Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 1177/22
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2023-04-17 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 183 § 1, art. 188, art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 193, art. 200, art. 209, art. 203
journal: Dz.U. 2023 poz 259
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 7, art. 75 § 1, art. 76 § 1, art. 77 § 1, art. 80
journal: Dz.U. 2022 poz 2000
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
article: art. 5 ust. 1, art. 6 ust. 1 pkt 1 i ust. 4 pkt 1 i 2
journal: Dz.U. 2005 nr 169 poz 1418
law: Ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej   Polskiej

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Marek Stojanowski Sędziowie: Sędzia NSA Marian Wolanin Sędzia del. WSA Jakub Zieliński (spr.) po rozpoznaniu w dniu 17 kwietnia 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej J. B. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 13 maja 2021 r., sygn. akt I SA/Wa 1728/20 w sprawie ze skarg E. G., I. C., M. U., E. C., B. M. i J. B. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 10 czerwca 2020 r., nr DAP-WOSR-7280-307/2019/AS w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty I. uchyla zaskarżony wyrok, II. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Wojewody Śląskiego z 15 października 2019 r. znak NW/XIII/7725/1326/04, III. zasądza od Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji na rzecz: J. B. kwotę 1.137 (tysiąc sto trzydzieści siedem) zł, E. G. kwotę 200 (dwieście) zł, I. C. kwotę 200 (dwieście) zł, M. U. kwotę 200 (dwieście) zł, E. C. kwotę 200 (dwieście) zł, B. M. kwotę 200 (dwieście) zł, tytułem zwrotu kosztów postępowania za obie instancje.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, wyrokiem z 13 maja 2021 r. o sygn. akt I SA/Wa 1728/20, oddalił skargę E.G., I.C., M.U., E.C., B.M. i J.B. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 10 czerwca 2020 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty.

Wyrok ten zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym.

Wnioskiem z 7 listopada 1990 r. M.B. wystąpiła do Urzędu Rejonowego w [...] o rekompensatę za nieruchomość pozostawioną poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Wniosek w 2004 r., zgodnie z właściwością, został przekazany Wojewodzie [...]. Następnie E.G., działająca w imieniu własnym i I.C., wnioskiem z dnia 10 grudnia 2008 r. wystąpiła o wydanie decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, we [...] przy ul. [...]. Kolejne wnioski w tym samym przedmiocie złożyli I.C. (wniosek z dnia 16 grudnia 2008 r.) i M.H. (wniosek z dnia 23 grudnia 2008 r.).

Wojewoda [...], decyzją z dnia 15 października 2019 r., nr [...], odmówił E.G., I.C., B.M., E.C., M.U., J.B. i A.H. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, tj. we [...] przy ul. [...], powiat [...], województwo [...].

W ocenie organu, ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego nie wynika, aby R.B. – poprzedniczka prawna wnioskodawców – w dniu 1 września 1939 r. była właścicielem nieruchomości położnej we [...] przy ul. [...].

Od powyższej decyzji odwołanie do Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji wnieśli B.M., E.C., I.C., J.B. i M.U..

Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji rozpatrując sprawę wskazał, że kwestie rekompensat za tzw. "mienie [...]" reguluje obecnie ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Minister podniósł, że z wykładni literalnej i systemowej przepisów powyższej ustawy wynika, iż warunkiem koniecznym do wydania decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty jest kumulatywne spełnienie przesłanek wskazanych w dyspozycji art. 2, art. 3 i art. 5 ust. 1 i 2. Jedną z tych przesłanek jest przysługiwanie prawa własności nieruchomości.

