Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 2243/23
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2024-08-13 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1 pkt 4
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Jolanta Rudnicka (spr.) Sędziowie sędzia NSA Monika Nowicka sędzia del. WSA Agnieszka Miernik po rozpoznaniu w dniu 13 sierpnia 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej P.P. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 24 stycznia 2023 r. sygn. akt III SA/Kr 1334/22 w sprawie ze skargi P.P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 13 czerwca 2022 r., nr SKO-NP-4115-164/22 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżony wyrok; 2. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy Podegrodzie z dnia 1 marca 2022 r., OPS-SR-524-1/22; 3. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu na rzecz P.P. kwotę 720 (siedemset dwadzieścia) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie wyrokiem z dnia 24 stycznia 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 1334/22, oddalił skargę P. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 13 czerwca 2022r., nr [...], w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy:

Decyzją z dnia 1 marca 2022 r., [...], Wójt Gminy [...] odmówił P. P. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad ojcem.

W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ powołując się na art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2022 r., poz. 2140 – dalej "u.ś.r.") wskazał, że niepełnosprawność ojca skarżącego powstała w 2008 r. w wieku 74 lat, a zatem po ukończenia 25 roku życia.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu, decyzją z dnia 13 czerwca 2022 r., znak: [...], utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji.

Organ odwoławczy wskazał, że wbrew twierdzeniom organu I instancji, okoliczność, iż niepełnosprawność w stopniu znacznym ojca skarżącego powstała gdy miał on 74 lata, nie może stanowić samoistnej przesłanki do odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Jednocześnie, zdaniem Kolegium, wykazany przez skarżącego zakres opieki nie miał charakteru tego rodzaju, ażeby zmuszał skarżącego do definitywnej rezygnacji z podejmowania aktywności zawodowej.

SKO podało, ze w oparciu o wywiad środowiskowy ustalono, iż ojciec skarżącego ma 88 lat, mieszka wspólnie z wnioskodawcą i ze względu na stan zdrowia od 2008 r. nie jest w stanie samodzielnie egzystować; leczy się na [...], ma [...]; [...], leczy się [...] i od ośmiu lat jest osobą leżącą; w bardzo minimalnym stopniu porusza się wokół łóżka, wymaga opieki oraz pomocy w codziennym funkcjonowaniu. Opieka skarżącego nad ojcem sprowadza się do pomocy w: ubraniu się, zmianie pampersa, przygotowaniu i podaniu posiłków, utrzymaniu higieny osobistej, podaniu leków, smarowaniu balsamem przeciw odleżynom, utrzymaniu kontaktu z lekarzem, realizacji recept, prowadzeniu gospodarstwa domowego.

Skarżący podał, że w związku ze sprawowaną nad ojcem opieką, od dnia 28 stycznia 2022 r. zaprzestał pracy w gospodarstwie rolnym. Podał też, że opieka jaką sprawuje jest codzienna i całodobowa.

Kolegium wskazało, że czynności takie jak: pomoc w utrzymaniu higieny osobistej, podanie leków, przygotowanie posiłków, organizowanie wizyt lekarskich, robienie zakupów, czyli szeroko rozumiane prowadzenie gospodarstwa domowego są czynnościami, które nie mogą być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności skarżącego. Zdaniem organu, opisane czynności to typowe czynności dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo i wykonują je przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu.

Wobec tego Kolegium stwierdziło, że wykazany zakres oraz rozmiar czasowy opieki sprawowanej nad niepełnosprawnym ojcem, jest do pogodzenia z jednoczesnym podjęciem przez skarżącego zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Organ podał, że zgromadzonego materiału dowodowego nie wynika, aby ojciec skarżącego był osobą nie kontaktową, wymagającą ciągłego nadzoru ze strony opiekuna. Ponadto jest on osobą leżącą od 8 lat i w tym czasie skarżący pracował zawodowo, i prowadził gospodarstwo rolne. Zatem skarżący był w stanie połączyć pracę w gospodarstwie z opieką nad ojcem, a z materiału dowodowego nie wynika, by w ostatnim czasie zwiększył się zakres opieki nad ojcem.

Ponadto Kolegium wskazało, że skarżący może uzyskać pomoc w opiece nad niepełnosprawnym przez usługi opiekuńcze realizowane w ramach polityki społecznej prowadzonej przez państwo.

Organ wskazał też na krąg osób zobowiązanych do alimentacji, do którego oprócz skarżącego należały pozostałe dzieci wymagającego opieki, tj. zamieszkujący w tej samej miejscowości co ojciec: M. S., G. P. i J. P. oraz zamieszkała na terenie [...] siostra skarżącego: A. P. W ocenie Kolegium, wyjaśnienia wskazanych osób nie zostały poparte żadnymi dowodami, które świadczyłyby o tym, że osoby te faktycznie legitymują się stosownymi orzeczeniami o niepełnosprawności lub ich sytuacja finansowa powoduje, że nie są w stanie zadość uczynić obowiązkowi alimentacyjnemu wobec ojca.

Na powyższą decyzję P. P.. złożył skargę wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie.

Powołanym na wstępie wyrokiem z dnia 24 stycznia 2023 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie oddalił skargę.

Sąd wskazał, że w orzecznictwie sądów administracyjnych podkreśla się, iż musi istnieć związek przyczynowy pomiędzy niepodejmowaniem lub rezygnacją z zatrudnienia przez opiekuna a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. Ponadto podkreślono, że ocena, czy istnieje związek pomiędzy niepodejmowaniem (rezygnacją) z zatrudnienia a opieką nad osobą niepełnosprawną, wymaga również ustalenia, czy istnieją inne osoby zobowiązane do alimentacji względem osoby niepełnosprawnej w tym samym stopniu, co osoba wnioskująca o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.

Przywołując uchwałę Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 listopada 2022 r., sygn. akt I OPS 2/22, Sąd I instancji wskazał, że obowiązek wsparcia rodziny jako wspólnoty, nie oznacza obowiązku wspierania każdego w taki sam sposób. Podkreślono, że to ustawodawca powinien określić formy i zasady wsparcia państwa, a takie zasady zostały określone m.in. w u.ś.r.

W ocenie Sądu, brak uwzględnienia przy ocenie konieczności rezygnacji lub powstrzymania się z zatrudnienia przez skarżącego przepisów o obowiązku alimentacyjnym, prowadziłby do naruszenia przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ("K.r.o.") i niedopuszczalnego modyfikowania przepisów określających obowiązki alimentacyjne dzieci względem rodziców, a w rezultacie do nieprzewidzianego ustawą zwolnienia pozostałych zobowiązanych z obowiązków alimentacyjnych względem ojca.

Sąd podkreślił, że Kolegium w zaskarżonej decyzji słusznie zwróciło uwagę na brak uprawdopodobnienia przez skarżącego, że stan zdrowia ojca uległ istotnemu pogorszeniu w porównaniu do okresu, gdy skarżący łączył zatrudnienie w prowadzonym gospodarstwie rolnym z opieką nad ojcem. Ponadto wskazano, że we wniesionej skardze w ogóle nie odniesiono się do kluczowej dla rozstrzygnięcia oceny Kolegium, że zobowiązane w równej mierze do obowiązków alimentacyjnych pozostałe dzieci (rodzeństwo skarżącego) jest w stanie wspomóc go w czynnościach opiekuńczych. Możliwe było, zdaniem Sądu, takie podzielenie się obowiązkami, żeby skarżący mógł podjąć zatrudnienie, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Sąd zaznaczył przy tym, że realizacja obowiązku nie musi polegać na osobistych staraniach, lecz może polegać na finansowaniu usług opiekuńczych dla ojca.

Wobec tego Sąd stwierdził, że skoro skarżący nie jest jedyną osobą zobowiązaną do alimentacji, to całkowita rezygnacja z zatrudnienia nie była konieczna, aby zapewnić odpowiednią opiekę ojcu nie tylko ze względu na zakres czynności opiekuńczych, ale również ze względu na zobowiązanie do alimentacji względem ojca ze strony rodzeństwa.

Sąd podkreślił, że posiadanie przez osobę wymagającą opieki orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności nie jest jedyną przesłanką przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, ani nie stanowi potwierdzenia zaistnienia pozostałych przesłanek przyznania świadczenia. Przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, wskazane w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., wymagają przede wszystkim ustalenia, czy istnieje związek przyczynowo – skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia a koniecznością sprawowania osobistej opieki nad legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Od powyższego wyroku skarżący, reprezentowany przez adwokata, złożył skargę kasacyjną, wnosząc o jego uchylenie w całości i rozpoznanie skargi, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji. Wniesiono ponadto o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Zrzeczono się rozprawy.

Na podstawie art. 174 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r. poz. 329 – dalej "p.p.s.a."), zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie prawa materialnego, tj.:

1. art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie skutkujące uznaniem, że dla istnienia związku przyczynowego konieczne jest wykazanie, iż rezygnacja z zatrudnienia nastąpiła w związku z pogorszeniem się stanu zdrowia niepełnosprawnego i że zdarzenia te pozostawały w związku czasowym ze sobą, co z kolei doprowadziło do błędnego uznania, iż w przedmiotowej sprawie nie występuje związek przyczynowy między rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym, podczas gdy poprawna wykładnia tego przepisu nakazuje ustalić, czy na dzień złożenia wniosku zakres opieki sprawowanej przez skarżącego był na tyle szeroki, iż obiektywnie uniemożliwiał mu podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia,

2. art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., poprzez jego niewłaściwe zastosowanie skutkujące uznaniem, iż zakres sprawowanej przez skarżącego opieki nie uniemożliwia mu podjęcia zatrudnienia oraz że między rezygnacją niepodejmowaniem przez skarżącego zatrudnienia nie występuje zawiązek przyczynowy,

3. art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a) u.ś.r., poprzez jego błędną wykładnię skutkującą uznaniem, iż dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego dziecku osoby niepełnosprawnej konieczne jest wykazanie, iż pozostałe dzieci niepełnosprawnej są obiektywnie niezdolne do sprawowania opieki i wywiązywania się z ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnego, podczas gdy prawidłowa wykładnia tego przepisu nakazuje przyjąć, iż możliwość realizacji obowiązku alimentacyjnego przez pozostałe osoby zobowiązane w tym samym stopniu pozostaje bez wpływu na prawo wnioskodawcy do świadczenia pielęgnacyjnego.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej skarżący wskazał, że zakres sprawowanej przez niego opieki nad osobą niepełnosprawną uniemożliwiał i nadal uniemożliwia mu podejmowanie jakiegokolwiek zatrudnienia, bądź innej pracy zarobkowej nawet w częściowym wymiarze czasu pracy.

W odniesieniu do wskazania organu, dotyczącego konieczności ustalenia, że pozostałe osoby zobowiązane alimentacyjnie wobec osoby niepełnosprawnej w tym samym stopniu co skarżący są niezdolne do sprawowania bądź finansowania opieki zgodnie z ciążącym na nich obowiązkiem alimentacyjnym, skarżący stwierdził, że okoliczność ta pozostaje bez wpływu na przedmiotową sprawę. Skarżący podkreślił, że w ustawie o świadczeniach rodzinnych brak jest podstawy do uznania, iż świadczenie pielęgnacyjne będzie należne stronie jedynie w sytuacji, w której pozostałe osoby zobowiązane alimentacyjnie wobec osoby niepełnosprawnej w tym samym stopniu będą obiektywnie niezdolne do sprawowania opieki. Podkreślono, że zgodnie z przepisami ustawy o świadczeniach rodzinnych, osoby zobowiązane alimentacyjnie wobec osoby niepełnosprawnej w tym samym stopniu są na równi uprawnione do wystąpienia z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i każde z nich może, przy spełnieniu pozostałych przesłanek, uzyskać prawo do tego świadczenia.

Odpowiedzi na skargę kasacyjną nie wniesiono.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Stosownie do art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935 ze zm. – dalej "p.p.s.a."), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania.

W niniejszej sprawie nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności wymienionych w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec czego rozpoznanie sprawy nastąpiło w granicach zgłoszonych podstaw i zarzutów skargi kasacyjnej.

Skoro w niniejszej sprawie pełnomocnik skarżącego kasacyjnie – na podstawie art. 176 § 2 p.p.s.a. – zrzekł się rozprawy, a strona przeciwna w ustawowym terminie nie zawnioskowała o jej przeprowadzenie, to rozpoznanie skargi kasacyjnej nastąpiło na posiedzeniu niejawnym, zgodnie z art. 182 § 2 i 3 p.p.s.a.

W niniejszej sprawie istota sporu sprowadza się do oceny, czy występuje związek przyczynowy pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącego a opieką nad niepełnosprawnym ojcem oraz czy posiadanie przez skarżącego rodzeństwa obciążonego obowiązkiem alimentacyjnym wobec ojca stanowi negatywną przesłankę przyznania wnioskowanego świadczenia.

Wskazać należy, że zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Podkreślić w tym miejscu należy, że istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest zapewnienie odpowiednich świadczeń dla członków rodzin osób niepełnosprawnych, którzy poświęcając się dla najbliższych rezygnują lub nie podejmują zatrudnienia, aby stale się nimi opiekować. Celem zatem uregulowania art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. jest udzielenie pomocy państwa osobie, która podejmuje się sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną i tym samym, na czas tej opieki, dobrowolnie pozbawia się potencjalnego dochodu. Musi zatem istnieć związek między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaną opieką. Istnienie tego związku podlega ocenie w każdej indywidualnej sprawie.

Z niekwestionowanych ustaleń faktycznych niniejszej sprawy wynika, że ojciec skarżącego, J. P. urodzony w dniu [...] sierpnia 1934 r., orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w [...] z dnia 18 kwietnia 2008 r. został zaliczony do znacznego stopnia niepełnosprawności. Ustalony stopnień niepełnosprawności ustalono od dnia 14 stycznia 2008 r., orzeczenie wydano na stałe. W orzeczeniu tym wskazano, że ww. wymaga konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

Z wywiadu środowiskowego z dnia 12 lutego 2022 r. wynika, że 88 – letni wówczas ojciec skarżącego wymaga opieki we wszystkich czynnościach dnia codziennego. Wskazano, że skarżący od 2020 r. zrezygnował z zatrudnienia z uwagi na stan zdrowia ojca – wymaga sprawowania całodobowej opieki. W ww. wywiadzie skarżący podał, że zakres jego obowiązków obejmuje: toaletę poranną, wieczorne golenie, zmianę pampersów, smarowanie balsamem przeciwodleżynowym, przygotowanie posiłków, czasem karmienie, podawanie leków, sprzątanie, palenie w piecu. Ponadto odbywa z ojcem wizyty lekarskie w zależności od aktualnych potrzeb. Wskazano, że ojciec skarżącego w kontakcie jest osobą logiczną, natomiast – ze względu na zły stan zdrowia – od ośmiu lat jest osobą leżącą, w minimalnym zakresie porusza się względem łóżka. Jest on leczony na [...], ma [...] i wszczepiony [...]. Jest leczony [...]. Osiem lat temu przebył silne [...], cierpi na [...]. Podano, że inne osoby zobowiązane do alimentacji (rodzeństwo skarżącego) nie są w stanie sprawować opieki nad ojcem ze względu na prace zawodowe, jak również na stan zdrowia. Skarżący podkreśla, że jako najmłodszy syn, który mieszka z ojcem, sprawuje nad nim opiekę w pełnym zakresie.

Zatem stwierdzić należy, że – jak wynika z powyższego, niepełnosprawny 90 letni (na dzień wydania niniejszego wyroku, a na dzień wydania zaskarżonej decyzji ponad 88 letni) – ojciec skarżącego wymaga pomocy w codziennym funkcjonowaniu oraz zaspokajaniu wszystkich potrzeb dnia codziennego.

Pomimo tego jednak w sprawie zarówno organy, jak i Sąd I instancji uznali, że brak jest związku pomiędzy rezygnacją przez skarżącego z zatrudnienia a opieką nad niepełnosprawnym ojcem. Wskazać zatem należy, że w art. 17 ust. 1 u.ś.r. ustawodawca przewidział dwie przesłanki przyznania świadczenia, tj. niepodejmowanie lub rezygnację z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki. Na równi z rezygnacją z zatrudnienia należy traktować niepodejmowanie zatrudnienia. Przy czym, okoliczności rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia oraz brak możliwości jego podjęcia powinny być oceniane na moment rozpatrywania wniosku o przyznanie wnioskowanej pomocy. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego bez znaczenia pozostaje nawet, czy skarżący zrezygnował z pracy zarobkowej wcześniej (z innych przyczyn), jeżeli w dacie wystąpienia z wnioskiem o świadczenie pielęgnacyjne zaistniała realna konieczność sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, uniemożliwiająca opiekunowi podjęcie zatrudnienia. Stanowisko to wywodzić należy bezpośrednio z brzmienia art. 17 ust. 1 u.ś.r., który determinuje konieczność oceny korelacji zachodzącej pomiędzy możliwością kontynuowania/podjęcia aktywności zawodowej przez opiekuna, a zakresem sprawowanych czynności opiekuńczych, związanych z indywidualnymi ograniczeniami dotyczącymi samodzielnej egzystencji osoby legitymującej się stosownym orzeczeniem. Podkreślić w tym miejscu należy, że ww. norma nie wymaga, aby strona zrezygnowała z pracy zarobkowej, a wystarczającym jest, aby nie miała realnej możliwości jej podjęcia z uwagi na opiekę nad osobą niepełnosprawną.

Wskazać w tym miejscu trzeba, że ustawa o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji "sprawowania opieki" jednakże w orzecznictwie wskazuje się, że aby można było mówić o opiece, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., musi ona być "stała" lub "długoterminowa". Określenia te wskazują na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie. Natomiast w sytuacji, gdy opieka nad daną osobą nie nosi cech opieki stałej lub długotrwałej, taki związek przyczynowy nie istnieje.

W okolicznościach niniejszej sprawy, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, nie można się zgodzić się ze stanowiskiem orzekających w sprawie organów administracji i Sądu I Instancji, o braku związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącego, a koniecznością sprawowania osobistej opieki nad 90 letnim już dziś ojcem, który legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, cierpi na liczne schorzenia, od kilku lat jest osobą leżącą ze względu na stan zdrowia. Związek ten niewątpliwie zachodzi, bowiem niepodejmowanie przez skarżącego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej podyktowane jest koniecznością sprawowania opieki nad ojcem. Z okoliczności sprawy wynika bowiem, że ojciec skarżącego ze względu na zaawansowany wiek i liczne schorzenia wymaga całodobowej, stałej opieki i obecności skarżącego, który będzie w pobliżu gotowy do udzielenia pomocy.

Należy raz jeszcze podkreślić, że art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. nie wymaga, by skarżący zrezygnował z pracy zarobkowej lecz wystarczy, by jej nie podjął z uwagi na opiekę nad osobą niepełnosprawną – o czym była już mowa powyżej. Tak też jest w niniejszej sprawie. Zachodzi zatem oczywisty związek przyczynowy między brakiem podejmowania pracy przez skarżącego, a opieką nad niepełnosprawnym 90 letnim ojcem. Należy ponadto wskazać na ugruntowane w orzecznictwie stanowisko, że pod pojęciem opieki stałej należy również rozumieć stałą pieczę nad osobą wymagającą opieki, stałą gotowość i możliwość udzielenia pomocy w sytuacji, gdy tylko taka potrzeba w danym momencie zaistnieje. W konsekwencji można to uznać za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania opieki. Z taką właśnie sytuacją mamy do czynienia w niniejszej sprawie, bowiem opieka skarżącego sprawowana nad niepełnosprawnym leżącym ojcem nosi cechy opieki stałej i długotrwałej.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w realiach rozpoznawanej sprawy uznać zatem należy, że zakres sprawowanej przez skarżącego opieki nad ojcem nie daje mu sposobności do podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Skarżący bowiem codziennie wykonuje osobiście wszelkie czynności opiekuńcze nad ojcem w takim zakresie, który pozostaje adekwatny do potrzeb osoby niepełnosprawnej. Stan zdrowia ojca skarżącego, osoby niepełnosprawnej, leżącej, wymaga bez wątpienia stałej przy nim obecności i podejmowania różnego rodzaju czynności opiekuńczych w różnych porach, w ciągu całego dnia przez cały rok. Opieka ta sprawowana jest także w święta i dni wolne od pracy. Zauważyć też trzeba, że skarżący przez cały czas pozostaje w gotowości do udzielenia ojcu wymaganej pomocy. Nawet zatem, jeśli skarżący nie wykonuje w danym momencie bezpośrednio czynności opiekuńczych, bowiem nie wymaga tego stan i potrzeba ojca, to pozostaje w tym czasie w jego dyspozycji, co także, bez wątpienia, stanowi element sprawowanej opieki. Mając na względzie zakres i charakter sprawowanej opieki nad ojcem, w pełni zrozumiały jest brak możliwości pogodzenia tej opieki z podjęciem przez skarżącego zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy.

Ponadto wskazać należy, że w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego przyjmuje się, iż przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie określa tego, która z osób, tj. czy skarżący, czy może ktoś z rodzeństwa, winien sprawować opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny i jakimi kryteriami należy się kierować przy wskazaniu takiej osoby. W takiej sytuacji nie powinno być podważane, iż rozstrzygnięcie tej kwestii należy pozostawić samej rodzinie. W sytuacji zatem, gdy jedno z uprawnionych w pierwszej kolejności dzieci podopiecznego zwraca się o przyznanie takiego świadczenia, to nie ma podstaw pozbawienia go tego prawa z tego powodu, że żyją inne dzieci osoby wymagającej opieki. Ustawodawca takiego wymogu nie przewidział w stosunku do osób należących do tej samej grupy alimentacyjnej. Wymóg ten dotyczy jedynie osób z różnych grup alimentacyjnych. W stosunku do pozostałych sytuacji znajdą zastosowanie ogólne zasady i przesłanki przyznawania tego świadczenia, a wśród nich przesłanka faktycznego sprawowania opieki. Zatem w sytuacji gdy jedno z rodzeństwa, które w rzeczywistości sprawuje pełną opiekę nad rodzicem i z tego tytułu zrezygnowało z pracy bądź nie podejmuje zatrudnienia, ubiega się o świadczenie pielęgnacyjne, nie ma podstaw do pozbawiania go tego prawa z tego powodu, że żyją inne dzieci, które również taki obowiązek alimentacyjny mogą wypełniać, ale nie zwróciły się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego (por. wyroki NSA z: 9 maja 2024 r., sygn. akt I OSK 1397/23, 9 maja 2024 r., sygn. akt 1407/23; 9 maja 2024 r., sygn. akt 1471/23; 13 lutego 2024 r., sygn. akt I OSK 127/23; 30 stycznia 2024 r., sygn. akt I OSK 781/22; 9 stycznia 2024 r., sygn. akt I OSK 2449/22; 5 lipca 2023 r., sygn. akt I OSK 1576/22; 28 stycznia 2022 r., sygn. akt I OSK 925/21).

Zatem stwierdzić trzeba, że z art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie wynika, aby przeszkodą do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego była okoliczność istnienia, oprócz skarżącego, rodzeństwa należącego do pierwszej grupy zobowiązanych alimentacyjnie i uprawnionych do złożenia wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Ponownie rozpatrując sprawę organ I instancji weźmie pod uwagę ocenę prawną przedstawioną w niniejszym wyroku oraz okoliczność, że skarżący spełnia wszystkie przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, po czym wyda stosowne rozstrzygnięcie, które uzasadni zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 K.p.a. a także będzie również zobowiązany rozważyć zmiany stanu prawnego wprowadzone ustawą z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. z 2023 r., poz. 1429).

Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny uznał skargę kasacyjną za mającą usprawiedliwione podstawy i na podstawie art. 188 w zw. z art. 193 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) oraz art. 182 § 2 p.p.s.a. uchylił zaskarżony wyrok oraz decyzje organów orzekających obu instancji.

W przedmiocie kosztów postępowania orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2023 r. poz. 1964) – 480 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania przed Sądem I instancji oraz art. 203 pkt 1 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b) tego rozporządzenia - 240 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.