Wyrok NSA, sygn. akt III OSK 378/24
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2024-06-21 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 83 ust. 1
journal: Dz.U. 2022 poz 504
law: Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.)
article: art. 3 par 1, art. 145 par 1 pkt 1 lit. c, art. 106 par 3
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 7, art. 75 par 1, art. 77 par 1, art. 80, art. 75 par 1, art. 78
journal: Dz.U. 2022 poz 2000
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Piotr Korzeniowski Sędziowie: Sędzia NSA Wojciech Jakimowicz Sędzia del. WSA Mariusz Kotulski (spr.) po rozpoznaniu w dniu 21 czerwca 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej J. T. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 21 września 2023 r. sygn. akt II SA/Wa 1059/23 w sprawie ze skargi J. T. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2023 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 21 września 2023 r. sygn. akt II SA/Wa 1059/23 oddalił skargę J. T. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2023 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku.

Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.

A. O. podaniem z dnia [...] lipca 2022 r. skierowanym do Naczelnika Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w [...], a następnie wnioskiem z dnia [...] lipca 2022 r. do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "Prezes ZUS", "organ") wystąpiła o przyznanie jej małoletnim dzieciom, tj. córce Z. T. i synowi J. T. renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłej ojcu J. T.

We wniosku wskazała, że w dniu 25 maja 2022 r. została wydana decyzja przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w [...] o odmowie przyznania renty rodzinnej po zmarłym J. T. z powodu nie spełnienia warunków wymaganych prawem. A. O. wskazał, że jej dzieci uczą się w szkołach ponadpodstawowych. Ojciec dzieci przepracował 26 lat, nie łożył na ich utrzymanie, pomimo wyroku Sądu z 2015 r. Dopiero w 2018 r. zaczął wpłacać różne kwoty jednak zadłużenie wobec dzieci urosło do kwoty ok. 70 000 zł. A. O. podała, że sama pracuje na ponad 1,75 etatu, co pozwala jej z trudem zaspokoić podstawowe potrzeby dzieci. Jest właścicielem mieszkania, na zakup którego zaciągnęła kredyt, samochód który posiada został zakupiony w leasingu, za który rata wzrasta. Przy obecnej galopującej inflacji, przy podnoszeniu stóp procentowych oraz przy braku podwyżek pensji jest jej coraz trudniej wiązać koniec z końcem. A. O. oświadczyła, że jej dochód z tytułu pracy na stanowisku lektora w Akademii Wojsk Lądowych w [...] za miesiąc czerwiec 2022 r. wynosił brutto 4 303,95 zł. Natomiast z działalności gospodarczej za ostatnie 3 miesiące (kwiecień, maj i czerwiec 2022 r.) jej dochód wynosił 1 756,76 zł.

Organ w toku postępowania dokonał weryfikacji okresów zatrudnienia zmarłego J. T., przerw w ubezpieczeniu, ustalił aktualną sytuację majątkową rodziny. Organ ustalił, że kwota brutto przypadająca na jednego członka trzyosobowej rodziny wynosi 2 163,52 zł, bowiem wynagrodzenie średnie z umowy o pracę za ostatnie trzy miesiące wynosiło 4 733,79 zł oraz dochód z działalności zgodnie z oświadczeniem 1756,76 zł. Łącznie rodzina miesięcznie dysponuje kwotą 6 490,55 zł brutto.

Prezes ZUS decyzją z dnia [...] września 2022 r. nr [...] odmówił przyznania świadczenia w postaci renty rodzinnej w drodze wyjątku. W podstawie prawnej organ wskazał art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2022 r. poz. 504, zwana dalej: "ustawa emerytalna").

Od powyższej decyzji J. T. (dalej: "skarżący"), z uwagi na ukończenie osiemnastego roku życia, złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy we własnym imieniu.

Prezes ZUS decyzją z [...] marca 2023 r. nr [...] utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.

Na powyższą decyzję J. T. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie.

Ponadto, skarżący wniósł o dopuszczenie i przeprowadzenie nowych dowodów, w sprawie, których potrzeba powołania wynikła na obecnym etapie postępowania z uwagi na przyjętą przez organ argumentację w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, tj.:

a) Międzynarodowej Statystycznej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych ICD10 (wyciąg);

b) Wydruku publikacji zamieszczonych na stronach internetowych;

c) Zeznanie roczne matki skarżącego – A. O. - tj. PIT-36 za rok 2022.

