Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 1669/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2023-04-12 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: oddalono skargę
Powołane przepisy: article: Art. 17 ust. 1
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Elżbieta Czarny-Drożdżejko Sędzia WSA Jakub Makuch (spr.) Sędzia WSA Katarzyna Marasek-Zybura po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 12 kwietnia 2023 r. sprawy ze skargi O. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 22 sierpnia 2022 r., znak SKO-NP-4115-351/22 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi O. G. (dalej: "skarżąca") jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączy z 22.08.2022 r. (znak: SKO-NP-4115-351/22) utrzymująca w mocy decyzję Wójta Gminy J. z 6.06.2022 r. (znak: [...]) o odmowie przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Decyzja ta zapadła w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:

W dniu 19.04.2022 r. skarżąca zwróciła się do organu I instancji z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką. Do wniosku załączona została dokumentacja medyczna osoby podlegającej opiece oraz orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z 2.09.2019 r., z którego wynika, że jest ona trwale niezdolna do samodzielnej egzystencji, jak też opis czynności opiekuńczych, których wymaga matka, a które wykonuje skarżąca. Z dołączonego do wniosku diagramu wynika, że poza skarżącą jest w sumie 7 osób zobowiązanych do alimentacji niepełnosprawnej matki (jej dzieci), z czego – jak wynika z tego diagramu - większość z tych osób pracuje.

W sprawie przeprowadzony został wywiad środowiskowy. W toku tej czynności ustalono, że skarżąca od 2017 r. sprawuje opiekę nad matką, która jest chora od kilkunastu lat. Cierpi na cukrzycę, parkinsonizm, otępienie starcze. Ma problemy z przełykaniem jedzenia, co wymaga jej karmienia, jest pampersowana, nie komunikuje się za pomocą mowy. Nie jest też zdolna do czynności samoobsługowych. Porusza się za pomocą wózka, który prowadzi inna osoba. Niepełnosprawna wymaga ciągłej obecności innych osób. Mąż niepełnosprawnej posiada orzeczenie o niezdolności do samodzielnej egzystencji. Skarżąca, nie mieszka z matką (zamieszkuje ok 200 m od jej domu). Opiekę tę sprawuje ona od 7.00-16.00, a następnie od 17 do 20. W tym czasie pomaga matce wstać z łóżka, przeprowadza ją do toalety, myje, ubiera, przygotowuje posiłki, karmi, podaje lekarstwa i insulinę 4 x dziennie. Jest także w stałym kontakcie z lekarzem rodzinnym, załatwia recepty. Co 10-15 minut przeprowadza matkę po domu, dba o higienę. Pomaga siostrze K. w położeniu matki do snu, po czym wraca do siebie do domu. Co drugi weekend, skarżąca śpi u matki i wówczas sprawuje opiekę nocną. Pracownik socjalny ustalił, że skarżąca mieszka z mężem (pracuje on za granicą) i dorosłą córką (studentką), jak też że skarżąca nie podejmuje zatrudnienia z uwagi na opiekę nad matką. Z niepełnosprawną mieszka natomiast inna jej córka – K., która jak wyżej opisano, współuczestniczy w opiece nad matką (po pracy ok 16.00 oraz zasadniczo w nocy). Wywiad środowiskowy zawiera także opis sytuacji rodzeństwa skarżącej zobowiązanego do alimentacji matki. Z opisu tego wynika, że większość z tych osób mieszka w miejscowości, w której przebywa ich matka, a nadto w większości są oni czynni zawodowo. Poza skarżącą i mieszkającą z matką córką K., opiekę deklaruje także córka H. ("w razie pilnej potrzeby").

Organ I instancji wskazaną wyżej decyzją z 6.06.2022 r. orzekł o odmowie przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Wskazał, że ocenił sprawę z pominięciem kryterium określonego w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, który uzależnia przyznanie świadczenia od momentu powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Zwrócił uwagę, że skarżąca w poprzednich latach była zarejestrowana w Urzędzie Pracy jako bezrobotna, co wskazuje, że nie zrezygnowała z zatrudnienia w związku z opieką nad matką. Wskazał na przedstawiony wyżej zakres opieki nad matką oraz wielość osób (8) zobowiązanych do alimentacji niepełnosprawnej. W tym ostatnim zakresie akcentował, że w rodzinach wielopokoleniowych istnienie możliwość podzielenia się obowiązkami związanymi z opieką nad starszymi rodzicami, tak aby nikt nie musiał rezygnować z aktywności zawodowej. Organ nie dostrzegł obiektywnych okoliczności pozwalających na anulowanie obowiązku alimentacyjnego. Zwrócił uwagę na możliwość pozyskania usług opiekuńczych dla niepełnosprawnej oraz finansowej partycypacji rodzeństwa skarżącej w sprawowaniu opieki. Organ I instancji odmówił wnioskowanego świadczenia przyjmując, że w świetle zebranego w sprawie materiału dowodowego nie zostały spełnione przesłanki wynikające z art. 17 ust.1 ustawy o świadczeniach rodzinnych.

