Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 1733/23
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2024-07-11 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art.145 § 1 pkt 1 lit.c, art.182 § 2, art.188, art.193
journal: Dz.U. 2024 poz 935
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
article: art.17 ust. 1 pkt 4
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
article: art.7, art.77 § 1
journal: Dz.U. 2024 poz 572
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.)

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Marek Stojanowski Sędziowie Sędzia NSA Marian Wolanin Sędzia del. WSA Jakub Zieliński (spr.) po rozpoznaniu w dniu 11 lipca 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej P. S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 13 kwietnia 2023 r., sygn. akt II SA/Lu 80/23 w sprawie ze skargi P. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lublinie z dnia 14 listopada 2022 r. nr SKO.41/4323/OS/2022 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżony wyrok oraz zaskarżoną decyzję, 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lublinie na rzecz P. S. kwotę 720,- (słownie: siedemset dwadzieścia) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie wyrokiem z 13 kwietnia 2023 r. o sygn. akt II SA/Lu 80/23 oddalił skargę P.S. (dalej: "Strona" lub "Skarżący") na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lublinie z dnia 14 listopada 2022 r., znak: SKO.41/4323/OS/2022 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego. Wyrok ten zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym.

Prezydent Miasta L. decyzją z dnia 26 maja 2022 r., znak: MOPR.D-ŚS.460.89393.1.2022, odmówił P.S. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką H.S. Przyczyną wydania decyzji odmownej było niespełnienie przesłanki wieku powstania niepełnosprawności u osoby wymagającej opieki z art. 17 ust. 1b ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych ( dalej: u.ś.r.); brak bezpośredniego związku przyczynowego pomiędzy opieką nad osobą niepełnosprawną a niepodejmowaniem czy rezygnacją z pracy przez opiekuna oraz zaistnienie przesłanki negatywnej z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b. u.ś.r., - Strona ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego w oparciu o ostateczną decyzję administracyjną z 15 grudnia 2021 r.

Po rozpoznaniu odwołania, decyzją z 14 listopada 2022 r., znak: SKO.41/4323/OS/2022 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Lublinie (dalej: "SKO" lub "Kolegium") utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta L. z dnia 26 maja 2022 r. Organ ten zauważył, iż w świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, który uznał niekonstytucyjność art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, zasadnym jest uznanie, że przepis ten nie może stanowić podstawy do odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała po ukończeniu 18. roku życia. Kolegium uznało także, że nie znajduje potwierdzenia w materiale dowodowym sprawy ustalenie organu pierwszej instancji co do braku bezpośredniego związku przyczynowego pomiędzy opieką nad osobą niepełnosprawną a niepodejmowaniem czy rezygnacją z pracy przez opiekuna. Dokumenty zgromadzone w przedmiotowej sprawie potwierdzają, że H.S. jest wdową i posiada znaczny stopień niepełnosprawności stwierdzony orzeczeniem lekarza orzecznika nr 54980/19 z dnia 8 marca 2019 r., zaś P.S. faktycznie sprawuje opiekę nad swoją matką, co potwierdzają jej oświadczenia oraz wywiad środowiskowy. Jednocześnie wnioskodawca jest osobą niepracującą. SKO zauważyło jednak, iż jakkolwiek Strona we wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, złożył wniosek o uchylenie decyzji przyznającej specjalny zasiłek opiekuńczy, niemniej nie złożył odwołania od decyzji Prezydent Miasta L. MOPR.DŚS.460.89393.2.2022 z dnia 26 maja 2022 r., w której organ ten odmówił uchylenia decyzji z 15 grudnia 2021 r. przyznającej Skarżącemu specjalny zasiłek opiekuńczy w związku z opieką nad H.S. Tym samym Kolegium uznało, że strona świadomie zrezygnowała z wyeliminowania z obrotu prawnego decyzji administracyjnej przyznającej jej prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, co - w świetle art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b u.ś.r. wyklucza możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie na opisaną wyżej decyzję Kolegium P.S., działając przez profesjonalnego pełnomocnika, zarzucił naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b/ w zw. z art. 27 ust. 5 u.ś.r., polegające na pominięciu celów ustawy i przyjęciu, że okoliczność pobierania przez Skarżącego specjalnego zasiłku opiekuńczego stanowi negatywną przesłankę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, a w konsekwencji błędne uznanie, że fakt pobierania specjalnego zasiłku opiekuńczego ma przesądzające znaczenie dla oceny wniosku skarżącego o przyznanie mu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

W uzasadnieniu opisanego wyżej wyroku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie stwierdził, iż skarga jest niezasadna bowiem zaskarżona decyzja nie narusza prawa mimo jej częściowo błędnego uzasadnienia.

