Wyrok NSA, sygn. akt III OSK 2009/21
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2023-03-28 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Inne
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 184
journal: Dz.U. 2023 poz 259
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Rafał Stasikowski Sędziowie: sędzia NSA Piotr Korzeniowski sędzia NSA Małgorzata Masternak-Kubiak (spr.) po rozpoznaniu w dniu 28 marca 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej E. K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 28 lutego 2019 r. sygn. akt IV SA/Wa 3383/18 w sprawie ze skargi E. K. na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 18 października 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy uchylenia decyzji ostatecznej oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 28 lutego 2019 r., sygn. akt IV SA/Wa 3383/18, oddalił skargę E. K. na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 18 października 2018 r., nr [...], w przedmiocie odmowy uchylenia decyzji ostatecznej.

Jak wynika z uzasadnienia wyroku Sądu pierwszej instancji Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych ww. decyzją z dnia 18 października 2018 r., wydaną na podstawie art. 2 pkt 2 lit. a i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (tekst jedn. Dz. U. z 2014 r., poz. 1001) – dalej: "ustawa o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej", po rozpoznaniu wniosku E. K. o ponowne rozpatrzenie sprawy, utrzymał w mocy decyzję własną z dnia 9 maja 2018 r. o odmowie uchylenia decyzji własnej z dnia 7 kwietnia 2008 r., utrzymującą w mocy decyzję z dnia 21 grudnia 2007 r. o odmowie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego.

Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia 21 grudnia 2007 r., utrzymaną w mocy decyzją z dnia 7 kwietnia 2008 r., odmówił stronie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego. W związku z wnioskiem strony o wszczęcie postępowania w trybie art. 154 K.p.a. organ wydał decyzję w dniu 13 grudnia 2012 r., utrzymaną w mocy decyzją z dnia 25 kwietnia 2012 r. o odmowie uchylenia decyzji ostatecznej. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 7 listopada 2012 r. oddalił skargę na powyższą decyzję. Następnie wskutek złożenia nowego wniosku strony o wznowienie postępowania w trybie art. 145 § 1 pkt 5 K.p.a. organ wydał decyzję w dniu 19 października 2016 r. o odmowie uchylenie decyzji ostatecznej, którą następnie utrzymał w mocy decyzją z dnia 7 listopada 2016 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 11 maja 2017 r. oddalił skargę. Po rozpatrzeniu kolejnego wniosku strony o wznowienie postępowania w trybie art. 145 § 1 pkt 5 K.p.a. organ wydał decyzję w dniu 9 maja 2018 r. o odmowie uchylenie decyzji ostatecznej. Strona wniosła w terminie wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy.

Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wskazał, że po ponownym rozpoznaniu sprawy, biorąc pod uwagę całokształt zebranego materiału dowodowego, uznał, że wniosek nie zasługuje na uwzględnienie. Ze zgromadzonego materiału dowodowego w postępowaniu toczącym się w trybie wznowienia, jak również z uzyskanego przez organ w ramach postępowań zakończonych decyzjami ostatecznymi wynika, że strona w okresie II wojny światowej nie została deportowana (wywieziona) do pracy przymusowej w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium. Organ wskazał, że strona urodziła się w m. S., pow. V. na terenie Republiki Litewskiej, z której została deportowana wraz z rodziną do pracy przymusowej na terenie III Rzeszy. Z powyższego w sposób bezsporny wynika, że w niniejszej sprawie nie została spełniona jednoznaczna przesłanka określona w art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej tj. deportacji w granicach terytorium państwa polskiego dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium. Dodatkowo dokumentacja wskazuje, że w okresie podlegania represjom wojennym strona nie posiadała obywatelstwa polskiego. Świadczy o tym kopia dokumentu: "Odpis aktu nadania obywatelstwa polskiego" J. K. - ojcu strony, z którego wynika, że obywatelstwo polskie nabyli też żona oraz dzieci, w tym syn E. ur. 2 marca 1939 r. W dokumencie tym, datowanym na dzień 26 czerwca 1947 r., znajduje się informacja, że E. K. zrzekł się dotychczasowego obywatelstwa litewskiego, co było jednym z warunków uzyskania obywatelstwa polskiego.

