Postanowienie NSA, sygn. akt III OSK 2612/24
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2024-11-19 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne: Wznowienie postępowania sądowoadministracyjnego
Treść wyniku: Uchylono zaskarżone postanowienie i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w...
Powołane przepisy: article: art. 270
journal: Dz.U. 2024 poz 935
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodnicząca: Sędzia NSA Małgorzata Masternak-Kubiak (spr.) po rozpoznaniu w dniu 19 listopada 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej adwokata M. M.-P. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 29 lipca 2024 r. sygn. akt II SA/Wa 853/24 o odrzuceniu skargi o wznowienie postępowania zakończonego postanowieniem starszego referendarza sądowego WSA w Warszawie z dnia 15 lutego 2018 r. sygn. akt II SA/Wa 1139/17 w przedmiocie przyznania kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w sprawie ze skargi M. B. na decyzję Prezesa Zakładu ubezpieczeń Społecznych z dnia 21 czerwca 2017 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 29 lipca 2024 r., sygn. akt II SA/Wa 853/24, odrzucił skargę adwokata M. M.-P. o wznowienie postępowania zakończonego postanowieniem starszego referendarza sądowego WSA w Warszawie z dnia 15 lutego 2018 r., sygn. akt II SA/Wa 1139/17, w przedmiocie przyznania kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.

W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że wyrokiem z dnia 14 lutego 2018 r., sygn. II SA/Wa 1139/17, została oddalona skarga M. B. na decyzję Prezesa Zakładu ubezpieczeń Społecznych z dnia 21 czerwca 2017 r., nr [...], w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku.

Postanowieniem z dnia 15 lutego 2018 r., sygn. II SA/Wa 1139/17, starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie przyznał pełnomocnikowi z urzędu, ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie kwotę 240 zł oraz kwotę 55,20 zł, stanowiącą 23% podatku od towarów i usług, tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.

W dniu 18 kwietnia 2018 r. (data nadania w urzędzie pocztowym) pełnomocnik z urzędu wniósł do Sądu skargę kasacyjną od wyroku z dnia 14 lutego 2018 r.

Wyrokiem z 16 listopada 2018 r., sygn. akt I OSK 2082/18, Naczelny Sąd Administracyjny po rozpoznaniu na rozprawie ww. skargi kasacyjnej, orzekł o oddaleniu skargi kasacyjnej. Po sprawdzeniu w aktach sądowych ustalono, że pełnomocnik z urzędu uczestniczył w rozprawie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym w dniu 16 listopada 2018 r.

Postanowieniem z dnia 6 lutego 2019 r. sygn. II SA/Wa 1139/17 referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie przyznał pełnomocnikowi z urzędu, ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu kwotę 221,40 zł, w tym tytułem wynagrodzenia kwotę 180 zł oraz tytułem 23% podatku od towarów i usług kwotę 41,40 zł.

W dniu 4 czerwca 2024 r. (data złożenia za pośrednictwem platformy ePUAP) adwokat M. M.-P. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę o wznowienie postępowania zakończonego wydaniem postanowienia referendarskiego z dnia 15 lutego 2018 r. sygn. II SA/Wa 1139/17 w przedmiocie przyznania kosztów nieopłaconej pomocy prawnej dla pełnomocnika z urzędu, wnosząc o zmianę ww. postanowienia i przyznanie na jego rzecz wynagrodzenia z tytułu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej świadczone z urzędu tj. kwoty 590,40 zł brutto (kwoty 480 zł netto + 110,40 zł podatku od towarów i usług) w miejsce przyznanej kwoty 295,20 zł brutto (kwoty 240 zł powiększonej o należny podatek od towarów i usług w wysokości 23% - 55,20 zł) oraz zasądzenie kosztów postępowania wywołanego wniesieniem skargi o wznowienie.

Jako podstawę wniosku pełnomocnik z urzędu wskazał przepis art. 272 § 1 na ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r. poz. 329, z późn. zm.) – dalej: "P.p.s.a." oraz wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 27 lutego 2024 r. o sygn. SK 90/22, którym Trybunał Konstytucyjny stwierdził niezgodność § 2 pkt 1 w związku z § 4 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. z 2023 r. poz. 2631 ze zm.) w zakresie, w jakim określa opłaty stanowiące ponoszone przez Skarb Państwa koszty nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu w wysokości niższej niż stawki minimalne opłat określonych w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2023 r. poz. 1964) z art. 64 ust. 2 w zw. z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 zdanie drugie i art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji RP.

