Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 1703/23
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2024-07-11 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 184, art. 188, art. 193, art. 200, art. 205 § 2
journal: Dz.U. 2024 poz 935
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
article: art. 17 ust. 1 pkt 4
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Marek Stojanowski Sędziowie Sędzia NSA Marian Wolanin Sędzia del. WSA Jakub Zieliński (spr.) po rozpoznaniu w dniu 11 lipca 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej przy udziale Prokuratora Prokuratury Rejonowej Kraków – [...] skargi kasacyjnej J. P. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 15 grudnia 2022 r., sygn. akt III SA/Kr 948/22 w sprawie ze skargi J. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie z dnia 21 kwietnia 2022 r. nr SKO.NP/4115/160/2022 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżony wyrok oraz zaskarżoną decyzję, 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie na rzecz J. P. kwotę 720,- (słownie: siedemset dwadzieścia) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie wyrokiem z dnia 15 grudnia 2022 r. o sygn. akt III SA/Kr 948/22 oddalił skargę J.P. (dalej: "Skarżąca", "Strona" ) na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie (dalej: "SKO" lub "Kolegium") z dnia 21 kwietnia 2022 r. sygn. akt SKO.NP/4115/160/2022 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Wyrok ten zapadł w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych.

W dniu 18 lutego 2022 r. Skarżąca zwróciła się do Ośrodka Pomocy Społecznej w Szczucinie o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawną matką. Jednocześnie oświadczyła, iż rezygnuje z przyznanego jej prawa do specjalnego zasiłku dla opiekunów i wnosi o uchylenie decyzji z 1 lutego 2022 r., którą został jej przyznany zasiłek opiekuńczy w związku z opieką nad matką na okres od 1 listopada 2021 r. do 31 października 2022 r., po ustaleniu, że spełnia wszelkie pozostałe przesłanki do przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego.

Decyzją z dnia 18 marca 2022 r. Burmistrz S. odmówił przyznania Skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad matką. Organ zauważył, że Strona przed podjęciem opieki nad matką była zarejestrowana jako osoba bezrobotna, a rejestracja miała miejsce przez wydaniem orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności jej matki. W ocenie organu nie zachodzi zatem związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez Skarżącą a opieką nad matką. Ponadto w ocenie organu, w związku z tym, że do alimentacji matki Skarżącej zobowiązanych jest jeszcze dwóch synów, mogą się podzielić między sobą opieką nad matką, w taki sposób, aby Strona mogła podjąć zatrudnienie. Zdaniem organu zakres czynności nie jest tego rodzaju, żeby wykluczał podjęcie przez Skarżącą zatrudnienia choćby w częściowym wymiarze czasu pracy. Zaznaczono też, że organ został zobowiązany, w związku z wystąpieniem pokontrolnym Wojewody Małopolskiego, do przyznawania świadczenia zgodnie z aktualnymi przepisami, w tym art. 17 ust. 1b stawy z dnia 30 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j. Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm., dalej: "u.ś.r.)

