Wyrok WSA w Opolu, sygn. akt I SA/Op 378/16
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu
Data orzeczenia: 2016-11-09 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 28 ust. 2, ust. 3 i ust. 3a
journal: Dz.U. 2015 poz 121
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych
article: par. 3
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Anna Wójcik (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Marzena Łozowska Sędzia WSA Marta Wojciechowska Protokolant Starszy inspektor sądowy Iwona Bergiel po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 listopada 2016 r. sprawy ze skargi H. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 16 sierpnia 2016 r., nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne i Fundusz Pracy uchyla zaskarżoną decyzję


UZASADNIENIE

Zakład Ubezpieczeń Społecznych, ponownie rozpatrując sprawę wskutek wyroku tut. Sądu uchylającego wydaną wcześniej decyzję tego organu z dnia 27.11.2015 r., zaskarżoną w niniejszej sprawie decyzją z dnia 16.08.2016 r., po rozpatrzeniu wniosku H. K. (dalej jako strona, skarżąca, wnioskodawczyni, zobowiązana) o ponowne rozpatrzenie sprawy, utrzymał w mocy decyzję wydaną w I instancji z dnia 17.08.2015 r., odmawiającą stronie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne i Fundusz Pracy za okres od lutego 2014 r. do maja 2015 r. w łącznej kwocie 16.207,47 zł.

Rozstrzygnięcie powyższe zapadło w następującym stanie faktycznym i prawnym:

Skarżąca pismem z dnia 18.06.2015 r. zwróciła się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Opolu (dalej ZUS, Zakład) o umorzenie należności składkowych w łącznej kwocie 16.207,47 zł. Prośbę motywowała brakiem środków pozwalających na zapłatę zaległych zobowiązań w związku z jej ciężką sytuacją zdrowotną, finansową i rodzinną. Podniosła, że uzyskany za 2014 r. dochód netto (po odliczeniu składek na ZUS) w kwocie 4.298 zł (358 zł miesięcznie) plasuje jej rodzinę na granicy ubóstwa zwłaszcza, że jest matką samotnie wychowującą dwoje dzieci (21 i 18 lat), z czego jedno dziecko jest osobą niepełnosprawną, a drugie jest przewlekle chore. Nadto, wskutek splotu zdarzeń losowych (powódź, wypadek samochodowy skarżącej, kradzież w jej sklepie) utraciła płynność finansową i musiała zlikwidować działalność gospodarczą prowadzoną w formie Zakładu Usługowo- Handlowego (sklepu). W efekcie narastającego zadłużenia i w związku z kryzysem zaprzestała regulowania zobowiązań względem ZUS. Przy czym, jak zaznaczyła, do czerwca 2013 r. pomimo trudności regulowała te zobowiązania terminowo. Do wniosku dołączyła szereg dokumentów, m. in.: dokumentację medyczną o stanie zdrowia swego i córek wraz z orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności starszej córki, dokumenty dotyczące strat i odszkodowań w wyniku wypadku samochodowego oraz potwierdzające fakt kradzieży, dowody związane z likwidacją sklepu, deklaracje PIT 36 za lata 2012-2014, kserokopie umów kredytowych i pożyczek, decyzje w przedmiocie przyznanych świadczeń rodzinnych, oświadczenie o stałych wydatkach, oświadczenie o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej.

Decyzją z dnia 17 sierpnia 2015 r., wydaną na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3, w związku z art. 28 oraz art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2015 r., poz. 121 ze zm. - dalej powołanej jako: u.s.u.s.), Zakład odmówił umorzenia należności z tytułu składek w łącznej kwocie 16.207,47 zł, w tym:

- na Fundusz Ubezpieczeń Społecznych za okres od 02.2014 r. do 05.2015 r. w łącznej kwocie 11.313,31 zł, w tym z tytułu składek - 10.749,31 zł i odsetek za zwłokę liczonych na dzień 18.06.2015 r. w kwocie 564,00 zł,

- na ubezpieczenie zdrowotne za okres od 04.2014 r. do 05.2015 r. w łącznej kwocie 4.003,65 zł, w tym z tytułu składek - 3.830,65 zł oraz odsetek za zwłokę naliczonych na 18.06.2015 r. w wysokości 173,00 zł,

- na Fundusz Pracy za okres od 02.2014 r. do 05.2015 r. z tytułu składek w kwocie 890,51 zł.

Uzasadniając rozstrzygnięcie wskazał, że w sprawie nie zaistniała żadna z przesłanek całkowitej nieściągalności określonych w art. 28 ust. 3 u.s.u.s., albowiem wobec niewszczęcia postępowania egzekucyjnego nie można było stwierdzić bezskuteczności egzekucji, skarżąca nadal prowadzi działalność gospodarczą i uzyskuje z niej dochody a także posiada majątek w postaci samochodów FIAT PUNTO (rok produkcji 2010) i RENAULT CLIO (rok produkcji 2000), domu o powierzchni [...] m2, położonego w [...] i domu (współwłasność w ½ części) o powierzchni [...] m2 położonego w [...].

Nie stwierdził także istnienia określonych w § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365 - dalej jako: Rozporządzenie) przesłanek umorzenia należności z tytułu składek, pozwalających na ich umorzenie mimo braku całkowitej nieściągalności. Wyjaśnił, że zgromadzony materiał dowodowy wskazywał na trudną sytuację finansową, zdrowotną i rodzinną skarżącej, tj. powódź i podtopienie jej domu w maju 2010 r.; w czerwcu 2010 r. skarżąca uległa wypadkowi samochodowemu, z którego skutkami zdrowotnymi zmaga się do dziś; w czerwcu 2013 r. w jej sklepie dokonano kradzieży, złodziej zabrał utarg, towar, zniszczył chłodnię i ścianę, co ostatecznie zaważyło na płatnościach składek ZUS z uwagi na brak środków obrotowych. Wnioskodawczyni aktualnie osiąga dochód jedynie z prowadzonej jednoosobowo działalności rachunkowo-księgowej oraz doradztwa podatkowego. Jest matką samotnie wychowującą dwie córki: niepełnosprawną 21-letnią J. K. i przewlekle chorą 18-letnią A. K. Ponosi stałe miesięczne wydatki na: utrzymanie domu w wysokości 553 zł, wykup leków, rehabilitację (dwóch osób), badania i wizyty lekarskie, dojazdy na masaże - 1.231,00 zł, dojazd do szkoły, koszt zakupu materiałów edukacyjnych, telefon - 471,00 zł, posiada zobowiązania prywatne (wg stanu na dzień 12.06.2015 r.) w kwocie 13.521,86 zł (w tym: podatek od nieruchomości, odpady, woda, kredyt pobrany w A [...]) oraz zobowiązania firmowe: wobec budżetu państwa w wysokości - 16.819,52 zł, zobowiązania krótkoterminowe w kwocie 4.865,92 zł, kredyty firmowe - na kwotę 122.012,68 zł. Zgodnie z oświadczeniem skarżącej w II semestrze roku szkolnego 2014/2015 jedna z córek otrzymała jednorazowe stypendium na dokształcenie w wys. 1000 zł, a druga stypendium w wys. 310 zł, wypłacane są też zasiłki rodzinne w łącznej wysokości 230 zł miesięcznie, dodatki z tytułu samotnego wychowywania w wysokości 340 zł miesięcznie, dodatki z tytułu podjęcia przez dzieci nauki poza miejscem zamieszkania w łącznej wysokości 100 zł, oraz dodatek z tytułu kształcenia i rehabilitacji dziecka niepełnosprawnego w wysokości 80 zł, zasiłek pielęgnacyjny w kwocie 153 zł.

Wobec tego Zakład uznał, że zobowiązana dysponuje majątkiem ruchomym i nieruchomym mogącym stanowić zabezpieczenie istniejącego długu, zaś trudności finansowe nie mogą stanowić podstawy do automatycznego umorzenia należności. W jego ocenie nie wystąpiły po stronie skarżącej przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 2 i 3 Rozporządzenia.

Na skutek wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy Zakład decyzją z dnia 27.11.2015 r. wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 127 § 3 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U z 2013 r., poz. 267 – dalej w skrócie K.p.a.) i art. 83 ust. 4 u.s.u.s. utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.

Podzielił ocenę, że w sprawie nie został spełniony żaden z wymienionych w art. 28 ust. 3 u.s.u.s przypadków stanowiących o całkowitej nieściągalności. W stosunku do zadłużenia za okres 02/2014 do 05/2015 nie prowadzono wobec skarżącej egzekucji w związku z zawartym z nią układem ratalnym dotyczącym zadłużenia za okres od 03/2015 do 10/2014 r., nie występuje też przesłanka braku majątku, skoro strona jest właścicielką i współwłaścicielką nieruchomości oraz w dalszym ciągu prowadzi działalność gospodarczą, uzyskując z niej dochody (za okres od stycznia do lipca 2015 r. dochód wyniósł 10.603,00zł, tj. średniomiesięcznie ok. 1.514,70 zł brutto).