W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w powołanym wyżej wyroku oddalił skargę J. T. uznając, że zaskarżona decyzja została wydana zgodnie z prawem.

Uzasadniając swoje stanowisko Sąd I instancji wskazał, że stan faktyczny sprawy został ustalony w sposób dostateczny, a interpretacja powołanych przez organy przepisów materialnych jest prawidłowa. Należy też wskazać, że decyzja Prezesa ZUS dotycząca przyznania bądź odmowy przyznania świadczeń w drodze wyjątku ma charakter uznaniowy, co oznacza, że wydający decyzję samodzielnie ocenia, czy dana sytuacja może być szczególną okolicznością, która uniemożliwiła zainteresowanemu spełnienie ustawowych warunków nabycia prawa do świadczeń.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stwierdził, że za okoliczność szczególną, z powodu której ubezpieczona nie wypracowała prawa do świadczenia na zasadach ogólnych, można uważać tylko takie zdarzenie bądź stan, które wykluczają aktywność zawodową z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Tymczasem, jak wynika z akt postępowania oraz stanowiska skarżącego, brak wymaganej aktywności zawodowej ojca wynikał z jego choroby alkoholowej. Jednakże wobec J. T. nie zaistniała jakakolwiek długotrwała niezdolność do pracy przed dniem jego śmierci tj. 10 marca 2022 r. - jak wynika z ostatecznego orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z dnia 30 stycznia 2023 r. Skarżący wskazał we wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy, że jego ojciec cierpiał na chorobę alkoholową. Jednocześnie wniósł o zwrócenie się przez organ do poradni leczenia uzależnień NZOZ "[...]" w [...]. Zwrócić należy uwagę, że skarżący nie przedstawił w toku postępowania pierwszoinstancyjnego jak i w postępowaniu o ponowne rozpatrzenie sprawy dowodów na okoliczności związane z chorobą alkoholową J. T.

Sąd I instancji podkreślił, że organ rozważył okoliczność związaną z chorobą alkoholową ojca skarżącego, podniesione we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy po raz pierwszy, słusznie wskazując, że nie zostały wykazane okoliczności ukazujące wolę wyleczenia się przez osobę zmarłą. Tymczasem sam fakt, że J. T. cierpiał na alkoholizm nie stanowi wystarczającej "okoliczności szczególnej". Sąd podzielił stanowisko zawarte w wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego, że aby alkoholizm mógł zostać uznany za szczególną okoliczność, usprawiedliwiającą niespełnienie w trybie zwykłym wymogów uprawniających do uzyskania świadczeń z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, wykazać należy, iż osoba dotknięta tą chorobą permanentnie z nią walczy, a nie wyłącznie okazjonalnie, podejmuje nieprzerwanie próby leczenia, nawet gdy próby te są nieudane (zob. Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 lipca 2021 r. sygn. akt III OSK 1703/21, pub. https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Konieczne jest tu zatem wykazanie systematycznej walki z nałogiem, wykazanie okoliczności poddania się permanentnemu leczeniu. Wbrew temu co podnosi skarżący, w postępowaniu przed organem nie wykazano, że ojciec podejmował konsekwentnie próby walki ze swoim nałogiem, a jedynie z przyczyn od niego niezależnych, okazały się one nieskuteczne. Brak jest więc jakichkolwiek podstaw do stwierdzenia, że przyczyną przerw w ubezpieczeniu były okoliczności szczególne, na które sam zainteresowany nie miałby wpływu.

Zdaniem WSA w Warszawie skarżący nie przedstawił też organowi żadnej dokumentacji, z której by wynikało, że faktycznie już na długo przed zgonem ojciec nie mógł podejmować pracy ze względu na stan zdrowia. Brak jest zatem obiektywnych okoliczności dających podstawę do przyjęcia, że niemożność uzyskania świadczenia rentowego w zwykłym trybie była okolicznością niezawinioną przez zmarłego. Twierdzenie skarżącego, że spełnione zostały wszystkie przesłanki do uzyskania przez niego świadczenia w drodze wyjątku, jest więc jedynie jej subiektywną oceną.