Po rozpoznaniu odwołania J.P., Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie decyzją dnia 21 kwietnia 2022 r. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję Burmistrza S. Kolegium wskazało, że w aktualnym stanie prawnym niedopuszczalna jest odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o kryterium wieku, w którym powstała niepełnosprawność osoby wymagającej opieki art. 17 ust. 1b u.ś.r. Organ odwoławczy zauważył też, iż okoliczność pobierania przez Skarżącą specjalnego zasiłku opiekuńczego nie ma wpływu na przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w niniejszej sprawie, bowiem nie zostały spełnione inne ustawowe przesłanki jego przyznania. Zdaniem Kolegium nie istnieje związek przyczynowy pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez Skarżącą a opieką nad matką. Matka Skarżącej nie wymaga bowiem takiej opieki, która wykluczałaby podjęcie przez skarżącą jakiegokolwiek zatrudnienia. Niepełnosprawna C.D. nie jest osobą leżącą, całkowicie niesamodzielną, a opieka sprawowana przez Skarżącą w znacznej części sprowadza się do typowych czynności dnia codziennego związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego. Ponadto matka Skarżącej ma jeszcze dwóch synów zobowiązanych do alimentacji względem niej.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie (dalej: "WSA" lub " Sąd I instancji") J.P. zrzuciła naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wynik sprawy- dokonanie błędnej wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie, że brak jest związku pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez Skarżącą a sprawowaną przez nią opieką nad matką, podczas gdy w niniejszej sprawie związek taki istnieje oraz zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej, a w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez organ, że zakres opieki świadczony przez Skarżącą nie wypełnia ww. dyspozycji, podczas gdy w rozumieniu ww. przepisu osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym wymaga, w zależności od rodzaju schorzenia oraz aktualnego stanu zdrowia, opieki stałej lub długotrwałej, lecz niekoniecznie całodobowej. Ponadto zarzuciła naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy - art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 § 1, art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, tj. faktycznego zakresu opieki Skarżącej nad matką, co skutkowało brakiem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i zwalnia organy rozstrzygające w sprawie z podejmowania działań zmierzających do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, pozwalającego na wydanie rozstrzygnięcia z uwzględnieniem słusznego interesu strony.

Uzasadniając wyrok oddalający skargę J.P. Sąd I instancji zauważył, że bezsporne jest, iż matka Skarżącej jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym oraz, że Skarżąca opiekuje się matką. Niesporny jest stan C.D. ustalony w oparciu o oświadczenia Skarżącej i treść wywiadu środowiskowego, a także zakres opieki nad matką sprawowanej przez Skarżącą. Sąd I instancji zauważył, że skarżąca w skardze zarzuciła brak ustalenia faktycznego zakresu opieki nad matką, jednakże nie wskazała, jakich czynności opiekuńczych organy nie uwzględniły przy ustalaniu tej okoliczności.

Dalej wskazano, że Skarżąca pozostaje bezrobotna od roku 2018, a ustalony stopień niepełnosprawności jej matki istnieje od 2019 r. W rezultacie w oparciu o tę okoliczność, Sąd I instancji stwierdził, że nie została spełniona przesłanka rezygnacji, czy też niepodejmowania zatrudnienia przez Skarżącą, ponieważ Skarżąca jeszcze przed uzyskaniem orzeczenia o niepełnosprawności przez matkę pozostawała bierna zawodowo.

WSA podzielił także ustalenia organów, że zakres opieki Skarżącej nad matką nie jest tego rodzaju, aby całkowicie uniemożliwiał Stronie podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia. Zdaniem Sądu zakres czynności opiekuńczych wskazany przez skarżącą, nie uzasadnia twierdzenia, że nie może podjąć jakiekolwiek zatrudnienia bez szkody dla opieki, której wymaga matka. Podstawowym wymogiem do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest sprawowanie stałej, ciągłej opieki, wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub powodującej konieczność zrezygnowania z pracy. Świadczenie to bowiem ma być rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej

Zdaniem Sądu I instancji zakres opieki sprawowanej przez Skarżącą – polegający na pomocy matce w czynnościach samoobsługowych, utrzymaniu czystości i higieny, przygotowaniu i podaniu posiłków oraz leków - nie oznacza, że obecność jej przy matce musi być stała, a w rezultacie w ocenie Sądu, Skarżąca mogłaby podjąć zatrudnienie choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy, bez szkody dla opieki, której wymaga matka.