Sąd I instancji zauważył, że pojęcie opieki, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., należy utożsamiać ze stałą i bezpośrednią troską o zapewnienie osobie niepełnosprawnej realizacji jej podstawowych potrzeb życiowych i społecznych, których sama nie jest w stanie zrealizować z uwagi na swoją niepełnosprawność. Opieka ta powinna być przy tym tak absorbująca, że podjęcie jakiejkolwiek aktywności zawodowej przez opiekuna musiałoby się odbyć ze szkodą dla niej. Tymczasem zakres opieki sprawowanej przez Skarżącego oraz poszczególne czynności wykonywane w jej ramach nie uzasadniają stanowiska, że nie mógł on podjąć choćby zatrudnienia choćby w niepełnym wymiarze. Z wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 14 czerwca 2022 r. wynika, że matka Skarżącego cierpi na schorzenia neurologiczne po operacji oponiaka mózgu, w wyniku której doznała niedowładu połowicznego lewej strony ciała, ma zakrzepicę i zapalenie żył głębokich w kończynach dolnych i jest po przebytym zatorze płucnym. Skarżący pomaga matce w takich czynnościach, jak: mycie, ubieranie się, pomoc przy przemieszczaniu się, asekuracja przy wstawaniu z łóżka oraz siadaniu na wózek inwalidzki, mierzenie ciśnienia i poziomu cukru we krwi, zakupy, sprzątanie, pranie, przygotowywanie i podawanie posiłków, dowóz na wizyty lekarskie, wykup i podawanie leków oraz załatwianie spraw urzędowych. W ocenie sądu wojewódzkiego, zakres czynności wykonywanych przez Skarżącego nie czyni niemożliwym podjęcie przez niego zatrudnienia choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Czynności te mogą być wykonywane w czasie wolnym od pracy, w tym także przed udaniem się do pracy lub po powrocie z niej. Zauważono przy tym, że sprawowanie opieki powinno być przy tym wyłączną przyczyną rezygnacji z zatrudnienia i musi istnieć wyraźny i bezpośredni związek przyczynowy, w tym czasowy, między ustaniem bądź rezygnacją z podjęcia zatrudnienia a sprawowaniem przez wnioskodawcę opieki nad wskazaną w tym przepisie osobą. W ocenie Sądu I instancji trudno dopatrzyć się takiego związku w stosunku do Skarżącego, który nigdy nie podejmował żadnego zatrudnienia, czy pracy zarobkowej. Z materiału dowodowego sprawy nie wynika również, by konieczność opieki nad matką przerwała podejmowane przez Skarżącego działania nakierowane na chęć znalezienia zatrudnienia. Z akt sprawy wynika, że dwudziestoośmioletni Skarżący posiada ubezpieczenie zdrowotne z tytułu rejestracji w Miejskim Urzędzie Pracy w L., jednak nie wynika, by kiedykolwiek podjął jakąkolwiek pracę czy staż zawodowy.

Sąd I instancji podkreślił, że pomoc przy codziennej higienie, podawanie lekarstw, mierzenie ciśnienia poziomu cukru oraz pomoc w ubieraniu się nie są czynnościami uniemożliwiającymi podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia, choćby na część etatu (jak oświadczył Skarżący, nakładanie pampersów ma miejsce jedynie w sytuacji wychodzenia jego matki na zewnątrz). Powyższe wykonywane przez Skarżącego w ramach sprawowanej opieki czynności przy odpowiedniej ich organizacji mogłyby być wykonywane przed lub po pracy. Natomiast czynności w postaci przygotowania posiłków, prania, sprzątania czy robienia zakupów i załatwiania spraw urzędowych stanowią zwykłe czynności dnia codziennego, jakie wykonuje się w każdym gospodarstwie domowym, również w tych rodzinach, gdzie wszyscy ich członkowie pracują i nie wiąże się ze świadczeniem bezpośredniej, osobistej i stałej opieki. W niniejszej sprawie zakres deklarowanych przez Skarżącego czynności związanych ze sprawowaną, wymaganą i konieczną - z uwagi na niepełnosprawność matki - opieką nie stanowi sam w sobie podstawy do powstrzymywania się skarżącego od jakiejkolwiek aktywności zawodowej. Skarżący, który ma 28 lat, nie podejmował żadnej pracy na długo przed tym, jak jego matka została uznana za niepełnosprawną w stopniu znacznym. Nie ma zatem podstaw do uznania, że to opieka nad matką legła u podstaw powstrzymania się obecnie od jakiejkolwiek aktywności zawodowej. Oczywiście Sąd podziela pogląd, że status bezrobotnego nie wyklucza prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, jednak także i w tym wypadku musi wystąpić związek przyczynowy, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., czyli sytuacja, w której osoba bezrobotna rezygnuje z poszukiwania pracy, aby sprawować wskazaną opiekę.