Organ podkreślił, że niniejsze postępowanie zostało wznowione, ponieważ strona przedstawiła nowy dowód nieznany organowi wydającemu decyzję. Stanowiło go pismo z tłumaczenia orzeczenia Sądu Obwodowego dla miasta Wilna uwierzytelnione przez tłumacza przysięgłego w dniu 20 września 2017 r. Wyrok dotyczy uznania E. K. za osobę wywiezioną z miejsca zamieszkania (wieś S., gmina V.) na roboty przymusowe do Niemiec w sierpniu 1944 r. Dokument zawiera następujący wniosek: "Na podstawie wyjaśnień wnioskodawcy oraz zeznań świadków ustalono, że podczas drogi powrotnej na Litwę, rodzina wnioskodawcy, obawiając się represji sowieckich, nie dojechawszy na Litwę osiedliła się w Polsce". Zdaniem organu świadczy to jednoznacznie o tym, że strona przybyła do Polski dopiero po doświadczeniu represji ze strony III Rzeszy.

Na powyższą decyzję E. K. złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie domagając się jej uchylenia.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji.

Wskazanym na wstępie wyrokiem Sąd pierwszej instancji uznał wniesioną skargę za pozbawioną usprawiedliwionych podstaw. W kontrolowanej sprawie skarżący domagał się uchylenia decyzji ostatecznej z dnia 7 kwietnia 2008 r., wskazując jako podstawę wznowienia nowe istotne okoliczności faktyczne i nowe dowody, tj. przesłankę z art. 145 § 1 pkt 5 K.p.a. Jako nowe okoliczności faktyczne i nowe dowody skarżący wskazał wyrok Sądu Obwodowego dla Miasta Wilna Republiki Litwy z dnia 19 czerwca 2015 r., sygn. akt [...] (sprawa cywilna nr [...]), przetłumaczony przez tłumacza przysięgłego języka litewskiego, co w jego ocenie doprowadzi do przyznania mu wnioskowanego świadczenia.

Jak wskazał Sąd meriti warunkiem wznowienia postępowania w omawianym przypadku jest to, aby nowa okoliczność, czy dowód miały istotne znaczenie dla sprawy i istniały w dniu wydania decyzji oraz nie były znane organowi, który wydał decyzję (por. wyrok NSA z dnia 19 lipca 2012 r., sygn. akt II OSK 768/11, LEX nr 1252179). O istotności nowych okoliczności faktycznych i nowych dowodów można mówić tylko wtedy, jeżeli dotyczą one przedmiotu sprawy i mają wpływ na zmianę treści decyzji w kwestiach zasadniczych, co oznacza, że w sprawie mogłaby zapaść decyzja co do istoty odmienna od dotychczasowej. W konsekwencji przedstawionych rozważań Sąd Wojewódzki stwierdził, że organ nie miał podstaw do przyjęcia, że wskazany we wniosku wyrok Sądu Obwodowego dla Miasta Wilna Republiki Litwy stanowił przesłankę z art. 145 § 1 pkt 5 K.p.a. i nie stanowi nowego dowodu istniejącego w dniu wydania decyzji ostatecznej, istotnego dla rozstrzygnięcia dotyczącego. Jak trafnie wskazał organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji powołany wyżej wyrok dotyczy uznania E. K. za osobę wywiezioną z miejsca zamieszkania (wieś S., gmina K., powiat V.) na roboty przymusowe do Niemiec w sierpniu 1944 r. Sąd w uzasadnieniu również wskazał, że E. K., urodzony 2 marca 1939 r. jest obywatelem Republiki Litwy, na stałe mieszkającym w Polsce, w której osiedlił się powracając wraz z rodziną w 1945 r. z robót do Niemiec. Z ustaleń organu wynika, że ojciec skarżącego J. K., w dniu 26 czerwca 1947 r., zrzekł się obywatelstwa litewskiego nabywając tym samym obywatelstwo polskie, w tym także matka, rodzeństwo skarżącego i on sam. Z wyroku Sądu Obwodowego dla Miasta Wilna jasno wynika, że skarżący w czasie deportowania w sierpniu 1944 roku do przymusowej pracy do Niemiec był obywatelem Litwy mieszkającym na terenie Litwy. Okoliczności te były znane organowi w dniu wydania decyzji ostatecznej w dniu 7 kwietnia 2008 r. i legły u podstawy odmowy przyznania świadczenia pieniężnego z powodu niespełnienia przesłanek z art. 1a ust. 1 i art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej.