WSA stwierdził nadto, że ocena, czy istnieje związek pomiędzy niepodejmowaniem (rezygnacją) z zatrudnienia a opieką nad osobą niepełnosprawną, wymaga również ustalenia, czy istnieją inne osoby zobowiązane do alimentacji względem osoby niepełnosprawnej w tym samym stopniu, co osoba wnioskująca o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Konieczność uwzględnienia innych osób zobowiązanych do alimentacji przy ocenie spełnienia przesłanek określonych w art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika w pierwszej kolejności z faktu, że jest to świadczenie z zakresu pomocy społecznej, a zatem jego przyznanie powinno uwzględniać zasadę subsydiarności, w świetle której Państwo powinno pomagać tam, gdzie jednostka nie może poradzić sobie sama. Równocześnie, interpretacja przepisów u.ś.r. wymaga odwołania do wyrażonej w Konstytucji RP zasady wspierania rodzin, które znajdują się trudnej sytuacji materialnej i społecznej (art. 71 ust. 1 Konstytucji). W ocenie Sądu, pomoc Państwa powinna być stosowana tam, gdzie jednostka (rodzina) nie jest w stanie poradzić sobie samodzielnie. Zdaniem Sądu w takiej sytuacji – gdy istnieją inne osoby zobowiązane do alimentacji, w stosunku do których brak jest obiektywnych przeszkód w realizacji ustawowego obowiązku, brak jest związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem (rezygnacją) z zatrudnienia a opieką nad osobą niepełnosprawną, ponieważ w opiece nad matką powinny uczestniczyć również pozostałe osoby zobowiązane do alimentacji, a zatem nie zachodzi konieczność rezygnacji przez skarżącą z zatrudnienia w celu opieki nad matką. Według WSA pozostawanie dwóch synów C.D. w zatrudnieniu nie stanowi obiektywnej przeszkody realizacji obowiązku alimentacyjnego, a jedynie może faktycznie utrudniać jego realizację.

J.P. wywiodła skargę kasacyjną od powyższego wyroku, zaskarżając go w całości i zarzucając naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wynik sprawy poprzez dokonanie błędnej wykładni przepisu art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych, zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez Organ, że zakres opieki świadczony przez Skarżącą nad matką nie wypełnia w/w dyspozycji, podczas gdy - jak wynika ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego - Skarżącą sprawuje nad matką opiekę w pełnym zakresie, pomagając matce nawet w czynnościach samoobsługowych, a w rozumieniu w/w przepisu osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym wymaga - w zależności od rodzaju schorzenia oraz aktualnego stanu zdrowia opieki stałej lub długotrwałej, lecz niekoniecznie całodobowej. Zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez Organ, że brak jest związku pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia przez Skarżącą a sprawowaniem przez nią opieki nad matką, podczas gdy w przedmiotowej sprawie taki związek przyczynowo - skutkowy istnieje.

Wskazując na powyższy zarzut Skarżąca wniosło o:

1. uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie wniesionej w sprawie skargi, alternatywnie zaś przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Krakowie.

2. zasądzenie na rzecz Skarżącej kosztów postępowania administracyjnego w tym kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych.

Nadto oświadczyła, iż zrzeka się przeprowadzenia rozprawy i wnosi o rozpoznanie skargi na posiedzeniu niejawnym.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej Skarżąca podniosła, iż materiał dowodowy sprawy, w szczególności wywiad środowiskowy niekwestionowany przez Organy i Sąd I instancji w toku postępowania w sposób spójny opisuje zakres sprawowanej opieki i jej potrzebę wynikającą ze stanu zdrowia matki Skarżącej. C.D. jest osobą wymagającą stałej opieki i pomocy we wszelkich codziennych czynnościach. Z uwagi na choroby i wiek także poruszanie się na wózku inwalidzkim nie jest już samodzielna w czynnościach samoobsługowych, higienicznych. Tym samym w ocenie Skarżącej nie sposób zgodzić się z twierdzeniem zaskarżanego wyroku, iż w sprawie zakres sprawowanej przez nią nad matką opieki nie świadczy o związku pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia a koniecznością sprawowania stałej opieki nad matką. Zakres czynności wykonywanych przez Skarżącą związany jest z zaspokajaniem codziennych potrzeb matki od higienicznych po związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego, co przesądza o permanentnej opiece nad chorą.