Sąd podzielił przy tym uwagi strony skarżącej, że w dacie wydania decyzji przez organ drugiej instancji, tj. 14 listopada 2022 r. decyzja, na podstawie której Skarżący nabył prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, została w całości zrealizowana (świadczenie przysługiwało do 31 października 2022 r.). W dacie wydania decyzji, tj. od listopada 2022 r. nie istniała już zatem przesłanka wyłączająca przyznanie Skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w postaci pobierania specjalnego zasiłku opiekuńczego.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł P.S. zaskarżając go w całości i zarzucając naruszenie prawa materialnego mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:

- art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych i niezasadne uznanie, że syn niepełnosprawnej H.S. a nie jest uprawniony do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż zakres opieki jakiej wymaga podopieczna nie wyklucza podjęcia przez niego zatrudnienia,

- art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych i niezasadne uznanie, że syn niepełnosprawnej H.S. nie jest uprawniony do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż brak jest związku między rezygnacją przez niego z zatrudnienia a sprawowaną opieką nad matką.

Mając na uwadze powyższe Skarżący wniósł o:

- uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i uwzględnienie w całości złożonej skargi,

- rozpoznanie skargi na posiedzeniu niejawnym,

ewentualnie

- przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi

Administracyjnemu w Lublinie,

- zasądzenie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

W ocenie Skarżącego za niezasadne uznać należy stanowisko organów oraz Sądu I instancji wyrażone w kwestii niespełnienia przez Skarżącego określonej w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych przesłanki warunkującej przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na charakter, częstotliwość czy też czasochłonność czynności podejmowanych przez Skarżącego w ramach opieki sprawowanej przez niego nad mamą z punktu widzenia oceny możliwości podjęcia zatrudnienia. Zauważono, że co prawda niektóre czynności opiekuńcze z natury rzeczy są czynnościami bardziej lub mniej absorbującymi i czasochłonnymi, dotyczą spraw życiowych nawet całej rodziny i są konieczne do wykonania bez względu na fakt czy odnoszą się do osoby niepełnosprawnej czy też osoby "pełnosprawnej", to jednak nie można z tego powodu pomniejszać czy odmawiać sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, a tym bardziej w sytuacji - tak jak ma to miejsce w rozpoznawanej sprawie - w której osoba niepełnosprawna ma niewątpliwie problemy z samodzielnym załatwieniem podstawowych życiowych potrzeb. Ponadto organ dokonując oceny zakresu sprawowania opieki winien wziąć pod uwagę, że przesłanka warunkująca uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego zostanie spełniona, jeżeli opiekun pozostaje w ciągłej dyspozycji swego podopiecznego, przez co należy rozumieć także sytuację, w której oprócz sprawowania opieki, wykazuje gotowość niesienia pomocy zarówno w dzień, jak i w nocy. Znaczny stopień zaangażowania w pomoc osobie najbliższej, uniemożliwia opiekunowi podjęcie jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Dojrzały wiek mamy Skarżącego uniemożliwia nie tylko samodzielne funkcjonowanie chorej, ale również znacząco ogranicza życie osób najbliższych. Skarżący nie musi więc pielęgnować swojej mamy w ten sposób, w jaki oczekują tego organy, jednakże czuwanie, troska o jej dobrostan stanowi opiekę, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. Nie sposób deprecjonować więc zakresu czynności opiekuńczych podejmowanych przez Skarżącego wobec mamy będącej osobą mocno schorowaną i twierdzić, że działania te nie wypełniają pojęcia opieki, a skarżący może podjąć pracę zarobkową.