Organ odwoławczy podzielił ustalenia organ I instancji, że nie jest możliwe ustalenie właściciela przedmiotowej nieruchomości na moment wybuchu II wojny światowej. W niniejszej sprawie kluczowe znaczenie ma ustalenie, czy znajdujące się w aktach administracyjnych dowody pozwalają na ustalenie właściciela przedmiotowej nieruchomości na dzień 1 września 1939 r. lub czy możliwe jest pozyskanie dowodów, które w sposób nie budzący wątpliwości będą wskazywały kto był właścicielem przedmiotowej nieruchomości, gdy wybuchła II wojna światowa. Zauważono, że zgodnie z zaświadczeniem Państwowego Urzędu Repatriacyjnego z dnia 13 maja 1947 r., właścicielami przedmiotowej nieruchomości byli B. M., T. i W., natomiast z zaświadczenia Państwowego Archiwum Obwodu [...] z dnia 29 stycznia 2019 r. wynika, że w dokumentach Urzędu Miejskiego we [...] w księdze rejestracji płatników podatków za wodę to [...] zaznaczony jest jako właściciel budynku stanem na 1936 r. Zatem w aktach sprawy znajdują się dokumenty urzędowe, które wskazują na różnych właścicieli przedmiotowej nieruchomości. Ponadto z zaświadczenia Państwowego Archiwum Obwodu [...] z dnia 29 stycznia 2019 r. wynika, że [...] i tow. zaznaczeni są jako współwłaściciele majątku nieruchomego we [...] wg stanu na 1936 r. (podstawa: księga adresowa [...]i). Zauważono przy tym, że księga adresowa [...] sporządzona była na podstawie danych z rejestrów gruntowych i hipotecznych. Jej legenda wskazuje na to, że księga ta zawiera informacje m.in. o nazwisku właściciela nieruchomości, liczbę wykazu hipotecznego, numer parceli budowlanej. Ponadto wydawnictwo, które opracowywało przedmiotową księgę było pod kontrolą Zarządu Miasta [...]. Zatem na podstawie zgromadzonych dokumentów w sprawie nie można przesądzić, kto był właścicielem przedmiotowej nieruchomości na dzień 1 września 1939 r.

Zdaniem organ II instancji pozostałe dokumenty zgromadzone w sprawie (opis mienia pozostawionego, orzeczenie PUR) sporządzono w oparciu o zeznania świadków lub oświadczeń zainteresowanych w sprawie. Świadkowie zaś, to często osoby zaprzyjaźnione bądź sąsiedzi, którzy mogli nie znać rzeczywistego stanu prawnego, a swe zeznania opierać wyłącznie o okoliczności, że R.B. pracowała w tej nieruchomości. Minister wskazał, że zgodnie z orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego orzeczenie Państwowego Urzędu Repatriacyjnego nie ma charakteru dowodu rozstrzygającego w sprawie. Stanowi ono jedynie jeden z dowodów wymienionych w art. 6 ust. 4 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., a zatem organ nie powinien ograniczać się w postępowaniu dowodowym wyłącznie do orzeczenia Państwowego Urzędu Repatriacyjnego (w skrócie: "PUR"), ale dysponując innymi dokumentami, w tym dokumentami urzędowymi o jakich mowa w art. 76 k.p.a., powinien ustalić stan faktyczny zgodnie z prawdą obiektywną.

Minister ocenił, iż organ I instancji podjął stosowne czynności, zmierzające do ustalenia właściciela przedmiotowej nieruchomości na dzień 1 września 1939 r. wskazując na podmioty, do których zwrócono się w celu odnalezienia dokumentacji dotyczącej własności ww. nieruchomości. Zwrócono również uwagę, iż z postanowienia Sądu Rejonowego w Z. z dnia 18 kwietnia 2012 r., sygn. akt I Ns 283/12 wynika, że spadek po R.B. zm. 1 września 1939 r. we [...] i tam ostatnio zamieszkałej, na podstawie ustawy nabyły jej dzieci: M.B., H.T., W.B. i T.B. po 1/4 części każde z nich. Z kolei orzeczenie PUR i oświadczenie E.G. z dnia 8 maja 2019 r. wskazują, że nieruchomość była współwłasnością trojga dzieci, a nie czworga. Powyższe rozbieżności w ocenie Ministra poddają w wątpliwość autentyczność twierdzeń o przejściu na własność przedmiotowej nieruchomości z R.B. na troje wybranych dzieci, tj.: W., T. i M. B..