Odnosząc się do podnoszącego przez Sąd argumentu uzasadniającego odmowę przyznania świadczenia tj. że Skarżąca jeszcze przed uzyskaniem orzeczenia o niepełnosprawności przez matkę pozostawała bierna zawodowo, J.P. podniosła, iż od chwili uzyskania statusu osoby bezrobotnej Skarżącej do momentu uzyskania stopnia niepełnosprawności przez jej matkę występuje niewielki odstęp czasowy - w którym to występowała już potrzeba opieki nad C.D. Ponadto istotne znaczenie ma nie to, z jakiego powodu zakończył się ostatni okres zatrudnienia (innej pracy zarobkowej) opiekuna i od kiedy nie pozostaje on już w zatrudnieniu, lecz to, z jakiego powodu ów opiekun nadal nie podejmuje zatrudnienia (innej pracy zarobkowej) w czasie sprawowania opieki na niepełnosprawnym podopiecznym i ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne - czy właśnie w związku ze sprawowaniem tej opieki, czy może z innej przyczyny. W przypadku Skarżącej, wbrew temu co podnosi Sąd, fakt niepodejmowania zatrudnienia w związku z niekwestionowaną opieką był spowodowany koniecznością opieki nad matką.

Skarżąca podniosła również, że z faktu braku partycypacji w opiece nad rodzicem przez pozostałe dzieci, Organ nie może czynić zarzutu uzasadniającego odmowę prawa do świadczenia pielęgnacyjnego temu ze zstępnych, który podjął się sprawowania opieki nad rodzicem.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie.

Na wstępie wyjaśnić należy, iż sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 182 § 2 p.p.s.a., ponieważ strona skarżąca kasacyjnie zrzekła się rozprawy, a strona przeciwna, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia odpisu środka zaskarżenia, nie zażądała jej przeprowadzenia.

Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują, enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 p.p.s.a., przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego. Z tego względu, przy rozpoznaniu sprawy Naczelny Sąd Administracyjny związany był granicami skargi kasacyjnej.

W niniejszej sprawie istota sporu sprowadza się do oceny, czy występuje związek przyczynowy pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez Skarżącą a opieką nad niepełnosprawną matką oraz czy posiadanie przez Skarżącą rodzeństwa obciążonego obowiązkiem alimentacyjnym wobec matki stanowi negatywną przesłankę przyznania wnioskowanego świadczenia.

Przypomnieć należy, iż zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. (w brzmieniu aktualnym w dacie wydania kwestionowanych przez Skarżącą decyzji) świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Poza sporem pozostaje, że C.D. - matka skarżącej legitymuje się orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności z w D. z 09 września 2019 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności. Orzeczenie zostało wydane na stałe, natomiast ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 22 lipca 2019 r. Z uzasadnienia tego orzeczenia wynika także, że matka skarżącej wymaga konieczności stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku z znacznie ograniczoną możliwością do samodzielnej egzystencji. Skutkiem naruszenia sprawności organizmu jest brak możliwości samodzielnego funkcjonowania, prowadzenia gospodarstw domowego.

Z ustaleń poczynionych w sprawie wynika także, że matka skarżącej (urodzona w 1941 r.) na dzień wydania zaskarżonej decyzji miała ponad 81 lat. Jest wdową, niezdolną do samodzielnej egzystencji. Mieszka z córką – Skarżącą i jej rodziną. Z ustaleń dokonanych przez pracownika socjalnego wynika, iż C.D. nie chodzi samodzielnie, wymaga opieki i pomocy w czynnościach samoobsługowych, utrzymania należytej czystości i higieny, porusza się na wózku inwalidzkim, wymaga przygotowania i podania posiłków oraz leków. Posiada wszczepiony rozrusznik serca , a jej sytuacja zdrowotna jest bardzo trudna. Skarżąca zapewnia i zabezpiecza matce jej potrzeby życiowe. Powyższe potwierdziła także matka Skarżącej składając w obecności pracownika socjalnego oświadczenie, iż córka J. zabezpiecza jest wszystkie potrzeby.

