Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 1139/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2023-11-28 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: uchylono zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą decyzję I instancji
Powołane przepisy: article: Art. 145 par. 1  pkt 1  lit. a
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Katarzyna Marasek-Zybura Sędziowie WSA Elżbieta Czarny-Drożdżejko (spr.) Asesor WSA Magdalena Gawlikowska Protokolant starszy referent Paulina Grojec po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 28 listopada 2023 r. sprawy ze skargi M. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie z dnia 14 kwietnia 2023 r. nr SKO.NP/4115/93/2023 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji.


UZASADNIENIE

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie (dalej: SKO lub Kolegium) decyzją z dnia 14 kwietnia 2023 r. nr SKO.NP/4115/93/2023 działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r., poz. 2000) i art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r., poz. 390, dalej jako: "u.ś.r."), po rozpatrzeniu odwołania M. G. (dalej: "skarżąca") utrzymało w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Wójta Gminy W. z dnia 1 marca 2023 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką J. P.

Powyższe rozstrzygnięcia zapadły w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy:

W dniu 11 stycznia 2023 r. skarżąca złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką, legitymującą się orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w T. z dnia 8 listopada 2022 r. nr [...], zaliczającym matkę skarżącej do znacznego stopnia niepełnosprawności na stałe ze stwierdzeniem, że nie da się ustalić od KIEDY istnieje niepełnosprawność zaś ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 15 września 2022 r.

Po rozpoznaniu wniosku, Wójt Gminy W., decyzją z dnia 1 marca 2023 r. nr [...] odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia. Organ I instancji odmawiając przyznania wnioskowanego świadczenia wskazał, że nie została spełniona przesłanka z art. 17 ust. 1b u.ś.r., która uzależnia ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od wieku powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Kolejną przyczyną odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia jest brak istnienia bezpośredniego związek przyczynowo - skutkowego między koniecznością sprawowania opieki nad matką, a niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia.

Od powyższej decyzji odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie wniosła skarżąca. Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie art. 17 ust. 1 b u.ś.r. wskazując, że Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 21 października 2014r. orzekł, że przepis ten w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobami niepełnosprawnymi po ukończeniu przez nie wieku określonego w tym przepisie, ze względu na moment powstanie niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Nadto dodała, że w ustawie o świadczeniach rodzinnych nie zawarto wzmianki że osobie, która sprawuje opiekę nad osobą niepełnosprawną nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne z powodu posiadania rodzeństwa i ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnego względem matki.

Opisaną we wstępie decyzją SKO w Tarnowie utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji.

W uzasadnieniu organ odwoławczy streścił przebieg dotychczasowego postępowania oraz powołał przepisy mające zastosowanie w niniejszej sprawie.

W swoich rozważaniach Kolegium, zwróciło uwagę, że organ I instancji nie uwzględnił zmiany stanu prawnego, która nastąpiła na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014r., sygn. akt K 38/13 (Dz. U. z 2014 r, poz. 1443). W wyroku tym Trybunał stwierdził, że art. 17 ust. 1b u.ś.r., w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Zatem w obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy, której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13.

Niezależnie od powyższego Kolegium, doszło do przekonania, że kwestionowana decyzja odpowiada prawu, bowiem w sprawie nie zachodzi bezpośredni związek przyczynowo - skutkowy pomiędzy rezygnacją z pracy lub niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a koniecznością sprawowania opieki nad matką. Ponadto skarżąca nie wykazała w dostateczny sposób, że zakres sprawowanej opieki nad matka uniemożliwia jej w sposób zupełny podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.

Przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego uzależnione jest od spełnienia warunków wskazanych w art. 17 ust. 1 u.ś.r. W powołanym przepisie wyraźnie wskazano na konieczność rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez osoby, o których mowa w pkt 1 - 4 w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. "Rezygnując z zatrudnienia" wnioskodawca musi celowo, intencjonalnie zaprzestać wykonywania pracy w formach prawem przewidzianych, z tytułu której otrzymuje wynagrodzenie. Z kolei "niepodejmowanie zatrudnienia" związane jest ze świadomą decyzją o nieubieganiu się o pracę, przy jednoczesnej, realnej możliwości jej wykonywania. Niepodejmowanie zatrudnienia lub rezygnacja z niego muszą być zaś bezpośrednio związane z koniecznością sprawowania stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy nad osobą niepełnosprawną. Nadto świadczenie pielęgnacyjne jest dedykowane dla osób w wieku produkcyjnym, które przez wzgląd na zaistniałe okoliczności życiowe - choroba bliskiej osoby - są zmuszone do zaprzestania pracy albo powstrzymania się od jej poszukiwania.

W wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 16 lutego 2023 r. wynika, że skarżąca zrezygnowała z pracy, gdy urodziła dzieci, teraz gdy podrosły nie może podjąć pracy nawet dorywczej z uwagi na to, że nie może mamy zostawić samej w domu.

Na potwierdzenie powyższego skarżąca przedłożyła:

- zaświadczenie o odbyciu stażu z dnia 13.01.2010 r. w Przedsiębiorstwie [...] "I." Sp. z o. o. w T. za okres od 10.08.2009 r. do 31.12.2009 r. na stanowisku pracownik obsługi biurowej,

- świadectwo pracy z dnia 01.03.2011 r. wydane przez Przedsiębiorstwo [...] "I." Sp. z o. o. w T., gdzie skarżąca była zatrudniona w okresie od 01.01.2010r. do 28.02.2011r. na stanowisku pracownik biurowy. Stosunek pracy w przedmiotowym wypadku ustał z upływem czasu, na który umowa była zawarta - art. 30 § 1 pkt 4 k.p.

W ocenie organu odwoławczego zestawiając orzeczenie Powiatowego Zespołu Do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w T. z dnia 8 listopada 2022 r. nr [...] zaliczające matkę skarżącej do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności na stałe, z dokonanymi ustaleniami dotyczącymi przebiegu zatrudnienia skarżącej; zaprzestanie aktywności zawodowej, jak i niepodejmowanie zatrudnienia przez skarżącą nie miało związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką. Nadto skarżąca sama oświadczy, że zrezygnowała z pracy, gdy urodziła dzieci a następnie jej nie podejmowała z uwagi na chorobę matki.

Dodatkowo Kolegium zwróciło uwagę, na zakres wykonywanych przez skarżącą czynności pielęgnacyjno-opiekuńczych w odniesieniu do stanu zdrowia matki. Jak wynika z dokumentów medycznych przedłożonych do akt sprawy m.in. zaświadczenia lekarskiego z dnia9 sierpnia 2022 r., matki skarżącej stwierdzono schizofrenię paranoidalną i zespół otępienny.

Z kolei z wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 16 lutego 2023 r. wynika, że matka skarżącej samodzielnie nie dojdzie do łazienki, wymaga asysty. Skarżąca pomaga matce w czynnościach higienicznych tj. kąpie, zmienia pampersy, przygotowuje posiłki, mierzy poziom cukru, podaje insulinę, wychodzi na spacery lub na wizyty lekarskie.

Nadto z załączonej do akt sprawy karty oceny stanu pacjenta wg zmodyfikowanej skali Barthel sporządzonej w dniu 16.02.2023r. przez starszego specjalistę pracy socjalnej wynika, że skarżąca kontroluje czynności fizjologiczne - 10 pkt, potrzebuje pomocy przy krojeniu, smarowaniu - 5 pkt, przy przemieszczaniu się z łóżka na krzesło i z powrotem wymaga większej pomocy fizycznej - 5 pkt, potrzebuje lub częściowo potrzebuje pomocy przy korzystaniu z toalety - 5 pkt, wymaga pomocy przy myciu i kąpieli całego ciała - 5 pkt, porusza się na odległości do 50 m - 5 pkt, przy ubieraniu i rozbieraniu potrzebuje częściowej pomocy innej osoby - 5 pkt, nie jest w stanie wykonać żadnych czynności higienicznych - 0 pkt, nie jest w stanie wchodzić i schodzić ze schodów nawet z pomocą innej osoby - 0 pkt, nie panuje nad czynnościami fizjologicznymi - 0 pkt. Łączna liczba uzyskanych punktów wynosi 40 pkt na 100 pkt możliwych do uzyskania.