Według Ministra trudno dać wiarę wnioskodawcom, iż R.B. była kiedykolwiek właścicielem przedmiotowej kamienicy, tym bardziej, że żaden dowód w sprawie nie wskazuje na to, aby była właścicielem-czynszownikiem, lecz co najwyżej pracowała w sklepie mięsnym w przedmiotowej nieruchomości.

Skargi na powyższą decyzję E.G., M.U., I.C., E.C. i B.M., a także J.B. wnieśli do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie.

Postanowieniem z dnia 10 marca 2021 r. sprawy z ww. skarg zostały połączone do wspólnego rozpoznania i orzekania oraz prowadzenia pod sygn. akt I SA/Wa 1728/20.

Uzasadniając wyrok z 13 maja 2021 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stwierdził, że materialnoprawną podstawą wydania zaskarżonej decyzji były przepisy ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Ustawa ta określa zasady realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w wyniku wypędzenia z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r., dokonanego na podstawie wymienionych w niej tzw. układów republikańskich (art. 1 ust. 1) bądź umowy granicznej z dnia 15 lutego 1951 r. (art. 1 ust. 1a). Zauważono, że przepisy tej ustawy stosuje się także do osób, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (art. 1 ust. 2 ). W myśl art. 2 ustawy prawo to przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi: był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (...) oraz opuścił byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1, lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić, jak również posiada obywatelstwo polskie. Przepis art. 3 ust. 2 zd. pierwsze ustawy stanowi zaś, że w przypadku śmierci właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, prawo do rekompensaty przysługuje wszystkim spadkobiercom, albo niektórym wskazanym przez pozostałych spadkobierców, jeżeli spełniają wymóg określony w art. 2 pkt 2 ustawy (posiadają obywatelstwo polskie).