W odwołaniu skarżąca zarzuciła naruszenie:

1. art. 17 ust. 1 a) u.ś.r. – który to przepis nie może mieć zastosowania do świadczenia pielęgnacyjnego, jeżeli osoba wymagająca opieki posiada zstępnych, którzy nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2. art. 17 ust. 1 u.ś.r., poprzez przyjęcie, że skarżąca nie podejmuje pracy w celu sprawowania opieki nad matką.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączy decyzją z 22.08.2022 r. (znak: SKO-NP-4115-351/21) utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Zwróciło uwagę na istotne ustalenia faktyczne sprawy m.in. na:

- stan zdrowia niepełnosprawnej (demencja, parkinsonizm, otępienie starcze, problemy z przełykaniem, cukrzyca),

- zakres opieki realizowanej przez skarżącą (zakres ten został szczegółowo opisany w odrębnym piśmie, jak też w wywiadzie środowiskowym z dnia 05.05.2022 r. i obejmuje: podniesienie matki z łóżka, pomoc w przejściu do toalety, troskę o higienę osobistą: mycie, czesanie, obcinanie paznokci, zakładanie protezy zębowej, zmiana pampersa, kąpiel 2-3 w tygodniu) pomoc w rehabilitacji, podanie insuliny kilka razy dziennie, oraz zakupy, przygotowanie posiłków, pilnowanie wizyt lekarskich oraz badań niepełnosprawnej),

- okoliczność braku zamieszkiwania z matką i współdzielenia opieki z siostrą K.

W ocenie organu odwoławczego, sprawowana przez skarżącą opieka nie wyczerpuje zakresu opieki wymaganej dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, która ma być trwała. Ponadto pomiędzy brakiem aktywności zawodowej strony wnioskującej, a sprawowaniem opieki nad matką nie zachodzi związek przyczynowo-skutkowy, ponieważ skarżąca nie zrezygnowała z zatrudnienia w celu sprawowania niniejszej opieki albowiem - jak wynika z akt sprawy - wnioskodawczyni od roku 2015 r. jest osobą bezrobotną (decyzja PUP z 27.10.2015 r. o uznaniu za osobę bezrobotną) oraz następnie w latach 2016, 2017, 2020, 2021 r. była osobą bezrobotną. Wnioskodawczyni zaś sama oświadcza, że opiekę nad matką świadczy od 2017 r., czyli od pięciu lat. Z kolei u matki skarżącej orzeczono, iż ze względu na stan zdrowia wymaga ona pomocy i opieki jako osoba niezdolna do samodzielnej egzystencji od września 2019 r. Tym samym, wg Kolegium Odwoławczego, brak podejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez skarżącą, nie nastąpił z uwagi na konieczność zapewniania opieki matce. Wykładnia art. 17 ust. 1 ustawy jednoznacznie wskazuje, że zaprzestanie aktywności zawodowej przez opiekuna musi być spowodowana koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie zaś innymi przyczynami, głównie leżącymi po stronie osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Osoby te, decydując się na sprawowanie opieki, pozbawiają się możliwości uzyskiwania jakichkolwiek dochodów związanych z zatrudnieniem lub inną pracą zarobkową, stąd w takiej sytuacji mogą liczyć na wsparcie ze strony Państwa, gdyż świadczenie pielęgnacyjne przynajmniej częściowo ma na celu zrekompensowanie utraty dochodów wskutek zaprzestania lub niepodejmowania aktywności zawodowej, jednakże powodowanych koniecznością wykonywania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny (por. wyrok NSA z dnia 7 listopada 2019 r., sygn. akt I OSK 1549/19). Zgodził się organ odwoławczy ze stanowiskiem, że brak aktywności zawodowej (lub jej zaprzestanie) jako taki (czyli będący wyborem życiowym danej osoby) nie może być automatycznie uznany za stan tożsamy z rezygnacją bądź nie podejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w rozumieniu art. 17 ust. 1 ustawy. Organ przywołał wyrok WSA w Krakowie z 27.06.2022 r. (syng. akt III SA/Kr 221/22) w którym wskazano, iż "z uwagi na wieloletnią bierność zawodową skarżącego, trudno dać wiarę, że to w istocie sprawowana obecnie przez niego opieka nad matką stanowi rzeczywistą przyczynę nie podejmowania przez skarżącego zatrudnienia czy też wykonywania innej pracy zarobkowej."

