SA/Bd 699/17, publ. Lex nr 2437882 oraz w Lublinie z 16 marca 2021 r., II SA/Lu 709/20, publ. Lex nr 3163974). Znaczenie prawidłowego pouczenia jest tu niewątpliwie istotne, jako że pojęcie "świadczenia nienależnie pobranego" użyte w art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. nie jest równoznaczne ze "świadczeniem nienależnym", gdyż wiąże się również z istnieniem po stronie świadczeniobiorcy świadomości, że pobierane świadczenie w zaistniałych okolicznościach faktycznych danej osobie się nie należy (por. K. Małysa-Sulińska [red.], Ustawa o świadczeniach rodzinnych. Komentarz, publ. Lex, 2015 r.). W judykaturze utrwalił się pogląd, wedle którego obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co oznacza, że dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma świadomość osoby pobierającej świadczenie. Osoba zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia musi być zatem świadoma, że wystąpiła okoliczność, która powoduje ustanie prawa do uzyskanego świadczenia. Z tego względu istotne jest dochowanie obowiązku powiadomienia świadczeniobiorcy o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczenia i następnie ustalenie, czy jego nieuprawnione pobranie nastąpiło w warunkach złej woli beneficjenta, a zatem, czy wiedział, że świadczenie miało charakter nienależnego (por. m.in. wyrok NSA z 27 kwietnia 2022 r., sygn. akt I OSK 1392/21, publ. Lex nr 3342757 oraz wyrok tutejszego Sądu z 28 października 2021 r., sygn. akt II SA/Gl 764/21, publ. Lex nr 3258861).

Z akt niniejszej sprawy wynika, że prawo do zasiłku pielęgnacyjnego zostało pierwotnie przyznane synowi skarżącej na okres od 1 grudnia 2016 r. do 30 kwietnia 2020 r. (czyli do dnia ważności dotychczasowego orzeczenia o niepełnosprawności). Następnie, decyzją Prezydenta Miasta S. z 20 kwietnia 2020 r., okres ten przedłużono do upływu 60 dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Równocześnie nie budzi wątpliwości, że Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w D. orzeczeniem z [...] r. uznał wyżej wymienionego za osobę niepełnosprawną w stopniu znacznym do [...] 2020 r., a następnie, w wyniku rozpatrzenia jego kolejnego wniosku, nowym orzeczeniem wydanym [...] 2020 r. zaliczył go do tego samego stopnia niepełnosprawności - na stałe. Organ pierwszej instancji uzyskawszy informację o tym nowym orzeczeniu wszczął z urzędu postepowanie administracyjne w przedmiocie ustalenia i zwrotu nienależnie pobranego przez skarżącą zasiłku, po czym wydał decyzję uznającą za nienależnie pobrane świadczenie, które zostało wypłacone w tych ramach za okres począwszy od czerwca 2020 r. (miesiąc następujący po uzyskaniu wspomnianego wyżej nowego orzeczenia) do 31 sierpnia 2023 r.

Uwzględniwszy przy tym zaprezentowane wyżej rozważania prawne stwierdzić przyjdzie, że kluczowe znaczenie dla oceny legalności zaskarżonego rozstrzygnięcia ma kwestia, czy strona we wskazanym okresie pobierała sporne świadczenie w sposób świadomy, w tym znaczeniu, że zdawała sobie sprawę, że jej ono nie przysługuje, W tym zaś kontekście zasadniczą rolę odgrywa odpowiedź na pytanie, czy pouczenie, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych było w rozpoznanym przypadku sformułowane w taki sposób, aby można było przyjąć, że skarżąca miała wiedzę o nienależnym pobieraniu zasiłku.