Według Sądu I instancji z powyższego wynika, że ustalając w przywołanych wyżej przepisach krąg osób uprawnionych do rekompensaty za utracone nieruchomości ustawodawca przyznał to prawo trzem kategoriom uprawnionych. Po pierwsze, prawo to przysługuje obywatelom polskim. Po drugie, przysługuje osobom posiadającym w przeszłości nieruchomości położone na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, a więc położone na obszarze tzw. [...], które przed wybuchem II wojny światowej leżały w granicach państwa polskiego, a obecnie znajdują się poza tymi granicami. Po trzecie, do kręgu osób uprawnionych do rekompensaty należą osoby, które zmuszone były do przesiedlenia się w wyniku wypędzenia lub opuszczenia tych terenów w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r., dokonanego na podstawie wymienionych w art. 1 ustawy układów, względnie przesiedlenia na podstawie umowy wskazanej w ust. 1a ustawy, bądź zmuszone były w innych okolicznościach, związanych z II wojną światową, opuścić tzw. [...]. Zauważono, iż ciężar udowodnienia spełnienia przesłanek nabycia prawa do rekompensaty spoczywa na jednostce ubiegającej się o to prawo, która zgodnie z art. 6 ustawy, winna dołączyć do wniosku dowody, świadczące o pozostawieniu nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1 oraz o rodzaju i powierzchni tych nieruchomości, w tym także dowodów potwierdzających przynależne do nieruchomości prawo. Sąd uznał, iż jakkolwiek z akta sprawy wynika, że poprzednicy prawni skarżących opuścili byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w związku z innymi okolicznościami związanymi z wojną rozpoczętą w 1939 r., to jednak zarówno kwerenda akt archiwalnych, jak i pozostałe dokumenty zgromadzone w toku postępowania nie wykazały, aby R.B. była właścicielką przedmiotowej nieruchomości na dzień 1 września 1939 r. Z zaświadczeń Państwowego Archiwum [...] z 29 stycznia 2019 r. pozyskanych przez organ I instancji wynika, że przedmiotowa nieruchomość stanowiła współwłasność innych osób. Natomiast z orzeczenia Państwowego Urzędu Repatriacyjnego z dnia 13 maja 1947 r. wynika, że właścicielami przedmiotowej nieruchomości byli M., T. i W. B.. Sąd zaznaczył przy tym, że orzeczenia PUR sporządzane były na podstawie zeznań świadków lub oświadczeń zainteresowanych stron, a dokument ten nie ma charakteru dowodu rozstrzygającego w sprawie. Stanowi ono jedynie jeden z dowodów, wymienionych w art. 6 ust. 4 powołanej ustawy. Według Sądu skarżący nie przedłożyli żadnych dokumentów świadczących o prawie własności do przedmiotowej nieruchomości przed wybuchem II wojny światowej. Dokumentów takich nie załączono także do skargi. W tym przedmiocie również oświadczenia świadków nie mogą być dowodem przesądzającym o tytule własności nieruchomości, zważywszy na okoliczność, że najczęściej znajomi czy sąsiedzi nie dysponują rzetelną wiedzą na temat. Ponadto dokumenty pozyskane przez organ wskazują, że właścicielem przedmiotowej nieruchomości była inna osoba. Sąd uznał, że słuszne jest stanowisko organów administracji, iż skoro poprzednicy prawni skarżących pozostawili mienie nieruchome, a brak jest jednak dokumentów świadczących o jego własności przed II wojną światową - to nieruchomość ta nie jest objęta omawianą ustawą. Ustawa ta jednoznacznie odwołuje się do kategorii osób będących właścicielami majątku nieruchomego na dzień 1 września 1939 r., którzy utracili swoje mienie na skutek wybuchu II wojny światowej - choć niekoniecznie utracili własność mienia w tej dacie. Ustawa nie dotyczy natomiast właścicieli, którzy nabyli prawo własności mienia w okresie późniejszym. Zdaniem Sądu, w niniejszej sprawie skarżący nie wykazali nawet w jakiej dacie R.B. stała się właścicielką przedmiotowej nieruchomości, kwestionując jedynie dowody w postaci zaświadczeń z Państwowego Archiwum [...] dotyczące własności przedmiotowej nieruchomości na rok 1936. Reasumując, Sąd uznał, że w niniejszej sprawie nie sposób doszukać się naruszenia przepisów prawa materialnego, które skutkowałoby uchyleniem zaskarżonej decyzji, jak i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji. Organy administracji wnikliwie, rzetelnie i wszechstronnie zgromadziły i oceniły materiał dowodowy w niniejszej sprawie (art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a.), szczegółowo wyjaśniły motywy, jakimi kierowały się przy jej rozstrzyganiu oraz uzasadniły swoje orzeczenia (art. 107 § 1 i 3 k.p.a.). Nie przekroczyły też granic swobodnej oceny dowodów, określonej w art. 80 k.p.a. Nie doszło też do naruszenia art. 7a § 1 k.p.a., gdyż w rozpoznawanej sprawie nie wystąpiła wątpliwość co do treści normy prawnej. Skarżący nie wykazali, żeby ich poprzednikom prawnym przysługiwał tytuł prawny do przedmiotowej nieruchomości.

J.B. – reprezentowany przez radcę prawnego – wniósł skargę kasacyjną od powyższego wyroku zaskarżając go w całości i zarzucając mu, na podstawie art. 174 pkt 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.) - dalej: P.p.s.a. - naruszenie:

1. przepisów praw materialnego, tj. art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i wadliwe przyjęcie, iż ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego nie wynika, iż tytuł własności do przedmiotowej nieruchomości na moment wybuchu II wojny światowej, tj. na dzień 1 września 1939 r. przysługiwał R.B., podczas gdy zgromadzony w sprawie materiał dowodowy potwierdza, że właścicielką przedmiotowej nieruchomości była R.B., co powinno skutkować uznaniem spełnienia przesłanek do potwierdzenia skarżącemu prawa do rekompensaty w rozumieniu przepisów w/w ustawy.

2. przepisów postępowania, mającego istotny wpływ na wynika sprawy, tj.