W ocenie Kolegium Odwoławczego, w sprawie istotne jest również to, że oprócz skarżącej jest jeszcze siedem osób zobowiązanych w równym stopniu do alimentacji względem osoby wymagającej opieki. W wywiadzie środowiskowych skarżąca podała, że rodzeństwo nie może sprawować opieki nad matką. Organ ustalił jaki jest krąg osób zobowiązanych do alimentacji względem osoby wymagającej opieki i z ustaleń tych wynika, że oprócz skarżącej zobowiązanymi do alimentacji matki (w równym stopniu co odwołująca się) jest:

1) syn T., który mieszka w tej samej miejscowości co skarżąca, pracuje zawodowo,

2) syn A., który mieszka w tej samej miejscowości co skarżąca, pracuje zawodowo,

3) córka K., która mieszka z matką, pracuje zawodowo i współuczestniczy w opiece,

4) syn M., który mieszka w tej samej miejscowości co skarżąca, pracuje w gospodarstwie rolnym,

5) córka H., nie pracuje zawodowo, wychowuje dziecko, w razie pilnej potrzeby zajmuje się matką,

6) syn S., pracuje w Niemczech,

7) córka Z., nie pracuje zawodowo i nie odwiedza matki.

Wg organu odwoławczego, wśród osób zobowiązanych do alimentacji w stosunku do niepełnosprawnej po stronie żadnej z nich nie ma przeszkody, która świadczyłaby o niemożności wywiązania się z ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnego - mającej charakter obiektywny, niezależny od woli tych osób. Praca zawodowa, zamieszkiwanie w innej miejscowości, czy poza granicami kraju nie należą do kategorii przyczyn, o wskazanym wyżej charakterze. W ocenie Kolegium, przyznanie skarżącej świadczenia de facto przerzucałoby na barki wszystkich podatników realizację obowiązku alimentacyjnego, który - z mocy prawa - w pierwszej kolejności ciąży na dzieciach niepełnosprawnej. Tym bardziej, iż obowiązek alimentacyjny nie musi polegać na osobistym staraniu, lecz może ograniczać się do łożenia na osobę uprawnioną. Stąd też, jeżeli dzieci niepełnosprawnej z subiektywnych względów nie mogą sprawować osobistej opieki nad matką (realizować obowiązku alimentacyjnego w w/w sposób), to nie ma przeszkód, aby opiekę taką sprawowało jedno z nich, zaś koszty związane z opieką (jako ekwiwalent za rezygnację przez niego z zatrudnienia lub podjęcia zatrudnienia) pokrywane były przez pozostałe dzieci (w ramach obowiązku alimentacyjnego), zobowiązane w takim samym stopniu do alimentacji względem matki.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie na opisaną wyżej decyzję organu odwoławczego, skarżąca zarzuciła naruszenie:

- art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowani opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji;

- art. 17 ust 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że skarżącej nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, mimo że skarżąca zalicza się do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, będącą jednocześnie opiekunem faktycznie osoby niepełnosprawnej, z uwagi na to, iż rodzeństwo skarżącej może partycypować w opiece nad niepełnosprawną matką, podczas, gdy funkcjonalna wykładania ww. przepisów winna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia.

Skarga domagała się uchylenia zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu oraz decyzji jej poprzedzającej, a nadto żądała zasądzenie na kosztów postępowania.

W odpowiedzi na skargę organ domagał się jej oddalenia, podtrzymując dotychczas wyrażone w sprawie stanowisko.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

Skarga polegała oddaleniu.

Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z 28.11.2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. 2022 r., poz. 615; dalej u.ś.r.). Przepis ten mówi, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje także innym – niż wymienione w poprzednich punktach tego ustępu – osobom, na których zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli osoby te nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

W celu uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego należy zatem wykazać, że osoba ubiegająca się o to świadczenie, nie tylko należy do kręgu osób w nim wskazanych, ale także - stale i osobiście opiekuje się bliską (tj. objętą ustawowym obowiązkiem alimentacyjnym) osobą niepełnosprawną. Fundamentalną jest tu natomiast kwestia, czy taka opieka stanowi przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, a tym samym, czy w istocie zachodzi bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją (niepodejmowaniem) zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a sprawowaną opieką. Innymi słowy, zaniechanie aktywności zawodowej opiekuna musi nastąpić w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, przy czym przesłanka pasywności zawodowej opiekuna odnosi się zarówno do rezygnacji z pracy, jak i do jej niepodejmowania. Zatem związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły (por. wyrok NSA z 12 lutego 2020 r. I OSK 516/19). W każdej sprawie właściwy organ musi dokonać oceny, czy w okolicznościach konkretnej sprawy istotnie osoba sprawująca opiekę nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia lub zmuszona jest zrezygnować z zatrudnienia (por. wyrok NSA z 13 maja 2015 r., I OSK 2820/13). Podkreślić należy, że przedmiotowe świadczenie nie jest przyznawane za sam tylko fakt opieki nad niepełnosprawnym, lecz za rzeczywisty brak możliwości podjęcia zatrudnienia przez opiekuna (lub jego rezygnację z zatrudnienia) – wynikający właśnie z konieczności sprawowania tej opieki (por. wyrok NSA z 17 października 2020 r., sygn. akt I OSK 1148/20).