Z powyższych przyczyn Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2016 r. poz. 718, ze zm.) – dalej: "P.p.s.a.", skargę oddalił.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł E. K. Zaskarżając rozstrzygnięcie Sądu pierwszej instancji w całości, zarzucił naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie:

- art. 134 § 1 P.p.s.a. poprzez niedopełnienie przez Wojewódzki Sąd Administracyjny obowiązku rozpoznania skargi na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w granicach skargi, poprzez nierozpoznanie zarzutów objętych skargą, skutkujące niesłusznym oddaleniem skargi w trybie art. 151 P.p.s.a.;

- art. 141 ust. 4 P.p.s.a. poprzez nie odniesienie się w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku do zarzutów zgłoszonych przez skarżącego w pisemnej argumentacji, w sytuacji gdy rozpoznanie tych zarzutów miało istotne znaczenie dla oceny prawidłowości złożonej skargi, co w konsekwencji prowadzi do braku możliwości dokonania rzetelnej kontroli instancyjnej zaskarżonego orzeczenia.

W oparciu o powyższe zarzuty skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny oraz zasądzenie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wskazano przede wszystkim, że skarżący posiada przyznany przez władze państwa litewskiego status osoby represjonowanej stwierdzonej legitymacją nr [...], w związku z powyższym spełnił wymagania określone przez ustawodawcę uprawniające do przyznania świadczenia pieniężnego na podstawie ustawy.

Pismem z dnia 26 sierpnia 2019 r. pełnomocnik skarżącego kasacyjnie wniósł w jego imieniu o rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw.

Na wstępie trzeba wskazać, że skargę kasacyjną rozpoznano na posiedzeniu niejawnym w składzie trzyosobowym, pomimo wniosku o rozpoznanie jej na rozprawie. Nastąpiło to na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2020 r., poz. 1842) – dalej: "ustawa COVID" oraz zarządzenia Przewodniczącej Wydziału III Izby Ogólnoadministracyjnej NSA. Sąd kasacyjny w obecnym składzie podzielił stanowisko przedstawione w uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów NSA z dnia 30 listopada 2020 r., sygn. II OPS 6/19 (ONSAiWSA 2021 r., nr 3, poz. 35), zgodnie z którym powyższy przepis należy traktować jako "szczególny" w rozumieniu art. 10 i art. 90 § 1 P.p.s.a. Prawo do publicznej rozprawy nie ma charakteru absolutnego i może podlegać ograniczeniu, w tym także ze względu na treść art. 31 ust. 3 Konstytucji RP, w którym jest mowa o ograniczeniach w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw, gdy jest to unormowane w ustawie oraz tylko wtedy, gdy jest to konieczne w demokratycznym państwie m.in. dla ochrony zdrowia. Nie ulega wątpliwości, że celem stosowania konstrukcji przewidzianych przepisami ustawy COVID-19 jest ochrona życia i zdrowia ludzkiego w związku z zapobieganiem i zwalczaniem zakażenia wirusem COVID-19, a w obecnym stanie istnieją takie okoliczności, które w stanie pandemii oraz w okresie jednego roku po jego zakończeniu nakazują uwzględnianie rozwiązań powyższej ustawy w praktyce działania Naczelnego Sądu Administracyjnego. Biorąc pod uwagę gwarancję prawa do obrony, strona musi mieć zapewnione prawo do przedstawienia swojego stanowiska, tym samym odstępstwo od zachowania formy posiedzenia jawnego powinno nastąpić z zachowaniem wymogów rzetelnego procesu sądowego. Strony zostały powiadomione o skierowaniu sprawy na posiedzenie niejawne i miały możliwość zajęcia stanowiska w sprawie, co oznacza, że standardy ochrony praw stron i uczestników zostały zachowane. Rozpoznanie przedmiotowej sprawy na posiedzeniu niejawnym było więc dopuszczalne.