- art. 151 P.p.s.a. w z zw. art. 75 § 1 oraz 77 § 1 K.p.a., poprzez brak dokonania przez Sąd szczegółowej i prawidłowej analizy zgromadzonych w sprawie dowodów w zestawieniu z przesłankami, wynikającymi z przepisu art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej,

- art. 3 § 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) P.p.s.a. w zw. z art. 7, 75 § 1, 77§ 1 oraz 80 K.p.a., przejawiające się w tym, że Sąd w wyniku niewłaściwej kontroli legalności działalności administracji publicznej, dokonał oceny materiału dowodowego w sposób dowolny, z pominięciem zasad logiki i doświadczenia życiowego; wyprowadzeniu ustaleń sprzecznych z materiałem dowodowym, w sposób nielogiczny i przekraczający granicę swobodnej oceny dowodów, jak również zinterpretowaniu wątpliwości co do stanu faktycznego sprawy na niekorzyść strony skarżącej, skutkujące błędnym ustaleniem stanu faktycznego i uznaniem, że R.B. nie była właścicielką przedmiotowej nieruchomości na dzień wybuchu II wojny światowej, a tym samym spadkobiercy, J.B., nie przysługuje rekompensata z tytułu pozostawienia nieruchomości we [...] przy ul. [...],

- art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c) P.p.s.a. w zw. z art. 151 P.p.s.a. w zw. z art. 3 § 1 P.p.s.a. poprzez bezzasadne oddalenie skargi, mimo że zebrany w sprawie materiał dowodowy nie dawał podstaw do takiego rozstrzygnięcia;

- art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) P.p.s.a, poprzez jego niezastosowanie, chociaż istniały przesłanki do uchylenia zaskarżonych decyzji.

Skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i rozpoznanie skargi w przypadku uznania, że istota sprawy jest dostatecznie wyjaśniona, oraz o zasądzenie na rzecz wnoszącego skargę kasacyjną poniesionych kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Ewentualne o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji, oraz o zasądzenie na rzecz wnoszącego skargę kasacyjną poniesionych kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Jednocześnie, na podstawie art. 176 § 2 P.p.s.a. skarżący kasacyjnie oświadczył, iż zrzeka się rozpoznania przedmiotowej skargi kasacyjnej na rozprawie.

W skardze podniesiono, iż ze złożonych dokumentów – orzeczenia PUR oraz opisu mienia wnika, iż B. M., T. i W. pozostawili we [...], przy ul. [...], kamienicę 1-piętrową. Osoby te zostały wskazane jako właściciel ww. nieruchomości, jako spadkobiercy R.B. zmarłej dnia 1 września 1939 r. Z kolei z ustaleń organów wynika jedynie, iż przedmiotowa nieruchomość w roku 1936 r. należał od innego podmiotu. Tymczasem istotny jest stan z chwili wybuchu II wojny światowej - 1 września 1939 r.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna zasługiwała na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 182 § 2 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje skargę kasacyjną na posiedzeniu niejawnym, gdy strona, która ją wniosła, zrzekła się rozprawy, a pozostałe strony, w terminie czternastu dni od doręczenia skargi kasacyjnej, nie zażądały przeprowadzenia rozprawy. Wobec tego, że w rozpoznawanej sprawie skarżący kasacyjnie zrzekł się rozprawy, a strona przeciwna nie zażądała jej przeprowadzenia, Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznał skargę kasacyjną na posiedzeniu niejawnym.

W myśl art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod uwagę tylko nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności wymienionych w art. 183 § 2 P.p.s.a., wobec powyższego rozpoznanie sprawy nastąpiło w granicach zgłoszonych podstaw i zarzutów skargi kasacyjnej.

W oparciu o art. 176 P.p.s.a. skarga kasacyjna winna zawierać zarówno wskazanie przesłanek kasacyjnych, jak i ich uzasadnienie. Wskazanie podstaw kasacyjnych wymusza potrzebę konkretnego przytoczenia tych regulacji prawnych, które zostały naruszone w ocenie wnoszącego skargę kasacyjną, co ma istotne znaczenie ze względu na zasadę związania Sądu II instancji granicami skargi kasacyjnej.

Zgodnie z art. 174 P.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie; 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Ze skargi kasacyjnej wynika, że jej autor oparł postawione w niej zarzuty na obu podstawach określonych w art. 174 P.p.s.a. Gdy w skardze kasacyjnej zarzuca się zarówno naruszenie przepisów prawa materialnego, jak i przepisów postępowania, to w pierwszej kolejności należy rozpoznać ten drugi z zarzutów, ponieważ dopiero po przesądzeniu, że stan faktyczny przyjęty przez sąd w zaskarżonym wyroku jest prawidłowy, albo nie został dostatecznie podważony, można przejść do skontrolowania procesu subsumcji danego stanu faktycznego pod zastosowany przez sąd pierwszej instancji przepis prawa materialnego.