W kontrolowanej sprawie nie było sporne między stronami postępowania to, że matka skarżącej dysponuje stosownym orzeczeniem uznającym ją za osobę niepełnosprawną w znacznym stopniu, jak też to, że skarżąca jest zobowiązana do alimentacji matki. Nie budziło również kontrowersji między stronami postępowania sądowego to, że skarżąca opiekuje się niepełnosprawnym rodzicem, który – ze względu na stan zdrowia - bez wątpienia określonej opieki wymaga. Zasadniczy spór w kontrolowanej sprawie sprowadzał się do oceny, czy istnieje związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy rezygnacją przez skarżącą z aktywności zawodowej, a koniecznością sprawowania opieki na matką. W ocenie Sądu, trafnie wywiodło Kolegium Odwoławcze, iż związek taki w sprawie tej nie występuje. Ocena bowiem, czy istnieje związek pomiędzy niepodejmowaniem (rezygnacją) z zatrudnienia a opieką nad osobą niepełnosprawną, wymaga również ustalenia, czy istnieją inne osoby zobowiązane do alimentacji względem osoby niepełnosprawnej w tym samym stopniu, co osoba wnioskująca o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, i przesądzenie tego, czy po stronie tych osób występują obiektywne okoliczności pozwalające zwolnić je z ciążącego względem niepełnosprawnego rodzica obowiązku alimentacyjnego. W sprawie nie ulegało wątpliwości, że oprócz skarżącej, zobowiązanymi do alimentacji niepełnosprawnej, jest jeszcze siedmioro rodzeństwa skarżącej, co do których, w postępowaniu poprzedzającym wydanie zaskarżonej decyzji nie stwierdzono, nie tylko tego, aby zachodziły po ich stronie obiektywne przesłanki wykluczające możliwość wsparcia skarżącej w świadczonej opiece (np. w formie osobistych starań lub w formie finansowej) ale również dowiedziono i ustalono, że część z tych osób aktywnie realizuje czynności opiekuńcze względem matki (tj. siostry skarżącej K. i H.).

W tych okolicznościach należy wyjaśnić, iż to, czy w konkretnej sprawie osoba żądająca przyznania świadczenia pielęgnacyjnego (opiekun niepełnosprawnego) nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia lub jest zmuszona do rezygnacji z zatrudnienia (art. 17 ust. 1 ustawy) winno być ustalane - w oparciu o całokształt sytuacji danego przypadku. W ocenie Sądu, uwzględnienie wyżej powołanej okoliczności (istnienia po stronie osób zobowiązanych do alimentacji obiektywnych okoliczności wykluczających możliwość sprawowania pieczy/troski nad niepełnosprawnym rodzicem), jako jednego z elementów badania normatywnie określonego związku przyczynowego – jest nieodzowne z uwagi na treść materialnoprawnej podstawy rozstrzygnięcia kontrolowanej sprawy (art. 17 ust. 1 u.ś.r.) oraz z uwagi na kontekst konstytucyjny i systemowy tego przepisu, brany pod uwagę przy jego wykładni. Badanie bowiem powyższego zagadnienia, w ramach kompleksowej oceny danego przypadku, pozwala w istocie stwierdzić, czy w realiach sprawy, istotnie osoba sprawująca opiekę, zmuszona jest zaniechać wszelkiej aktywności zawodowej.

W ocenie Sądu, za zaprezentowanym wyżej stanowiskiem przemawiają następujące względy:

Po pierwsze zauważyć należy, iż ustawa o świadczeniach rodzinnych jest jednym ze źródeł prawa pomocy społecznej (por. I. Sierpowska [w:] Pomoc społeczna. Komentarz, wyd. VI, LEX/el. 2021, art. 1.). Postępowanie w sprawie ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego prowadzą i świadczenie to zasadniczo ustalają organy pomocowe. Skoro zatem ustawa o świadczeniach rodzinnych jest jednym ze źródeł prawa pomocy społecznej, to – uwzględniając ten kontekst systemowy – przy ocenie spełnienia przesłanek do przyznania analizowanego świadczenia należy mieć niewątpliwie także na uwadze zasady, którymi rządzi się pomoc społeczna. W art. 2 ust. 1 ustawy z 12.03.2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. 2021 r., poz. 2268) zawarta jest jedna z fundamentalnych zasad pomocy społecznej, tj. zasada subsydiarności (pomocniczości). Zasadę tę można sprowadzić do kilku tez, pośród których wyróżnia się m.in. to, że społeczeństwo nie powinno pozbawiać jednostki tego, co sama może zrobić (zakaz odbierania), a nadto, że Państwo (społeczeństwo) powinno wesprzeć jednostkę w działaniach przekraczających jej możliwości (por. I. Sierpowska, Komentarz j.w. do art. 2 ustawy). Zatem, zasada subsydiarności, na której oparte jest przyznawanie świadczeń z pomocy społecznej przewiduje, że instytucje pomocy społecznej mają zastosowanie wówczas, gdy jednostka nie jest w stanie pokonać trudnej sytuacji życiowej, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości. W orzecznictwie wskazuje się przy tym, że pomoc społeczna ma charakter subsydiarny, gdyż to zasadniczo na rodzinie ciąży obowiązek opieki nad potrzebującą osobą niepełnosprawną. Pomoc Państwa jest zatem możliwa jedynie wówczas, gdy wnioskujący o tę pomoc wykaże, w sposób niebudzący wątpliwości, że wyczerpał wszystkie inne możliwości zapewnienia opieki (bytu) osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji (w tym m.in. możliwości oparte na współdziałaniu wszystkich dzieci osoby potrzebującej, ewentualnie wynikające z możliwości zatrudnienia opiekuna, czy skorzystania z usług opiekuńczych), a mimo tego - ze względu na rzeczywisty zakres opieki, wynikający z potrzeb i stanu zdrowia osoby niepełnosprawnej - istnieje konieczność rezygnacji z zatrudnienia, bądź sytuacja ta uniemożliwia jego podjęcie (zob. np. wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 10 października 2022 r., sygn. III SA/Kr 699/22, z dnia 12 września 2022 r., sygn. III SA/Kr 335/22, z dnia 26 września 2022 r., sygn. akt III SA/Kr 615/22).