Rozpatrując natomiast przesłanki umorzenia należności mimo braku całkowitej nieściągalności określone w § 3 ust. 1 pkt 1 Rozporządzenia przeanalizował dochody i zobowiązania skarżącej. Do pasywów zaliczył zobowiązania wobec budżetu państwa, banków i kontrahentów (138.693,51 zł), wydatki na bieżące utrzymanie związane z utrzymaniem mieszkania (m.in. energia, woda, opał, podatek od nieruchomości) w wysokości 553,00zł; leczeniem i rehabilitacją - 1.231,00 zł; kosztami dojazdu do szkół i kosztami edukacji - 471,00 zł. Do aktywów zaliczył nieruchomości, dochody z działalności w kwocie 1.514,70 zł brutto, świadczenia na dzieci, które, poza jednorazowymi wypłatami z tytułu rozpoczęcia szkoły wynosiły 750 zł miesięcznie. Uwzględniając fakt, że zobowiązana samotnie wychowuje dwie uczące się córki, a jednocześnie obydwie córki wymagają stałego leczenia oraz dodatkowo rehabilitacji (starsza córka) organ stwierdził, że aktualna sytuacja rodziny finansowo-materialna jest trudna. Jednak z uwagi na uzyskiwany dochód w wysokości 1514,70 zł brutto rodzina skarżącej nie kwalifikuje się do świadczeń z pomocy społecznej z uwagi na przekroczenie kryterium dochodowego na osobę w rodzinie (w kwocie 456 zł), określonego w art. 8 ust 1 pkt 2 ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U z 2013 r. poz. 182 ze zm.) [dalej jako: u.p.s.]. Nadto na utratę płynności finansowej rodziny negatywny wpływ mają zaciągane zobowiązania prywatne (kredyty i pożyczki bankowe), kilkukrotnie przewyższające należności względem ZUS. Tym samym brak było podstaw do umorzenia należności.

Zakład nie dopatrzył się również wystąpienia przesłanki określonej w pkt 2 ust. 1 § 3 Rozporządzenia. Nie kwestionując negatywnego wpływu zdarzeń w postaci powodzi i wypadku samochodowego na sytuację zdrowotną, finansowo – majątkową oraz bytową skarżącej i jej rodziny zauważył, że w chwili ich wystąpienia skarżąca terminowo opłacała należne składki i nie posiada zadłużenia za ten okres, również po wystąpieniu tych okoliczności w dalszym ciągu prowadziła działalność gospodarczą uzyskując dochody. Co do kradzieży i poniesionych w jej wyniku strat finansowych wskazał, że zdarzeniem losowym nie jest sytuacja spowodowana zaniedbaniem, co też zostało zawarte w postanowieniu o umorzeniu dochodzenia z dnia 17.10.2013 r. Wprawdzie opisane powyżej zdarzenia wystąpiły w trakcie prowadzenia działalności gospodarczej, to jednak brak jest dowodów, że miały one bezpośredni wpływ na powstanie zadłużenia w roku 2014 oraz 2015.

Organ nie stwierdził także wystąpienia przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 3 Rozporządzenia wskazując, iż w sprawie nie wykazano, by stan zdrowia skarżącej uniemożliwiał jej prowadzenie dalszej działalności gospodarczej czy ewentualne podjęcie zatrudnienia, albowiem działalność ta nadal jest prowadzona. Stwierdzone schorzenia oraz komplikacje związane z wypadkiem samochodowym nie uniemożliwiają ani całkowicie ani częściowo dalszej aktywności zawodowej. Odnośnie sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny stwierdził, że starsza córka J. została w 2003 r. zaliczona do osób niepełnosprawnych ze wskazaniem na konieczność stałej lub długotrwałej opieki innej osoby, a następnie orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności z dnia 08.02.2011 r. ze względu na stan zdrowia ustalono u niej umiarkowany stopień niepełnosprawności na stałe. Młodsza córka w wyniku stwierdzonego schorzenia przewlekle choruje i wymaga stałego leczenia. Organ uznał, że konieczność sprawowania opieki nad chorym dzieckiem oraz dzieckiem niepełnosprawnym może w pewnym stopniu ograniczać zobowiązanej możliwości uzyskiwania zwiększonego dochodu, jednak mimo tych okoliczności zobowiązana do chwili obecnej nie zrezygnowała z prowadzonej działalności gospodarczej na rzecz sprawowania opieki nad niepełnosprawną córką. Jest ona obecnie pełnoletnia (21 lat), uczęszcza do szkoły i nie zachodzi konieczność stałej lub długotrwałej opieki nad nią.

W wyniku rozpoznania skargi strony na ww. decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 27.11.2015 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu wyrokiem z dnia 8.04.2016 r. (sygn. akt I SA/Op 49/16) uchylił zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu wskazał, że organ w sposób niepełny i niewystarczający rozpatrzył okoliczności sprawy z punktu widzenia przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 Rozporządzenia i nie określił w sposób jednoznaczny, czy w jego ocenie została ona spełniona. Zakład przyznał wprawdzie, że obecna sytuacja materialno-finansowa rodziny skarżącej jest trudna, jednak wniosek ten przeciwstawił okolicznościom wskazującym na niezasadność udzielenia ulgi, tj. stwierdził, że dochód z prowadzonej działalności gospodarczej nie kwalifikuje rodziny skarżącej do świadczeń z pomocy społecznej, a nadto wobec licznych zobowiązań cywilno-prawnych jakie ciążą na skarżącej, brak jest podstaw by zrezygnować z należności publicznych z tytułu składek. Sąd wskazał, że mimo ustaleń o trudnej sytuacji finansowo-bytowej rodziny skarżącej organ uchylił się od jednoznacznej oceny, czy w jego przekonaniu opłata należności z tytułu składek pozbawiłaby zobowiązaną i jej rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Takie niejasne stanowisko organu ma natomiast istotne znaczenie dla kontroli prawidłowości rozstrzygnięcia, gdyż dopiero w przypadku stwierdzenia zaistnienia przesłanek umorzenia organ zyskuje prawo do zastosowania uznania administracyjnego.

Zdaniem Sądu Zakład nie ocenił, czy sytuacja materialna skarżącej pozwala jej na spłacanie zaległych składek z tytułu ubezpieczenia bez uszczerbku dla egzystencji, nie dokonał w tym celu porównania ustalonych dochodów z wysokością bieżących kosztów utrzymania i innych zobowiązań strony i nie ustalił, czy osiągane dochody pozwalają na spłatę istniejącego zadłużenia wobec ZUS w wysokości 16.207,47 zł. Natomiast skonfrontowanie stanu dochodów w rodzinie skarżącej z wysokością wydatków jednoznacznie wskazuje na brak jakichkolwiek środków na pokrycie zadłużenia wobec ZUS, gdyż dochód w całości jest przeznaczany na wydatki związane z codzienną egzystencją, rehabilitacją i leczeniem, co oznacza, że spłata zadłużenia wiązałaby się z ryzykiem powstania ciężkich skutków dla zobowiązanej i jej rodziny. Nadto w zaskarżonej decyzji nieprawidłowo powołano się na dochód brutto skarżącej (1.514,70 zł), gdyż dla ustalenia realnych możliwości płatniczych strony i oceny przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 Rozporządzenia znaczenie ma dochód netto (tj. po potrąceniu obciążeń z tytułu podatku dochodowego i składek na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne, o ile zostały one faktycznie odprowadzone). Zakład przyjął nieaktualną, zaniżoną kwotę kryterium dochodowego uprawniającego do korzystania ze świadczeń pomocy społecznej (456 zł na osobę zamiast prawidłowo 514 zł) i odniósł ją do dochodu brutto, co również świadczy o tym, że nie ustalił prawidłowo, czy spłata zadłużenia w przypadku wnioskodawczyni zagraża egzystencji jej rodziny. W sprawie nie poczyniono ustaleń, czy skarżąca spłaca swoje zobowiązania publicznoprawne, przedwczesne są zatem sugestie organu, że zapłata zobowiązań prywatnych skarżącej odbywałaby się z pokrzywdzeniem wierzytelności ZUS.