W uzasadnieniu wskazał, że skoro przepisy § 2 pkt 1 w zw. z § 4 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu, stanowiły materialnoprawną podstawę rozstrzygnięcia zawartego w postanowieniu referendarskim, to derogacja trybunalska wynikająca z wyroku Trybunału Konstytucyjnego uzasadnia zastosowanie art. 272 § 1 P.p.s.a. i wznowienie postępowania w zakresie, w jakim zakończone zostało postanowieniem z 15 lutego 2018 r.

W ocenie pełnomocnika wyrok Trybunału Konstytucyjnego ma charakter zakresowy, tj. orzeka o niekonstytucyjności wskazanych w nim przepisów rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu w zakresie, w jakim określają opłaty stanowiące ponoszone przez Skarb Państwa koszty nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu w wysokości niższej niż stawki minimalne opłat określonych w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie. Oznacza to, że po uwzględnieniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego wysokość wynagrodzenia adwokata (opłaty) z tytułu świadczenia pomocy prawnej z urzędu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi powinna zostać ustalona na podstawie stawek wynikających z rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie. Oznacza to, że wysokość wynagrodzenia przyznanego pełnomocnikowi postanowieniem referendarskim ustalona zgodnie ze stanem prawnym będącym następstwem wyroku Trybunału Konstytucyjnego powinna wynosić nie mniej niż 480 zł netto + 110,40 zł tytułem VAT, tj. łącznie 590,40 zł brutto.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odrzucając skargę o wznowienie postępowania wyjaśnił, że postępowanie zainicjowane wnioskiem o przyznanie wynagrodzenia nie ma przymiotu samodzielności i odrębności, jest bowiem związane ze skargą do sądu administracyjnego. Postanowienie rozstrzygające żądanie przyznania wynagrodzenia nie kończy więc postępowania sądowego i z tego względu nie może być przedmiotem skargi o wznowienie postępowania. W konsekwencji wywiedziona przez pełnomocnika z urzędu skarga o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym postanowieniem referendarza sądowego z dnia 15 lutego 2018 r. w przedmiocie przyznania kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, nie jest dopuszczalna i jako taka podlega odrzuceniu.

Wprawdzie art. 272 § 1 P.p.s.a. stanowi, że można żądać wznowienia postępowania również w wypadku, gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją, umową międzynarodową lub z ustawą, na podstawie którego zostało wydane orzeczenie, jednak, jak wskazano powyżej, regulacja ta nie ma zastosowania do postanowień niekończących postępowania w sprawie, a taki właśnie charakter ma postanowienie o przyznaniu wynagrodzenia za zastępstwo prawne wykonywane na zasadzie prawa pomocy. W przepisach art. 270-285 P.p.s.a. brakuje podstaw do wznowienia prawomocnie zakończonej sprawy wskutek wzruszenia orzeczenia niekończącego postępowania w sprawie.

W niniejszej sprawie prawomocnym orzeczeniem kończącym postępowanie jest wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 listopada 2019 r. sygn. akt I OSK 2082/18 (oddalający skargę kasacyjną skarżącego od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 14 lutego 2018 r. sygn. akt II SA/Wa 1139/17 oddalającego skargę skarżącego na decyzję Prezesa Zakładu ubezpieczeń Społecznych z dnia 21 czerwca 2017 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku). Natomiast postanowienie referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 15 lutego 2018 r. o przyznaniu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, jest orzeczeniem o niemerytorycznym charakterze. Powyższa okoliczność powoduje, że przedmiotowa skarga o wznowienie postępowania zmierzająca do zmiany ww. postanowienia o przyznaniu wynagrodzenia tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu nie jest dopuszczalna, co skutkuje jej odrzuceniem.

Mając na uwadze powołane okoliczności, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, działając na podstawie art. 58 § 1 pkt 6 i art. 58 § 3 w związku z art. 276 zd. 1 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji.