W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wielokrotnie wskazywano, że zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. rezygnacja lub niepodejmowanie zatrudnienia musi pozostawać w bezpośrednim związku z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Zatem nie każda rezygnacja lub niepodejmowanie zatrudnienia stanowi podstawę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, a tylko taka, która jest podyktowana opieką. Związek między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia, a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły. Jednocześnie opieka ta musi stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej – powodować faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub prowadzić do rezygnacji z zatrudnienia w celu jej sprawowania. W treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. ustawodawca nie zawęził charakteru sprawowanej opieki, w szczególności nie wskazał, aby opieka ta musiała być opieką stałą, wykonywaną bez przerwy, przez 24 godziny na dobę oraz samodzielnie, np. bez doraźnej pomocy osób trzecich. Nie wskazał nawet na obowiązek zamieszkiwania opiekuna ze swoim podopiecznym. Przyjmuje się zatem, że cel i istota świadczenia pielęgnacyjnego wskazują na konieczność sprawowania opieki ustawicznej nad osobą niepełnosprawną. Powinna ona być sprawowana codziennie, a opiekun winien pozostawać do dyspozycji podopiecznego, udzielając pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość niesienia pomocy.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, wbrew stanowisku Sądu I instancji i organu odwoławczego, należy uznać, że zakres sprawowanej przez Skarżącej opieki nad matką nie daje sposobności do podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, choćby w niepełnym zakresie. Bez wątpienia Skarżąca wykonuje czynności opiekuńcze nad matką codziennie i regularnie w takim wymiarze, który pozostaje adekwatny do potrzeb osoby niepełnosprawnej. Stan zdrowia zaawansowanej wiekowo (obecnie liczącej sobie blisko 83 lata) matki Skarżącej, osoby niepełnosprawnej, schorowanej i całkowicie niezdolnej do samodzielnej egzystencji, wymaga podejmowania czynności opiekuńczych w różnych porach, w ciągu całego dnia przez cały rok. Przy tym opieka ta daje poczucie bezpieczeństwa osobie wymagającej opieki. Podkreślić należy, iż matka Skarżącej nie może samodzielnie się poruszać, wykonać samodzielnie czynności higienicznych, zachować czystości, przygotować i spożyć posiłków, zażyć leków. Nawet jeśli Skarżąca nie wykonuje w danym momencie bezpośrednio czynności opiekuńczych, bowiem nie wymaga tego stan i potrzeba matki, to pozostaje w tym czasie w dyspozycji osoby niepełnosprawnej, aby w każdej chwili służyć stosowną opieką i pomocą, co także, bez wątpienia, stanowi element sprawowanej opieki. Warto też odnotować, iż tak zwane czynności dnia codziennego, konieczne do wykonania w każdym gospodarstwie domowym, w połączeniu z działaniami stricte obsługowymi wobec niepełnosprawnego członka rodziny, stają się naturalnie bardziej czasochłonne i absorbujące, w związku z czym mogą wypełnić opiekunowi cały dzień. Pozbawione trafności jest w tej sytuacji twierdzenie, że zakres czynności opiekuńczych sprawowanych przez Skarżącą wobec matki w znacznej mierze odpowiada codziennym czynnościom wykonywanym w każdej rodzinie. Zakres czynności i częstotliwość z jaką skarżąca pomaga matce w codziennym funkcjonowaniu w istotny sposób ogranicza ją czasowo i tym samym eliminuje z rynku pracy (por. wyrok NSA z 9 maja 2024 r. o sygn. akt I OSK 1384/23).

Mając na uwadze zakres i charakter sprawowanej opieki nad matką, w pełni zrozumiały jest brak możliwości pogodzenia tej opieki z podjęciem przez Skarżącą zatrudnienia, choćby w niepełnym wymierza czasu pracy.

W tym miejscu trzeba także zaznaczyć, iż sytuacja wcześniejszej rezygnacji (niepodejmowania) przez Skarżącą z zatrudnienia była o tyle "nieistotna", że na datę złożenia wniosku – z uwagi na zły stan zdrowia matki i zakres wykonywanych czynności opiekuńczych – nawet gdyby Skarżąca miała potencjalną możliwość podjęcia zatrudnienia, wykluczałaby to sprawowana opieka. Z akt sprawy nie wynikają też inne, niż konieczność opieki na niepełnosprawną matką, okoliczności stanowiące obiektywną przeszkodę podjęcia przez Stronę zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.

Naczelny Sąd Administracyjny podziela nadto zarzuty skargi kasacyjnej dotyczące stanowiska Sądu I instancji, iż Skarżącej nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne z uwagi na fakt posiadania przez nią rodzeństwa zobowiązanego do alimentacji względem matki.