Sąd zgodził się natomiast z organem i przedstawioną przez niego argumentacją, że wobec skarżącej nie zachodzi żaden z przypadków całkowitej nieściągalności, enumeratywnie wymienionych w art. 28 ust. 3 u.s.u.s., gdyż posiada ona majątek pozwalający na zaspokojenie wierzytelności organu (nieruchomości) oraz osiąga dochód z działalności gospodarczej. Podzielił także stanowisko o niewystąpieniu przesłanek z § 3 ust. 1 pkt 2 i 3 Rozporządzenia, w szczególności co do tego, że orzeczenia o stopniu niepełnosprawności starszej córki, wydane na przestrzeni kolejnych lat wskazują, że o ile w latach wcześniejszych konieczność sprawowania opieki nad chorymi dziećmi mogła skarżącej znacząco utrudniać jej aktywność zawodową (chociaż jak podkreśla organ, mimo tych czynników skarżąca od 2000 r. nie zrezygnowała z prowadzenia działalności), o tyle obecnie sprawowanie opieki nad córkami nie powinno wywierać już tak negatywnego wpływu na prowadzenie działalności, skoro obie córki są już pełnoletnie a starsza nie wymaga już stałej, całodobowej opieki w funkcjonowaniu. Jednakże, jak podkreślił Sąd, stan zdrowia skarżącej i jej córek wymaga ponoszenia dodatkowych wydatków, związanych z zakupem lekarstw, kosztami wizyt i konsultacji lekarskich czy rehabilitacji i ta okoliczność winna być również wzięta pod uwagę organu, z tym jednak zastrzeżeniem, że organ oceni ten czynnik jako mający wpływ na sytuację materialną skarżącej, tj. w zakresie ponownego rozpoznania przesłanek określonych w § 3 ust. 1 pkt 1 Rozporządzenia.

We wskazaniach co do dalszego postępowania Sąd nakazał organowi przy ponownym rozpatrzeniu sprawy przeprowadzić rzetelną analizę sytuacji skarżącej pod kątem spełnienia przesłanek określonych w § 3 ust. 1 pkt 1 Rozporządzenia, z uwzględnieniem uwag zawartych w uzasadnieniu wyroku, co winno znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji, w którym należy odnieść się do wszystkich zgromadzonych w sprawie dowodów i dokonać ich pełnej analizy z punktu widzenia ww. materialnoprawnej podstawy rozstrzygnięcia.

W toku ponownego rozpatrzenia sprawy i po uzupełnieniu materiału dowodowego w zakresie sytuacji finansowej strony (ponowne oświadczenie strony o stanie rodzinnym i majątkowym z dnia 5.07.2016 r., zestawienie zobowiązań sporządzone przez skarżącą, wydruk z podatkowej księgi przychodów i rozchodów za okres od stycznia do końca czerwca 2016 r. oraz bilans z działalności gospodarczej za ten okres z wyjaśnieniami skarżącej o wysokości zapłaconych zaliczek na podatek i składek na ubezpieczenie zdrowotne oraz wyszczególnieniem składników kosztów uzyskania przychodu, decyzja GOPS w [...] z dnia 3.11.2015 r. o przyznaniu skarżącej zasiłku rodzinnego i dodatków do tego zasiłku, informacja Naczelnika US w [...] o wysokości przychodu i dochodu skarżącej za 2015 r.), Zakład Ubezpieczeń Społecznych opisaną na wstępie decyzją ponownie utrzymał w mocy rozstrzygnięcie z dnia 16.08.2016 r. odmawiające umorzenia należności.

W uzasadnieniu tej decyzji powtórzył przedstawioną już poprzednio argumentację o niestwierdzeniu, w okolicznościach faktycznych sprawy, żadnego z przypadków całkowitej nieściągalności określonych w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. wyjaśniając, że po zrealizowaniu przez skarżącą układu ratalnego za zadłużenie dotyczące okresu od 03/2014 do 10/2014 organ nie podjął działań zmierzających do wszczęcia postępowania egzekucyjnego w stosunku do pozostałej zaległości. Skarżąca nadal pozostaje właścicielką i współwłaścicielką wyżej opisanych nieruchomości, prowadzi działalność gospodarczą (średniomiesięczny dochód w 2015 r. wyniósł 1.647,66 zł brutto), a wg przedstawionej księgi przychodów i rozchodów za okres od stycznia do czerwca 2016 r. łączny dochód wyniósł 11.908,00 zł (miesięcznie 1.984,66 zł brutto). Z danych za 2016 r. wynika, że wartość majątku firmowego wynosi 6.394,00 zł, zobowiązania firmowe – 110.575,00 zł, zobowiązania krótkoterminowe - 24.691,00 zł, wartość majątku prywatnego - 132.692,00 zł a zobowiązania prywatne – 16.254,00 zł.

W zakresie przesłanki umorzenia opisanej w § 3 ust. 1 pkt 1 Rozporządzenia jako sytuacja, w której opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązaną i jej rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych Zakład wskazał, że skarżąca nadal samotnie wychowuje dwie uczące się córki (21 i 19 lat), wobec starszej z nich orzeczono na stałe umiarkowany stopień niepełnosprawności, a młodsza przewlekle choruje i wymaga leczenia. Wydatki związane z utrzymaniem mieszkania i rodziny w kwocie 1.113,00 zł obejmują: opłaty eksploatacyjne – 376 zł, leczenie – 324,00 zł, koszty edukacji córek – 413,00 zł a ponadto skarżącą obciążają zobowiązania w łącznej kwocie 2.117 zł miesięcznie (w podatku od nieruchomości – 1.114 zł, z tytułu zaciągniętych kredytów – ogółem 10.306,00 zł (miesięcznie – 1.718,00 zł), wobec ZUS ogółem – 698 zł, miesięcznie 116 zł (z tytułu układu ratalnego spłaconego w dniu 20.06.2016 r.), za zakup sprzętu komputerowego do działalności gospodarczej (ogółem – 585 zł, miesięcznie 97 zł), zobowiązania wobec ZUS (16.207,00 zł), wobec kontrahentów (za zakup towaru: 312 zł, 1.968 zł, 246 zł, oraz za wykorzystaną energię – 863 zł). Odnośnie aktywów strony organ wskazał na: dochody z prowadzonej działalności gospodarczej (do końca czerwca 2016 r. przychód 24.231,16 zł, a dochód 11.908,67 zł brutto); świadczenia pobierane na dzieci (zasiłki rodzinne łącznie 258 zł, dodatki z tytułu samotnego wychowywania dziecka łącznie 370 zł, jednorazowe zasiłki z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego – łącznie 200 zł, dodatki do zasiłku rodzinnego w związku z dojazdem dziecka do szkoły – łącznie 126 zł, dodatek z tytułu kształcenia i rehabilitacji dziecka niepełnosprawnego – 100 zł).

W oparciu o powyższe dane Zakład ponownie stwierdził, że wobec samotnego wychowywania dwóch uczących się córek wymagających leczenia oraz rehabilitacji (starsza córka) sytuacja rodziny finansowo-materialna jest trudna. Podkreślił równocześnie, że na utratę płynności finansowej mają wpływ zaciągane zobowiązania prywatne, mimo że rodzina posiada ograniczone środki finansowe na ich spłatę. Zakład nie znalazł więc przyczyn dla rezygnacji z należności publicznych (składki) na rzecz spłaty kredytów bankowych i innych prywatnych zobowiązań. Wniosek o umorzenie nie może być rozpatrywany pod kątem wparcia socjalnego i rezygnacji z należnych wierzytelności, a problemy związane z ograniczonymi dochodami nie mogą być automatyczną przesłanką do umorzenia należności publicznoprawnych.

Co do kolejnej przesłanki związanej z poniesieniem strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innych nadzwyczajnych zdarzeń powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności (§ 3 ust. 1 pkt 2 Rozporządzenia) organ wyjaśnił, że w trakcie rozpatrywania sprawy przed WSA w Opolu oraz po wydaniu wyroku uchylającego poprzednio wydaną decyzję z dnia 27.11.2015 r. nie wystąpiły klęski żywiołowe ani nadzwyczajne zdarzenia, które spowodowały u skarżącej straty materialne. Tym samym wskazana przesłanka nie wystąpiła, podobnie jak opisana w § 3 ust. 1 pkt 3 Rozporządzenia, odnośnie której organ powtórzył argumentację zawartą w uchylonej wyrokiem Sądu decyzji z dnia 27.11.2015 r. podkreślając ponownie, że konieczność sprawowania opieki nad starszą córką posiadającą orzeczony na stałe umiarkowany stopień niepełnosprawności oraz młodszą chorującą przewlekle może jedynie w pewnym stopniu ograniczać skarżącej możliwość uzyskania zwiększonego dochodu. Jednakże mimo sprawowania opieki nad dzieckiem niepełnosprawnym, w stosunku do którego zachodziła konieczność stałej opieki ze względu na ograniczoną możliwość samodzielnej egzystencji (orzeczenie lekarskie z 2003 r.), zobowiązana do chwili obecnej nie zrezygnowała z prowadzenia działalności gospodarczej. Powtórzono argument, że obecnie niepełnosprawna córka jest pełnoletnia (21 lat), uczęszcza do szkoły i nie zachodzi konieczność sprawowania nad nią stałej lub długotrwałej opieki.

Podsumowując organ podkreślił, że w przypadku prowadzenia działalności gospodarczej ryzyko niepowodzeń nie może być przerzucane na budżet państwa i spoczywa wyłącznie na przedsiębiorcy, który powinien być świadomy konsekwencji niepłacenia należności publiczno-prawnych i dążyć do terminowego regulowania zobowiązań. Ponieważ istnieje możliwość wyegzekwowania zaległych składek, dokonania zabezpieczenia hipotecznego przedmiotowych wierzytelności lub spłaty ich w formie ratalnej, to przejściowe trudności finansowe dłużnika nie mogą stanowić podstawy do automatycznego umorzenia należności.

Dodatkowo skarżąca – mimo wskazywania na trudną sytuację - dokonała spłaty zadłużenia z tytułu składek za zatrudnionych pracowników (na podstawie układu ratalnego) oraz przystąpiła do opłacania składek bieżących z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej. Istotne znaczenie ma też okoliczność, iż umorzenie należności miałoby wpływ na przyszły wymiar świadczeń wypłaconych przez ZUS, a zatem naruszałoby słuszny interes zobowiązanej. Zatem pomimo trudnej sytuacji finansowej dłużnika organ nie dopatrzył się podstaw do umorzenia należności.

We wniesionej na tę decyzję skardze skarżąca podniosła zarzuty naruszenia art. 7, art. 11, art. 107 § 3 K.p.a. wskazując, że przy ponownym wydaniu decyzji organ nie zastosował się do wskazań i zaleceń zawartych w wyroku WSA w Opolu z dnia 8.04.2016 r. (sygn. akt I SA/Op 49/16), w wyniku czego zaskarżona obecnie decyzja zawiera wady skutkujące koniecznością jej wyeliminowania z obrotu prawnego. Organ nadal nie wyjaśnił w sposób jasny przyczyn, dla których odmówił stronie umorzenia przedmiotowej zaległości. W ocenie strony za udzieleniem wnioskowanej ulgi przemawia jej ważny interes w postaci zabezpieczenia leczenia członków najbliższej rodziny i rehabilitacji niepełnosprawnego dziecka, utrzymania dotychczasowego miejsca pracy skarżącej i niedopuszczenie do wykluczenia społecznego jak również niepogłębianie udziału Państwa w finansowaniu jej rodziny poprzez zwiększenie korzystania z zasiłku dla bezrobotnych czy pomocy społecznej. Natomiast oderwane od realiów jest przekonanie organu, że odmowa umorzenia zaległości będzie służyć także interesom zobowiązanej z uwagi na wysokość przyszłych świadczeń wypłacanych z ZUS. Wysnucie wniosku w zakresie "słusznego interesu zobowiązanej" przedkładającego zabezpieczanie emerytalne strony ponad obecne potrzeby jej rodziny - leczenie i rehabilitację oraz funkcjonowania w społeczeństwie - świadczy o naruszeniu art. 80 K.p.a. Całokształt działań organu jest sprzeczny z zasadą postępowania w sposób budzący zaufanie do organów.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując całość dotychczasowej argumentacji.

W piśmie procesowym z dnia 26.10.2016 r. skarżąca, nawiązując do odpowiedzi na skargę wyjaśniła, że wszczęto już postępowanie egzekucyjne dotyczące zaległości wobec ZUS (następnego dnia po wydaniu skarżonej decyzji), na dowód czego przedłożyła potwierdzającą ten fakt dokumentację (m.in. kopie tytułów wykonawczych, zawiadomień o zajęciu rachunku bankowego, postanowienia o stwierdzeniu bezzasadności zarzutów poniesionych w postępowaniu egzekucyjnym).

Na rozprawie przeprowadzonej przed tut. Sądem w dniu 9.11.2016 r. strona wyjaśniła, że kształci niepełnosprawną córkę w systemie zaocznym, w soboty i niedziele odwozi ją do szkoły, córka przez cały tydzień jest w domu i nadal wymaga jej opieki, a organ nie przeanalizował należycie obciążeń związanych z opieką nad niepełnosprawnym dzieckiem. Skarżąca jako jedyny żywiciel rodziny rozpoczęła prowadzenie działalności gospodarczej i w związku z tym zaciągnęła kredyty w 2008 r. Obecnie Zakład wdrożył już postępowanie egzekucyjne i dokonał zajęcia rachunku bankowego, wskutek czego bank poinformował ją o zagrożeniu wypowiedzenia umowy kredytowej, co spowoduje natychmiastową wymagalność spłaty tego kredytu. To z kolei będzie zagrożeniem dla dalszego prowadzenia działalności.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga jest zasadna.

Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2016 r., poz. 1066, j.t.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (art. 1 § 2). Stwierdzenie zatem, iż zaskarżona decyzja lub postanowienie zostało wydane z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, z naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, czy też z innym naruszeniem przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, obliguje Sąd do uchylenia zaskarżonej decyzji (art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.) - dalej jako: [p.p.s.a.]. Sąd nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi ani powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a., z zastrzeżeniem niemającym tu zastosowania).

Dodatkowo kontrola zaskarżonej w niniejszej sprawie decyzji z dnia 16.08.2016 r., wydanej w wyniku uchylenia prawomocnym wyrokiem tut. Sądu z dnia 8.04.2016 r. w sprawie I SA/Op 49/16 poprzedniej decyzji tego organu z dnia 27.11.2015 r. musi też uwzględniać kryteria wynikające z art. 153 p.p.s.a. Rozpoznając w niniejszej sprawie skargę, Sąd związany jest ocenami wyrażonymi w ww. wyroku w sprawie I SA/Op 49/16, gdzie uprzednio było już oceniane działanie organu w przedmiocie umorzenia zaległych należności składkowych skarżącej.

Dokonana według wskazanych wyżej kryteriów kontrola zaskarżonego aktu wykazała, że narusza on prawo w sposób uzasadniający wyeliminowanie go z obrotu prawnego.

Z uwagi podniesione w powołanym wyżej wyroku w sprawie I SA/Op 49/16 zastrzeżenia co do prawidłowości poprzedniej, uchylonej decyzji organu i wyrażoną w nim ocenę prawną jak też wskazania co do dalszego postępowania, kluczowe znaczenie dla oceny legalności obecnie kontrolowanego aktu ma treść art. 153 p.p.s.a. Stanowi on, że ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie. Ponadto, stosownie do art. 170 powołanej wyżej ustawy, orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy i inne organy państwowe, a przypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Ocena prawna zawarta w wyroku WSA z dnia 8.04.2016 r., sygn. akt I SA/Op 49/16 oraz wskazania dotyczące dalszego sposobu rozpoznania sprawy były zatem wiążące zarówno dla organu, jak i są wiążące dla sądu rozpoznającego obecnie sprawę.

To związanie oceną prawną wyrażoną w prawomocnym orzeczeniu (art. 153 p.p.s.a.) oznacza, że ilekroć dana sprawa będzie przedmiotem rozpoznania przez ten sąd, tylekroć będzie on związany oceną prawną wyrażoną w tym orzeczeniu, jeżeli nie zostanie ono uchylone lub nie ulegną zmianie przepisy. Ocena prawna może dotyczyć stanu faktycznego, wykładni przepisów prawa materialnego i procesowego, prawidłowości korzystania z uznania administracyjnego, jak i kwestii zastosowania określonego przepisu prawa jako podstawy do wydania takiej decyzji podatkowej. Obowiązek podporządkowania się ocenie prawnej wyrażonej w wyroku sądu administracyjnego ciążący na organie podatkowym i na sądzie może być wyłączony tylko w wypadku istotnej zmiany stanu prawnego lub faktycznego (por. wyrok NSA z dnia 25.04.2014 r., sygn. II FSK 1276/12 dostępny, podobnie jak i pozostałe przywołane w tym uzasadnieniu orzeczenia, na stronie internetowej http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Zatem ocena prawna traci moc obowiązującą tylko w przypadku zmiany prawa, zmiany istotnych okoliczności faktycznych (ale tylko zaistniałych po wydaniu wyroku, a nie w wyniku odmiennej oceny znanych i już ocenionych faktów i dowodów) oraz w wypadku wzruszenia we właściwym trybie orzeczenia zawierającego ocenę prawną (wyrok NSA z dnia 10.01.2012 r., sygn. akt II FSK 1328/10).