Skargę kasacyjną na powyższe postanowienie wniósł adwokat M. M.-P.i zaskarżając je w całości, zarzucił:

1) naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.:

a) art. 270 i art. 272 § 1 P.p.s.a. w zw. z art. 190 ust. 4 i art. 8 ust. 2 Konstytucji RP poprzez ich błędną wykładnię polegającą na uznaniu, że nie stanowią one podstawy żądania wznowienia postępowania sądowoadministracyjnego w ramach którego wydano prawomocne orzeczenie niekończące postępowania (tj. postanowienie o przyznaniu wynagrodzenia za pomoc prawną świadczoną z urzędu), którego podstawę prawną stanowiły przepisy uznane następnie przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodne z Konstytucją, podczas gdy w takiej sytuacji przepisy te należy interpretować przy uwzględnieniu normy z art. 190 ust. 4 Konstytucji RP oraz art. 8 ust 2 Konstytucji RP, tj. w taki sposób, aby zapewnić nieograniczoną możliwość wzruszenia orzeczeń wydanych w oparciu o niekonstytucyjne przepisy prawa - a w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie, polegające na ich niezastosowaniu w niniejszej sprawie;

2) naruszenie przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy, tj.:

b) art. 58 § 1 pkt 6, art. 58 § 3 w zw. z art. 276 P.p.s.a., art. 270 i art. 272 § 1 P.p.s.a. w zw. z art. 190 ust. 4 i art. 8 ust. 2 Konstytucji RP polegające na odrzuceniu skargi o wznowienie w sytuacji, gdy żądanie wznowienia postępowania wynikało ze stwierdzenia przez Trybunał Konstytucyjny niezgodności z Konstytucją przepisów, na podstawie których wydano postanowienie z dnia 15 lutego 2018 r., a podstawę wznowienia postępowania stanowił art. 190 ust. 4 Konstytucji RP stosowany bezpośrednio, na podstawie art. 8 ust. 2 Konstytucji RP.

W oparciu o powyższe zarzuty skarżący kasacyjnie wniósł o rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie, uwzględnienie skargi kasacyjnej i uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości oraz zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego według norm przepisanych.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej powyższe zarzuty szerzej umotywowano.

Pismem z dnia 18 listopada 2024 r. adw. M. M.-P. wniósł o rozważenie przedstawienia przez skład orzekający, stosownie do art. 187 § 1 w zw. z art. 264 § 2 i art. 15 § 1 pkt 3 P.p.s.a. składowi siedmiu sędziów NSA zagadnienia budzącego poważne wątpliwości w niniejszej sprawie, tj. wyjaśnienie, "czy art. 272 § 1 P.p.s.a. w związku z art. 190 ust. 4 i art. 8 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej może stanowić podstawę wznowienia postępowania sądowoadministracyjnego także w przypadku, gdy rozstrzygnięcie Trybunału Konstytucyjnego o niezgodność z Konstytucją dotyczy przepisów stanowiących podstawę wydania orzeczenia niekończącego postępowania w sprawie, w tym orzeczenia w przedmiocie prawa pomocy?" oraz odroczenie rozpoznania sprawy do czasu rozstrzygnięcia zagadnienia przez poszerzony skład NSA.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zawiera usprawiedliwione podstawy.

Odnosząc się w pierwszej kolejności do wniosku o rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie wyjaśnić należy, że zgodnie z art. 182 § 1 P.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny może rozpoznać na posiedzeniu niejawnym skargę kasacyjną od postanowienia wojewódzkiego sądu administracyjnego kończącego postępowanie w sprawie. Taka sytuacja ma miejsce w niniejszej sprawie, albowiem skarga kasacyjna została wniesiona od postanowienia odrzucającego skargę o wznowienie postępowania. O tym, czy skarga kasacyjna zostanie rozpoznana na posiedzeniu niejawnym, czy na rozprawie decyduje Naczelny Sąd Administracyjny. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, mając na względzie zasadę szybkiego i sprawnego przeprowadzenia postępowania (art. 7 P.p.s.a.), a także z uwagi na okoliczności przytoczone w skardze kasacyjnej, nie zaistniała konieczność przekazania sprawy do rozpoznania na rozprawie. Należy także zwrócić uwagę na odmienny charakter regulacji zawartej w art. 182 § 2 P.p.s.a., która pozwala na rozpoznanie skargi kasacyjnej na posiedzeniu niejawnym (wówczas zgodnie z jego § 3 w składzie trzech sędziów), gdy strona która ją wniosła zrzekła się rozprawy, a pozostałe strony w terminie czternastu dni od dnia doręczenia skargi kasacyjnej nie zażądały przeprowadzenia rozprawy. Przyjmuje się jednak, że art. 182 § 2 P.p.s.a. dotyczy skarg kasacyjnych od wyroków. Natomiast w rozpoznawanej sprawie zaskarżono postanowienie, zatem zastosowanie miał art. 182 § 1 w zw. z art. 182 § 3 P.p.s.a.