W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w tym także tym najnowszym wielokrotnie wyjaśniano, iż art. 17 ust. ani żaden inny przepis u.ś.r. nie uzależnił uzyskania uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego od tego czy wnioskodawca wykaże, iż wyczerpał wszystkie inne okoliczności zapewnienia opieki osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji (w tym. in. możliwości oparte na współdziałaniu wszystkich dzieci osoby potrzebującej, ewentualnie z możliwości zatrudnienia opiekuna, czy skorzystanie z usług opiekuńczych). W sytuacji zatem gdy jedno z uprawnionych w pierwszej kolejności dzieci podopiecznego zwraca się o przyznanie takiego świadczenia, to nie ma podstaw pozbawienia go tego prawa z tego powodu, że żyją inne dzieci osoby wymagającej opieki. Ustawodawca takiego wymogu nie przewidział w stosunku do osób należących do tej samej grupy alimentacyjnej. Wymóg ten dotyczy jedynie osób z różnych grup alimentacyjnych. W stosunku do pozostałych sytuacji znajdą zastosowanie ogólne zasady i przesłanki przyznawania tego świadczenia, a wśród nich przesłanka faktycznego sprawowania opieki. Zatem w sytuacji gdy jedno z rodzeństwa, które w rzeczywistości sprawuje pełną opiekę nad rodzicem i z tego tytułu zrezygnowało z pracy bądź nie podejmuje zatrudnienia, ubiega się o świadczenie pielęgnacyjne, nie ma podstaw do pozbawiania go tego prawa z tego powodu, że żyją inne dzieci, które również taki obowiązek alimentacyjny mogą wypełniać, ale nie zwróciły się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego (por. wyroki NSA z: 28 czerwca 2024 r. sygn. akt I OSK 1594/23, z 29 maja 2024 r I OSK 1554/23, z maja 2024 r., sygn. akt I OSK 1397/23, 9 maja 2024 r., sygn. akt 1407/23; 9 maja 2024 r., sygn. akt 1471/23; 13 lutego 2024 r., sygn. akt I OSK 127/23; 30 stycznia 2024 r., sygn. akt I OSK 781/22; 9 stycznia 2024 r., sygn. akt I OSK 2449/22; 5 lipca 2023 r., sygn. akt I OSK 1576/22; 28 stycznia 2022 r., sygn. akt I OSK 925/21, publ. www.nsa.gov.pl).

Sąd I instancji dopuścił się zatem naruszenia art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie, akceptując stanowisko organu odwoławczego o braku związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą, a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką oraz o możności odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego ze względu na potencjalną możliwość brania udziału w sprawowaniu opieki nad matką przez rodzeństwo skarżącej. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. wyraźnie określa przesłanki zarówno pozytywne, jak i negatywne, przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Przepis ten takiego rodzaju warunku, na który zwrócił uwagę Sąd I instancji, nie ustanawia. Jest to zatem wymóg pozaustawowy. Podkreślić trzeba, że niedopuszczalne jest wprowadzanie przez organy administracyjne, czy też sąd administracyjny, dodatkowych, nieprzewidzianych w u.ś.r., negatywnych przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Organy władzy publicznej, a więc sądy i organy administracji publicznej, działają bowiem na podstawie i w granicach prawa (art. 7 Konstytucji RP i art. 6 k.p.a.).

Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny uznał skargę kasacyjną za mającą usprawiedliwione podstawy i na podstawie art. 188 w zw. z art. 193 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) oraz art. 182 § 2 p.p.s.a. uchylił zaskarżony wyrok oraz decyzję organu odwoławczego.

Ponownie rozpoznając wniosek organy powinny zastosować się do oceny prawnej wyrażonej w niniejszym uzasadnieniu oraz zbadać czy spełnione są także pozostałe przesłanki przyznania wnioskowanego świadczenia.

W przedmiocie kosztów postępowania orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1935) - 480 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania przed Sądem I instancji oraz na podstawie art. 203 pkt 1 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b) tego rozporządzenia - 240 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.