Wskazana ocena prawna, co w judykaturze nie budzi wątpliwości, może także dotyczyć stanu faktycznego, a w szczególności poprawności lub wadliwości określonych, poczynionych w sprawie przez organy administracji, ustaleń faktycznych (wyrok NSA z dnia 27.06.2014 r., sygn. II FSK 1889/12). Organ, któremu sprawa została przekazana, związany jest wskazaniami sądu co do uzupełnienia postępowania (por. wyrok WSA w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 20.08.2014 r., sygn. II SA/Go 480/14). Zatem orzeczenie sądu administracyjnego ma wpływ na przyszłe postępowanie administracyjne w danej sprawie, a działania naruszające zasadę wyrażoną w art. 153 p.p.s.a. muszą być konsekwentnie eliminowane przez uchylanie wadliwych z tego powodu rozstrzygnięć administracyjnych, już chociażby z uwagi na związanie wcześniej przedstawioną oceną prawną także i samego sądu administracyjnego. Bez ścisłego stosowania powołanego przepisu trudno byłoby zapewnić spójność działania systemu władzy państwowej. Jego nieprzestrzeganie w istocie podważałoby bowiem obowiązującą w polskim prawie zasadę sądowej kontroli nad aktami i czynnościami organów administracji (wyroki NSA: z dnia 21.10.1999 r., sygn. akt IV SA 1681/97 i z dnia 1.09.2010 r., sygn. akt I OSK 920/10).

Wyrażenie przez sąd w prawomocnym wyroku oceny prawnej oraz wskazań co do dalszego postępowania determinuje zatem zakres sądowej kontroli legalności decyzji wydanej w wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy przez organy.

Wobec tej, zasadniczej dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy, kwestii związania oceną prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania zawartymi w wyroku z dnia 8.04.2016 r. w pierwszym rzędzie przypomnieć należy, że uchylenie poprzedniej decyzji organu z dnia 27.11.2015 r. spowodowane było uchybieniami związanymi z nienależytym zbadaniem przesłanki wynikającej z § 3 ust. 1 pkt 1 Rozporządzenia. Przy czym, jak wynika z akt sprawy, nie wystąpiły w niej okoliczności uzasadniające odstąpienie od związania ww. oceną prawną, a zatem organ administracyjny, a obecnie także i Sąd, były tą oceną związane. Nie ulega też wątpliwości, że wyrokując poprzednio Sąd zajął stanowisko o prawidłowym ustaleniu przez ZUS, że nie zostały w sprawie spełnione przesłanki całkowitej nieściągalności określone w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. i w § 3 ust. 1 pkt 2 i 3 Rozporządzenia.

Odnośnie dostrzeżonych przez Sąd poprzednio orzekający mankamentów i wad postępowania dowodowego, przesądzających o uchyleniu wcześniejszej decyzji i sprowadzających się do nienależytej oceny przesłanek opisanych w § 3 ust. 1 pkt 1 Rozporządzenia, istotną kwestią był przede wszystkim brak jednoznacznego stanowiska organu co do tego, czy w jego ocenie zapłata należności z tytułu składek pozbawiłaby zobowiązaną i jej rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, czy jej sytuacja materialna pozwala na spłacanie zaległych składek bez uszczerbku dla egzystencji rodziny, gdyż warunku tego nie spełniało lakoniczne stwierdzenie, iż sytuacja materialno-finansowa rodziny skarżącej jest trudna. Poprzestając na nim organ w istocie uchylił się od jednoznacznej oceny, czy w ustalonych okolicznościach sprawy skarżąca spełnia warunki opisane w § 3 ust. 1 pkt 1 Rozporządzenia, nie ustalił dochodu będącego w faktycznej dyspozycji skarżącej z uwagi na przytoczenie dochodu brutto, nie porównał jej dochodów z wysokością kosztów bieżącego utrzymania skarżącej i jej rodziny oraz posiadanych przez nią zobowiązań i nie ocenił realnej możliwości uregulowania, w oparciu o te dochody, istniejącego już zadłużenia wobec Zakładu wynoszącego kwotę 16.207,47 zł. Sąd wskazał też na błędne wnioski organu o niespełnieniu przez skarżącą przesłanek uprawniających do korzystania ze świadczeń określonych w u.p.s. z uwagi na wadliwe powołanie się na dochód brutto oraz na błędną (zaniżoną) kwotę kryterium dochodowego uprawniającego do korzystania ze świadczeń pomocy społecznej (456 zł na osobę zamiast prawidłowo 514 zł), co z kolei implikowało ustalenie, że dochód przypadający na jednego członka w rodzinie przekracza próg kryterium dochodowego, o którym mowa w art. 8 ust. 1 pkt 2 u.p.s. Istotny był też fakt korzystania przez skarżącą ze świadczeń na podstawie ustawy z 28.11.2003 r. o świadczeniach rodzinnych, w formie zasiłków rodzinnych i różnego rodzaju dodatków. Powyższe w ocenie Sądu wskazywało, że status materialny rodziny plasował ją na granicy ubóstwa, a okoliczność ta winna być szczegółowo rozważona w toku ponownego rozpoznania sprawy. Natomiast ocena, czy spłata zadłużenia w przypadku skarżącej będzie zagrażała jej egzystencji winna zostać dokonana przez organ z uwzględnieniem minimum socjalnego oraz minimum egzystencji, ogłaszanych przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych.

Biorąc pod uwagę powyższe wiążące wskazania zawarte w wyroku z dnia 8.04.2016 r. i odnosząc je do stanowiska organu wyrażonego w zaskarżonej decyzji z dnia 16.08.2016 r. stwierdzić należy, że organ ponownie rozpatrując sprawę nie zastosował się do tych wskazań w pełnym i zarazem koniecznym zakresie.

Jak wynika z uzasadnienia zaskarżonej decyzji, w dalszym ciągu nie dokonano wnikliwej analizy stanu faktycznego sprawy, w szczególności sytuacji materialnej skarżącej w aspekcie przesłanki umorzenia należności określonej w § 3 ust.1 pkt 1 Rozporządzenia. Poprzestanie – podobnie jak w uchylonej wcześniej decyzji z dnia 27.11.2015 r. – na lakonicznym stwierdzeniu, że aktualna sytuacja finansowo-materialna jest trudna (str. 6 uzasadnienia decyzji) nie odpowiada wymogom nakreślonym przez Sąd w sprawie I SA/Op 46/16, podobnie jak wypowiedź, że "Uwzględniając powyższe Zakład pomimo trudnej sytuacji materialno-finansowej odmówił umorzenia należności z tytułu składek osobistych" (str. 9 uzasadnienia decyzji), przy równoczesnym podkreśleniu faktu dobrowolnej spłaty przez skarżącą części należności, istnienia majątku i uzyskiwania przez nią dochodu. Wyraźnie trzeba wobec tego wskazać, że rozważany tu § 3 ust.1 pkt 1 Rozporządzenia nie zawiera sformułowania, jakim posłużył się organ ("sytuacja materialno-finansowa jest trudna"), gdyż prawodawca warunki te określił odmiennie (istotna jest tu kwestia spowodowania poprzez zapłatę składek zbyt ciężkich skutków dla zobowiązanego i jego rodziny, w tym w szczególności zagrożenie egzystencji rodziny). Czym innym jest stwierdzenie, że sytuacja materialna jest trudna, a czym innym ustalenie, że wskutek zapłaty składek byłaby zagrożona egzystencja osoby zobowiązanej i jej rodziny. Sąd poprzednio orzekający dokonał szczegółowej i wnikliwej interpretacji tego przepisu w relacji do okoliczności faktycznych sprawy, co obligowało organ do zastosowania się do niej. Brak wyraźnej, jasnej wypowiedzi organu w tym zakresie ma znaczenie dla kontroli prawidłowości rozstrzygnięcia. Dopiero bowiem w przypadku stwierdzenia zaistnienia przesłanek umorzenia organ zyskuje swobodę wyboru, czy ulgi udzielić, czy też nie (uznanie administracyjne). Z tego więc punktu widzenia uzasadnienie zaskarżonej decyzji nadal nie zawiera jednoznacznej wypowiedzi, czy w realiach tej sprawy przesłanki zawarte w § 3 ust.1 pkt 1 Rozporządzenia zostały spełnione, a zatem, czy w przypadku uiszczenia składek wystąpiłyby zbyt ciężkie skutki poprzez zagrożenie egzystencji rodziny. Takiego stanowiska w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji brak, co stanowi o naruszeniu art. 107 § 3 K.p.a. (i zarazem art. 153 p.p.s.a.). Sąd, ani tym bardziej strona, nie powinny domyślać się stanowiska czy też intencji organu. O znaczeniu prawidłowego uzasadnienia decyzji w relacji do materiału dowodowego konkretnej sprawy wypowiedział się już Sąd w poprzednio wydanym w tej sprawie wyroku i zbędne jest ponowne przytaczania tych wywodów, natomiast organ obowiązany jest zastosować się do nich przy wydaniu ponownej decyzji.