Przechodząc do oceny podnoszonych w skardze kasacyjnej zarzutów wskazać trzeba, że w myśl art. 183 § 1 P.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod uwagę tylko okoliczności uzasadniające nieważność postępowania, a które to okoliczności w sprawie nie zachodziły. Postępowanie kasacyjne sprowadzało się zatem wyłącznie do badania zasadności podstaw kasacyjnych. Przeprowadzona zaś w tych granicach kontrola daje podstawy do uwzględnienia skargi kasacyjnej.

Spór w niniejszej sprawie dotyczy ustalenia, czy za dopuszczalne należy uznać wznowienie postępowania sądowoadministracyjnego w zakresie postanowienia o przyznaniu wynagrodzenia za pomoc prawną świadczoną z urzędu przez profesjonalnego pełnomocnika?

Co do zasady jednolicie uznaje się w orzecznictwie i doktrynie, że instytucja wznowienia postępowania uregulowana w P.p.s.a. nie ma zastosowania do postanowień o charakterze procesowym (incydentalnym), które nie kończą postępowania. (tak J. P. Tarno [w:] Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, wyd. V, Warszawa 2011, art. 270).

Pewne odstępstwo od powyższego stanowiska przejawia postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 czerwca 2006 r., sygn. I GZ 2/06. W jego uzasadnieniu Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że na gruncie wykładni Trybunału Konstytucyjnego (wyrażonego w postanowieniu z dnia 2 marca 2004 r., sygn. S 1/04 oraz w wyroku z dnia 27 października 2004 r., sygn.SK 1/04), co do znaczenia i zakresu art. 190 ust. 4 Konstytucji RP, przy jednoczesnym uwzględnieniu art. 8 ust. 2 Konstytucji RP, można przyjąć, że brak w art. 270–285 P.p.s.a. bezpośredniej podstawy do wzruszenia, po prawomocnym zakończeniu postępowania w sprawie, prawomocnego postanowienia niekończącego postępowania w tej sprawie, które zostało wydane na podstawie aktu normatywnego uznanego przez Trybunał Konstytucyjny za niekonstytucyjny, nie może wyłączać dopuszczalności wznowienia takiego postanowienia.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego rozpoznającego niniejszą sprawę, należy przychylić się do prokonstytucyjnej wykładni art. 270 i art. 272 § 1 P.p.s.a.

Zgodnie z art. 190 ust. 4 Konstytucji RP orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego o niezgodności z Konstytucją, umową międzynarodową lub z ustawą aktu normatywnego, na podstawie którego zostało wydane prawomocne orzeczenie sądowe, ostateczna decyzja administracyjna lub rozstrzygnięcie w innych sprawach, stanowi podstawę do wznowienia postępowania, uchylenia decyzji lub innego rozstrzygnięcia na zasadach i w trybie określonych w przepisach właściwych dla danego postępowania. Rozumienie art. 190 ust. 4 Konstytucji RP zaprezentował już Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 27 października 2004 r., SK 1/04, w którym wprost zaznaczono, że przepisy poszczególnych ustaw proceduralnych nie mogą ograniczać konstytucyjnego prawa jednostki do wzruszenia orzeczeń wydanych na podstawie derogowanych przez Trybunał przepisów. Mając to na uwadze, treść powołanego przepisu Konstytucji nie pozostawia wątpliwości, że celem ustawowej procedury realizującej normę w nim wyrażoną musi być realne zagwarantowanie stosowania normy z tego przepisu. Norma ta statuuje prawo adresata orzeczenia w postaci uprawnienia do uruchomienia działań ukierunkowanych na możliwość ponownego rozpoznania uprzednio zakończonej w danym postępowaniu sprawy objętej takim orzeczeniem wydanym na podstawie przepisów uznanych za niekonstytucyjne. Swoboda ustawodawcy zwykłego w zakresie ukształtowania przepisów danego postępowania, (czyli tego w którym miedzy innymi zapadło prawomocne orzeczenie sądowe) w zakresie wdrażającym przewidziany w art. 190 ust. 4 Konstytucji RP standard jest w tym przypadku zawężona wyłącznie do "zasad" i "trybu", a nie reglamentowania stosowania tego standardu konstytucyjnego. Inaczej rzecz ujmując, to nie przepisy danej ustawy procesowej, lecz art. 190 ust. 4 Konstytucji RP wyznacza obszar (sferę) dopuszczalnej "wzruszalności" sądowych lub administracyjnych aktów/czynności stosowania prawa względem ich adresatów. Podobnie w tej materii wypowiedział się Naczelny Sąd Administracyjny w składzie siedmiu sędziów w uchwale z dnia 28 czerwca 2010 r., sygn. akt II GPS 1/10 (ONSAiWSA z 2010 r. nr 5, poz.81), stwierdzając, że: "(...) wzruszalność aktów stosowania prawa została przesądzona już na gruncie samej Konstytucji RP. Ustawa zwykła ma zatem określać jedynie zasady i tryb wznawiania postępowania. To bowiem Konstytucja RP przesądza o samym fakcie sanacji indywidualnych stosunków prawnych, wyznaczając cel w trybie procedur ukształtowanych w ustawach.".