W rozpoznawanej sprawie zarzuty skargi kasacyjnej wobec wyroku Sądu I instancji sprowadzają się do zarzutu błędnego ustalenia stanu faktycznego, a konkretnie do błędnej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, skutkującej uznaniem, iż skarżący kasacyjnie nie spełnia wymogów uzyskania prawa do rekompensaty za mienie pozostawione poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. W ocenie Sądu I instancji, jak i organów administracji, brak jest jednoznacznych przesłanek do stwierdzenia, że poprzednicy prawni wnioskodawców byli w dniu 1 września 1939 r. właścicielami nieruchomości (kamienicy) położonej we [...] przy ul. [...].

Zgodnie z art. 5 ust. 1 z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (t.j. Dz.U. z 2017 r., poz. 2097 ) – dalej w skrócie zwana jako "ustawa rekompensacyjna" - potwierdzenie prawa do rekompensaty następuje na wniosek osoby ubiegającej się o potwierdzenie tego prawa, złożony nie później niż do dnia 31 grudnia 2008 r. Do wniosku należy dołączyć m.in. dowody, które świadczą o pozostawieniu nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1, oraz o rodzaju i powierzchni tych nieruchomości (art. 6 ust. 1 pkt 1 tej ustawy). W art. 6 ust. 4 wskazano otwarty katalog takich dowodów: 1) urzędowy opis mienia; 2) orzeczenie wydane przez były Państwowy Urząd Repatriacyjny; 3) dokumenty urzędowe, w tym sądowe, a także dokumenty pozyskane z archiwów państwowych [...], [...], [...], [...] lub innych państw; (...). Stosownie do art. 6 ust. 5 tej ustawy w przypadku braku dokumentów, o których mowa w ust. 4 pkt 1 i 2, dowodami, o których mowa w ust. 1 pkt 1, mogą być oświadczenia dwóch świadków złożone, pod rygorem odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia, przed notariuszem, organem prowadzącym postępowanie lub w polskiej placówce konsularnej w kraju zamieszkania świadka, którzy:

1) zamieszkiwali w miejscowości, w której znajduje się nieruchomość pozostawiona poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, lub w miejscowości sąsiedniej;

2) nie są osobami bliskimi - w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz.U. z 2016 r., poz. 2147 z późn. zm.) - właścicieli lub spadkobierców ubiegających się o potwierdzenie prawa do rekompensaty.

W orzecznictwie NSA zwrócono uwagę, iż uregulowania powyższej ustawy rekompensacyjnej nie wyłączają stosowania w sprawie o potwierdzenie prawa do rekompensaty przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego, w tym art. 75 § 1 K.p.a., który nakazuje dopuścić jako dowód wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem. W szczególności, dowodem może być dokument urzędowy, zeznania świadków, opinia biegłego oraz oględziny. Z ustawy tej nie wynika, aby dokumenty wymienione w art. 6 ust. 4 pkt 1 i 2 posiadały szczególną moc dowodową (por. wyrok NSA z 27 marca 2015 r . o sygn. akt I OSK 1767/13 – dostępy na stronie pod adresem: orzeczenia.nsa.gov.pl)

Z powyższym twierdzeniem bez wątpienia należy się zgodzić. Rolą organów jest ustalenie stanu fatycznego sprawy, zgodnie z prawdą obiektywną – art. 7 K.p.a. W tym celu powinny w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 K.p.a.), a następnie ocenić na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 K.p.a.).

Stosownie do art. 76 § 1 K.p.a dokumenty urzędowe, sporządzone w przepisanej formie przez powołane do tego organy państwowe w zakresie ich działania stanowią dowód tego, co zostało w nich urzędowo stwierdzone. Domniemanie prawdziwości, tzn. zgodności zawartych w nim twierdzeń z rzeczywistym stanem rzeczy, w odniesieniu do dokumentu urzędowego jest możliwe i wymaga przeprowadzenia przeciwdowodu przeciwko treści tych dokumentów (art. 76 § 3 K.p.a.).