Ze wskazań Sądu zawartych w wyroku w sprawie I SA/Op 49/16 wynikało też w sposób oczywisty, że w sprawie konieczne jest ustalenie wysokości uzyskiwanych przez skarżącą faktycznych dochodów, a zatem nie w wielkościach brutto, lecz po potrąceniu zapłaconych obciążeń publicznoprawnych, takich jak podatek dochodowy od osób fizycznych (zaliczki na podatek) i składek na ubezpieczenie zdrowotne. Dopiero tak określony dochód obrazuje realne możliwości płatnicze i stan faktycznych dochodów osoby zobowiązanej. Wspomnieć jedynie należy, iż w ten sam sposób organy administracji ustalają dochód w rodzinie (kryterium dochodowe) uprawniający zarówno do świadczeń z pomocy społecznej (art. 8 ust 5 pkt 1 u.p.s.), jak i w ustawie o świadczeniach rodzinnych (art. 3 pkt 1 lit. a) tej ustawy), w których to przepisach, w odniesieniu do osób fizycznych prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą (jak skarżąca) nakazuje się pomniejszanie przychodu o koszty jego uzyskania, należny podatek dochodowy od osób fizycznych i o składki na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne.

Choć w rozpoznawanej sprawie skarżąca takie rozliczenie przedstawiła (k. 49 akt administracyjnych), to Zakład, ponownie rozpatrując sprawę, po raz kolejny ustalił wysokość tego dochodu w wielkościach brutto. I tak, wbrew wskazaniom Sądu w sprawie I SA/Op 49/16 i pomimo uzupełnienia materiału dowodowego o aktualne dane, przyjął miesięczny dochód brutto za I-VI 2016 r. w kwocie 1.984,66 zł (str. 4 uzasadnienia decyzji) na utrzymanie trzyosobowej rodziny, podczas gdy zestawienie przedstawione przez skarżącą i niezakwestionowane przez organ (k. 49 akt administracyjnych) wyraźnie wskazuje, że zapłacona w tym okresie czasu składka na ubezpieczenie zdrowotne wyniosła 1724,16 zł, zaś zapłacona zaliczka na podatek dochodowy 103 zł, co dawało łącznie kwotę 1.827 zł. O tę właśnie kwotę – jak to wyraźnie wskazano w ww. wyroku – powinien być pomniejszony dochód brutto. Obliczony prawidłowo dochód netto za 6 miesięcy był zatem mniejszy niż przyjął organ za podstawę swych ustaleń (winien wynosić łącznie 10.181 zł, czyli ok. 1.700 zł miesięcznie, w miejsce przyjętej przez organ kwoty 1.984 zł na utrzymanie trzyosobowej rodziny). Zatem ustalenie faktycznego dochodu z działalności gospodarczej, jakim skarżąca faktycznie dysponuje, jest wadliwe i narusza nie tylko art. 153 p.p.s.a., ale także art. 77 § 1 K.p.a. i to w sposób mogący mieć istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż różnica wynosząca ok. 300 zł między kwotą przyjętą przez organ a realnym dochodem (netto) nie może być uznana za nieistotną. Kwestia ustalenia prawidłowego dochodu skarżącej (netto a nie brutto) została uznana w wyroku w sprawie I SA/Op 49/16 za pierwszoplanową dla oceny, czy opłacenie składek nie pozbawiłoby skarżącej i jej rodziny możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, a zaniechanie tego ustalenia świadczyło – i nadal świadczy - o wadliwości zaskarżonej decyzji.

Również po stronie ustalenia prawidłowej wysokości wydatków na utrzymanie rodziny zalecenia Sądu poprzednio orzekającego nie zostały zrealizowane, zwłaszcza w zakresie analizy stanu faktycznego sprawy przy uwzględnieniu wysokości minimum socjalnego określanego przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych. W aktach administracyjnych oraz w samej decyzji takich ustaleń brak.

W ślad za oświadczeniem skarżącej organ przytoczył jedynie wydatki ponoszone przez nią w łącznej kwocie 1.113 zł (opłaty eksploatacyjne, leczenie, edukacja córek), co jednak nie obejmowało kosztów utrzymania takich jak wydatki na żywność, odzież, środki czystości, i innych niezbędnych dla egzystencji wydatków. Pominięcie tego rodzaju kosztów utrzymania pozostaje w sprzeczności z doświadczeniem życiowym, będącym istotnym kryterium prawidłowej oceny zebranego materiału dowodowego (art. 77 § 1 K.p.a.). Właśnie z tego powodu koniecznym było, zgodnie ze wskazaniami Sądu poprzednio orzekającego, sięgnięcie do uśrednionych danych (minimum socjalne określane przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych) i skonfrontowanie prawidłowo ustalonej wysokości dochodów skarżącej z wielkością tak obliczonych minimalnych wydatków na egzystencję. Wskazać wobec tego trzeba, że z ogólnodostępnych danych zamieszczonych na stronie internetowej Instytutu Pracy i Spraw Socjalnych www.ipiss.com.pl z dnia 15.09.2015 r. dotyczących minimum socjalnego w 2015 r. wynika, że w marcu 2015 r. w trzyosobowym gospodarstwie pracowniczym (dane dotyczą mężczyzny i kobiety oraz 1 starszego dziecka, brak jest danych dla osób samotnie wychowujących dwoje starszych dzieci) to minimum socjalne wynosiło 2.769,22 zł (na 1 osobę 923,07 zł). Powyższe oznacza, że średniomiesięczne dochody netto w rodzinie skarżącej tego progu nie przekraczają. Trzeba w tym miejscu dodać, że Sądowi z urzędu wiadomym jest (z racji rozpoznawania spraw tego samego rodzaju – por. wyrok w sprawie I SA/Op 340/16), iż Zakład Ubezpieczeń Społecznych sam przywołuje to kryterium przy ocenie przesłanki zagrożenia egzystencji osoby zobowiązanej. W tej sprawie, pomimo wyraźnego wskazania Sądu w wyroku I SA/Op 49/16, organ ustaleń takich nie poczynił ani ich nie rozważał w kontekście zagrożenia egzystencji rodziny w przypadku ściągnięcia zaległych składek.

Podkreślić należy, że stanowisko Zakładu we wszystkich podniesionych powyżej kwestiach powinno być jasno przedstawione i winno wynikać z treści uzasadnienia zaskarżonej decyzji, gdyż dopiero wówczas można prześledzić tok rozumowania organu aby stwierdzić, czy wszystkie istotne dla sprawy kwestie, w tym wynikające ze wskazań poprzedniego wyroku co do dalszego postępowania, zostały ustalone i rozważone. Sąd administracyjny nie może zastępować organu administracji w czynieniu ustaleń faktycznych oraz w ich ocenie.

Jak z powyższego wynika, rozpatrując ponownie sprawę organ zebrał wprawdzie materiał dowodowy dotyczący stanu dochodów, lecz dokonał jego niepełnej analizy w celu ustalenia, czy sytuacja materialna skarżącej pozwala na opłacenie zaległych składek bez uszczerbku dla niezbędnego utrzymania. Natomiast w zakresie dotyczącym ponoszonych przez rodzinę skarżącej wydatków ustalenia te są nadal niepełne, gdyż nie odniesiono się do wskazywanych przez Sąd kryteriów (minimum socjalne i minimum egzystencji).