Sąd I instancji stwierdził, że przede wszystkim jednak dochód jaki przypada na jedną osobę w rodzinie skarżącego uniemożliwia przyjęcie, że wystąpiła przesłanka "braku niezbędnych środków utrzymania". Zgodnie z ustaleniami organu dochód wynosi miesięcznie 2 338,32 zł. Ustalenia te zostały poczynione w oparciu o średnią wynagrodzenia za pracę z trzech ostatnich miesięcy oraz średnią dochodu z 12 miesięcy 2022 r. przyjętą z działalności gospodarczej w oparciu o deklarację PIT za 2022 r. Przy tym skarżący nie kwestionował wynagrodzenia A. O. za ostatnie 3-miesiące jedynie wskazał na nieobiektywne wybór tych właśnie miesięcy do oceny ze względu na pracę matki w oświacie. Przesłanka braku posiadania niezbędnych środków utrzymania nie została przez ustawodawcę zdefiniowana, lecz w orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalone jest stanowisko, że należy ją ocenić porównując sytuację materialną ubiegającego się oświadczenie z wysokością świadczeń określonych w przepisach jako minimalne (por. wyrok NSA z 15 listopada 2012 r., sygn. I OSK 2248/12, z 19 maja 2011 r., sygn. I OSK 292/11, z 7 października 2021 r., sygn. I OSK 4478/21 publ. https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Wówczas ocena sytuacji materialnej osób ubiegających się oświadczenie na podstawie art. 83 ust. 1 przywołanej ustawy przez pryzmat osiąganych dochodów jest najbardziej obiektywna. Uznaje się, że najniższe świadczenie przyznawane w trybie zwykłym umożliwia zabezpieczenie podstawowych potrzeb uprawnionej osoby. Chodzi przy tym jedynie o potrzeby natury podstawowej, które swym zakresem mogą znacznie odbiegać od potrzeb w szerszym znaczeniu. Prawidłowo organ wskazał, że należy oceniać środki utrzymania skarżącego na tle wysokości najniższej emerytury, która od 1 marca 2023 r. wynosiła 1588,44 zł brutto. Zatem dochód pozostający do dyspozycji na jedną osobę w rodzinie skarżącego przewyższą tę kwotę, bowiem brutto wynosi 2338,32 zł.

W ocenie Sądu, Prezes ZUS prawidłowo dokonał również oceny dochodów na jednego członka rodziny skarżącego na dzień wydania decyzji biorąc pod uwagę wynagrodzenie A. O. z umowy o pracę za ostatnie trzy miesiące oraz średnie jej dochody z pozarolniczej działalności gospodarczej w 2022 r. w oparciu o deklarację PIT. Wskazać należy, że ciężar dowodu w tym zakresie, podobnie jak przy wykazaniu szczególnych okoliczności, z powodu których nie zostały spełnione przez ojca skarżącego warunki ustawowe do uzyskania świadczenia, spoczywał nie tylko na organie, ale również na samym skarżącym w toku postępowania administracyjnego. Sama trudna sytuacja materialna nie stanowi wystarczającej przesłanki do przyznania świadczenia. Trudna sytuacja materialna skarżącego i członków jego rodziny, która organ nie neguje, nie jest jednak tożsama z brakiem niezbędnych środków utrzymania.

W takim stanie rzeczy, wydaną w sprawie decyzję uznał za prawidłową. Jakkolwiek uznaniowość w tego typu sprawach nie może być wyrazem dowolności organu w podejmowaniu decyzji, to jednak Sąd nie dostrzegł przekroczenia granic uznania administracyjnego i nie stwierdził naruszeń prawa, które skutkowałyby koniecznością uwzględnienia skargi. Sąd nie stwierdził również naruszenia przez organ wskazywanych przez skarżącego przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 77 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2022 r. poz. 2000 z późn. zm., zwana dalej: "k.p.a."), art. 80 oraz art. 75 § 1 i art. 78 k.p.a. w sposób mogący mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Sąd oddalił na podstawie art. 106 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 z późn. zm., zwana dalej: "p.p.s.a.") wniosek dowodowy zawarty w skardze, albowiem przeprowadzenie dowodu z załączonych dokumentów, stanowiących w zdecydowanej większości kserokopie dostępnych danych na temat choroby alkoholowej, jak i PIT-36 za rok 2022 r. A. O. nie były niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości w sprawie. Ponadto, dokumentacja ta powinna być przedstawiona przez skarżącego w postępowaniu administracyjnym przed organem, a nie dopiero na etapie wniesienia skargi do Sądu.