W ocenie Sądu pouczenia zawarte w wydanych w sprawie decyzjach nie mogą stanowić dostatecznej podstawy do formułowania takiej tezy. Organ pierwszej instancji pouczył skarżącą o wynikającym z art. 25 ust. 1 powołanej ustawy, obowiązku niezwłocznego informowania w przypadku wystąpienia zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych oraz przywołał treść art. 15h ustawy o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych oraz niektórych innych ustaw, stanowiącego, że orzeczenie o niepełnosprawności, którego ważność upływa w okresie od dnia wejścia w życie ustawy Covid-19, zachowuje ważność do upływu 60. dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Zaznaczono również, że w przypadku uzyskania nowego orzeczenia o niepełnosprawności należy niezwłocznie poinformować o tym organ wypłacający świadczenie, a także wyjaśniono, że w świetle art. 30 cytowanej ustawy nienależnie pobrane świadczenia rodzinne podlegają zwrotowi. Zdaniem składu orzekającego pouczenia te nie zawierają jednak w swojej treści jasnej i jednoznacznej informacji o tym, że każdy przypadek uzyskania nowego orzeczenia o niepełnosprawności przed datą wskazaną w decyzji o przyznaniu zasiłku będzie skutkował utratą prawa do pobierania tego świadczenia. Przedmiotowy brak ma znaczenie tym bardziej istotne, że nowe orzeczenie z [...] r. jedynie potwierdziło, że syn skarżącej nadal pozostaje osobą w wieku powyżej 16 lat z takim samym jak dotychczas, czyli umiarkowanym stopniem niepełnosprawności. Wymaga zatem podkreślenia, że zarówno w świetle wcześniejszego jak i późniejszego orzeczenia spełniał on (i nadal spełnia) materialnoprawną przesłankę, która w świetle art. 16 ust. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych determinuje prawo do zasiłku pielęgnacyjnego, a skoro tak, trudno wymagać, aby strona bez wyraźnego i precyzyjnego pouczenia mogła przewidywać, że sam fakt wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności - nawet potwierdzającego ten sam jej stopień co przedtem - stanowi zmianę wywierającą wpływ na prawo do tego świadczenia w rozumieniu art. 25 ust. 1 oraz art. 30 ust. 2 pkt 1 cytowanej regulacji, a w szczególności powodującą ustanie tego prawa.

Podnoszone w tym zakresie zarzuty pełnomocnika skarżącej należało uznać za zasadne zwłaszcza, że wywody zawarte w odwołaniu jak i w skardze mogą wskazywać, że strona nie miała ona świadomości o tym, aby brak powiadomienia o wydaniu nowego orzeczenia - w tym także potwierdzającego dotychczasowy stopień niepełnosprawności, powodował utratę prawa do pobieranego zasiłku. Orzekające w sprawie organy nie poddały tego zagadnienia dostatecznej analizie, gdyż z uzasadnień ich decyzji nie wynika, aby podjęły wystarczająco wnikliwe rozważania co do świadomości skarżącej o nienależnym pobraniu spornego świadczenia oraz co do istnienia w tych ramach złej woli po jej stronie. W konsekwencji, wskazane decyzje naruszają zasadę prawdy obiektywnej wyrażoną w art. 7 i art. 77 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego, zaś rezultatem tego naruszenia było przedwczesne zastosowanie normy określonej w art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Za trafny przyjdzie również uznać zarzut naruszenia przez organ pierwszej instancji zasady budzenia zaufania obywateli do organów państwa wyrażonej w art. 8 § 1 wskazanego Kodeksu, skoro decyzja o nienależnie pobranym świadczeniu została przezeń wydana dopiero po upływie prawie trzech i pół roku od daty wygaśnięcia uprawnień do tego zasiłku, co budzi tym większe zastrzeżenia w kontekście niewykonania przezeń obowiązku wynikającego z art. 23b ustawy o świadczeniach rodzinnych (obowiązującego już w dacie wydania decyzji zmieniającej z 20 kwietnia 2020 r.), który obliguje organ ustalający prawo do świadczeń rodzinnych do samodzielnego uzyskania lub weryfikacji między innymi informacji o legitymowaniu się odpowiednim orzeczeniem wydanym na podstawie przepisów ustawy z 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (aktualnie Dz. U. z 2024 r. poz. 44), obejmującej: datę i rodzaj wydanego orzeczenia, wskazania, o których mowa w art. 6b ust. 3 pkt 7 i 8 powołanej ustawy, datę powstania niepełnosprawności lub stopnia niepełnosprawności, datę złożenia wniosku o wydanie orzeczenia o niepełnosprawności albo o stopniu niepełnosprawności oraz okres, na jaki orzeczenie zostało wydane (ust. 1 pkt 5 tego przepisu).