Przedstawione powyżej okoliczności potwierdzają, że w sprawie nie doszło do wszechstronnego rozpatrzenia tego materiału dowodowego, który w sprawie został zgromadzony (dane o wysokości dochodu netto skarżącej) jak też wbrew zaleceniom Sądu nie ustalono i nie odniesiono się do wysokości minimum socjalnego i minimum egzystencji. Zakład przy ocenie stanu sprawy z punktu widzenia najistotniejszej dla jej rozstrzygnięcia– na obecnym etapie postępowania - przesłanki opisanej w § 3 ust. 1 pkt 1 Rozporządzenia nie zrealizował więc, z przyczyn wyżej opisanych, zasadniczego celu tego ponownego postępowania naruszając przez to art. 153 p.p.s.a. w sposób mogący mieć istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż dopiero w przypadku stwierdzenia zaistnienia przesłanek umorzenia organ zyskuje prawo wyboru, czy ulgi udzielić, czy też nie. Jak to bowiem już wcześniej wskazano, aby organ mógł stwierdzić, że brak jest podstaw do uwzględnienia wniosku o umorzenie zaległych składek, konieczna jest wnikliwa i dogłębna ocena sytuacji materialnej wnioskodawcy z uwzględnieniem jego dochodów i wydatków i ustalenie, czy opłacenie składek nie pozbawiłoby go i jego rodziny możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych (por. wyrok NSA z dnia 5.08.2015 r., II GSK 193/14). Zatem w wydanej ponownie i skarżonej tu decyzji organ nadal nie ocenił rzetelnie, czy sytuacja materialna skarżącej pozwala jej na spłacanie zaległych składek bez uszczerbku dla egzystencji jej rodziny.

Jak już wskazano, decyzja wydana w warunkach uznania administracyjnego nie może być decyzją dowolną, lecz musi wynikać z wszechstronnego i dogłębnego rozważenia wszystkich okoliczności faktycznych sprawy. Zarzut dowolności wykluczają dopiero ustalenia dokonane w całokształcie materiału dowodowego (art. 80 k.p.a.), zgromadzonego i zbadanego w sposób wyczerpujący (art. 77 § 1 k.p.a.), a więc przy podjęciu wszystkich kroków niezbędnych dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, jako warunku niezbędnego wydania decyzji o przekonującej treści (art. 7 k.p.a.). Dopiero więc przeprowadzana na podstawie tak ustalonego stanu faktycznego analiza sytuacji materialnej zobowiązanej i jej rodziny, uwzględniająca zarówno wysokość dochodu, jak i stan zadłużenia i związaną z tym realność spłaty zadłużenia bez ryzyka niebezpieczeństwa powstania ciężkich skutków dla zobowiązanego i jego rodziny, służy wydaniu prawidłowego rozstrzygnięcia.

Podejmując decyzję w oparciu o uznanie administracyjne organ ma obowiązek, zgodnie z art. 7 k.p.a., wyważyć słuszny interes strony i interes publiczny. Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji można wysnuć wniosek, że organ istnienie takiego interesu osoby zobowiązanej zanegował z uwagi na konsekwencje dla przyszłego wymiaru świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Natomiast dalsze wywody organu (str. 8-10 uzasadnienia decyzji) zdają się wskazywać, iż przedstawiona tam argumentacja ma podkreślać prymat interesu publicznego. Prawdopodobnie tego dotyczą argumenty o obowiązku ponoszenia przez przedsiębiorcę ryzyka własnej działalności i ryzyka ewentualnych niepowodzeń w jej prowadzeniu skutkującym niemożnością przerzucania skutków strat na budżet państwa, o konieczności szczególnej staranności i ostrożności w dysponowaniu przez organy należnościami o publicznoprawnym charakterze, o bezwzględnej przeszkodzie do umorzenia należności gdy istnieją jakiekolwiek możliwości wyegzekwowania zaległych składek, co w tym przypadku ma miejsce z uwagi na posiadany przez skarżącą majątek i uzyskiwane dochody. Podniesiono też argument o możliwości zabezpieczenia hipotecznego z tytułu składek i o ryzyku przedawnienia należności.

Odnosząc się do wywodów organu w tym wątku sprawy Sąd zwraca uwagę, że nie sposób zaakceptować stanowiska o prymacie interesu publicznego nad interesem osoby zobowiązanej, którego istnienia organ w ogóle nie dostrzegł z uwagi na negatywny wpływ ewentualnego umorzenia na wysokość przyszłych świadczeń emerytalnych. Z tą argumentacją nie sposób się jednak zgodzić, gdyż w aktualnym stanie prawnym ewentualne umorzenie zawsze wywołałoby takie skutki.

Tymczasem konieczność pogłębionej analizy i rozważenia interesu zobowiązanej zachodziła choćby z tego powodu, że sposób rozstrzygnięcia wniosku wywiera skutki w rodzinie dotkniętej niepełnosprawnością. Na ten aspekt sprawy zwrócił uwagę Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 20 stycznia 2015 r., II GSK 2183/13 stwierdzając, że "uznanie administracyjne nie oznacza dowolności działania organu administracji, a załatwienie sprawy zgodnie z wnioskiem strony nie stanowi aktu łaski. Organ może odmówić umorzenia należności ZUS nawet w razie zaistnienia przesłanek wymienionych w § 3 ust. 1 Rozporządzenia, jednak rozstrzygnięcie wymaga wykazania w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, dlaczego mimo istnienia szczególnych obowiązków władz publicznych wobec osób niepełnosprawnych, a także niezawinionych przez stronę okoliczności powstania zadłużenia, pozytywne rozpatrzenie wniosku nie jest możliwe". Podzielając w całości ten pogląd Sąd w składzie rozpoznającym tę sprawę podkreśla, że w wiążącym w tej sprawie wyroku sygn. akt I SA/Op 49/16 Sąd zaaprobował wprawdzie stanowisko organu co do tego, że w przypadku córki dotkniętej niepełnosprawnością nie istnieje już konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji (co wynikało z orzeczenia o niepełnosprawności), jednak równocześnie wyjaśnił, iż dowodziło to braku konieczności sprawowania nad nią całodobowej opieki - w kontekście przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 3 Rozporządzenia. Jednakże zgodnie z wyjaśnieniami skarżącej złożonymi na rozprawie, starsza córka kształci się w systemie zaocznym i musi być przez nią dowożona na zajęcia w weekendy, co dowodzi faktu zwiększonych starań skarżącej w opiekę nad dzieckiem. To, że wcześniej (i obecnie) skarżąca nie zaprzestała aktywności zawodowej mimo stałej opieki nad córką w związku ze znacznie ograniczoną możliwością jej samodzielnej egzystencji oraz mimo konieczności stałego, codziennego udziału w procesie leczenia, rehabilitacji i edukacji niepełnosprawnego dziecka, co wymagało jej nieprzerwanych osobistych starań i ciągłej opieki, nie może być w jakimkolwiek stopniu poczytane na jej niekorzyść, zwłaszcza przy stosowaniu uznania administracyjnego, a więc wyważania interesu zobowiązanej i jej rodziny przy ocenie zasadności umarzaniu zaległych składek. Jak słusznie podnosi skarżąca w skardze, przez swoje zwiększone starania i kosztem własnych sił była (i jest nadal) aktywna zawodowo dla zapewnienia bytu rodzinie (jako matką samotnie wychowująca dzieci), natomiast do powstania zadłużenia przyczynił się splot niekorzystnych zdarzeń przez nią niezawinionych. Nie można więc stawiać znaku równości pomiędzy matką samotnie wychowującą dwoje dzieci (formalnie już pełnoletnich, ale ciągle pozostających na jej utrzymaniu) i podejmującą zwiększonym wysiłkiem starania dla zapewnienia bytu rodzinie, która to osoba zaprzestała płacenia składek z powodu nieprzewidzianych okoliczności, z osobami, które płacenia składek świadomie unikają czy też ich sytuacja rodzinna jest odmienna. Dlatego w ocenie Sądu skarżąca nie może być za takie starania i zwiększony wysiłek traktowana gorzej niż osoby, które w zbliżonej sytuacji pozostawiając biernymi korzystały jedynie z pomocy państwa. Skarżąca własnymi siłami i zwiększonym staraniami (dowożąc córkę w weekendy na uczelnię) stara się zapewnić jej córce wykształcenie, które mogłoby zwiększyć jej szanse na usamodzielnienie się w przyszłości i tym samym zmniejszyć – przynajmniej częściowo – obowiązki Państwa wobec osób niepełnosprawnych.