Dalej podniesiono, że Sąd I instancji naruszając treść art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych uznał, że Skarżący nie spełnia przesłanki do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż brak jest związku między rezygnacją z zatrudnienia a sprawowaną opieką nad mamą. Przesłanką przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest niepozostawanie w zatrudnieniu osoby zdolnej do pracy, bez względu na okoliczności tego stanu rzeczy. Organ jest zobowiązany do ustalenia, czy osoba taka jest zdolna do pracy i czy wyłączną przyczyną rezygnacji z podjęcia zatrudnienia jest konieczność sprawowania opieki. Opieka ta musi stanowić oczywistą przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, a więc powodować faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub prowadzić do rezygnacji z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Pomiędzy rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaną opieką, musi zaistnieć bezpośredni i ścisły związek. Zgromadzone w toku postępowania administracyjnego dokumenty pozwalają przyjąć, że niepodejmowanie przez Skarżącego zatrudnienia ma bezpośredni związek z opieką sprawowaną nad matką. Powyższe okoliczności pozostają w sprzeczności z arbitralnym stwierdzeniem organu odwoławczego, że fakt zaprzestania pracy przez skarżącego nie miał związku z podjęciem przez skarżącego opieki nad mamą.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie.

Na wstępie wyjaśnić należy, iż sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 182 § 2 p.p.s.a., ponieważ strona skarżąca kasacyjnie zrzekła się rozprawy, a strona przeciwna, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia odpisu środka zaskarżenia, nie zażądała jej przeprowadzenia.

Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują, enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 p.p.s.a., przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego. Z tego względu, przy rozpoznaniu sprawy Naczelny Sąd Administracyjny związany był granicami skargi kasacyjnej.

W niniejszej sprawie istota sporu sprowadza się do oceny, czy występuje związek przyczynowy pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez Skarżącego a opieką nad niepełnosprawną matką. Skarżący nie podziela stanowiska Sądu I instancji, iż zakres wykonywanych czynności opiekuńczych nad matką nie uniemożliwia mu podjęcia zatrudnienia. Ponadto kwestionuje pogląd tego Sądu, iż wobec wcześniejszego braku aktywności zarobkowej Strony nie można uznać, że przyczyną rezygnacji z pracy lub innej działalności zarobkowej była konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką.

Przypomnieć należy, iż zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. (w brzmieniu aktualnym w dacie wydania kwestionowanych przez Skarżącego decyzji) świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Poza sporem pozostaje, że H.S. - matka Skarżącego legitymuje się orzeczeniem Miejskiego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w L. z 09 marca 2019 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności. Orzeczenie zostało wydane do dnia 31 marca 2021 r., natomiast ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 11 lutego 2019 r. Z mocy art. 15h ust. 1 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (tj. Dz. U. z 2024 r. poz. 340 z późn. zm.) ważność orzeczenia została przedłużona do upływu 60. dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, a więc zachowało ważność do czasu orzekania przez organ odwoławczy.

Z akt sprawy wynika także, że matka Skarżącego (urodzona w 1954 r.) jest wdową, mieszka z synem – P.S. Ustalenia dokonane przez pracownika socjalnego w toku przeprowadzonego rodzinnego wywiadu środowiskowego wskazują, iż H.S. cierpi na zaburzenia neurologiczne, doznała niedowładu połowicznego lewej strony ciała, ma zakrzepicę, zapalenie żył głębokich w kończynach dolnych, jest po przebytym zatorze płucnym, złamaniu szyjki kości udowej i wstawionej endoprotezie. Ma znacznie ograniczoną zdolność poruszania się, jest osobą głównie leżącą, przemieszcza się tylko za pomocą wózka inwalidzkiego. Wymaga opieki w prowadzeniu gospodarstwa domowego oraz utrzymaniu higieny osobistej. W ramach czynności opiekuńczych nad matką P.S. wykonuje takie czynności jak: mycie, kąpanie, ubieranie, pomoc przy poruszaniu się, asekuracja przy wstawaniu z łóżka oraz siadaniu na wózek inwalidzki, zakupy, sprzątanie, pranie, przygotowywanie i podawanie posiłków, kontakt z lekarzami, dowóz na wizyty lekarskie, nabycie i podanie leków, załatwienie spraw urzędowych, wychodzenie na wspólne spacery. Skarżący zapewnia i zabezpiecza matce jej potrzeby życiowe. Powyższe potwierdziła także H.S. składając w obecności pracownika socjalnego oświadczenie, iż syn P. sprawuje nad nią całodobową opiekę.