Skarżący kasacyjnie podnosi, że w rozpatrywanej sprawie przedłożono wymieniony art. 6 ust. 4 pkt 2 ustawy rekompensacyjnej dowód w postaci Orzeczenia Państwowego Urzędu Repatriacyjnego z 1947 r., potwierdzający, iż poprzednicy prawni wnioskodawców pozostawili we [...] nieruchomość przy ul. [...]. Tymczasem organy oraz Sąd I instancji poddały pod wątpliwość wiarygodność tego dokumentu.

Orzeczenie Państwowego Urzędu Repatriacyjnego (PUR) z 1947 r. jest dokumentem publicznym, w rozumieniu obowiązującego w dacie jego wydania art. 52 ust. 1 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnym (Dz.U. nr 36, poz. 341 ze zm.). Zgodnie z art. 52 ust. 1 tego rozporządzenia "Dokumenty publiczne, wystawione w przepisanej formie, stanowią zupełny dowód na to, co wedle nich urzędownie zostało stwierdzone, oświadczone lub zarządzone." Dokument ten także korzystał z domniemania prawdziwości (art. 55 powołanego rozporządzenia), co do którego dopuszczalne było przeprowadzenie dowodu na jego nieprawdziwość (por. wyrok NSA z 12 kwietnia 2018 r. o sygn. akt I OSK 2110/17 – dostępny na: orzeczenia.nsa.gov.pl).

Naczelny Sąd Administracyjnej podziela zarzuty strony skarżącej, iż organy administracji, czego nie dostrzegł Sąd I instancji, nie podważyły skutecznie mocy dowodowej ww. orzeczenia PUR z 1947 r. Nie powołano bowiem dowodów skutecznie podważających stan faktyczny, opisany w tym orzeczeniu lub w inny sposób podważający jego autentyczność. W szczególności, nie wskazano dokumentu urzędowego, lub innego wiarygodnego dowodu, wskazującego, iż poprzednicy prawni skarżących w skutek repatriacji, nie pozostawili we [...] przy ul. [...] nieruchomości (kamienicy).

Pozyskane przez organ I instancji informacje z archiwów znajdujących się w [...] wskazują, iż właścicielem przedmiotowej kamienicy w roku 1936 r. był inny podmiot – [...]. Powyższe informacje, pochodzące z takich źródeł jak "rejestr płatników podatków za wodę" oraz "księga adresowa [...]" (sporządzona na podstawie danych z rejestrów gruntowych i hipotecznych), nie opierają się wprost na dokumentach urzędowych, potwierdzających jednoznacznie posiadanie prawa własności przedmiotowej kamienicy przez ww. podmiot. Nadto dotyczą okresu poprzedzającego wybuch II wojny światowej, a tym samym nie można również wykluczyć, iż stan własnościowy kamienicy przy ul. [...] uległ zmianie między 1936 r. a 1939 r.

Powyższe dowody (tj. informacje uzyskane z archiwów [...]) nie mogą zatem stanowić jednoznacznego argumentu za odmową uznania mocy dowodowej dokumentu urzędowego, jakim niewątpliwie było orzeczenie PUR z 13 maja 1947 r., z którego wynika, iż B. M., T. i W. pozostawili we [...] przy ul. [...] majątek nieruchomy (kamienicę). Okoliczność wskazaną w tym orzeczeniu potwierdza także inny dokument wymieniony w art. 6 ust. 4 pkt 1 ustawy rekompensacyjnej, tj. urzędowy opis mienia pozostawionego za granicą (bez daty), podpisany przez Pełnomocnika Rządu Tymczasowego RP do spraw ewakuacji oraz referatu szacunkowego, z którego wynika, iż M.B. pozostawiła we [...] przy ul. [...] dom czynszowy.