Mając powyższe na względzie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.

Skargę kasacyjną od tego wyroku wniósł J. T., zaskarżając wyrok w całości i zarzucając mu:

I. naruszenie prawa materialnego w następującym zakresie:

a) art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej poprzez nieprawidłową interpretację przedmiotowego przepisu w zakresie wykładni przesłanek uzasadniających tzw. rentę rodzinną w drodze wyjątku, zgodnie z którą Wojewódzki Sąd Administracyjny błędnie przyjął, iż w sprawie nie zostały spełnione przesłanki wynikające z w/w regulacji prawnej uprawniające J. T. do ubiegania się o rentę rodzinną w drodze wyjątku, po zmarłym ojcu J. T., w tym Sąd błędnie przyjął, iż w okolicznościach sprawy, i mimo tych okoliczności, przesłanka "szczególnych okoliczności" mogłaby być uzasadniona, gdyby J. T. permanentnie walczył z chorobą alkoholową, w tym Sąd błędnie przyjął, iż przepis ten nie nakazuje rozważnie indywidulnie okoliczności danej sprawy, a także Sąd błędnie przyjął, iż na gruncie wskazanej regulacji ustawowej, badanie poziomu "niezbędnych środków utrzymania" uzasadnione jest również w przypadku, gdy organ wydający decyzję w ramach uznania administracyjnego oprze się na wybranych przez siebie miesiącach z których ustala dochód na członka rodziny;

II. naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, a to w zakresie:

b) art. 3 § 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a., w zw. z art. 7, 75 § 1, 77 § 1 oraz 80 k.p.a., przejawiające się w tym, że Sąd w wyniku niewłaściwej kontroli legalności działalności administracji publicznej przyjął brak naruszeń przepisów postępowania po stronie organu, mimo że zebrany przez organ materiał dowodowy okazał się być niewystarczający i budzący wątpliwości, które przy uzupełnieniu materiału dowodowego, mogły przechylić szalę na korzyść skarżącego. Ponadto Sąd przychylając się do oceny organu w zakresie zgromadzonego materiału dowodowego naruszył zasady jego swobodnej (a nie dowolnej) analizy. Sąd uznał, że to skarżący nie dopełnił obowiązku dowodowego, nie biorąc pod uwagę faktu obiektywnych możliwości skarżącego w tym zakresie, a także faktu, iż pomijanie dowodów wnioskowanych przez skarżącego, nie dało mu możliwości, aby ten materiał dowodowy pozyskać i zgromadzić do sprawy;

c) art. 3 § 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a., w zw. z art. 7, 75 § 1, 77 § 1 oraz 80 k.p.a. przez błędne ustalenia faktyczne, w tym co do przyjęcia, iż J. T. nie podejmował prób leczenia odwykowego, nie podejmował prób podejmowania zatrudnienia, a także w zakresie zaniechania ustalenia indywidualnych okoliczności sprawy, które uzasadniałyby uznanie przesłanki "szczególnych okoliczności", o których mowa w art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. Ponadto Sąd błędnie przyjął za organem, iż średni dochód na członka rodziny Skarżącego przekroczył ustalone minimum na poziomie najniższej emerytury;

d) art. 3 § 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a., w zw. z art. 75 § 1 w zw. z art. 78 K.p.a. poprzez brak oceny naruszenia przez organ w postaci nieuwzględnienia zawnioskowanych przez skarżącego w trakcie postępowania dowodowego wniosków dowodowych, co uniemożliwiło wszechstronne zbadanie sprawy, w tym okoliczności mających istotne znaczenie dla jej rozstrzygnięcia, a tym samym wpłynęło to na błędne ustalenia faktyczne i błędną ich ocenę oraz przyjęcie iż w sprawie nie zachodzą lub nie zostały udowodnione przez skarżącego przesłanki do przyznania na jego rzecz renty rodzinnej w drodze wyjątku. W powyższym zakresie zarzut dotyczy wniosku skarżącego o przesłuchanie w charakterze świadka pana B. S., powołanego w sprawie w treści sprzeciwu z dnia 16.01.2023 r. i w ślad za tym przesłuchaniem skarżący wnioskował o zwrócenie się do potencjalnie wskazanego przez świadka ośrodka, w którym J. T. miał się poddać w/w zabiegowi tzw. wszywki, o przedłożenie dokumentacji potwierdzającej próbę walki z nałogiem.

e) art. 106 § 3 p.p.s.a. poprzez nieuwzględnienie dowodów z dokumentów złożonych przez skarżącego w załączeniu do skargi, z których to dokumentów wynikają cechy i skutki choroby alkoholowej a także średni miesięczny dochód na członka rodziny skarżącego.