Po drugie, stosownie do art. 71 ust. 1 Konstytucji RP, państwo w swojej polityce społecznej i gospodarczej uwzględnia dobro rodziny. Rodziny znajdujące się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej, zwłaszcza wielodzietne i niepełne, mają prawo do szczególnej pomocy ze strony władz publicznych. Już więc sam cytowany wyżej przepis Konstytucji RP pozwala przyjąć, że rolą Państwa nie jest wspieranie wszystkich, bez wyjątku, rodzin, i to w taki sam sposób, lecz powołana norma uprawnia do określenia wsparcia Państwa skierowanego względem tych jedynie rodzin, których sytuacja materialna i społeczna "jest trudna". To bowiem właśnie sytuacja rodziny jako całości, związana ze stanem zdrowia poszczególnych jej członków, uzasadnia udzielanie pomocy (tak NSA w uchwale z 14.12.2022 r., sygn. akt I OPS 2/22). Nie sposób przy tym w ogóle ustalać powyższego aspektu sprawy (sytuacji rodziny wymagającej pomocy), z całkowitym pominięciem możliwości uzyskania - przez osobę potrzebującą opieki - świadczeń alimentacyjnych od osób ustawowo zobowiązanych do ich ponoszenia. Stąd też i z tego względu, kwestia oceny, czy istnieją przeszkody do wywiązania się określonych osób z obciążającego je względem niepełnosprawnego rodzica obowiązku alimentacyjnego, jawi się jako mająca istotne znaczenie prawne dla dalszej analizy tej sprawy.

Po trzecie, pozostając dalej w kontekście systemowym, w ocenie Sądu nie może budzić wątpliwości, że w zakresie nieuregulowanym w ustawie o świadczeniach rodzinnych, zastosowanie winny znaleźć także inne przepisy. Wszak art. 17 ust. 1 u.ś.r. odsyła do Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wskazując, że zakresem podmiotowym świadczenia pielęgnacyjnego objęte mogą być tylko te osoby, na których zgodnie z przepisami wskazanego Kodeksu, ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem tych, o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z powyższego odesłania także wynika, że znacznie prawne dla ocen przyjmowanych na potrzeby spełnienia przesłanek do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego (związku przyczynowego), ma niewątpliwie kwestia istnienia obowiązku alimentacyjnego obciążającego inne niż wnioskodawca osoby. Dostrzec przy tym trzeba, że w samej ustawie o świadczeniach rodzinnych podniesione zagadnienie, nie zostało uregulowane, przez co odwołanie się do regulacji K.r.o. uznać należy za w pełni usprawiedliwione (por. wyrok WSA w Krakowie z dnia 26.09.2022 r., sygn. akt III SA/Kr 615/22). Wykładnia systemowa przepisu zakłada bowiem także powinność odniesienia jego treści do otoczenia prawnego, w którym on funkcjonuje (do systemu prawa).

Po czwarte, rozwijając pogląd wskazany w punkcie powyżej, należy zauważyć, iż zgodnie z art. 128 K.r.o., obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny), obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Zgodnie z art. 129 § 2 Kodeksu, krewnych w tym samym stopniu (np. dzieci) obowiązek alimentacyjny obciąża - co należy stanowczo podkreślić - w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym. Natomiast zgodnie z art. 135 § 1 k.r.o., zakres świadczeń alimentacyjnych zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego. Istotny dla dalszych ocen jest także § 2 cytowanego przepisu. Stosownie do jego treści, wykonanie obowiązku alimentacyjnego wobec osoby niepełnosprawnej, może (ale nie musi) polegać w całości lub w części na osobistych staraniach o utrzymanie uprawnionego; w takim wypadku świadczenie alimentacyjne pozostałych zobowiązanych polega na pokrywaniu w całości lub w części kosztów utrzymania uprawnionego (niepełnosprawnego). Zgodnie zaś z art. 140 § 1 K.r.o., osoba, która dostarcza drugiemu środków utrzymania, będąc zobowiązana z tego powodu, że uzyskanie na czas świadczeń alimentacyjnych od osoby zobowiązanej w tej samej kolejności, byłoby dla uprawnionego niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami, może żądać zwrotu od osoby, która powinna była te świadczenia spełnić.