W ocenie Sądu nie jest natomiast zasadny zarzut nieprawidłowej wykładni art. 15h ust. 1 pkt 2 ustawy z 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych oraz niektórych innych ustaw. Przepis ten stanowił, że z przyczyn związanych z przeciwdziałaniem COVID-19, orzeczenie o niepełnosprawności albo orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, wydane na czas określony na podstawie ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, którego ważność: upływa w terminie od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy, zachowuje ważność do upływu 60. dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Pełnomocnik skarżącej powołał się na wyrażony w orzecznictwie pogląd, że wskazane unormowanie należy rozumieć w ten sposób, że okres, na jaki ustawodawca przedłużył ważność terminowego orzeczenia, a więc 60 dni tudzież data wydania nowego orzeczenia dotyczy dopiero sytuacji, w której odwołano stan zagrożenia epidemicznego lub stan pandemii. Przyjęcie takiego założenia oznaczałoby, że poprzednie orzeczenie o niepełnosprawności, nawet w przypadku wydania nowego orzeczenia, może wygasnąć nie wcześniej niż z dniem odwołania stanu zagrożenia epidemicznego co w Polsce nastąpiło 1 lipca 2023 r. W realiach niniejszej sprawy orzeczenie o niepełnosprawności wydane wobec syna skarżącej w roku 2015 byłoby więc nadal orzeczeniem ważnym, to jest nie wygasłoby pomimo faktu wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności z [...] r., lecz skutek taki nastąpiłby dopiero z dniem 1 lipca 2023 r. (czyli wraz z odwołaniem stanu zagrożenia epidemicznego). Zdaniem składu orzekającego stanowisko takie nie jest trafne. Jakkolwiek bowiem ratio legis art. 15 h ust. 1 pkt 2 wskazanej ustawy z 2 marca 2020 r. bezspornie polegało na zapewnieniu osobom niepełnosprawnym kontynuacji posiadanego statusu prawnego w okresie pandemii COVID-19, to jednak nie można z niego wywodzić tego rodzaju konkluzji, gdyż po pierwsze - nie koresponduje ona z literalnym brzmieniem powołanej normy, której treść nie budzi poważniejszych wątpliwości interpretacyjnych, a po drugie - uzyskanie (w trakcie pandemii) przez daną osobę nowego orzeczenia o niepełnosprawności realizuje przecież powyższy cel ustawodawcy, gdyż gwarantuje jej zachowanie ciągłości takiego statusu. Przede wszystkim zaś, przyjęcie takiej tezy musiałoby prowadzić do uznania, że w przypadku wydania w czasie trwania stanu epidemii (lub stanu zagrożenia epidemicznego) nowego orzeczenia o niepełnosprawności, w obrocie prawnym funkcjonowałyby, aż do dnia odwołania takiego stanu, dwa różne orzeczenia o niepełnosprawności (tak dotychczasowe jak i nowe) regulujące tę samą materię, a to nie może zasługiwać na akceptację, gdyż pozostawałoby w sprzeczności z zasadą powagi rzeczy osądzonej (res iudicata), a dodatkowo skutkowałoby poważnymi komplikacjami zwłaszcza w sytuacji, gdyby pomiędzy treścią takich dwóch orzeczeń istniała różnica.

Ponownie rozpoznając sprawę organ pierwszej instancji uwzględni wskazania wynikające wprost z niniejszego wyroku. W tym zakresie raz jeszcze oceni, poddając analizie treść otrzymanych przez skarżącą pouczeń, czy miała ona wiedzę o tym, że wydanie wobec jej syna nowego orzeczenia, w którym nie zmieniono ustaleń co do stopnia jego niepełnosprawności kwalifikuje się jako zmiana mającą wpływ na przysługujące mu prawo do pobieranego zasiłku pielęgnacyjnego. Następnie organ ten dokona prawidłowej wykładni art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustali, czy pobrany w spornym okresie zasiłek nosi znamiona nienależnie pobranego świadczenia, ewentualnie rozważy umorzenie postępowania administracyjnego w przedmiotowym zakresie.

Zważywszy wszystkie zaprezentowane wyżej okoliczności Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach orzekł jak w sentencji działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w związku z art. 135 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

O kosztach postępowania w kwocie 480 zł orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Składa się na nią wynagrodzenie pełnomocnika skarżącej będącej adwokatem, w wysokości 480 zł, ustalonej na podstawie § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie - Dz. U. z 2023 r., poz. 1964). Sąd nie uwzględnił opłaty za pełnomocnictwo, albowiem tego typu sprawy zwolnione są z tej opłaty.