Skarżący kasacyjnie słusznie zatem zarzucił Sądowi I instancji naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynika sprawy, tj. art. 3 § 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) P.p.s.a. w zw. z art. 7, 75 § 1, 77§ 1 oraz 80 K.p.a. Sąd ten utrzymał bowiem w mocy rozstrzygnięcie organów administracji publicznej, wydane z naruszeniem zasad postępowania dowodowego, przekraczające granice swobodnej oceny materiału dowodowego.

W związku z powyższym Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 188 P.p.s.a., uchylił zaskarżony wyrok i rozpoznając skargę, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 193 P.p.s.a., uchylił decyzje organów obu instancji.

Ponownie rozpoznając sprawę organ I instancji winien zastosować się do uwag zawartych w niniejszym uzasadnieniu wyroku, a w szczególności rozważyć ponownie czy wnioskodawcy spełniają wszystkie warunki uzyskania rekompensaty za mienie pozostawione poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, określone w ustawie rekompensacyjnej, mając przy tym na uwadze, iż podważanie mocy dowodowej dokumentu urzędowego, jakim niewątpliwie jest orzeczenie PUR, nie może opierać się jedynie na braku innych dowodów potwierdzających stwierdzoną w tym orzeczeniu okoliczność, czy też na domniemaniach organów, że nie potwierdza ono stanu rzeczywistego. Podważanie ww. orzeczenia PUR wymaga zatem pozyskania dowodu potwierdzającego ponad wszelką wątpliwość, iż w dacie 1 września 1939 r. i później przedmiotowa nieruchomość nie stanowiła własności poprzedników prawnych wnioskodawców. Nie można przy tym poprzestać na podważaniu wiarygodności tego dokumentu z uwagi na niewymienienie w nim jednej ze spadkobierczyń, R.B.. Przyczyna pominięcia w powoływanym orzeczeniu PUR H.T., nie została w niniejszej sprawie w żaden sposób wyjaśniona.

Skargę kasacyjną rozpoznano na posiedzeniu niejawnym, na podstawie art. 182 § 2 P.p.s.a.

Uzasadniając rozstrzygnięcie w przedmiocie kosztów zauważyć trzeba, iż zgodnie z art. 188 P.p.s.a, Naczelny Sąd Administracyjny w razie uwzględnienia skargi kasacyjnej, uchylając zaskarżone orzeczenie, rozpoznaje skargę, jeżeli uzna, że istota sprawy jest dostatecznie wyjaśniona. Z kolei stosownie do art. 193 P.p.s.a. jeżeli nie ma szczególnych przepisów postępowania przed Naczelnym Sądem Administracyjnym, do postępowania tego stosuje się odpowiednio przepisy postępowania przed wojewódzkim sądem administracyjnym (...). Wydanie przez NSA wyroku reformatoryjnego, skutkuje koniecznością orzeczenia w przedmiocie kosztów sądowych za obie instancje, a zatem na podstawie zarówno art. 203, jak i art. 199–202 P.p.s.a. W tej sytuacji, rozstrzygając w przedmiocie kosztów postępowania na rzecz skarżącego kasacyjnie J.B., NSA orzekł na podstawie art. 203 pkt 1 oraz art. 200 i art. 205 § 2 P.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit c oraz § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (t.j. Dz.U. z 2018 r., poz. 265 z późn. zm.).

W ocenie NSA w sytuacji wydania wyroku reformatoryjnego brak jest nadto podstaw do pominięcia wniosków o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania sądowego, składanych przez skarżących, którzy nie wywiedli następnie skargi kasacyjnej od wyroku oddalającego ich skargę. Zgodnie bowiem z art. 209 P.p.s.a. wniosek strony o zwrot kosztów sąd rozstrzyga w każdym orzeczeniu uwzględniającym skargę oraz w orzeczeniu, o którym mowa w art. 201, art. 203 i art. 204. Z uwagi, iż NSA wydając wyrok reformatortyjny uwzględnił wniesione skargi, zatem zasadnym było również orzeczenie o zwrocie na rzecz pozostałych skarżących kosztów uiszczonych wpisów od skarg, zgodnie z art. 200 P.p.s.a. w powiązaniu z art. 188 i 193 tej ustawy.