W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wielokrotnie wskazywano, że zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. rezygnacja lub niepodejmowanie zatrudnienia musi pozostawać w bezpośrednim związku z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Zatem nie każda rezygnacja lub niepodejmowanie zatrudnienia stanowi podstawę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, a tylko taka, która jest podyktowana opieką. Związek między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia, a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły. Jednocześnie opieka ta musi stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej – powodować faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub prowadzić do rezygnacji z zatrudnienia w celu jej sprawowania. W treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. ustawodawca nie zawęził charakteru sprawowanej opieki, w szczególności nie wskazał, aby opieka ta musiała być opieką stałą, wykonywaną bez przerwy, przez 24 godziny na dobę oraz samodzielnie, np. bez doraźnej pomocy osób trzecich. Nie wskazał nawet na obowiązek zamieszkiwania opiekuna ze swoim podopiecznym. Przyjmuje się zatem, że cel i istota świadczenia pielęgnacyjnego wskazują na konieczność sprawowania opieki ustawicznej nad osobą niepełnosprawną. Powinna ona być sprawowana codziennie, a opiekun winien pozostawać do dyspozycji podopiecznego, udzielając pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość niesienia pomocy.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, wbrew stanowisku Sądu I instancji, należy uznać, że zakres sprawowanej przez Skarżącego opieki nad matką nie daje sposobności do podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, choćby w niepełnym zakresie. Bez wątpienia Skarżący wykonuje czynności opiekuńcze nad matką codziennie i regularnie w takim wymiarze, który pozostaje adekwatny do potrzeb osoby niepełnosprawnej. Stan zdrowia zaawansowanej wiekowo matki Skarżącego, osoby niepełnosprawnej, schorowanej i całkowicie niezdolnej do samodzielnej egzystencji, wymaga podejmowania czynności opiekuńczych w różnych porach, w ciągu całego dnia przez cały rok. Przy tym opieka ta daje poczucie bezpieczeństwa osobie wymagającej opieki. Podkreślić należy, iż matka Skarżącego nie może samodzielnie się poruszać (jedynie na wózku inwalidzkim), jest osobą głownie leżącą, samodzielnie nie może wykonać czynności higienicznych, zachować czystości, przygotować i spożyć posiłki, zażyć leki. Z zawartego w oświadczeniu z 28 kwietnia 2022 r. opisu czynności opiekuńczych wykonywanych nad matką wynika, iż Skarżący pomaga w czynnościach higienicznych - w tym prowadzenie do toalety i myciu myjką po skorzystaniu z niej. Ponadto wspomaga mamę w ćwiczeniach, masuje i oklepuje, zapobiega odleżynom. Nawet jeśli Skarżący nie wykonuje w danym momencie bezpośrednio czynności opiekuńczych, bowiem nie wymaga tego stan i potrzeba matki, to pozostaje w tym czasie w dyspozycji osoby niepełnosprawnej, ograniczonej ruchowo, aby w każdej chwili służyć stosowną opieką i pomocą, co także, bez wątpienia, stanowi element sprawowanej opieki. Warto też odnotować, iż tak zwane czynności dnia codziennego, konieczne do wykonania w każdym gospodarstwie domowym, w połączeniu z działaniami stricte obsługowymi wobec niepełnosprawnego członka rodziny, stają się naturalnie bardziej czasochłonne i absorbujące, w związku z czym mogą wypełnić opiekunowi cały dzień. Pozbawione trafności jest w tej sytuacji twierdzenie, że zakres czynności opiekuńczych sprawowanych przez Skarżącego wobec matki w znacznej mierze odpowiada codziennym czynnościom wykonywanym w każdej rodzinie. Zakres czynności i częstotliwość z jaką Skarżący pomaga matce w codziennym funkcjonowaniu w istotny sposób ogranicza go czasowo i tym samym eliminuje z rynku pracy (por. wyrok NSA z 9 maja 2024 r. o sygn. akt I OSK 1384/23 - dostępny na: orzeczenia.nsa.gov.pl).