W literaturze odnoszącej się do prawa rodzinnego wskazuje się, iż "mocne uzasadnienie aksjologiczne obowiązków alimentacyjnych oraz ich doniosłe znaczenie zarówno dla losów jednostek, jak i funkcjonowania społeczeństwa, jest powodem, dla którego powstają one z mocy prawa, a ich istnienie i zakres regulują normy bezwzględnie obowiązujące, które nie pozwalają stronom na swobodne kształtowanie treści łączącego ich stosunku prawnego. Wskazują one również tego spośród członków rodziny, który zobowiązany jest do łożenia na utrzymanie osoby uprawnionej, oraz określają reguły powstania obowiązku osób zobowiązanych w dalszej kolejności" (por. M. Andrzejewski [w:] Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, wyd. II, red. H. Dolecki, T. Sokołowski, Warszawa 2013, uwaga 3 art. 128, Lex 2013 r).

Uwzględnienie powyżej cytowanych regulacji K.r.o. oraz ich charakteru prawnego (iuris cogentis) pozwala – na gruncie kontrolowanej sprawy zasadnie przyjąć – że zaniechanie badania akcentowanych wyżej kwestii, odnoszących się do oceny istnienia obiektywnych przeszkód w wykonywaniu obowiązku alimentacyjnego obciążającego najbliższych członków rodziny osoby niepełnosprawnej (współpartycypacji w opiece) skutkowałoby tym, że wskazane wyżej, bezwzględnie obowiązujące przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego pozostałyby zupełnie nieskuteczne, skoro to decyzją członków rodziny osoby niepełnosprawnej byłoby określane to, kto z tej rodziny ma wykonać ciążący na wszystkich dzieciach obowiązek alimentacyjny względem potrzebującego, i na czyj koszt (Państwa – wszystkich obywateli), realizacja tegoż obowiązku winna się odbywać. Zauważyć przy tym trzeba, że żaden przepis u.ś.r. nie uchyla, ani też nie wyłącza obowiązywania cytowanych wyżej przepisów K.r.o. Przeciwnie, to Kodeks wyraźnie stwierdza (art. 135 par. 2), że wykonanie obowiązku alimentacyjnego wobec osoby niepełnosprawnej, może polegać w całości lub w części na osobistych staraniach o utrzymanie uprawnionego, a w takim właśnie wypadku, świadczenie alimentacyjne pozostałych zobowiązanych polegać będzie na pokrywaniu (w całości lub w części) kosztów utrzymania niepełnosprawnego. Żaden też przepis u.ś.r. nie zezwala na to, aby zapewnienie uprawnionemu (niepełnosprawnemu) opieki – a więc realizacja obowiązku alimentacyjnego osób zobowiązanych – odbywało się zawsze (z pominięciem okoliczności danej rodziny) za pomocą środków publicznych, tj. w formie przyznania świadczenia jednemu (wybranemu) spośród kilku osób zobowiązanych, i w efekcie skutkowało zwolnieniem innych osób obciążonych obowiązkiem alimentacyjnym, z partycypowania w kosztach, niewątpliwie niezbędnej, opieki nad niepełnosprawnym. Jak wyżej wskazano, bez uwzględnienia uwarunkowań konkretnej rodziny (np. dzieci osoby niepełnosprawnej) nie sposób poprawnie ustalić sytuacji tej rodziny, która uzasadniałaby potrzebę udzielania jej pomocy ze strony Państwa, w postaci świadczenia pielęgnacyjnego. Ocena zatem, czy po stronie innych niż wnioskujący o świadczenie - osób zobowiązanych do alimentacji niepełnosprawnego, istnieją lub nie, obiektywne przesłanki we współpartycypowaniu w opiece sprawowanej nad uprawnionym - wg Sądu - stanowi element oceny istnienia związku przyczynowego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., w rozumieniu wyżej zaprezentowanym. Ustalenie bowiem powyższej okoliczności, pozwala na stwierdzenie, czy istotnie wnioskodawca ubiegający się o to świadczenie, musi zupełnie zrezygnować z aktywności zawodowej, aby zapewnić opiekę niepełnosprawnemu. Odmienne stanowisko co do analizowanej kwestii, nie uwzględnia akcentowanej wyżej zasady subsydiarności oraz nie pozostaje w zgodzie z bezwzględnie obowiązującymi przepisami określającymi obowiązek alimentacyjny, w tym jego formę (postać) względem osoby niepełnosprawnej (art. 135 par. 2 K.r.o.), jak też pomija treść przepisów Konstytucji, nakazujących kierunkować pomoc Państwa do rodzin, których sytuacja materialna i społeczna "jest trudna" (art. 71 ust. 1).