Stosownie do art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 P.p.s.a. i nie zachodzi też żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 P.p.s.a., które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku. Wobec tego Naczelny Sąd Administracyjny przeszedł do zbadania zarzutów kasacyjnych.

W skardze kasacyjnej podniesiono wyłącznie zarzuty naruszenia przepisów postępowania. Zgodnie z art. 174 pkt 2 P.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na naruszeniu przepisów postępowania, jeśli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Zwrot normatywny: "mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy", należy wiązać z hipotetycznymi następstwami uchybień przepisom postępowania sądowoadministracyjnego. Ponadto w przytoczonym przepisie nałożono na wnoszącego skargę kasacyjną obowiązek wykazania nie tylko tego, że zaskarżony wyrok narusza przepisy postępowania, lecz również tego, że naruszenie to mogło wywrzeć istotny wpływ na wynik sprawy. Skuteczne wniesienie takiego zarzutu wymaga, zatem uprawdopodobnienia istnienia związku przyczynowego między stopniem naruszenia a treścią rozstrzygnięcia, polegającego na tym, że gdyby do tego uchybienia nie doszło, to treść rozstrzygnięcia podjętego wyrokiem byłaby inna. Oznacza to po stronie skarżącej obowiązek uzasadnienia, że następstwa stwierdzonych uchybień były na tyle istotne, że zasadniczo kształtowały lub współkształtowały treść kwestionowanego orzeczenia (por. wyrok NSA z dnia 10 kwietnia 2008 r., sygn. akt I FSK 232/07, LEX nr 480247; J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Wyd. 3, Warszawa 2008, s. 426). Analiza zarzutów skargi wskazuje, że strona skarżąca kasacyjnie nie uprawdopodobniła skutecznie istnienie związku przyczynowego między naruszeniem przepisów postępowania sądowoadministracyjnego a treścią zaskarżonego rozstrzygnięcia.

Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela zarzutu naruszenia przez Sąd Wojewódzki art. 141 ust. 4 (powinno być art. 141 § 4) P.p.s.a. poprzez brak należytego odniesienia się w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku do zarzutów zgłoszonych przez skarżącego w pisemnej argumentacji. Przepis art. 141 § 4 P.p.s.a. jest przepisem proceduralnym, regulującym wymogi uzasadnienia. W ramach rozpatrywania zarzutu naruszenia tego przepisu Naczelny Sąd Administracyjny zobowiązany jest jedynie do kontroli zgodności uzasadnienia zaskarżonego wyroku z wymogami wynikającymi z powyższej normy prawnej. O naruszeniu tego przepisu można mówić w przypadku, gdy uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie spełnia jednego z ustawowych, wymienionych w jego treści warunków. Wyrok sądu pierwszej instancji nie będzie poddawał się kontroli sądowoadministracyjnej w przypadku braku wymaganych prawem części (np. nieprzedstawienia stanu sprawy, czy też niewskazania lub niewyjaśnienia podstawy prawnej rozstrzygnięcia), a także wówczas, gdy będą one co prawda obecne, niemniej jednak obejmować będą treści podane w sposób niejasny, czy też nielogiczny, uniemożliwiający jednoznaczne ustalenie stanu faktycznego i prawnego, stanowiącego podstawę kontrolowanego wyroku sądu (por. wyroki NSA z dnia 15 czerwca 2010 r., sygn. II OSK 986/09, LEX nr 597986; z dnia 12 marca 2015 r., sygn. I OSK 2338/13, LEX nr 1675977). Uzasadnienie zaskarżonego wyroku zawiera przedstawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowiska strony, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie. Z wywodów Sądu Wojewódzkiego wynika, dlaczego w jego ocenie nie doszło do naruszenia prawa wskazanego w skardze i jaki stan faktyczny przyjął za podstawę orzekania. Sąd pierwszej instancji w dostateczny sposób wyjaśnił motywy podjętego rozstrzygnięcia. Natomiast z treści zarzutu i jego uzasadnienia wynika, że za jego pomocą autor skargi kasacyjnej w istocie zarzuca brak odniesienia się Sądu Wojewódzkiego w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku do wszystkich zarzutów skargi. Wskazać zatem należy, że prawidłowo sporządzone uzasadnienie wyroku nie wymaga szczegółowego odniesienia się do wszystkich zarzutów skargi oraz podniesionej w niej argumentacji, a jedynie w zakresie niezbędnym do przeprowadzenia kontroli zaskarżonego aktu administracyjnego. Sam fakt braku wyraźnego odniesienia się przez Sąd pierwszej instancji do niektórych zarzutów skargi lub pominięcia w rozważaniach niektórych elementów stanu faktycznego sprawy, nie stanowi podstawy do uznania, że zaskarżony wyrok został wydany z naruszeniem art. 141 § 4 P.p.s.a. (por. wyrok NSA z dnia 21 września 2017 r., sygn. I GSK 1329/15, ONSAiWSA 2019, nr 1, poz. 9). W niniejszej sprawie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w sposób umożliwiający dokonanie kontroli instancyjnej zaskarżonego wyroku wyjaśnił, z jakich przyczyn uznał zaskarżoną decyzję za zgodną z prawem.

Nie jest też zasadny zarzut naruszenia art. 134 § 1 P.p.s.a. Przepis ten stanowi, że Sąd badając legalność zaskarżonego aktu nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, a jego naruszenie może nastąpić w przypadku, gdy Sąd pierwszej instancji rozpozna sprawę, wykraczając poza jej granice, albo nie zauważy niewskazanego w skardze naruszenia prawa przez organy administracji orzekające w sprawie. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, z uzasadnienia zaskarżonego wyroku wynika, że Sąd pierwszej instancji, na podstawie akt sprawy, rozważył wszystkie konieczne do rozstrzygnięcia sprawy okoliczności faktyczne i prawne. Jak trafnie wskazał Sąd Wojewódzki z wyroku Sądu Obwodowego dla Miasta Wilna jasno wynika, że skarżący w czasie deportowania w sierpniu 1944 r. do przymusowej pracy do Niemiec, był obywatelem Litwy mieszkającym na terenie Litwy. Okoliczności te były znane organowi w dniu wydania decyzji ostatecznej w dniu 7 kwietnia 2008 r. i legły u podstawy odmowy przyznania świadczenia pieniężnego z powodu niespełnienia przesłanek z art. 1a ust. 1 i art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o osobach deportowanych do pracy przymusowej, o czym prawidłowo orzekł Sąd Wojewódzki. Raz jeszcze należy podkreślić, że nie jest negowana w sprawie okoliczność, że zgodnie z przepisami prawa obowiązującymi w Republice Litewskiej skarżący został uznany w tym kraju za osobę posiadającą status osoby represjonowanej, niemniej jednak okoliczność ta nie oznacza, że taki sam status skarżący posiada w Polsce. Jak już wyżej wskazano podniesione przez skarżącego okoliczności nie kwalifikowały się jako spełniające przesłanki z ww. przepisów ustawy o osobach deportowanych do pracy przymusowej.

W tym stanie rzeczy skoro skarga kasacyjna nie została oparta na usprawiedliwionych podstawach, Naczelny Sąd Administracyjny, na mocy art. 184 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji.