Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 1391/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2021-03-25 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Reforma rolna
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję w części oraz poprzedzającą ją decyzję w części i w tym zakresie umorzono postępowanie
Powołane przepisy: article: art. 145 par. 1 pkt 1a, art. 145 par. 3
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 75 par. 1
journal: Dz.U. 2020 poz 256
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Dariusz Pirogowicz, Sędziowie sędzia WSA Anna Falkiewicz-Kluj (spr.), sędzia WSA Elżbieta Lenart, , po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 25 marca 2021 r. sprawy ze skarg J. P., M. P. i K. J. na decyzję Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] maja 2020 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wojewody [...] z dnia [...] kwietnia 2018 r. nr [...] w zakresie dotyczącym części parcel: nr [...] o pow. [...] a [...] m2, nr [...] o pow. [...] ha [...] a, nr [...] o pow. [...] m2 i nr [...] o pow. [...] a [...] m2 z lwh [...], byłej gminy katastralnej [...] i w tej części umarza postępowanie administracyjne; 2. w pozostałej części oddala skargi.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z [...] maja 2020r., znak: [...], Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (jednolity tekst Dz.U. 2016 r. poz. 23 ze zm. – dalej "kpa", utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z [...] kwietnia 2018 r. znak: [...]. Decyzją tą odmówiono stwierdzenia, że parcele katastralne pgr I kat. [...], [...], (po podziale: [...], [...], [...]), [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], objęte Lwh [...] b. gminy katastralnej P. nie podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. (j.t. Dz.U.R.P. 1945/3/13, dalej "Dekret").

Stan sprawy przedstawiał się w sposób następujący:

[...] czerwca 2007r. K. B., spadkobierczyni dawnego właściciela dóbr Z. – A. P., wniosła o stwierdzenie, że stawy rybne pochodzące z majątku Zator., położonego w powiecie o. nie podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e Dekretu. Podstawą procedowania miał być § 5 ust. 1 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. (Dz.U.R.P. 1945/10/51, dalej "rozporządzenie").

Wyłączenie miało dotyczyć następujących parcel w:

I. Zatorze, liczącej łącznie [...] ha, objętej wykazem hipotecznym liczba [...];

II. P., liczącej [...] ha, objętej Lwh [...];

III. P., liczącej łącznie [...] ha, objętej wykazem hipotecznym liczba [...];

IV. P., liczącej łącznie [...] ha, objętej obecną księgą wieczystą kw [...];

V. L., liczącej łącznie [...] ha, objętej Lwh [...];

VI. S., liczącej łącznie [...] ha, objętej Lwh [...];

VII. S.

We wniosku wskazano, że parcele lokowały stawy rybne, które nie stanowiły terenów, lecz obiekty nieprzydatne do realizacji celów reformy rolnej, dlatego nie podlegały nacjonalizacji na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e Dekretu. Księgi tabularne obejmujące wnioskowane parcele uległy zniszczeniu, a wykonawcy reformy rolnej skonfiskowali A. P. dokumentację własności tych parcel. K. B. jest spadkobiercą byłego właściciela dóbr Z. – A. P.

Wojewoda [...] decyzją częściową z [...] kwietnia 2018 r. ([...]) stwierdził, że ww. parcele podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu rolnego.

Odwołania wnieśli M. P., K. B. i J. P.

Rozpoznając je Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi zaskarżoną decyzją z [...] maja 2020r. utrzymał w mocy decyzję organu I Instancji.

Organ ustalił, że D. Z. (w tym wnioskowana część stawowa gospodarstwa P.) przejęta została na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e Dekretu, co wynika z zaświadczenia Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w K. z [...] listopada 1946r., wniosku Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w K. z [...] lutego 1946r., postanowienia Sądu Okręgowego w W. z [...] grudnia 1946 r., ewidencji nieruchomości ziemskich podlegających Dekretowi z [...] września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, sporządzonej w IV kwartale 1946 r.

Stosownie do art. 2 ust. 1 lit. e Dekretu "na cele reformy rolnej przeznaczone będą nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw p., p., s., jeżeli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni.". Z art. 2 ust. 1 lit. e Dekretu wynika, iż reformie rolnej podlegały nieruchomości ziemskie (tj. przydatne rolniczo), a także takie, które nie nadawały się bezpośrednio do produkcji, ale były niezbędne do funkcjonowania części rolnej i miały uzasadnienie w prowadzeniu gospodarstwa rolnego - pozostawały w związku funkcjonalnym z jego prowadzeniem.

Kryterium prawnym dla oceny nacjonalizacji jest w tej sprawie przydatność rolna stawów, będących częścią nieruchomości ziemskiej przekraczającej powierzchnię 100 ha. Wnioskowane parcele wymienione w punkcie 3 zaskarżonej decyzji bezspornie lokowały hodowlane stawy rybne z infrastrukturą służącą do ich funkcjonowania. Żadna ze stron nie twierdzi, jakoby te stawy pełniły funkcje rekreacyjne i reprezentacyjne. Rybny, a nie ozdobny charakter stawów wynika z protokołu z [...] stycznia 1945r. o przejęciu majątku P. na cele reformy rolnej, a także z wykazu obiektów przejętych na cele reformy rolnej oraz obszarów rozparcelowanych, spisanego przez Powiatowy Urząd Ziemski w W. Odnotowują one [...] ha "stawów rybnych", a wśród innych gałęzi rolnictwa wymieniają "rybołówstwo, wydzielone z majątku rolnego - objęte przez inż. W.", który był kierownikiem kilku gospodarstw stawowych w ramach klucza Z. Ponadto, w piśmie WUZ w K. z dnia [...] maja 1945 r. oraz w zestawieniu wyłączeń spod parcelacji na terenie powiatu W. z dnia [...] marca 1945 r. majątek zatorski jest określony jako "wzorowe gospodarstwo rybne i hodowlane" Jednocześnie stawy Z. były wyposażone w fachową infrastrukturę i zatrudniały personel specjalizujący się w hodowli ryb. Dotyczy to również gospodarstwa stawowego P. (przeważnie opisywanego łącznie z kompleksem stawowym S.-L. i stawem K.).

Protokół zdawczo-odbiorczy z przekazania całego klucza stawowego Z. na rzecz Instytutu Zootechnicznego Uniwersytetu J., spisany [...] kwietnia 1946 r. stwierdza, że "gospodarstwo rybne posiada tarliska, przepustki, zimochowy i magazyny w pełnej ilości". Cały klucz stawowy zrealizował kontyngent 23 ton ryb, a załącznik do protokołu wskazywał zapasy ryb. Personelem kierował administrator, znawca hodowli ryb inż. Z. R., który w biurze miał fachową literaturę ichtiologiczną, tablice ryb i zimochowów. Poszczególne gospodarstwa stawowe klucza Z. dysponowały specjalistycznym sprzętem: łodziami, beczkami rybnymi, wagami, skrzynkami i plandekami do ryb, butami rybackimi, piłami do lodu. Charakterystyczna była duża liczba tzw. "kos R." (marki [...]) do wycinania podwodnej roślinności, co stanowi kluczowy zabieg w towarowej hodowli rybnej. Odnotowano też szufle do łubinu i pokaźne zapasy tej wysokobiałkowej paszy dla ryb hodowlanych. Znamienne są też znaczne ilości wapna i superfosatu do regulowania środowiska wodnego i zwalczania chorób ryb. Hodowlany charakter klucza Z. potwierdza liczba wykwalifikowanych pracowników (stawowych, kosiarzy, jazowych), zakwaterowanych w wielu domach służbowych posadowionych przy stawach. Z opinii Instytutu Zootechnicznego UJ w Z., z [...] maja 1946 r. wynika, że klucz stawowy stanowił federację gospodarstw rybnych, administrowanych przez dyrekcję z Z. W stawach Z. hodowano "rybę kupiecką", wykorzystywano groble, mnichy, wielohektarowe magazyny rybne, zelektryfikowane zimochowy, jazy do piętrzenia wody dla stawów, spichlerze łubinowe, kultywator traktorowy do spulchniania dna. Przeznaczenia stawów Z. nie charakteryzowały walory reprezentacyjne czy rekreacyjne, lecz "żyzność wody wpływającą na wydajność stawów i produkcyjność naturalną szacowaną na 70-150 kg na 1 ha. Klucz stawów Zatorskich zatrudniał 44 pracowników stałych, a dodatkowo korzystał z pracowników sezonowych. Opisane dokumenty przekonują, że parcele lokowały wielkotowarowe gospodarstwo rybne. Oddalenie stawów od zespołu pałacowo-parkowego w Z. wyklucza ich atrybuty reprezentacyjne lub rekreacyjne, znamionujące dworskie stawy ozdobne.

Hodowla ryb w specjalnie urządzonych stawach jest działalnością rolniczą, uzasadniającą przejęcie tak zainwestowanych gruntów. Aktywność rolna obejmuje bowiem nie tylko tradycyjną produkcję roślinną, ale też np. plantacje wikliny, pszczelarstwo, czy właśnie hodowlę ryb. Grunty zagospodarowane pod hodowlane stawy rybne, wyposażone w urządzenia stawowe, sprzęt rybacki i uprawnienia wodnoprawne zaopatrywano w paszę z gospodarstw rolnych. Hodowla ryb była ekonomicznie, a więc funkcjonalnie powiązana z użytkowaniem gruntów rolnych. Grunty rolne dostarczały bowiem paszy dla ryb, a sprzedaż ryb zapewniała płynność finansową majątku w okresie wegetacji roślin i zmiennej koniunktury na płody rolne. Hodowla ryb była też cenna z uwagi na przestrzeganie postów przez chrześcijan i liczną mniejszość żydowską. Należy podkreślić, że manifest PKWN z 22 lipca 1944 r. deklarował przeprowadzenie "szerokiej reformy rolnej". W związku z tym dekret rolny nie wyłączał spod przejęcia stawów rybnych, jak art. 4 ust. 2 pkt B lit. a ustawy z 28 grudnia 1925r. o wykonaniu reformy rolnej (Dz.U.R.P. 1926/1/1).

Ponadto, "wytwórczość hodowlana", a więc i hodowla ryb była przejawem działalności rolnej. Zarezerwowanie odpowiednich terenów dla ośrodków wytwórczości hodowlanej i przemysłu rolnego stanowiło jeden z celów reformy rolnej (art. 1 ust. 2 lit. d dekretu rolnego). Tymczasem działalność hodowlana była ujmowana niezwykle szeroko, o czym przekonuje rozmaitość zwierząt podlegających przejęciu na reformę rolną, a jedynie wyłączonych spod podziału pomiędzy rolników (§ 25 ust. 1-2 rozporządzenia rolnego, art. 6 in medio dekretu rolnego).

Charakter prawny stawów determinują zwłaszcza groble, skoro przylegające do nich pasy gruntu podlegały wyłączeniu spod podziału (§ 44 pkt 8 lit. b i c rozporządzenia rolnego). Bezspornie reformie rolnej nie podlegały stawy niehodowlane (wyłącznie rekreacyjne, reprezentacyjne, parkowe), które zresztą nie były wyposażane w groble i inne urządzenia stawowe. Nie można uznać, że również stawy hodowlane nie były objęte hipotezami § 44 pkt 8 lit. b i c rozporządzenia rolnego. W przeciwnym razie, oba przepisy byłyby puste, zbędne (tj. wbrew ich jednoznacznemu brzmieniu nie dotyczyłyby żadnych stawów), co byłoby oczywiście sprzeczne z zasadą racjonalności prawodawcy. Logicznie trzeba więc uznać, że § 44 pkt 8 lit. b i c rozporządzenia rolnego dotyczy właśnie grobli hodowlanych stawów rybnych, które były przejmowane na ośrodki wytwórczości hodowlanej i przemysłu rolnego, stanowiące równoprawny cel reformy rolnej i część nieruchomości ziemskiej w rozumieniu art. 1 ust. 2 lit. d, art. 2 ust. 1 lit. e dekretu rolnego.

Wbrew zarzutom skarżących, rozparcelowanie gruntów ornych oraz innych użytków rolnych nie stanowiło jedynego celu reformy rolnej. Po pierwsze, przejęciu z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu rolnego podlegały "nieruchomości ziemskie", a nie tylko "grunty orne" i "użytki rolne" z § 4 rozporządzenia rolnego. Przekonuje o tym już samo wprowadzenie w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu rolnego dwóch norm obszarowych nacjonalizacji, z których norma 100 ha powierzchni ogólnej nieruchomości ziemskiej nie ogranicza się do użytków rolnych.

Po drugie, część ziemi miała pozostać niepodzielona dla utrzymania wzorowych gospodarstw w interesie podniesienia poziomu gospodarki rolnej i dla szkół rolniczych (art. 15 dekretu rolnego). Dotyczyło to klucza Z., tj. "wzorowego gospodarstwa rybnego i hodowlanego", które inicjowało dobre praktyki (nowatorskie rozwiązania techniczne i wiedzę ichtiologiczną, zwłaszcza w zakresie zwalczania chorób ryb), a także zapewniało narybek oraz tzw. kroczki (tj. ryby jednoroczne) dla innych mniej zaawansowanych gospodarstw [tom I karty 125, 115; tom III karta 152 akt].

Po trzecie, okoliczności następcze nie mogą, zdaniem organu, determinować zakresu reformy rolnej, skoro skutek nacjonalizacyjny nastąpił z mocy prawa 13 września 1944r. Późniejszy brak rozparcelowania stawów nie ma więc żadnego znaczenia dla oceny, czy wcześniej uległy one przejęciu z mocy samego prawa. Nieruchomości ziemskie nacjonalizowano bowiem już z uwagi na potencjalną przydatność rolną, niezależnie od późniejszego ich wykorzystania. Zresztą, postępowania z § 5 rozporządzenia rolnego o wyłączenie nieruchomości spod reżimu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu rolnego nie można utożsamiać ze sprawą o zwrot wywłaszczonej nieruchomości, gdzie bada się terminową realizację celu ekspropriacji.

Z tych wszystkich względów, brak rozparcelowania stawów pomiędzy rolników nie wykluczał zastosowania art. 2 ust. 1 lit. e dekretu rolnego. Stawowa hodowla ryb jest zaś działalnością rolną, a stawy palczowickie nadawały się na ośrodek takiej hodowli zwierzęcej, będącej celem reformy rolnej.

Za zasadne organ uznał zarzuty odwołań, dotyczące tego, że akty prawne wydane po dekrecie rolnym, nie mogły przesądzać o przejęciu stawów. Organ zbędnie powołał się na dekret z 12 czerwca 1945 r. o przeniesieniu własności resztówek majątków rozparcelowanych na Spółdzielnie Samopomocy Chłopskiej.

Akty wydane po 13 września 1944 r. przeważnie rozszerzały zasięg reformy rolnej (np. dekret z dnia 6 czerwca 1945 r. o przeznaczeniu nieruchomości ziemskiej Oblęgorek - Dz.U.R.P. 1945/44/251). Z tego powodu są zdyskwalifikowane przy wykładni dekretu rolnego. Organ zbędnie eksponował pojęcie "resztówki", aby uzasadnić nacjonalizację stawów. Jednak odwołujący się też są niekonsekwentni, żądając wyłączenia stawów, jako części resztówek przejmowanych tylko na cele pozarolne.

Powołanie aktów następczych względem dekretu rolnego, przy argumentacji o podpadaniu stawów pod działanie reformy rolnej nie miało istotnego wpływu na wynik niniejszej sprawy. Przydatność rolna hodowlanych stawów rybnych wynika bowiem już z samego Dekretu (dotyczącego nieruchomości ziemskich o charakterze rolniczym, w tym ośrodków hodowlanych) oraz z rozporządzenia rolnego (opiewającego właśnie stawy i groble). Organ przywołał liczne orzecznictwo sądowoadministracyjne w którym przyjmuje się, że stawy hodowlane podpadały pod działanie reformy rolnej.

Pozostałe zarzuty odwołań organ uznał za niezasadne. Organ przyjął, że stan faktyczny sprawy jest bezsporny, a rozbieżności budzi wyłącznie jego kwalifikacja prawna. Organ ocenił żądanie zgłoszone we wniosku, stąd nie można mu zarzucić naruszenia art. 6, art. 7, art. 77 § 1, art. 80 kpa, które ma wynikać z pominięcia, że niektóre wnioskowane parcele stanowiły "potoki" We wniosku złożonym 11 czerwca 2007r. wnioskująca nie miała wątpliwości, że chodzi o nieruchomości "stanowiące własność A. P. i będące stawami rybnymi [...] stawy rybne oraz grunty służące gospodarstwu rybackiemu". Przy piśmie z [...] lutego 2009 r. wnioskodawczyni złożyła mapę "nieruchomości będących stawami rybnymi", a rodzeństwo udzieliło jej pełnomocnictw w sprawie "stawów rybnych" Zarzut odwołującej się jest więc sprzeczny z jej własnymi twierdzeniami i ocenami. Jest też sprzeczny z odwołaniem M. P. i stanowiskiem J. P., który w piśmie z [...] marca 2018 r. przyznał, że na wnioskowanych parcelach urządzone były stawy rybne.