W ocenie Sądu, przedstawione wyżej rozważania, w tym wzgląd na wykładnię systemową art. 17 ust. 1 u.ś.r. i regulacje konstytucyjne, winien skutkować przyjęciem, że przy ocenie tego, czy zachodzi określony powołany wyżej przepisem bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia (niepodejmowaniem zatrudnienia) przez wnioskującego o świadczenie pielęgnacyjne, a sprawowaniem przez niego opieki nad osobą niepełnosprawną – podlegać badaniu powinno także i to, czy po stronie innych, niż wnioskodawca osób zobowiązanych do alimentacji osoby niepełnosprawnej, zachodzą obiektywne przesłanki, zwalniające te osoby ze wskazanego obowiązku, a zatem, czy realnie istnieje niemożność podjęcia przez opiekuna zatrudnienia z powodu konieczności pieczy nad osobą niepełnosprawną.

W niniejszej sprawie zauważyć trzeba, że skarżąca ma siedmioro rodzeństwa, które to osoby są zobowiązane do alimentacji niepełnosprawnej matki, w równym, co skarżąca, stopniu. Zarazem z przeprowadzonych w toku postępowania dowodów wynika jednoznacznie, iż po stronie rodzeństwa skarżącej nie występowały żadne obiektywne okoliczności, stanowiące przeszkody w możliwości wywiązywania się z obowiązku zapewnienia niepełnosprawnej opieki, co przejawiać by się mogło w osobistych ich staraniach lub poprzez przeznaczenie potrzebnych na ten cel środków finansowych. Przeciwnie, z akt sprawy jednoznacznie wynika, iż opieka nad matką jest w istocie realizowania przez 3 osoby. W toku postępowania ustalono bowiem, że poza skarżącą, która opiekę ma realizować od 7 do 16, a następnie także po południu do wieczora, opiekę tę sprawuje również mieszkająca z niepełnosprawną córka K., która czynności opiekuńcze ma wykonywać od 16.00 oraz w nocy, przy wieczornym wsparciu udzielanym przez skarżącą. Pomoc matce udzielana przez siostrę skarżącej K., jest całkowicie zrozumiała, skoro osoba ta mieszka z matką w jednym domu. Nie jest natomiast jasny, ani nie wynika z akt cel, dla którego skarżąca, ma jeszcze dodatkowo wracać do matki wieczorem, skoro ta, pozostawać ma już przecież pod opieką córki K. Nadto, z akt sprawy wynika, że "w razie potrzeby" tak skarżąca, jak i jej siostra K., mogą jeszcze liczyć na realną pomoc w opiece nad matką udzielaną przez ich siostrę H. (por. k. 10v, wywiad środowiskowy), która nie jest osobą aktywną zawodowo. Z powyższego wynika, że opieka nad matką jest w rzeczywistości współdzielona między co najmniej wskazane wyżej osoby, a zatem nie jest to opieka wyłączna, realizowana jedynie przez skarżącą. Nadto, odnośnie pozostałych dzieci niepełnosprawnej zobowiązanych względem niej alimentacyjnie, dostrzec trzeba, że większość z tych osób zamieszkuje w tej samej miejscowości, co ich matka. Mają oni więc także rzeczywistą (realną) możliwość wywiązywania się z ciążącego na nich obowiązku troski względem matki, tym bardziej jeśli się dostrzeże, iż po stronie żadnej z tych osób nie zostało w sprawie stwierdzone, że mogą występować obiektywne przesłanki wykluczające sprawowanie przez nie opieki. Sąd podziela dominujący w orzecznictwie pogląd, iż nawet wykonywanie zatrudnienia przez dzieci osoby wymagającej opieki, posiadanie własnej rodziny, czy nawet zamieszkiwanie w innej miejscowości, nie stanowią obiektywnej okoliczności przesądzającej o tym, że nie są one w stanie sprawować opieki nad rodzicem (zob. np. wyrok WSA w Opolu z dnia 22 czerwca 2021 r., sygn. akt II SA/Op 79/21, wyrok WSA w Poznaniu z dnia 12 maja 2021 r., sygn. akt IV SA/Po 66/21, wyrok WSA w Gdańsku z dnia 11 marca 2021 r., sygn. akt III SA/Gd 1201/20). Przesłanki obiektywne bowiem to takie, które są niezależne od woli, a na ich wystąpienie nie ma się żadnego wpływu. Takimi okolicznościami może być np. przebywanie w zamkniętym zakładzie leczniczym, innym zakładzie administracyjnym, w którym władztwo zakładowe ogranicza sposobność określonego postępowania, czy stwierdzony znaczny stopień niepełnosprawności, który nie pozwala na podjęcie się opieki nad osobą niepełnosprawną. Natomiast posiadanie rodziny, praca zawodowa, zamieszkiwanie w innej miejscowości niewątpliwie mogą utrudniać sprawowanie opieki nad osobą wymagającą opieki, jednakże okoliczności takie tego nie uniemożliwiają, tym bardziej że wykonanie obowiązku alimentacyjnego nie musi polegać na fizycznym sprawowaniu opieki, lecz może polegać np. na finansowaniu usług opiekuńczych. W aktach brak dowodu aby skarżąca próbowała wyegzekwować spełnienie ww. obowiązku od pozostałego rodzeństwa skarżącego. W konsekwencji, nie sposób przyjąć, aby w przedmiotowej sprawie zostały wykazane jakiekolwiek obiektywne przeszkody w wywiązywaniu się przez nich z obowiązku alimentacyjnego względem matki.