Mając na uwadze zakres i charakter sprawowanej opieki nad matką, w pełni zrozumiały jest brak możliwości pogodzenia tej opieki z podjęciem przez Skarżącego zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Trudno bowiem sobie wyobrazić, aby Skarżący pozostawiał swoją niepełnosprawną, głównie leżącą matkę samą, na czas wykonywania pracy, bez możliwości zabezpieczenie jej podstawowych potrzeb jak choćby dostępu do toalety.

Skarżący słusznie podniósł w zarzutach skargi kasacyjnej, iż sytuacja wcześniejszej rezygnacji (niepodejmowania) przez Skarżącego z zatrudnienia była o tyle nieistotna, że na datę złożenia wniosku – z uwagi na zły stan zdrowia matki i zakres wykonywanych czynności opiekuńczych – nawet gdyby Skarżący miał potencjalną możliwość podjęcia zatrudnienia, wykluczałaby to sprawowana opieka.

Badanie spełnienia przesłanek z art. 17 ust. 1 u.ś.r. odbywać się winno na datę złożenia wniosku o przyznanie świadczenia z kompletnymi dokumentami. Walidacja spełnienia określonych w ww. normie warunków dotyczyć ma bowiem stanu aktualnego i oceny, czy w dacie złożenia wniosku, strona miała realną możliwość pogodzenia aktywności zawodowej z zakresem i czasem, koniecznym dla prawidłowego, zgodnego z potrzebami i uwzględniającego godność osoby niepełnosprawnej, sprawowaniem opieki. Podkreślić w tym miejscu należy, że ww. norma nie wymaga, by strona zrezygnowała z pracy zarobkowej, a wystarczającym jest, by nie miała realnej możliwości jej podjęcia z uwagi na opiekę nad osobą niepełnosprawną ( por. wyroki NSA z 09 maja 2024 r. o sygn. akt I OSK 1384/23 oraz z 29 maja 2024 r., o sygn.akt I OSK 1661/23 - dostępne na: orzeczenia.nsa.gov.pl)

Zauważyć należy, że z akt sprawy nie wynikają też inne, niż konieczność opieki nad niepełnosprawną matką, okoliczności stanowiące obiektywną przeszkodę podjęcia przez Skarżącego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.

Z tych względów, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, nie można zaakceptować stanowiska Sądu I instancji odnośnie braku związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez Skarżącego zatrudnienia a koniecznością sprawowania osobistej opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką.

Z tych też przyczyn, podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. należy uznać za zasadne.

Naczelny Sąd Administracyjny podziela przy tym stanowisko Sądu I instancji, iż decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lublinie z dnia 14 listopada 2022 r., znak: SKO.41/4323/OS/2022 zawiera wadliwe uzasadnienie, a w konsekwencji niniejszego wyroku także wadliwe rozstrzygnięcie. W dacie wydania tej decyzji, tj. od listopada 2022 r. nie istniała już przesłanka określona w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b u.ś.r. wyłączająca przyznanie Skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w postaci pobierania specjalnego zasiłku opiekuńczego. Decyzja, na podstawie której Skarżący nabył prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, (decyzja Prezydenta Miasta L. z 15 grudnia 2021 r. Nr MOPR.D-ŚS.460.89293.6.2021) została w całości zrealizowana - świadczenie to przysługiwało do 31 października 2022 r. Powyższe oznacza, że Kolegium wydając rozstrzygnięcie nie dokonało należytych ustaleń faktycznych, pominęło okoliczności istniejące w dacie wydania decyzji, które miały wpływ na wynik postępowania. Decyzja ta została zatem wydana z naruszeniem przepisów postępowania tj. art. 7, art. 77 § 1 k.p.a.

Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny uznał skargę kasacyjną za mającą usprawiedliwione podstawy i na podstawie art. 188 w zw. z art. 193 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. i c) oraz art. 182 § 2 p.p.s.a. uchylił zaskarżony wyrok oraz decyzję organu drugiej instancji.

Ponownie rozpoznając wniosek Kolegium powinno zastosować się do oceny prawnej wyrażonej w niniejszym uzasadnieniu a także ustalić okres na jaki Skarżącemu przysługiwało wnioskowane świadczenie pielęgnacyjne.

W przedmiocie kosztów postępowania orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1935) - 480 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania przed Sądem I instancji oraz art. 203 pkt 1 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b) tego rozporządzenia - 240 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.