Ustrojodawca w art. 190 ust. 4 Konstytucji RP expressis verbis przewidział wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym orzeczeniem sądowym. Nie powinno więc ulegać wątpliwości, że użyty w art. 190 ust. 4 Konstytucji RP zwrot "prawomocne orzeczenie sądowe" obejmuje zarówno wyrok, jak i postanowienie sądu, mające wspólną dla nich cechę prawomocności, a także orzeczenia z nimi w skutkach zrównane, jak np. niezaskarżone sprzeciwem postanowienie referendarza sądowego wojewódzkiego sądu administracyjnego o przyznaniu wynagrodzenia adwokatowi za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy, które ma skutek prawomocnego orzeczenia sądu (art. 259 § 3 w związku z § 1 i art. 258 § 2 pkt 8 P.p.s.a.).

W przepisach P.p.s.a. w art. 270 przewidziano, że można żądać wznowienia postępowania, które zostało zakończone prawomocnym orzeczeniem, a także można żądać wznowienia postępowania, zgodnie z art. 272 § 1 w przypadku, gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją, umową międzynarodową lub z ustawą, na podstawie którego zostało wydane orzeczenie.

Powołane przepisy art. 270 i art. 272 § 1 P.p.s.a., odczytywane w kontekście art. 190 ust. 4 Konstytucji RP, uzasadniają przyjęcie, że instytucja wznowienia postępowania z powodu orzeczenia Trybunału może znaleźć zastosowanie w odniesieniu do prawomocnego orzeczenia sądowego, wydanego na podstawie aktu uznanego za niekonstytucyjny w ramach postępowania umożliwiającego zmianę lub uchylenie takiego orzeczenia i jednocześnie kończącego postępowanie w przedmiocie objętym tym właśnie orzeczeniem sądowym, niekończącym postępowania w sprawie sądowoadministarcyjnej sensu stricto. Z perspektywy konstytucyjnej chodzi bowiem o możliwość wzruszenia prawomocnego orzeczenia sądowego wydanego na podstawie, jak się okazało, niekonstytucyjnego przepisu, w ramach "danego postępowania", czyli tego postępowania w którym orzeczenie to zapadło, kończąc w ten sposób to właściwe dla jego podjęcia postępowanie.

Ustawodawca, odmiennie niż przyjął to Sąd pierwszej instancji w zaskarżonym postanowieniu, nie wykluczył stosowania instytucji wznowienia postępowania do spraw o charakterze incydentalnym lub kończących postępowanie w sprawie sądowoadministracyjnej w sposób merytoryczny, prawomocnych orzeczeń sądowych.

W świetle prawidłowo rozumianego brzmienia art. 190 ust. 4 Konstytucji RP oraz art. 270 i art. 272 § 1 P.p.s.a. jako pozbawione dostatecznych podstaw należy zatem postrzegać uzależnianie dopuszczalności wznowienia postępowania przed sądem administracyjnym od charakteru lub formy prawomocnego orzeczenia sądowego, które ma zostać wzruszone, wykluczając z nich postanowienia niekończące co do istoty postępowania w sprawie sądowoadministracyjnej w rozumieniu art. 1 P.p.s.a. Tak daleko idącego ograniczenia na gruncie prawa pozytywnego prawodawca nie wyraził.