Po drugie, jeżeli wnioskodawczyni powzięła wątpliwość co do sposobu zagospodarowania wybranych przez siebie parcel, to stosownie do art. 7 in medio kpa, art. 10 § 1 kpa i art. 79 kpa mogła, a zgodnie z § 6 rozporządzenia rolnego nawet powinna była udokumentować swoje twierdzenia, wykazując inny niż stawowy charakter wnioskowanej nieruchomości.

Po trzecie, posadowienie stawów z infrastrukturą hodowlaną było pomiędzy stronami niesporne, ponieważ ma pełne potwierdzenie w licznie zebranych dokumentach, które nie były kwestionowane.

Po czwarte, oznaczenie sposobu użytkowania niektórych wnioskowanych parcel jako "potoki" czy "przekopy", nie wyłącza ich spod reżimu reformy rolnej. Te oznaczenia pochodzą z końca XIX w., są wybitnie opisowe (inne parcele nazywają "kałużą", "moczarem"), podane w innym celu, a w tym brzmieniu są znane jedynie z 'wyciągu z księgi gruntowej majątek P., podczas gdy lwh [...] nie zachował się. Z kolei w arkuszu posiadłości gruntowej, w nazwie niwy każda z parcel jest opisana jako "stawowa", chociaż w rodzaju uprawy są opisane jako "pastwisko", "rola", a zatem typowe użytki rolne z § 4 rozporządzenia rolnego. Niezależnie od tych określeń, to specyfika stawowej hodowli ryb wymagała: pobierania z rzek bogatej w tlen, "żyznej" wody, okresowego spuszczania wody ze stawów i oczyszczania dna za pomocą środków chemicznych zapobiegającym chorobom ryb (np. posocznicy), użyźniania dna poprzez obsiewanie dobranymi gatunkami roślin, wzmacniania grobli poprzez odpowiedni dobór roślinności i zapewniania paszy dla ryb w postaci łubinu, makuchy. Dopływ wody z rzek i strumieni był zapewniany przy użyciu jazów, kanałów, mnichów, grobli. Wynika to z opinii Instytutu Zootechnicznego UJ w Z. z [...] maja 1946 r. "Potoki" eksponowane przez K. B. stanowiły więc element skomplikowanej infrastruktury p. stawów hodowlanych, niezależnie od aktualności i precyzji tego określenia.

Po piąte, ustawa wodna z 19 września 1922 r. (j.t. Dz.U.R.P. 1928/62/574) dopuszczała własność prywatną wód, w tym wód płynących, kanałów, rowów itp. "Nie wyklucza to stosowania do tych wód i zajętych pod nimi gruntów innych ustaw nacjonalizacyjnych wydanych po II wojnie światowej między innymi dekretu o reformie rolnej, jeżeli taka nieruchomość spełnia warunki określone dla nieruchomości ziemskiej to mogła być przejęta na podstawie tego dekretu na własność Państwa".

Po szóste, przejęciu podlegały także grunty zabudowane o potencjale rolnym albo związane funkcjonalnie z częścią rolną majątku, np. rządcówki, spichlerze, gorzelnie Wbrew zarzutom odwołującej się K. B., samo zabudowanie gruntu poprzez posadowienie urządzeń do piętrzenia wody i hodowli ryb (np. kanałów, przepustek, jazów, mnichów, grobli, zastawek, zimochowów) nie wykluczało przejęcia na reformę rolną tak zainwestowanych parcel.

Przeszkodą dla podpadania stawów Z. pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu rolnego nie są też unormowania ustawy z 7 marca 1932 r. o rybołówstwie. Nie można bowiem utożsamiać produkcji rolnej, polegającej na hodowli ryb w sztucznych wodach zamkniętych (stawach), z gospodarką rybacką (rybołówstwem), którą prowadzono tylko w wodach niezamkniętych (art. 1 i art. 2 pkt 1 ustawy o rybołówstwie). Działalność rolna odbywała się w "gospodarstwach rybnych", zaś rybołówstwo w "gospodarstwach rybackich" poprzez obwody rybackie. Przepisy art. 19 i 75 ustawy o rybołówstwie jednoznacznie rozróżniają pojęcia gospodarstwa rybnego (jako formy rolnictwa) oraz obwody i gospodarstwa rybackie, związane z rybołówstwem Wojewoda [...] wskazał tylko, że hodowla ryb w stawach nie stanowiła rybołówstwa, które było odrębnie klasyfikowane od rolnictwa w art. 2 pkt 1-2 rozporządzenia Prezydenta RP z 7 czerwca 1927-r. o prawie przemysłowem (Dz.U.R.P. 1927/53/468). Jednak sama ustawa z dnia 7 marca 1932 r. o rybołówstwie nie przesądza o podpadaniu ani o wyłączeniu hodowlanych stawów rybnych spod reżimu reformy rolnej. Hodowlane stawy rybne stanowiły przejaw produkcji rolnej oraz były przydatne na cel reformy rolnej.

Skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wnieśli K. B., J. P. i M. P. wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji poprzedzającej oraz zwrot kosztów postępowania.

Postanowieniem z 22 lutego 2021 r. na podstawie art. 111 § 1 ppsa sąd połączył do wspólnego rozpoznania i rozstrzygnięcia wszystkie skargi, prowadząc je dalej pod sygn. I SA/WA 1391/20.

K. B. zaskarżonej decyzji zarzuciła:

1. wydanie jej z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj.: art. 2 ust. 1 lit e w zw. z art. 1 ust. 1 i 2 Dekretu w zw. z art. 2, art. 7, art. 21 ust. 1 i 2, art. 64 ust. 1-3 Konstytucji RP, poprzez ich błędną wykładnię, względnie niewłaściwe zastosowanie w procesie stosowania prawa w demokratycznym państwie prawnym, jakim jest Rzeczpospolita Polska i uznanie, iż nieruchomości pod wodami, w tym także nieruchomości pod stawami lub potoki, były nieruchomościami ziemskimi o charakterze rolniczym w rozumieniu w/w art. 2 ust. 1 lit e Dekretu rolnego, a ponadto błędną wykładnię art. 1 Dekretu, poprzez uznanie, iż wyszczególnione w treści powołanego przepisu cele reformy rolnej, w tym w postaci terenów rezerwowanych, obejmowały swoją dyspozycją nieruchomości pod wodami lub potoki, w tym także nieruchomości pod stawami (bez względu na ich charakter i przeznaczenie), a tym samym zarzuciła naruszenie zasady - zakazu rozszerzającej wykładni postanowień art. 2 ust. 1 lit e i art. 1 Dekretu, który jako akt o charakterze publicznoprawnym i szczególnym, ingerujący w fundamentalne prawa jednostki, może być wykładany jedynie ściśle, w sposób niedozwalający rozszerzającej wykładni, jak również poprzez dokonanie wykładni w/w przepisu dekretu przez pryzmat "Manifestu Lipcowego PKWN z dnia 22 lipca 1944 roku", tj. niemającego w polskim systemie prawnym umocowania faktu, ogłoszonego w Moskwie, autorstwa J. Stalina, mającego zakorzenić tożsamy ze stalinowskim, ustrój komunistyczny na terytorium Państwa Polskiego, na podstawie fałszywych przesłanek i idei, naruszających podstawowe prawa i wolności obywatelskie;

2. wydanie zaskarżonej decyzji z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj.: art. 2 ust. 1 lit e Dekretu poprzez niewłaściwe zastosowanie do nieruchomości pod wodami w P., w tym stawów i potoków, o łącznej pow. [...] ha, które stanowiły wody śródlądowe, a nie użytki rolne w rozumieniu art. 2 ust. 1 lit e, jak również, jako takie nie przekroczyły łącznej pow. 100 ha wymaganej przedmiotowym zapisem;

3. naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj.: art 2 ust. 1 lit e) Dekretu w zw. z § 44 pkt 8 lit b i c rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 roku w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 roku o przeprowadzeniu reformy rolnej, poprzez dokonanie niedopuszczalnej rozszerzającej wykładni Dekretu, w tym celów reformy rolnej i pojęcia nieruchomości ziemskiej, w oparciu o dyspozycje aktu niższej rangi, jak również błędną wykładnię dyspozycji § 44 w/w Rozporządzenia wykonawczego, jako rzekomo stanowiącego podstawę do przejęcia w ramach reformy rolnej innych niż wskazane w Dekrecie nieruchomości;

4. wydanie decyzji z naruszeniem przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 6, kpa, art. 7 kpa oraz art. 77 § 1 kpa i art. 80 kpa w zw. z fi 5 ust. 1 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 roku w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 roku o przeprowadzeniu reformy rolnej w zw. z art. 2 ust. 1 lit e i art. 1 ust. 2 Dekretu oraz art. 2, art. 7, art. 21 ust. 1 i 2, art. 64 ust. 1-3 Konstytucji RP, poprzez:

-oparcie rozstrzygnięcia na błędnych i rozbieżnych ustaleniach faktycznych, co do rzeczywistego przeznaczenia i charakteru nieruchomości objętych postępowaniem, w tym poprzez dowolne i błędne ustalenie jednolitego charakteru nieruchomości pod wodami, jako stawów hodowlanych bądź stawów rybnych - chociaż w toku postępowania organ orzekający I instancji, nie ustalił ich szczegółowego przeznaczenia, a tym samym nie było możliwe stwierdzenie - zbiorczo i autorytarnie - o podleganiu poszczególnych nieruchomości pod wodami pod postanowienia art. 2 ust. 1 lit e Dekretu tym bardziej, iż część nieruchomości pozostawała pod wodami, a część stanowiła potoki;

- błędne ustalenie, że nieruchomości pod wodami, były objęte dyspozycją art. 2 ust. 1 lit e) Dekretu, jako nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym oraz poprzez błędne ustalenie, iż cele reformy rolnej, ściśle określone w art. 1 Dekretu, mogły zostać osiągnięte poprzez odjęcie nieruchomości pod wodami, w tym pod stawami lub wodami płynącymi, w oparciu o przesłankę tzw. rezerwacji terenów, tj. terenów zarezerwowanych zgodnie z postanowieniem w/ w art. 1 Dekretu, podczas gdy wody stojące lub płynące, nie stanowią terenów w rozumieniu w/w Dekretu, lecz ewentualnie obiekty, niewymienione w treści Dekretu rolnego, ingerującego w fundamentalne prawa jednostki;

Skarżący J. P. zaskarżonej decyzji zarzucił:

I. naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj.:

1. art. 2 ust. 1 lit. e w zw. z art. 1 ust. 2 lit. a-e Dekretu w zw. z § 4 Rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej poprzez jego błędną wykładnię skutkującą jego niewłaściwym zastosowaniem i uznaniem przez organ II instancji, że nieruchomości będące stawami rybnymi w b. gminie katastralnej P. wchodzące w skład klucza stawowego Z. stanowiły nieruchomości ziemskie, które podpadały pod działanie Dekretu, w sytuacji gdy z wykładni powyżej wskazanych przepisów wynika, iż stawy rybne w b. gminie katastralnej P. nie stanowiły nieruchomości ziemskich o charakterze rolnym, jak i nie występował pomiędzy nimi a gospodarstwem rolnym w majątku nierozerwalny związek funkcjonalny, co więcej, nie mogły być przejęte z przeznaczeniem na żaden z enumeratywnie wymienionych celów w art. 1 ust. 2 lit. a-e Dekretu, co oznacza, że nie zostały spełnione przesłanki implikujące legalne przejęcie nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa, bez wynagrodzenia, na mocy przeprowadzonej reformy rolnej;

2. art. 15 Dekretu, poprzez jego błędną wykładnię skutkującą jego zastosowanie implikujące nieprawidłowe przyjęcie przez Ministra, że nieruchomości stanowiące stawy rybne w b. gminie katastralnej P. zostały przejęte dla utrzymania wzorowych gospodarstw w interesie podniesienia poziomu gospodarki rolnej, dla szkół rolniczych i powszechnych, w sytuacji, gdy przejęcie nieruchomości w oparciu o zastosowany przez organ II instancji przepis Dekretu mogło nastąpić jedynie względem nieruchomości ziemskich o charakterze rolnym, które mogły zostać przejęte z przeznaczeniem na cel enumeratywnie określony w Dekrecie bądź, w sytuacji istnienia pomiędzy nimi a gospodarstwem rolnym związku funkcjonalnego, podczas gdy w niniejszej sprawie charakter rolny stawów rybnych w b. gminie katastralnej P. został zaprzeczony przez sam Organ II instancji, natomiast związku funkcjonalnego nie wykazano, co za tym idzie, skoro nieruchomości nie mogły zostać przejęte na mocy art. 2 ust. 1 pkt e) Dekretu, nie istniały podstawy do ich dalszego zagospodarowania i przeznaczenia w oparciu o powoływany w kwestionowanej decyzji art. 15 Dekretu;

3. art. 64 ust. 1 i 2 w zw. z art. 2 w zw. z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej poprzez ich błędną wykładnię i przyjęcie prymatu prawa własności Skarbu Państwa do stawów rybnych w b. gminie katastralnej P. nad prawem podmiotowym rzeczywistych właścicieli przedmiotowych nieruchomości, co za tym idzie, utrzymywaniem w mocy skutków nielegalnego działania na mocy Dekretu w postaci przejęcia stawów rybnych, pomimo nieposiadania przez nie charakteru rolnego, jak i nie występowania związku funkcjonalnego pomiędzy stawami a gospodarstwem rolnym, co zostało potwierdzone przez sam Skarb Państwa będący prekursorem reformy rolnej.

II. naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:

1. art. 7 w zw. z art. 8 § 1 w zw. z art. 77 § 1 w zw. z art. 80 kpa poprzez ich błędną wykładnię skutkującą nieprawidłowym przyjęciem przez Ministra że:

a) organy administracji publicznej w toku postępowania administracyjnego zobowiązane są do wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy z uwzględnieniem prymatu interesu społecznego nad interesem indywidualnym Skarżącego, jako strony postępowania, co skutkowało utrzymaniem w mocy skutków bezprawnego przejęcia stawów rybnych w b. gminie katastralnej P. na podstawie przepisów Dekretu, w sytuacji gdy organy administracji publicznej zobowiązane są do załatwienia sprawy przy uwzględnieniu, iż interes społeczny nie jest nadrzędnym względem interesów indywidualnych stron postępowania;

b) rozstrzygnięcie w sprawie może zostać oparte na osobistych domniemaniach organu rozpoznającego sprawę, jak i w oparciu o dotychczasową treść rozstrzygnięć względem danego rodzaju nieruchomości, tj. w niniejszej sprawie stawów rybnych, z pominięciem zbadania posiadanych przez nieruchomość objętą postępowaniem cech i celu, na jaki mogła zostać przeznaczona stosownie do przepisów Dekretu, co skutkowało rozstrzygnięciem, iż nieruchomości w b. gminie katastralnej P. podpadają pod działanie Dekretu, bowiem jako stawy rybne z całą pewnością bądź posiadały charakter rolny, bądź łączył je z gospodarstwem rolnym związek funkcjonalny, podczas gdy organy administracyjne zobowiązane są do wydawania rozstrzygnięć wyłącznie w oparciu o zebrany w sprawie materiał dowodowy;

c) dopuszczalną jest dowolna ocena dowód zebranych w sprawie, z pominięciem dowód i faktów zaprzeczających przyjętemu z góry przez Organ II instancji stanowisku, iż zasadnym i właściwym będzie utrzymanie w mocy błędnej decyzji Organu I instancji, co za tym idzie, przyjęcie legalności przejęcia stawów rybnych w b. gminie w P., w sytuacji gdy z materiału dowodowego zebranego w sprawie wynika, że nieruchomości te nie podpadały pod przepisy Dekretu, jako nieposiadające charakteru rolnego, co potwierdza sam Skarb Państwa dochodząc przed sądem powszechnym stwierdzenia nabycia własności nieruchomości, wchodzących z ww. nieruchomościami do tzw. klucza Z., przez zasiedzenie.

M. P. zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie prawa materialnego tj. art. 1 ust. 2 lit.lit. a-e, art. 2 ust. 1 oraz art. 2 ust. 1 lit. e Dekretu w zw. art. 1 pkt 2 Dekretu z 12 czerwca 1945 r. o przeniesieniu własności resztówek majątków rozparcelowanych na Spółdzielnie Samopomocy Chłopskiej poprzez ich błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że:

- stawy rybne były rodzajem gruntów, które na podstawie Dekretu PKWN były przeznaczone na cele reformy rolnej,

-desygnatem pojęcia "nieruchomość ziemska" były również stawy rybne, podczas gdy z treści wskazanych przepisów wynika, że stawy rybne nie stanowiły nieruchomości ziemskich ani nie były przeznaczone na cele reformy rolnej.

W odpowiedzi na skargi organ wniósł o ich oddalenie podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje :

Skargi co do zasady nie są skuteczne jednakże Sąd działając w granicach sprawy uznał, że w odniesieniu do parcel [...], [...], [...], [...] Skarżący, jako spadkobiercy A. . nie wykazali aby parcele te w dacie wejścia w życie Dekretu stanowiły jego własność, co skutkuje uchyleniem obu decyzji w tym zakresie na podstawie art. 145 § 1 pkt 1a ppsa i umorzeniem postępowania administracyjnego na podstawie art. 145 § 3 kpa.

Niesporne jest na gruncie niniejszej sprawy, że dokumenty dotyczące Lwh [...] gmina kat. P. zaginęły. Organ ustalając tytuł prawny do objętej tym katastrem nieruchomości uznał, że najprawdopodobniej Skarb Państwa nie ujawnił się jako właściciel tej nieruchomości w księdze hipotecznej a skoro tak, to tytuł do tych parcel pozostał przy A. P. Organ wskazał, że na terenie miejscowości P. w dniu wejścia w życie Dekretu obowiązywał Kodeks Cywilny Austriacki. Zgodnie z § 431 tego aktu do przeniesienia prawa własności konieczne było ujawnienie takiego aktu w księgach publicznych. (tzw. intabulacja). Przed wpisem w księgach nowego nabywcy własność pozostawała przy poprzedniku prawnym. Organowi nie udało się ustalić że doszło do intabulacji Skarbu Państwa i dlatego przyjął, że parcele te w dacie wejścia w życie Dekretu stanowiły własność A. P.

Sąd, nie kwestionując, co oczywiste zasad wyrażonych w § 431 Kodeksu Cywilnego Austriackiego, Allgemeines Bürgerliches Gesetzbuch, dalej ABGB, nie zgadza się z zaprezentowaną przez organ oceną zaistniałego stanu faktycznego. Skoro bowiem akta księgi hipotecznej zaginęły to teza o tym, że nie ujawnił się w niej Skarb Państwa jest wyłącznie przypuszczeniem. Brak dokumentu może oznaczać albo to, że Skarb Państwa został tam ujawniony albo wprost przeciwnie. Obie tezy są czysto hipotetyczne. Jednakże z drugiej strony, co umknęło organowi, w aktach sprawy znajdują się inne dowody, które przemawiają za prawdziwością tezy o ujawnieniu się Skarbu Państwa w księdze hipotecznej. Dowody te, to przede wszystkim orzeczenie Sądu Powiatowego w Z. z [...] sierpnia 1910 r. dotyczące sądowego ustalenia odszkodowania za grunty (stawy) wywłaszczone prawomocnym orzeczeniem c.k. Namiestnictwa we L. z [...] czerwca 1909 r., [...] pod budowę drogi wodnej Kanału Odra-Wisła, na przestrzeni Z.-S. z obszaru dworskiego P. (k 134 akt adm.) W orzeczeniu tym wymienione są wszystkie ww. parcele jako stanowiące przedmiot wywłaszczenia i wskazany płatnik odszkodowania tj. Fundusz Budowy Dróg Wodnych. Jak wynika z uzasadnienia tego orzeczenia doszło do ich wywłaszczenia pod budowę drogi wodnej na rzecz Skarbu Państwa, który był zobowiązany do zapłaty odszkodowania za uszczerbek majątkowy. W podstawie prawnej powołano § 4 ustawy o wywłaszczeniu pod kolej żelazną z 18 lutego 1878 r. która według ustawy z 11 czerwca 1910 r. stosuje się do wywłaszczenia pod budowę dróg wodnych.

Nie można zgodzić się z wywodem organu, że brak wpisu w księdze wieczystej w świetle art. 431 ABGB miałby zawsze skutkować przyjęciem braku prawa własności po stronie nabywców. Jak wskazują historycy prawa zasada intabulacji nie była na polskich ziemiach ściśle przestrzegana. W okresie międzywojennym Sąd Najwyższy przyjmował, że wpis jest formą tradycji a osoba legitymująca się jedynie umową może i powinna być uważana za właściciela. Jak wskazywano praktyka sądów ze względu na wadliwości w prowadzeniu ksiąg gruntowych i brak ich powszechności powodował brak zaufania do ksiąg gruntowych w których często nie były ujawniane umowy zbycia nieruchomości. Potwierdza to S. B. w opracowaniu Przeniesienie własności nieruchomości (Wydawnictwo Prawnicze Warszawa 1975, str. 31-32),stwierdzając, że zasada wpisu w księgach wieczystych nie była w praktyce przestrzegana a orzecznictwo austriackie nie było jednolite. W większości z tych orzeczeń przyjmowano, że wpis był jedynie formą tradycji (SN z 8 marca 1921 r. Rw 680/20 w OSP t I, poz.26).

W postępowaniu administracyjnym za dowód może służyć wszystko co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy pod warunkiem, że dowód nie jest sprzeczny z prawem. Reguła ta zawarta jest w art. 75 § 1 kpa. Organ przy ustalaniu stanu faktycznego ma, wynikający z art. 77 § 1 kpa, obowiązek wyczerpującego zebrania dowodów i rozpatrzenia całego materiału dowodowego kierując się zasadą swobodnej oceny dowodów w tym mając na względzie art. 80 kpa. Organ w toku oceny stosuje zasady wnioskowania. Jedną z nich jest zasada wnioskowania prawniczego. Jedną z takiej zasady jest zasada wnioskowania opartego na logicznym wynikaniu norm. W uproszczeniu należy to rozumieć w ten sposób, że tak jak w tym przypadku gdy istnieje norma nakazująca rekompensowanie szkód za uszczerbek majątkowy to w sytuacji w której doszło do ustalenia odszkodowania wcześniej musiało dojść do pozbawienia dawnego właściciela składnika majątkowego. Dopiero skuteczne przeniesienie prawa własności na inny podmiot otwiera drogę do uzyskania odszkodowania za powstały uszczerbek majątkowy. Skoro zatem doszło do sądowego ustalenia odszkodowania za ww. parcele nie sposób przyjąć, że nie doszło wcześniej do skutecznego przeniesienia prawa własności. W konsekwencji należy przyjąć, że w dacie wejścia w życie Dekretu A. P. nie był już właścicielem parcel [...], [...], [...] i [...].

W dalszej części uzasadnienia rozważania Sądu będą dotyczyły wyłącznie tych parcel, co do których tytuł własności był niewątpliwy tj. z pominięciem tych w stosunku do których postępowanie administracyjne zostało umorzone.

W niniejszej sprawie przedmiotem ustaleń i oceny organów były stawy rybackie.

Jak słusznie wskazano w decyzji, wnioskująca o ustalenie, że parcele nie podpadały pod działanie Dekretu od samego początku konsekwentnie parcele te określała jako stawy. Niezrozumiałe jest teraz wywodzenie, że nie miały takiego charakteru, że były potokami czy rzeczkami.

Organ w decyzji omówił tę kwestię wskazując na sposób zagospodarowania tych parcel, wyjaśniając różne nazewnictwo związane z tego rodzaju terenami. Ustalenia organu w tym zakresie Sąd w pełni podziela bez potrzeby ich powtarzania.

Podstawę materialnoprawną rozstrzygnięcia stanowił art. 2 ust. 1 pkt e Dekretu. Zgodnie z nim na potrzeby reformy rolnej przejęte zostały nieruchomości ziemskie stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich łączny rozmiar przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województwa poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Nieruchomości te przechodziły bezzwłocznie, bez wynagrodzenia, w całości na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele wskazane w art. 1 część druga Dekretu. Przy czym, co istotne przy ocenie kryterium powierzchniowego brano pod uwagę całość majątku pozostającego własnością jednej osoby (czy kilku) a nie poszczególne nieruchomości wchodzące w jego skład. Dlatego w sytuacji gdy nieruchomość położona w P. miała ok 98 ha nie powoduje z tego faktu tego, że nie podpadała pod działanie Dekretu. Wchodziła bowiem w cały kompleks majątku Z. stanowiący własność jednego właściciela.

Kluczowym jest w tej sprawie dokonanie wykładni pojęcia "nieruchomość ziemska".

Ustawodawca nie zdefiniował go w tekście Dekretu. Na gruncie wykładni przepisów i orzecznictwa sądowoadministracyjnego oraz Trybunału Konstytucyjnego (TK 3/89 w OTK 1990/1/26, uchwała z 19 września 1990 r. sygn. akt W 3/90, uchwała Siedmiu Sędziów NSA z 5 czerwca 2006r. I OPS 2/06) pod pojęciem nieruchomości ziemskiej należy rozumieć mienie nieruchome, które ma charakter rolniczy, czyli które jest lub może być wykorzystywane pod działalność rolniczą, tj. wytwórczą w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej. Takie pojęcie nieruchomości ziemskiej na gruncie Dekretu jest obecnie ugruntowane.

Oceniając pod kątem zgodności z prawem zaskarżoną decyzję, Sąd w pełni podziela wywody organu co do tego, że parcele, co do których organ stwierdził, że stanowiły własność poprzednika prawnego skarżących, były nieruchomościami ziemskimi o jakich była mowa w Dekrecie.