Zatem ten aspekt sprawy musi być szczególnie wzięty przez organy pod uwagę przy wyważaniu interesu zobowiązanego i interesu publicznego, a zatem na etapie podejmowania rozstrzygnięcia w ramach uznania administracyjnego (o ile organ przejdzie na ten etap rozstrzygania) a to z uwagi na konstytucyjny nakaz ochrony i wspomagania osób niepełnosprawnych (art. 69 Konstytucji RP), który – ze względu na ciągłą faktyczną opiekę nad córką – realizuje wyłącznie skarżąca. Trafnie więc zarzuca ona w skardze istnienie po jej stronie ważnego interesu w postaci zabezpieczenia leczenia członków najbliższej rodziny i rehabilitacji niepełnosprawnego dziecka, utrzymania swego dotychczasowego miejsca pracy i niedopuszczenie do wykluczenia społecznego rodziny dotkniętej niepełnosprawnością jak również niepogłębianie udziału Państwa w finansowaniu jej rodziny poprzez zwiększenie korzystania z zasiłku dla bezrobotnych czy pomocy społecznej. Sąd w składzie rozpoznającym tę sprawę w pełni podziela stanowisko wyrażone w wyroku NSA z dnia 18.10.2016 r., sygn. akt II FSK 2579/14, że spełnienie przesłanki ważnego interesu podatnika wiąże się z istnieniem po jego stronie szczególnych powodów, powodujących że żądanie pełnej i terminowej zapłaty podatku może zachwiać podstawami egzystencji podatnika i (lub) osób zależnych od niego. Ulga, jaką jest niewątpliwie umorzenie należności, jest formą pomocy udzielonej przez państwo podatnikowi po to, by poprzez stosowanie zasady egzekwowani należności publicznoprawnych nie doprowadzić do skutków niepożądanych z punktu widzenia, tak społecznego, jak i indywidualnego, odnoszącego się do osoby zobowiązanego oraz jego najbliższych, a także – co w tej sprawie szczególnie istotne - osób zależnych od zobowiązanej.

Stwierdzić zarazem należy, iż eksponowany przez organ fakt dobrowolnego regulowania przez skarżącą części zobowiązań nie dowodzi, że nie czyni tego kosztem swoich (i rodziny) niezbędnych potrzeb życiowych. Z treści § 3 ust. 1 pkt 1 Rozporządzenia wynika, że te potrzeby podlegają ochronie, ponieważ niemożność ich zaspokojenia uzasadnia umorzenie należności z tytułu składek (por. wyrok NSA z dnia 20.01.2015 r., sygn. akt II GSK 2222/13).

Nie bez znaczenia jest również – a nie podlegało to analizie organu wbrew stanowisku Sądu poprzednio orzekającego w tej sprawie – fakt otrzymywania przez skarżącą zasiłków i innych świadczeń na podstawie ustawy o świadczeniach rodzinnych. Ze znajdującej się w aktach sprawy decyzji GOPS w [...] z dnia 3.11.2015 r. wynika jednoznacznie, że świadczenia określone w tej ustawie (zasiłki rodzinne i dodatki do nich) przysługują, jeżeli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę, jeśli członkiem rodziny jest uczące się i niepełnosprawne dziecko m.in. z orzeczonym umiarkowanym stopniem niepełnosprawności nie przekracza kwoty 764 zł. Ta kwota dochodu w rodzinie skarżącej nie została przekroczona, co organ całkowicie pominął w swych rozważaniach, czynionych - jak się wydaje - w kontekście stosowania uznania administracyjnego.

Zatem analiza zaskarżonej decyzji z punktu widzenia realizacji wskazań WSA zawartych w wyroku I SA/O49/16 w aspekcie ponownego rozpatrzenia przesłanki z § 3 ust 1 pkt 1 Rozporządzenia a zatem stosowania, przy ponownym rozpatrywaniu sprawy, przepisu art. 153 p.p.s.a. prowadzi do wniosku, że organ nie zastosował się do zaleceń poprzednio orzekającego Sądu. Nie wyjaśnił należycie stanu faktycznego sprawy w zakresie rzeczywistego dochodu skarżącej, ponoszonych comiesięcznych wydatków, nie porównał kwot dochodu przypadającej na poszczególnych członków rodziny skarżącej z informacjami dotyczącymi minimum socjalnego oraz minimum egzystencji, ogłaszanymi przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych (na stronie internetowej www.ipiss.com.pl), a w konsekwencji nie przedstawił własnych wniosków odnośnie tego, czy spłata zadłużenia w przypadku skarżącej będzie zagrażała jej egzystencji.

Reasumując, stwierdzić należy, że przy wydawaniu zaskarżonej decyzji doszło do naruszenia przez organ przepisu art. 153 p.p.s.a. w sposób mogący mieć istotny wpływ na wynik sprawy a wskutek niezastosowania się do wskazań co do dalszego postępowania zawartych w wyroku z dnia 8.04.2016 r. powielono uchybienia polegające na dowolnej ocenie materiału dowodowego oraz nierozpatrzeniu wszystkich istotnych okoliczności sprawy, co świadczy o naruszeniu przepisów normujących postępowanie dowodowe - art. 7, art. 77 § 1, art. 80 K.p.a., oraz przedkłada się na braki w uzasadnieniu decyzji (art. 107 § 3 K.p.a.).

Ponownie rozpatrując sprawę organ zastosuje się, po pierwsze, do wytycznych zawartych w prawomocnym wyroku WSA w Opolu z dnia 8.04.016 r. sygn. akt I SA/Op 49/16 i należycie przeprowadzi ocenę, czy spłata przedmiotowego zadłużenia będzie stanowiła zagrożenie dla egzystencji skarżącej i jej rodziny. W tym celu w szczególności ustali rzeczywisty dochód miesięczny netto, jakim dysponuje skarżąca, wysokość comiesięcznych wydatków (z uwzględnieniem kosztów żywności, środków czystości i odzieży) i zobowiązań, porówna te wartości pod kątem tego, czy uregulowanie przez stronę należności objętych wnioskiem o umorzenie może doprowadzić do pozbawienia jej rodziny możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Dokonując tych ustaleń obowiązany będzie – jak to wynika z zaleceń zawartych w wydanym uprzednio w tej sprawie wyroku, którymi Sąd rozpoznający ponownie tę sprawę jest związany – odnieść tak ustalony dochód do informacji dotyczących minimum socjalnego oraz minimum egzystencji, zamieszczonych na stronie internetowej www.ipiss.com.pl).

Natomiast w przypadku ustalenia, że przesłanka z § 3 ust 1 pkt 1 Rozporządzenia została spełniona, organ będzie władny rozważyć możliwość umorzenia należności z tytułu składek w ramach uznania administracyjnego. Stosowanie tego uznania, które jest zastrzeżone dla organu administracji, nie może jednak oznaczać dowolności, gdyż niezbędne jest dogłębne i wnikliwe rozważenie wszystkich okoliczności konkretnej sprawy. Nie jest wystarczające poprzestanie na ogólnikowych sformułowaniach. Organ ważąc interes strony obowiązany będzie uwzględnić również te okoliczności, na które zwrócił uwagę w swych rozważaniach Sąd rozpoznający tę sprawę - co nie było objęte wskazaniami zawartymi w wyroku w sprawie I SA/Op 49/16 - a które w szczególności dotyczą obowiązku udzielania pomocy rodzinom dotkniętym niepełnosprawnością. Nieistnienie tego interesu nie może być uzasadniane tylko z uwagi na negatywne skutki dla wymiaru przyszłych ewentualnych świadczeń z ubezpieczenia społecznego, tak jak to uczynił organ w zaskarżonej decyzji. Pomimo niekwestionowanego uznaniowego charakteru decyzji w przedmiocie umorzenia nie sposób zaakceptować sytuacji, w której instytucja określona w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 Rozporządzenia może przybrać charakter wyłącznie teoretyczny i nie znaleźć żadnego zastosowania w praktyce działania organów administracji. W orzecznictwie zwraca się uwagę, że wydając decyzję w przedmiocie umorzenia należności organ orzekający winien zawsze brać pod uwagę fakt, że ustawodawca przewidział możliwość umorzenia należności po spełnieniu określonych przesłanek; odmowa umorzenia nie może więc być traktowana jako zasada postępowania przy rozstrzyganiu tego typu spraw (por. uzasadnienie wyroku WSA w Warszawie z dnia 22 sierpnia 2007 r., sygn. akt V SA/Wa 485/07, LEX nr 447314).

Odnośnie natomiast pozostałych przesłanek umorzenia należności z tytułu składek (art. 28 ust. 3 u.s.u.s. i § 3 ust. 1 pkt 2 i 3 Rozporządzenia) stwierdzić należy, że wobec faktu, że na dzień wydania decyzji w kontrolowanej sprawie nie uległy zmianie przepisy prawa stanowiące podstawę rozstrzygnięcia jak również – jak to wynika z akt administracyjnych - istotne dla oceny ww. przesłanek okoliczności faktyczne sprawy, aktualna pozostaje ocena prawna zawarta w wyroku z dnia 8.04.2016 r., sygn. akt I SA/Op 49/16, w którym Sąd przychylił się do stanowiska organu o niewystąpieniu w sprawie przesłanek zawartych w ww. przepisach.

Mając na względzie opisane powyżej uchybienia procesowe przy podejmowaniu zaskarżonego rozstrzygnięcia Sąd uwzględnił skargę na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. Jednocześnie nie orzekł o kosztach, ponieważ w sprawach skarg w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych nie pobiera się opłat sądowych.