Postępowanie przed wojewódzkim sądem administracyjnym w przedmiocie przyznania kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu jakkolwiek pozostaje w bezpośrednim związku z główną sprawą sądowoadministracyjną skarżącej i niekiedy, tak jak w analizowanej sytuacji, materializuje się w postaci rozstrzygnięcia, tj. postanowienia wyodrębnionego jako orzeczenie sądowe, które nie zapada w głównej sprawie, a więc co do istoty. To w ujęciu procesowym ma odrębny tryb i przedmiot oraz odmiennego w stosunku do strony skarżącej, adresata. W takim ujęciu jest to odrębna sprawa, w której wydane orzeczenie kształtuje sytuację prawną innego podmiotu niż strona postępowania sądowoadministracyjnego w rozumieniu art. 32 P.p.s.a.

Postępowanie przed wojewódzkim sądem administracyjnym w przedmiocie przyznania kosztów nieopłaconej pomocy prawnej inicjowane jest na podstawie wniosku osoby ustanowionej pełnomocnikiem z urzędu, składanym w imieniu własnym, który musi zawierać stosowne oświadczenie tej osoby, np. adwokata (art. 254 § 1 P.p.s.a. w związku z § 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej przez adwokata z urzędu – Dz. U. z 2019 r., poz. 18). Wniosek ten, zważywszy na odmienny niż strona skarżąca, podmiot w sprawie sądowoadministracyjnej wszczyna postępowanie sądowe właściwe dla przedmiotu tego wniosku (por. art. 63 w związku z art. 64 w związku z art. 254 § 1 P.p.s.a.). Pozwala ono na jego merytoryczne rozpoznanie i wydanie postanowienia rozstrzygającego co do wspomnianych kosztów.

W sprawie o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej, wywołanej tego rodzaju wnioskiem, orzeka co do zasady referendarz sądowy, którego postanowienia - jeżeli nie wniesiono sprzeciwu albo wniesiony sprzeciw został prawomocnie odrzucony - mają skutki prawomocnego orzeczenia sądu (art. 258 § 2 pkt 8 w związku z art. 259 § 3 P.p.s.a.). Jednocześnie ustawodawca expressis verbis przyznał osobie ustanowionej pełnomocnikiem z urzędu (m.in. adwokatowi) prawo do zaskarżenia orzeczenia, w tym postanowienia rozstrzygającego co do wniosku o zwrot kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej na zasadzie prawa pomocy (art. 259 § 1 i art. 258 § 4 P.p.s.a.). Wydawane w tej sprawie orzeczenie sądowe (postanowienie) przyznające wynagrodzenie w określonej kwocie pełnomocnikowi z urzędu za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy albo odmawiające przyznania takiego wynagrodzenia, odnosi się co do istoty (ma charakter merytoryczny), która stanowi obowiązek zwrotu kosztów zastępstwa procesowego adwokatowi ustanowionemu z urzędu. Kształtują one bowiem bezpośrednio sytuację prawną ustanowionego pełnomocnika i są uzależnione wyłącznie od jego działań procesowych w zakresie ubiegania się o tego rodzaju koszty, a nie od działań procesowych strony postępowania w sprawie sądowoadministracyjnej, którą on reprezentuje na zasadach prawa pomocy. Znaczenia tak rozumianej istoty postanowienia w sprawie o wynagrodzenie pełnomocnika z urzędu wzmacnia okoliczność, że orzeczenie sądowe w przedmiocie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej pozostaje w bezpośrednim związku ze sprawą zainicjowaną środkiem prawnym wniesionym przez stronę skarżącą w rozumieniu art. 32 P.p.s.a. oraz jej ewentualnym kontynuowaniem w postępowaniu ze skargi kasacyjnej.

Należy mieć na uwadze, że postanowienie wydane w przedmiocie kosztów udzielonej, lecz nieopłaconej pomocy prawnej określa stosunek materialnoprawny w relacji pełnomocnik z urzędu oraz Skarb Państwa. Strona podmiotowa takiego orzeczenia sądowego jest zatem inna niż w przypadku orzeczeń sądowych zapadłych na skutek środków prawnych wniesionych przez strony postępowania w rozumieniu art. 32 P.p.s.a.