Pomoc Państwa ma, jak już wyżej wskazano, charakter subsydiarny, ponieważ to na rodzinie ciąży obowiązek opieki nad osobą niepełnosprawną. Jest zatem możliwa jedynie wówczas gdy wnioskujący o nią wykaże w sposób niebudzący jakichkolwiek wątpliwości, że wyczerpał wszystkie inne możliwości zapewnienia opieki osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji (w nin. sprawie - pomocy rodzeństwa, skorzystanie z usług opiekuńczych, czy opiekuna), a pomimo tego - ze względu na rzeczywisty zakres opieki wynikający z potrzeb osoby niepełnosprawnej (a dokładniej, z posiadanych przez nią schorzeń) istnieje konieczność rezygnacji przez niego z zatrudnienia bądź ww. sytuacja uniemożliwia podjęcie zatrudnienia (por. wyrok WSA w Krakowie z 7.03.2023 r. (sygn. akt III SA/Kr 1280/22).

Podsumowując, zdaniem Sądu, w sytuacji gdy istnieją inne osoby zobowiązane do alimentacji, w stosunku do których brak jest obiektywnych przeszkód w realizacji ww. ustawowego obowiązku, brak jest związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem (rezygnacją) z zatrudnienia a opieką nad osobą niepełnosprawną, ponieważ w opiece powinny uczestniczyć (i w realiach tej sprawy rzeczywiście uczestniczą) również pozostałe osoby zobowiązane do alimentacji, a zatem nie zachodziła konieczność rezygnacji przez skarżącą z zatrudnienia, a dokładniej nie było przeszkód aby takie zatrudnienie podjęła. Prawidłowe jest zatem stanowisko Kolegium, że okoliczności stanu faktycznego sprawy uzasadniały odmowę przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego.

Końcowo należy wskazać, iż Sąd nie podziela stanowiska Kolegium, co do tego, iż fakt że skarżąca była bezrobotna w latach 2015-2021 r. mógł mieć decydujący wpływ na ustalenie, że pasywność zawodowa skarżącej nie nastąpiła z powodu opieki nad matką. W tym też kontekście zwrócić należy uwagę na zasadny pogląd wyrażony w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, który akcentuje, iż ocena spełnienia przesłanek z art. 17 ust. 1 u.ś.r. powinna być zawsze dokonywana jako aktualna, tj. odnosząca się do czasu, w którym skarżąca wystąpiła o przyznanie jej świadczenia (por. wyrok WSA w Gdańsku z 14.05.2020 r.; sygn. akt III SA/Gd 410/20). Istotne jest zatem to, czy na dzień złożenia wniosku (por. art. 24 ust. 2 u.ś.r.), a najpóźniej na dzień przyznania świadczenia decyzją administracyjną, skarżąca spełniała przesłanki przyznania jej oczekiwanego świadczenia, w tym, przesłankę niepodejmowania zatrudnienia z uwagi na konieczność sprawowania opieki. Wobec powyższego oraz mając na uwadze przedstawiony pogląd, nie można było z góry wykluczyć tego, że aktualnie (tj. w dacie składania wniosku o świadczenie pielęgnacyjne) brak podejmowania przez skarżącą pracy zarobkowej (zatrudnienia), mógł być spowodowany właśnie koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką. To jednak niepoprawne stanowisko Kolegium Odwoławczego, wobec przedstawionych powyżej rozważań, nie mogło wpłynąć na odmienną, od przyjętej, ocenę kontrolowanej sprawy.

Przedstawione zaś wyżej rozważania stanowią jednocześnie ustosunkowanie się do zarzutów skargi, które sąd uznał za nietrafne. Podkreślić bowiem trzeba, że pomimo niekwestionowanego złego stanu zdrowia matki skarżącej i konieczności także przez nią niesionej pomocy matce (do czego była zobowiązana zgodnie z Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym), samo sprawowanie opieki, nie stanowi w świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r., samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Mając na uwadze powyższe rozważania, Sąd skargę oddalił, za podstawę przyjmując art. 151 ustawy z 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 259).