Kolegium powołując się na orzecznictwo sądowe wskazało, że takie czynności jak: robienie zakupów, przygotowywanie posiłków, regularne podawanie leków, pranie, sprzątanie, pomaganie w codziennej higienie, umawianie wizyt lekarskich, realizowanie recept, regulowanie opłat związanych z utrzymaniem domu, dbanie o właściwą temperaturę w pomieszczeniu oraz załatwianie wszelkich spraw urzędowych - należą do codziennych czynności wykonywanych w każdej rodzinie i nie muszą być wykonywane w sposób ciągły. Tego typu pomoc zasadniczo sprowadza się zatem do wykonywania zwykłych czynności dnia codziennego i nie ma znamion opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r.

W związku z powyższym, opisane czynności opiekuńcze wykonywane przez skarżącą wobec niepełnosprawnej matki, mają charakter typowych czynności codziennych.

Dalej Kolegium podkreśliło, że część obowiązków w ww. zakresie może przejąć rodzeństwo skarżącej tj.: D. P., P. P., M. P. oraz A. P., na których również ciąży wobec matki obowiązek alimentacyjny, wynikający wprost z treści art. 129 § 1 Kodeksu rodzinnego, jak i obowiązek moralny. Samo stwierdzenie, że mieszkają zbyt daleko czy pracują zawodowo, nie może automatycznie oznaczać, że w żaden sposób nie mogą wesprzeć siostry (osobiście lub choćby finansowo, realizując tym samym swój obowiązek alimentacyjny) w opiece nad chorą matką.

Kolegium nie kwestionując złego stanu zdrowia matki podkreślił, że sama konieczność sprawowania opieki czy też wykonywanie czynności stanowiących w istocie codzienną pomoc nie stanowi w świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r. samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. System świadczeń rodzinnych został tak skonstruowany, aby rekompensować utratę dochodów z powodu konieczności pielęgnacji członka rodziny wymuszającej rezygnację lub niepodejmowanie zatrudnienia. Skarżąca musi zatem sprawować stalą opiekę nad osobą niepełnosprawną i być jej niezbędna w tak znacznym wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między obiema tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni związek przyczynowo – skutkowy, a taki związek – zdaniem Kolegium - nie zachodzi.

Na powyższą decyzję skarżąca, wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie. Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenia:

1. art. 138 § 1 k.p.a. poprzez błędne zastosowanie i utrzymanie w mocy decyzji organu I instancji, w sytuacji gdy decyzja ta była wadliwa;

2. art. 7, art. 77 i art. 80 k.p.a. poprzez dokonanie błędnej i wybiórczej oceny materiału dowodowego, w szczególności poprzez uznanie, że ze względu na zakres sprawowanej opieki nad matką przez skarżącą nie zachodzi bezpośredni związek przyczynowy między niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a koniecznością sprawowania stałej opieki nad matką;

3. błędne ustalenia stanu faktycznego i uznanie że skarżąca z uwagi na zakres i rozmiar czynności jaki wykonuje opiekując się matką może podjąć zatrudnienie, a które to czynności stanowią typowe codzienne czynności, a także że rodzeństwo skarżącej może przejąć część opieki nad matką, w sytuacji gdy skarżąca sprawuje całodobową opiekę nad matką, która wymaga stałej opieki, nadzoru i pomocy przy każdej czynności, a tym samym skarżąca nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia, nawet w niewielkim zakresie, zaś rodzeństwo skarżącej nie jest w stanie uczestniczyć w opiece nad matką nawet częściowo;

4. art. 17 ust. 1b u.ś.r. poprzez błędną wykładnię i zignorowanie skutków wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 w zakresie w jakim przepis ten został uznany za niezgodny z Konstytucją RP.

Mając powyższy zarzut na uwadze, skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Przeprowadzona przez Sąd kontrola zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie z dnia 14 kwietnia 2023 r., a także poprzedzającej ją decyzji wydanej z upoważnienia Wójta Gminy W. z dnia 1 marca 2023 r. w przedmiocie odmowy przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia w związku z opieką nad matką J. P., pod kątem kryterium legalności, wykazała, że skarga zasługuje na uwzględnienie. Należy także wskazać, że stosownie do art. 134 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. p.p.s.a.

W rozpoznawanej sprawie materialnoprawną podstawę działania organu stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 390 z późn. zm.), zwanej dalej u.ś.r.

Świadczenie pielęgnacyjne zostało zaliczone do świadczeń rodzinnych. Jego celem jest zapewnienie prawidłowego funkcjonowania w społeczeństwie osób niepełnosprawnych, gdyż służy pokryciu kosztów opieki zorganizowanej "we własnym zakresie", w tym opieki osób bliskich. Świadczenie to zapewnia środki sprawowanie nad nimi opieki (zob. R. Babińska-Górecka, K. Stopka, Polskie świadczenia rodzinne z punktu widzenia koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, PiZS 2012, nr 4, s. 28-34.). Jego celem jest rekompensowanie braku dochodów z pracy zarobkowej z powodu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny.

Świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje na podstawie art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. 2020.111 ze zm., dalej będzie stosowany skrót u.ś.r.). Zgodnie z powołanym przepisem świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje między innymi innym osobie, na której zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmuje lub rezygnuje ona z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Należy zatem podkreślić, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 października 2020 r., I OSK 1148/20). Trafnie również wskazuje się, że zakres faktycznie sprawowanej opieki, wynikający z innych przyczyn niż potrzeby osoby legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności w zakresie opieki, może wskazywać na to, czy rezygnacja z zatrudnienia lub jego niepodjęcie pozostają z sobą w związku (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 maja 2020 r., I OSK 691/19, wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 kwietnia 2020 r., I OSK 1544/19).

Na podstawie art. 17 ust. 1a u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Na podstawie ust. 1b art. 17 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:

1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub

2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.

Przepis ten został jednak wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 (Dz.U.2014.1443) uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Okoliczność ta trafnie została podkreślona przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w tarnowie, który stwierdził, że w tym zakresie organ I instancji oparł swoje rozstrzygnięcie na niekonstytucyjnej normie prawnej.

Podstawy odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie może stanowić więc art. 17 ust. 1b ustawy. Po wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 przysługiwanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego należy rozpatrywać bez tej przesłanki negatywnej. Takie stanowisko prezentowane jest w orzecznictwie sądów administracyjnych. Wskazać należy, że pogląd ten jest prawidłowy. Trybunał Konstytucyjny w punkcie 2 sentencji wyroku z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13) orzekł, że art. 17 ust. 1b ustawy w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. W kwestii skutków cytowanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego istnieje ugruntowana linia orzecznicza sądów administracyjnych, które w odniesieniu do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych wnoszących o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego po wyroku Trybunału, dostrzega jego wpływ na obecną sytuację tych podmiotów i wyraża stanowisko o konieczności uchylania decyzji bazujących na tej przesłance (por.m.in. wyrok NSA z dnia 26 kwietnia 2019 r. sygn. I OSK 8/19, wyrok NSA z 2 sierpnia 2016 r., sygn. akt I OSK 923/16 oraz wyrok z 4 listopada 2016 r., sygn. akt I OSK 1578/16).

Sąd rozpoznający sprawę podziela stanowisko dotyczące możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego bez względu na czas powstania niepełnosprawności u osoby niepełnosprawnej, i uznaje tym samym za błędny pogląd organu pierwszej instancji w tym zakresie w niniejszej sprawie.

W niniejszej sprawie skarżąca sprawuje opiekę nad niepełnosprawną matką, która została uznana za trwale niezdolną do samodzielnej egzystencji na podstawie orzeczenia o stopniu niepełnosprawności z 8 listopada 2022r. Wynika z niego, że matka skarżącej ma stopień niepełnosprawności znaczny, orzeczony na stałe, a symbolem opisującym jej niepełnosprawność jest 02-P. Z przedłożonych zaświadczeń lekarskich wynika, że matka skarżącej choruje na schizofrenię paranoidalną, zespół otępienia oraz Alzhaimer. Jest zależna od osób trzecich jak również wymaga opieki 24 h na dobę. Dodatkowo cierpi na cukrzycę. Wg skali Barthela matka skarżącej otrzymała 40 pkt.

Matka skarżącej jest wdową oraz posiada jeszcze jedną córkę oraz trzech synów. Z ich oświadczeń wynika, że nie są w stanie zajmować się matką z uwagi na zamieszkiwanie i pracę w innej miejscowości oraz ze względu na posiadaną rodzinę oraz osiągane dochody, czy opiekę nad osobami chorymi.

W wywiadzie środowiskowym ustalono, że matka skarżącej ma zaniki pamięci, nie jest samodzielna ruchowo, sama nie dojdzie do łazienki, nie wymyje się. Opuszcza dom tylko na wózku inwalidzkim. Skarżąca przygotowuje posiłki, podaje je i pilnuje aby matka je zjadła, zajmuje się czynnościami higienicznymi wobec matki, zmienia pampersy, jak również czynnościami o charakterze gospodarczym oraz związanymi z leczeniem matki. Skarżąca dba o czystość w domu oraz wykonuje wszystkie czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego, załatwia sprawy urzędowe, umawia wizyty lekarskie, wyprowadza matkę na krótkie spacery. Pracownik socjalny ocenił, że zachodzi konieczność zapewnienia matce skarżącej całodobowej opieki przez córkę.

Odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego przez organ I instancji nastąpiła z powodu negatywnej przesłanki wynikającej z art. 17 ust. 1 b u.ś.r. Z kolei organ II instancji utrzymała decyzję organu I instancji w mocy z powodu braku bezpośredniego związku przyczynowego między sprawowaną przez skarżącą opieką, a niepodejmowaniem zatrudnienia wskazując na niewielki zakres czynności opiekuńczych wykonywanych przez skarżącą oraz na istnienie rodzeństwa obciążonego w tym samym stopniu co skarżąca obowiązkiem alimentacyjnym wobec swojej matki.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje w sytuacji jeżeli ściśle określona osoba uprawniona, nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Trafnie podkreśla się w orzecznictwie, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest kierowane do wszystkich niezatrudnionych osób opiekujących się niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz do tych, które wywiązują się ze swego obowiązku alimentacyjnego, osobiście zapewniając stałą i długotrwałą opiekę i pomoc niepełnosprawnemu członkowi rodziny i jednocześnie z tego właśnie powodu zaprzestają aktywności zawodowej. Nie może być ono zatem traktowane jako zastępcze źródło dochodu (Wyrok NSA z 19.05.2021 r., I OSK 226/21, LEX nr 3177435.). Co więcej zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego z uwagi na to, że ustawa z 2003 r. o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji sprawowania opieki, to z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy wyinterpretować, że aby można było mówić o opiece w jej rozumieniu musi ona być stała lub długoterminowa. Te określenia stała lub długoterminowa wskazują na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (Wyrok NSA z 23.10.2020 r., I OSK 1148/20, LEX nr 3088207.).

Zdaniem Sądu organ trafnie uznały, że sama konieczność wykonywanie wskazanych w zaskarżonej decyzji czynności stanowiących w istocie codzienną pomoc, nie stanowi w świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r. samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Tak więc skarżąca z uwagi na zakres i rozmiar tychże czynności, jakie wykonuje opiekując się matką nie musiałaby rzeczywiście rezygnować z podejmowania zatrudnienia. Tym niemniej w niniejszej sprawie należy uwzględnić, że matka skarżącej cierpi na choroby psychiczne. Nie ma więc znaczenia jakie czynności skarżąca musi wykonywać wobec swojej matki, ale fakt że konieczne jest ciągłe czuwanie nad nią, aby nie zrobiła krzywdy sobie oraz innym. Przykładowo skarżąca musi pilnować, aby matka zjadła jedzenie, gdyż zapomina tego robić, jak również zapomina o wielu podstawowych czynnościach zyciowych. Tak więc w pewnych sytuacjach zakres wykonywanych czynności nie jest istotny, ale należy brać pod uwagę zakres wymaganej opieki w związku z chorobami na które cierpi podopieczna.

Jednym z warunków, od których zależy powstanie prawa do tego świadczenia jest, że opiekę wykonuje osoba obciążona wobec podopiecznego obowiązkiem alimentacyjnym. W niniejszej sprawie oprócz skarżącej występują jeszcze jej rodzeństwo, które również są obciążone w tym samym stopniu wobec swojej matki obowiązkiem alimentacyjnym, co skarżąca. Ustawodawca nie zagwarantował w odniesieniu do osób równolegle zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego prawa do wyboru przez nich samych tej osoby, która będzie się opiekowała osobą niepełnosprawną i pobierała świadczenie pielęgnacyjne. W sytuacji więc, gdy obowiązek alimentacyjny obciąża kilka osób, każda z nich ma częściowy obowiązek opieki i powinny się one stosownie podzielić tym obowiązkiem, tak aby nie była nim obciążona tylko jednak osoba, zwłaszcza że w niniejszej sprawie zakres czynności opiekuńczych nie jest szeroki. Zgodnie z art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1359) obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Z kolei art. 129 § 2 k.r.o. stanowi, że krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym. Art. 135 § 1 k.r.o. przewiduje, iż zakres świadczeń alimentacyjnych zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego. Przepisy przewidują również możliwość wyegzekwowania obowiązków alimentacyjnych w drodze sądowej, ale w sytuacji jaka ma miejsce w niniejszej sprawie tylko wówczas, gdy rodzić znajduje się w niedostatku. Trafnie z kolei w uchwale NSA z 14.11.2022 r. (I OPS 2/22, LEX nr 3431610) zwraca się uwagę, że zgodnie z art. 135 § 2 k.r.o., wykonanie obowiązku alimentacyjnego względem osoby niepełnosprawnej może polegać w całości lub w części na osobistych staraniach o utrzymanie lub o wychowanie uprawnionego, w takim wypadku świadczenie alimentacyjne pozostałych zobowiązanych polega na pokrywaniu w całości lub w części kosztów utrzymania lub wychowania uprawnionego. Wskazuje się przy tym, że sposób wypełniania obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w art. 135 § 2 k.r.o., zależy od woli osoby zobowiązanej. Przepis ten ma charakter przywileju dla zobowiązanego do alimentów, który nie pracuje lub osiąga niewielkie dochody, a chce wypełnić obowiązek alimentacyjny. Nie można jednak wymusić "osobistych starań" osób zobowiązanych do świadczeń alimentacyjnych, w tej formie obowiązek alimentacyjny nie może zostać orzeczony, nie podlega też egzekucji.

Należy podkreślić, że w orzecznictwie przyjmuje się że obiektywne przeszkody w sprawowaniu opieki przez osoby uprawnione mogą jednak uzasadniać przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie uprawnionej w tej samej kolejności. Należy podkreślić, że uchwale NSA z 14.11.2022 r. (I OPS 2/22, LEX nr 3431610) nie ma w niniejszej sprawie zastosowania.

W niniejszej sprawie zarówno skarżąca jak i jej rodzeństwo są osobami zobligowanymi do świadczeń alimentacyjnych wobec matki. Skoro dopuszczalna jest interpretacja, że świadczenie pielęgnacyjne można przyznać osobie dalej spokrewnionej przed osobą spokrewnioną w stopniu bliższym, to również w niniejszej sytuacji należy przyjąć, że nie jest wykluczone przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego jednej z osób, które są spokrewnione w tym samym stopniu, o ile obiektywne okoliczności wyłączają możliwość wykonania obowiązku alimentacyjnego przez inne osoby. Nie należy jednak do owych obiektywnych przeszkód podchodzić w sposób wąsko określony w powołanej uchwale NSA z 14.11.2022 r. W niniejszej sprawie skarżąca wprawdzie nie wykazała bezpośrednio istnienia owych obiektywnych przeszkód w sprawowaniu opieki nad matką przez swoje rodzeństwo, ale Sąd ma obowiązek wziąć pod uwagę fakty, które są powszechnie znane. Takim faktem jest, że osoby chorujące na takie choroby jak schizofrenia, Alzhaimer, zaniki pamięci, otępienie nie tolerują jako opiekunów wszystkich osób, nawet jeśli są to ich własne dzieci. Przyzwyczajają się do określonej osoby, do określonego miejsca zamieszkania i nie jest możliwe nagła zmiana opiekuna i zajmowanie się nimi przez kogoś innego, nawet przez własne dzieci, o których istnieniu po prostu zapominają. Charakter choroby należy więc zaliczyć do obiektywnych przeszkód, które uniemożliwiają sprawowanie opieki przez inne osoby. Trudno sobie też wyobrazić, aby skarżąca mogła wyegzekwować od swoje rodzeństwa alimenty na rzecz matki, gdyż musiałaby wykazać, że matka jest w niedostatku. Co więcej pomoc matce jest wymagana od zaraz i nie może być odkładana w czasie.

Mając powyższe na uwadze Sąd orzekł o uchyleniu decyzji organów obu instancji, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w związku z art. 135 p.p.s.a.