Wobec powyższego należało stwierdzić, że wadliwa była ocena prawna Sądu pierwszej instancji o niedopuszczalności złożonej przez adwokata skargi o wznowienie postępowania w odniesieniu do jego własnego zakresu sprawy dotyczącej przyznania wynagrodzenia za pomoc prawną przez niego udzieloną w charakterze pełnomocnika z urzędu w sprawie skarżącej. Skarga o wznowienie postępowania wniesiona przez pełnomocnika, w odniesieniu do należnego mu wynagrodzenia przyznanego w postanowieniu o kosztach pomocy prawnej świadczonej z urzędu podlega zatem rozpoznaniu w trybie właściwym dla wznowienia postępowania na zasadzie art. 272 § 1 P.p.s.a. i jako taka nie jest niedopuszczalna z uwagi na przedmiot zaskarżenia. Postępowanie w sprawie przyznania wynagrodzenia dla pełnomocnika świadczącego pomoc prawną z urzędu może zostać objęte trybem opisanym w Dziale VII P.p.s.a., pod warunkiem zaistnienia ustawowej podstawy wznowienia (art. 280 § 1 P.p.s.a.).

Mając zatem na uwadze, że przy rozpoznawaniu skargi nie wyłoniło się zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości, Naczelny Sąd Administracyjny nie odroczył rozpoznania sprawy i nie przedstawił określonego w piśmie z dnia 18 listopada 2024 r. zagadnienia do rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów tego Sądu, pomimo iż nie podziela argumentacji przytoczonej w rozstrzygnięciach zapadłych w sprawach o sygn. akt I OSK 1973/24 i I OSK 1969/24.

Jednocześnie Naczelny Sąd Administracyjny zwraca uwagę, że sprawy dotyczące prawa pomocy wolne są od opłat sądowych, zarówno w zakresie ubiegania się o przyznania tego prawa (art. 243 § 1 zdanie drugie P.p.s.a.), jak i zaskarżania rozstrzygnięć wydawanych na tym polu (art. 261 P.p.s.a.). Wniosek o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej (składany w imieniu własnym przez osobę, która świadczyła z urzędu tego rodzaju pomoc) należy traktować w sposób tożsamy, tzn. przyjmując, że jest on wolny od opłat sądowych, w tym wpisu. Ustawodawca w ramach art. 261 w związku z art. 258 § 2 pkt 8 P.p.s.a. wprost przewidział, że w sprawie prawa pomocy mieści się wydawanie postanowień o przyznaniu wynagrodzenia zawodowemu pełnomocnikowi za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy (oraz o zwrocie niezbędnych udokumentowanych wydatków). Jest to czynność z zakresu przyznania prawa pomocy. W drodze wydania takiego postanowienia następuje więc załatwienie wniosku o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej, o którym mowa w art. 254 § 1 P.p.s.a. Oznacza to, że sprawa z wniosku o przyznanie wynagrodzenia za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy nie podlega opłacie sądowej, także w odniesieniu do zwykłych środków zaskarżenia od postanowień wydanych w tej kategorii spraw, to również w ramach postępowania nadzwyczajnego z wniosku o wznowienie postępowania w sprawie tego rodzaju nie pobiera się wpisu.

W rezultacie należy przyjąć, że w świetle wykładni systemowej przepisów art. 243 § 1 zdanie drugie, art. 254 § 1, art. 258 § 2 pkt 8 i art. 261 w związku z art. 276 zdanie pierwsze P.p.s.a. skarga o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym orzeczeniem dotyczącym zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej (w tym przyznania wynagrodzenia za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy) wolna jest od wpisu sądowego.

Mając na uwadze powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 197 § 1 i § 2 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.

Naczelny Sąd Administracyjny nie zasądził dochodzonego przez pełnomocnika wnoszącego skargę kasacyjną zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego, ponieważ art. 203 i 204 P.p.s.a. nie mają zastosowania, gdy przedmiotem skargi kasacyjnej jest postanowienie Sądu pierwszej instancji kończące postępowanie w sprawie (zob. uchwała składu 7 Sędziów NSA z dnia 4 lutego 2008 r., I OPS 4/07, ONSAiWSA 2008, nr 2, poz. 23). Nadto wskazać należy, że tego rodzaju orzekanie dotyczy zasądzania kosztów między stronami, czyli skarżącym i organem. Tymczasem w sprawie adwokata objętej skargą o wznowienie postępowania (oraz skargą kasacyjną) nie występuje organ. Nie sposób zatem byłoby zastosować przepisów o zwrocie kosztów postępowania między stronami, gdy w sprawie występuje tylko jedna strona, a mianowicie ów adwokat.