Dla oceny charakteru i możliwości podpadania pod działanie przepisów dekretu stawów rybnych należy wskazać, że Dekret nie regulował wprost tej kwestii. Nie istniały także inne regulacje prawne, które odnosiły się bezpośrednio do stawów hodowlanych. Dopiero późniejsze regulacje prawne, tj. kodeks cywilny w art. 46 czy ustawa z 3 lutego 1995 r. o ochronie gruntów rolnych i leśnych w art. 2 ust. 1 zaliczyły stawy hodowlane do nieruchomości rolnych. Na gruncie ówcześnie obowiązujących przepisów obowiązywała natomiast ustawa z 7 marca 1932r. o rybołówstwie (D.U. Nr 35, poz. 357). W ustawie tej w art. 1 zdefiniowano pojęcie rybołówstwa jako zawłaszczania ryb i raków przez ich łowienie w wodach niezamkniętych. Regulacja ta nie mogła mieć zatem zastosowania w niniejszej sprawie. Stawy miały charakter zamknięty.

Drugim aktem prawnym był dekret z dnia 12 czerwca 1945r. o przeniesieniu własności resztówek majątków rozparcelowanych na Spółdzielnie Samopomocy Chłopskiej (D.U. Nr 27, poz. 162). Zgodnie z nim resztówkami były części pozostałe z majątków rozparcelowanych na podstawie Dekretu wraz ze znajdującymi się na nich budynkami i zakładami przemysłowymi, sadami, pasiekami, stawami rybnymi i wszelkimi urządzeniami i inwentarzem. Dekret ten nie miał zastosowania wprost w tej sprawie jednakże wobec zarzutów skarg w tym zakresie Sąd się do niego odniesie.

Wbrew wywodom skarg normy tego dekretu z dnia 12 czerwca 1945 r. wskazują wprost, że do resztówek były zaliczane m.in. stawy rybne, a więc musiały one stanowić wcześniej nieruchomości ziemskie w rozumieniu przepisów Dekretu. Inaczej norma ta byłaby pusta (art. 1 ust. 2 dekretu o resztówkach) gdyż nie byłoby możliwości dalszego rozparcelowania nieruchomości skoro stanowiłyby nadał własność osób fizycznych. W dekrecie tym zdefiniowane zostało pojęcie resztówek, w skład których wchodziły m.in. stawy rybne więc oczywistym jest, że wcześniej musiały one stanowić przedmiot nacjonalizacji. W innym przypadku nie byłoby możliwe ich przeznaczenie na realizację celów Dekretu poprzez przekazanie ich (resztówek) Spółdzielniom Samopomocy Chłopskiej, gdyż stanowiłyby własność osób prywatnych (właścicieli nieruchomości). Można przy tym zwrócić uwagę na art. 3 tego dekretu, z którego wynika, że przeniesienie własności resztówek następowało za zapłatą ceny na rzecz Państwowego Funduszu Ziemi, który został utworzony dekretem o reformie rolnej w 1944 r., a jego celem było realizowanie zadań tej reformy. W skład Państwowego Funduszu Ziemi weszły nieruchomości, będące własnością Skarbu Państwa przed 1945 rokiem, oraz nieruchomości skonfiskowane i znacjonalizowane, m.in. Dekretem. To także potwierdza dokonaną przez organ i Sąd wykładnię przepisów Dekretu. Wykładnia ta nie ma charakteru rozszerzającego, jak wywodzą skargi ale wynika z literalnego brzmienia Dekretu.

Przedmiotowa nieruchomość będąca stawami hodowlanymi, podlegała zatem przejęciu na cele reformy rolnej na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e Dekretu. Powyższe czyni niezasadnymi zarzuty naruszenia art. 1, art. 2 ust. 1, art. 2 ust. 1 lit e Dekretu i § 5 w zw. z § 4 rozporządzenia MRiRR z 1 marca1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN.

Konsekwencją tego było przyjęcie w późniejszych regulacjach prawnych, że nieruchomością rolną jest nieruchomość, która może być przeznaczona m.in. na produkcję rybną. Skoro zatem stawy rybne były nieruchomością ziemską w rozumieniu art. 2 ust. 1 Dekretu, to nie było potrzeby oceny, czy stawy te były funkcjonalnie połączone z częścią pozostałej nieruchomości ziemskiej (tak jak to często miało miejsce choćby w przypadkach oceny kwestii możliwości przejęcia na cele reformy rolnej pałaców czy parków). Konieczność badania związku funkcjonalnego została wypracowana w orzecznictwie w aspekcie podpadania pewnych obiektów pod działanie Dekretu, tj. takich które nie miały charakteru rolnego (pałace, zamki, dwory czy gorzelnie) ale taki charakter mogły mieć. Tu taka sytuacja nie zachodzi, bowiem stawy zajmujące parcele miały charakter rolny, gdyż służyły hodowli ryb, w związku z tym nie ma potrzeb ustalania istnienia takiego związku (tak samo wyrok NSA z 9 marca 2018 r. sygn. akt I OSK 26/15).

Co do kwestii definicji użytków rolnych, wskazać należy, że samo brzmienie art. 2 ust. 1 lit e Dekretu daje podstawy do przyjęcia, że przedmiotem przejęcia były grunty, które wyczerpywały pojęcie użytków rolnych, o ile mogły być bądź były wykorzystywane do działalności wytwórczej z zakresu produkcji zwierzęcej. Stawy się w tej kategorii mieściły (por. wyroki NSA I OSK 345/10, 160/05). Skarżący nie zaprzeczają temu, że w stawach była prowadzona hodowla ryb w ramach działalności wytwórczej. Nie twierdzą też, aby stawy miały inny niż hodowlany charakter (np. rekreacyjny). Ten charakter potwierdza opis stanu nieruchomości gospodarstwa rybno-hodowlanego Z. z [...] kwietnia 1945 r. czy protokół zdawczo odbiorczy z przekazania całego klucza stawowego Z. z [...] kwietnia 1946 r. Wynika z nich, że gospodarstwo było wyposażone w pełną infrastrukturę służącą do tego rodzaju działalności gospodarczej, w tym sprzęt rybacki, wyposażenie pracowników czy urządzenia do przechowywania ryb. Opisują także stan tego gospodarstwa poprzez odniesienie się do rozmiaru produkcji, poziomu zatrudnienia (nie tylko pracownicy zatrudnieni na stałe, ale i pracownicy sezonowi). Organ szczegółowo opisał tę kwestię i doszedł do niewadliwych wniosków co do rolno-wytwórczego charakteru istniejącego na parcelach gospodarstwa rybnego i znaczenia tego gospodarstwa dla rozwoju kultury rolnej.

Organ w sposób szczegółowy ocenił dokumenty zebrane w sprawie i wyjaśnił, na podstawie których z nich uznał, że stawy podlegały pod działanie Dekretu. Ocena w tym zakresie jest prawidłowa i logiczna, a wywody organu znajdują odzwierciedlenie w treści uzasadnienia decyzji. Tym samym nie doszło do naruszenia wskazanych w skargach przepisów postępowania w stopniu uzasadniającym wyeliminowanie decyzji z obrotu prawnego. Sąd nie znalazł podstaw do uznania, jak wywodzi choćby skarga J. P., dowolności w ocenie dowodów. Organ nie jest przy tym uprawniony do oceny skutków wynikających z faktu trwania postępowania o zasiedzenie przez Skarb Państwa nieruchomości wchodzących w skład tzw. klucza zatorskiego tym bardziej, że jest ono w toku, a przynajmniej Skarżący nie przedstawił dowodu na okoliczność jego zakończenia i tym samym wyniku tego postępowania i ewentualnego wypływu na wynik niniejszego postępowania.

Odnosząc się do pozostałych zarzutów skargi Sąd uznał, że:

- dekret o resztówkach oczywiście nie mógł stanowić wprost podstawy do uznania, że parcele ze stawami stanowiły nieruchomość ziemską, jednakże dekret ten stanowił niejako kontynuację unormowań Dekretu, co wynika z art. 1 ust. 2. – "resztówkami (...) są części pozostałe z majątków rozparcelowanych na podstawie dekretu z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej". Założyć bowiem należy racjonalność podmiotu tworzącego prawo i jego konsekwencję w zakresie przyjmowanych unormowań – tak to jest w tym przypadku. Skoro przewidziano przejmowanie resztówek przez spółdzielnie Samopomocy Chłopskiej, to oczywiste jest, że wcześniej ich własność musiała przejść na rzecz Skarbu Państwa. W innym przypadku Skarb Państwa nie mógłby tego rodzaju majątkiem dysponować i go zagospodarować. To właśnie użyte w dekrecie z 12 czerwca 1945 r. sformułowanie, że resztówki są częścią pozostałą z majątków rozparcelowanych (art. 1 ust. 2) wskazuje na te składniki, które nie zostały rozparcelowane zgodnie z celami Dekretu dla podmiotów wymienionych w art. 1 ust. 2 Dekretu a nie te które nie były przejęte. Trudno sobie wyobrazić sytuację w której każdy skrawek przejętej nieruchomości byłby zagospodarowany (przydzielony bezrobotnym, robotnikom czy pracownikom rolnym lub innym podmiotom wymienionym w dekrecie). W takiej sytuacji pojawiła się więc konieczność "zagospodarowania" pozostałej niewykorzystanej w pełni części przejętej nieruchomości i dlatego w dekrecie z 12 czerwca 1945 r. a co za tym idzie konstrukcja przekazania tych terenów spółdzielniom Samopomocy Chłopskiej. (skarga M. P.);

- fakt, że organ w uzasadnieniu decyzji użył sformułowania o powiązaniu funkcjonalnym stawów z pozostałym gospodarstwem rolnym nie oznacza, że przyjął, iż dla spełnienia kryterium podpadania nieruchomości pod Dekret potrzebne jest wykazanie związku funkcjonalnego pomiędzy gospodarstwem a stawami, w których prowadzona była działalność wytwórcza. Okoliczność ta jedynie wzmacnia charakter prowadzonej na tych gruntach działalności o charakterze rolniczym. Oczywistym jest konieczność karmienia ryb i uzyskiwanie dochodów z ich sprzedaży. Ponieważ tak się działo, to bez wzglądu na to czy konieczne było wykazywanie związku funkcjonalnego, tenże istniał. Stawy były funkcjonalnie powiązane (zależne) od pozostałej produkcji w majątku, a właściciel majątku ziemskiego czerpał korzyści z prowadzonej działalności w zakresie hodowli ryb. Wbrew wywodom skargi K. B. organ nie przyjął, że podstawą odjęcia prawa własności było rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN. Powołany w skardze § 44 pkt 8 lit. b i c dotyczy wyłączeń a nie tego, co podlegało wywłaszczeniu. Gdyby rozporządzenie istotnie wskazywało, jakie grunty dodatkowo podlegały przepisom dekretowym, to istotnie byłoby to naruszenie podstawowych zasad porządku prawnego. Takiej sytuacji nie mamy w tym przypadku.

- Sąd nie podziela wywodów skargi J. P. co do wadliwego (niepełnego) zebrania materiału dowodowego i braku związku funkcjonalnego pomiędzy majątkiem a działalnością związaną z produkcją ryb. Zasady doświadczenia życiowego wskazują, że skoro właściciel majątku ziemskiego prowadzi działalność wytwórczą w rolnictwie (tu hodowla ryb), to w jakiś sposób musi je żywić, dbać o ich rozwój, odławiać czy sprzedawać. Zasady ekonomii i gospodarności wskazują, że w pierwszej kolejności wykorzystuje środki i możliwości, jakie daje mu gospodarstwo. W tym wypadku plony z gospodarstwa czy praca ludzi. Nie jest to żadne domniemanie organu, jak wskazuje skarżący J. P. ale zwykłe racjonalne zasady gospodarowania. Trudno sobie wyobrazić sytuację w której mając tak ogromną powierzchnię stawów i to nie o charakterze rekreacyjnym (co jest niezaprzeczone) właściciel nie wykorzystywał innych składników majątkowych ze swego gospodarstwa dla utrzymania rybnej działalności wytwórczej rybnej. Byłoby to nieracjonalne a przede wszystkim nieuzasadnione ekonomicznie. Skarżący nie przedstawili dowodu ani nawet wniosku dowodowego na okoliczność przeciwną, a zatem zarzut, że nie zostało to udowodnione dokumentacją w sprawie, nie zasługuje na uwzględnienie, abstrahując od tego, że w tym przypadku nie było konieczności wykazywania związku funkcjonalnego, skoro parcele stanowiły nieruchomości ziemskie. Poza tym skoro skarżący wywodzi, że jego poprzednik prawny w taki sposób jak opisany w decyzji nie korzystał ze swego majątku (str. 11 skargi) winien jako zainteresowany odmienną oceną faktów, wskazać dowody pozwalające na taką ocenę. Skoro ich nie wskazał, to należy przyjąć, że organ prawidłowo na podstawie swobodnej oceny dowodów i doświadczenia życiowego uznał, że stawy stanowiły część gospodarstwa rolnego i pozostawały w gospodarczym związku z terenami stricte rolnymi (użytkami).

- wbrew wywodom skargi J. P. art. 1 ust. 2 Dekretu w pkt d jako jeden z celów na jaki przejmowane były nieruchomości ziemskie wskazywał "zarezerwowanie odpowiednich terenów dla szkół oraz poddanie zarządowi państwowemu lub samorządowemu ośrodków dla (....) wytwórczości hodowlanej oraz przemysłu rolnego". W tym wypadku tereny zostały przekazane Instytutowi Zootechnicznemu Działowi Rybackiemu Uniwersytetu J., a zatem zgodnie z celem reformy rolnej. Nawet gdyby wszystkie z tych parcel nie stanowiły stawów to tym bardziej wypełniałyby pojęcie nieruchomości rolnej. Wynika to z tego, że w wykazie hipotecznym tabularnym [...] parcele zostały opisane nie tylko jako stawy ale i pastwiska, groble, przekopy czy potoki (k 120 akt adm.). Są to zatem nieruchomości, które ze względu na swój charakter, mogą być wykorzystywane na potrzeby produkcji rolniczej.

Dokonując wykładni przepisów Dekretu należy mieć na uwadze to, że przedmiotem przejęcie były nieruchomości ziemskie jako całość. W skład takiej nieruchomości wchodziły nie tylko grunty orne ale i nieużytki czy pastwiska (§ 4 rozporządzenia). Zgodnie z art. 2 ust 1 Dekretu pod zasady dekretu były przeznaczone nieruchomości ziemskie a w odniesieniu do tych stanowiących własność lub współwłasność osób fizycznych z ograniczeniami w odniesieniu do powierzchni ogólnej niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni (art. 2 ust. 1 d Dekretu). W niniejszej sprawie przedmiotem przejęcia była cały majątek Z. w skład którego wchodziły poszczególne folwarki. Dlatego fakt, że P. nie miały powierzchni przekraczającej 100 ha nie ma w tym wypadku istotnego znaczenia.

- oczywiście ma rację Skarżący J. P., że skoro Skarb Państwa stał się właścicielem nieruchomości z mocy Dekretu, to przysługiwał mu tytuł prawny do nieruchomości i generalnie brak byłoby podstaw do składania wniosku o zasiedzenie. Jednakże z drugiej strony (oczywiście czysto hipotetycznie), skoro jak wskazuje sam skarżący, w ramach przejmowania nieruchomości ziemskich na podstawie Dekretu nie były wydawane decyzje, nie da się wykluczyć, że to mogło być przyczyną wystąpienia do sądu powszechnego o zasiedzenie. Sąd administracyjny nie zajmuje się jednak motywacją, jaka towarzyszy podmiotowi, który składa wniosek o zasiedzenie.

- nawiasem mówiąc, jeśli wydano postanowienie o stwierdzeniu zasiedzenia, to wbrew twierdzeniom Skarżącego grunt pozostawał w posiadaniu Skarbu Państwa, a stan taki musiał trwać przez 30 lat, przyjmując złą wiarę posiadacza - co wynika z art. 172 § 2 kodeksu cywilnego.

- niezrozumiały jest zarzut naruszenia art. 15 Dekretu w kontekście jego wykładni. Nieruchomość mogła i została przejęta na cele reformy rolnej i w związku z tym możliwe było pozostawienie części ziemi bez parcelacji m.in. dla szkół rolniczych;

- Jasne jest, że standardy prawa w latach 40 tych XX wieku były zupełnie inne niż standardy obecne. Skarżący nie są jedynymi, którym poprzednikom prawnym odebrano własność. Norma nakazująca obecnie przy rozstrzyganiu spraw o charakterze administracyjnym uwzględniania nie tylko interesu społecznego, ale i słusznego interesu strony, zawarta w art. 7 kpa nie nakłada wyłącznie na organ obowiązku działania w zakresie zebrania wszystkich istotnych dowodów w sprawie. Choć zebranie pełnego materiału dowodowego jest obowiązkiem organu, to jednak obowiązek ten nie ma charakteru absolutnego, w szczególności w sytuacji, w której to strona wywodzi z pewnych faktów korzystne dla siebie skutki prawne (por. wyrok NSA z 29 września 2020 r., II OSK 1452/20). Jak się jednak wskazuje, przepis ten ma zastosowanie przede wszystkich do sytuacji, w których organ działa w ramach uznania administracyjnego. Taka sytuacja nie ma miejsca w tej sprawie (wyrok NSA z 26 czerwca 2020 r.). Poza tym, stawiając zarzut naruszenia zasady prawdy materialnej oraz reguł postępowania dowodowego poprzez brak wszechstronnego i wyczerpującego rozważenia materiału dowodowego, zarzut ten, aby odniósł zamierzony skutek, musi zostać skonkretyzowany. Oznacza to, że skarżący ma obowiązek wskazania, jakich konkretnie czynności organ nie podjął albo które nie zostały wyjaśnione albo wyjaśnione zostały błędnie. Samo twierdzenie, że materiał dowodowy nie został oceniony w sposób prawidłowy i że dokonano błędnej wykładni przepisów prawa, tego kryterium nie spełnia (wyrok NSA z 30 kwietnia 2020 r., I OSK 22/19).

- zdaniem Sądu, organy zebrały szczegółowo materiał dowodowy, zwracały się do różnych podmiotów o dokumenty, w tym do stron. Skoro poszukiwania te nie odniosły zamierzonego skutku, trudno tym obciążać organ. Inicjatywa dowodowa w zakresie wykazania, że nieruchomość stanowiła własność poprzednika prawnego skarżących i nie podpadała pod działanie Dekretu leżała w gestii Skarżących. Skoro sami Skarżący nie byli w stanie pewnych okoliczności wykazać ani wskazać organowi na dowody, których nie rozpoznał, organ zobowiązany był do oceny dowodów istniejących i znajdujących się w aktach sprawy.

- nietrafne są zarzuty Skarżącej K. B. co do naruszenia art. 2, art. 7, art. 21 ust. 1 i 2, 64 Konstytucji i zarzuty J. P. –naruszenie art. 64 i 32 ust. 1 Konstytucji.

Przepisy te kolejno wyrażają zasadę demokratycznego państwa prawa i działania w jego granicach, zasadę ochrony prawa własności i możliwości wywłaszczenia wyłącznie na cele publiczne i za słusznym odszkodowaniem oraz ochrony prawa własności, dziedziczności praw majątkowych i ograniczenia prawa własności wyłącznie ustawą.

Skarżąca K. B. w skardze zarzuca przede wszystkim dokonanie nieuprawnionej rozszerzającej wykładni Dekretu przy braku umocowania Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego do stanowienia prawa w Polsce, nazywając go "aktem-faktem", wskazując na ściśle polityczny charakter tego aktu, przejęcie nieruchomości na podstawie dyspozycji aktu niższego rzędu, tj. § 44 rozporządzenia wykonawczego, który miał stanowić podstawę do przejęcia w ramach reformy rolnej innych niż wskazane w Dekrecie nieruchomości.

Na tle orzecznictwa sądowego i wykładni prawa dokonywanej przez Trybunał Konstytucyjny utrwalony został pogląd o tym, że akty prawne, na podstawie których znacjonalizowano własność prywatną, należy uznać za niegodziwe. Z drugiej jednak strony akty te spowodowały skutki w zakresie prawa własności, które po tylu latach w zasadzie są nie do odwrócenia. Jak np. wskazał SN w wyroku z 6 października 2010 r. sygn. akt II CSK 174/10 czy Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 19 grudnia 2002 r., K 32/02, OTK 2002, nr 7, poz. 97 i postanowieniu z 28 listopada 2001 r., SK 5/01, OTK 2001, nr 8, poz. 266) akty te zostały konwalidowane i legitymizowane. Analiza orzecznictwa w tym zakresie jasno wskazuje, że dekretu nie można zaliczyć do aktów nieistniejących, gdyż jego uregulowania stosowane były zarówno przez organy jak i sądy, a sam dekret był nowelizowany, co te skutki potwierdza (por. wyrok SN z 5 listopada 2002 r., III CKN 273/01, uchwała SN z dnia 6 grudnia 2005 r., III CZP 90/05 - OSNC 2006, nr 11, poz. 179, Kolegium Kompetencyjne przy Sądzie Najwyższym z dnia 6 listopada 1997 r., III KKO 7/97, OSNAPUS 1998, nr 18, poz. 554 i wyroki Sądu Najwyższego z dnia 25 marca 1999 r., III RN 165/98, OSNAPUS 2000, nr 3, poz. 90, z dnia 13 lutego 2003 r., III CKN 1492/02, Rejent 2004, nr 8, s. 183 i z dnia 24 czerwca 2004 r., III CK 536/02, LEX 172784).

Wyżej powołane orzecznictwo daje podstawy do przyjęcia tezy o możliwości zastosowania zasady demokratycznego państwa prawa wynikającej z art. 2 Konstytucji, gdyby powstała konieczność usunięcia wadliwych decyzji administracyjnych z obrotu prawnego ze wszystkimi konsekwencjami obejmującymi odwracalność nacjonalizacji. W takiej sytuacji możliwe byłoby żądanie przywrócenia własności lub żądanie odszkodowania. Jednocześnie wskazuje się, że takim środkiem, który mógłby służyć tym celom, mogłaby być ustawa reprywatyzacyjna, której na tę chwilę brak. Dlatego, zdaniem Sądu, w takiej sytuacji historycznej brak jest podstaw do przyjęcia tezy o niemożliwości stosowania Dekretu jako aktu, na mocy którego doszło do odebrania nieruchomości byłemu właścicielowi.

W tak prawidłowo ustalonym stanie faktycznym i przy prawidłowo dokonanej wykładni uregulowań dekretu organ doszedł do niewadliwych wniosków, że nieruchomości opisane szczegółowo w decyzji (pkt 1-11) podlegały przepisom Dekretu, ponieważ:

- spełniały normy powierzchniowe - zgodnie z ewidencją nieruchomości ziemskich podlegających Dekretowi z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej za IV kwartał 1946 r. ogólna powierzchnia majątku Z. wynosiła [...] ha, w tym [...] ha użytków rolnych, [...] ha łąk, [...] ha nieużytków, [...] ha parków, [...] ha ogrodów warzywnych, [...] ha pod zabudowaniami, [...] ha wód, [...] ha nieużytków i [...] ha niepodlegających parcelacji. Majątek P. obejmował [...] ha powierzchni ogólnej a tym [...] ha użytków rolnych. Zgodnie z dokumentami uzyskanymi z Archiwum Narodowego w K. obszar ogólny majątku P. wynosił [...] ha (wykaz obiektów przejętych na cele reformy rolnej). Istotnie mamy w tych dokumentach do czynienia z rozbieżnościami co do powierzchni ale nie są one na tyle duże aby powodowały niemożność ustalenia przedmiotu przejęcia jako mieszczące się w zakresie powierzchniowym o jakim mowa w Dekrecie (tu. pow. [...] ha).

- stanowiły nieruchomości ziemskie, gdyż miały charakter rolniczy, a więc służyły lub mogły służyć działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej (tu hodowla ryb). Pojęcie to wyjaśnił Trybunał Konstytucyjny w uchwale z 19 września 1990 r. W [...], jak również wyjaśniono we wcześniej powołanym orzecznictwie sądowadministracyjnym.

- zostały wykorzystane na cele reformy rolnej - jako kompleks stawowy stanowiły tereny hodowli ryb a więc mogły i służyły produkcji zwierzęcej. Tym argumentom nie zostały przedstawione kontrdowody - (art. 1 ust. 2 d Dekretu). Wnioskująca zresztą we wniosku inicjującym postępowania sama stwierdziła że były to stawy rybne oraz grunty służące gospodarstwu rybackiemu. Oznacza to, że mogły służyć i służyły celom reformy rolnej.

Z tych względów i na podstawie art. 151 ppsa Sąd oddalił skargę w części dotyczącej parcel wskazanych w decyzji organu I instancji, za wyjątkiem parceli nr [...], [...], [...] i [...]. W stosunku do tych natomiast, na podstawie art. 145 § 1 lit.a oraz 145 § 3 ppsa sąd uchylił zaskarżone decyzje i umorzył postępowanie administracyjne.

Wobec tego, że co do zasady skarga nie została uwzględniona a sąd z urzędu działając w granicach sprawy umorzył częściowo postępowanie administracyjne brak było podstaw do zwrotu kosztów postępowania na podstawie art. 200 ppsa.

Dodatkowo wyjaśnić należy, że na podstawie art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r., poz. 374) i zarządzenia Przewodniczącej Wydziału I Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 22 grudnia 2020 r., w związku z ogłoszeniem stanu epidemii i związanymi z tym ograniczeniami i wymogami w zakresie podejmowania działań zmierzających do eliminowania nadmiernego stanu zagrożenia dla stanu zdrowia osób uczestniczących w czynnościach sądowych, niniejsza sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym, o czym zawiadomiono strony umożliwiając im przedstawienie dodatkowych argumentów. Poza brakiem udziału stron w samym posiedzeniu, na którym zapada wyrok, sądowa kontrola nie różni się od kontroli sprawowanej przy rozpoznawaniu spraw na rozprawie.