Mając powyższe na uwadze skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie, zasądzenie kosztów postępowania za obie instancje, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych i 17 zł tytułem opłaty skarbowej od pełnomocnictwa, a także oświadczył o zrzeczeniu się rozprawy.

Powyższe zarzuty rozwinięto w uzasadnieniu skargi kasacyjnej.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, a także oświadczył, iż nie żąda przeprowadzenia rozprawy.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skoro w niniejszej sprawie pełnomocnik strony skarżącej kasacyjnie – na podstawie art. 176 § 2 p.p.s.a. – zrzekł się rozprawy, a strona przeciwna w ustawowym terminie nie zawnioskowała o jej przeprowadzenie, to rozpoznanie skargi kasacyjnej nastąpiło na posiedzeniu niejawnym, zgodnie z art. 182 § 2 i 3 p.p.s.a.

Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny przy rozpatrywaniu sprawy na skutek wniesienia skargi kasacyjnej związany jest granicami tej skargi, a z urzędu bierze pod rozwagę tylko nieważność postępowania w wypadkach określonych w § 2, z których żaden w rozpoznawanej sprawie nie zachodzi. Oznacza to, że przytoczone w skardze kasacyjnej przyczyny wadliwości prawnej zaskarżonego orzeczenia determinują zakres kontroli dokonywanej przez Naczelny Sąd Administracyjny. Sąd ten, w odróżnieniu od wojewódzkiego sądu administracyjnego, nie bada całokształtu sprawy, lecz tylko weryfikuje zasadność zarzutów postawionych w skardze kasacyjnej.

Podstawy, na których można oprzeć skargę kasacyjną zostały określone w art. 174 p.p.s.a. Przepis art. 174 pkt 1 p.p.s.a. przewiduje dwie postacie naruszenia prawa materialnego, a mianowicie błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie. Przez błędną wykładnię należy rozumieć niewłaściwe zrekonstruowanie treści normy prawnej wynikającej z konkretnego przepisu, natomiast przez niewłaściwe zastosowanie, dokonanie wadliwej subsumcji przepisu do ustalonego stanu faktycznego. Również druga podstawa kasacyjna wymieniona w art. 174 pkt 2 p.p.s.a. – naruszenie przepisów postępowania – może przejawiać się w tych samych postaciach, co naruszenie prawa materialnego, przy czym w wypadku oparcia skargi kasacyjnej na tej podstawie skarżący powinien nadto wykazać istotny wpływ wytkniętego uchybienia na wynik sprawy.

W pierwszej kolejności jako nieuzasadnione ocenić należy zarzuty naruszenia przepisów postępowania, które miały mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

I tak jako całkowicie bezzasadny jest, podnoszony kilkakrotnie, zarzut naruszenia art. 3 § 1 p.p.s.a., który ma jedynie charakter ustrojowy. Wydanie wyroku, niezgodnego z oczekiwaniem strony skarżącej, nie może być zaś utożsamiane z uchybieniem powołanej normie. Przepis ten zakreśla jedynie właściwość sądów administracyjnych, stanowiąc, że sądy te sprawują wymiar sprawiedliwości m. in. przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Jeżeli podnosząc zarzuty naruszenia art. 3 § 1 p.p.s.a., skarżący w istocie zmierza do podważenia oceny prawnej poczynionej przez sąd pierwszej instancji, to nie może być to skuteczne, gdyż przepisy te zakreślają jedynie zakres sądowej kontroli działalności organów administracji, natomiast sposób przeprowadzania tej kontroli regulowany jest w dalszych przepisach p.p.s.a. Tymczasem do naruszenia art. 3 § 1 p.p.s.a. mogłoby dojść wyłącznie wówczas, gdyby skarga w ogóle nie została przez sąd rozpoznana lub wbrew ustalonym w tym przepisie wymogom sąd administracyjny uchylił się od kontroli działalności administracji publicznej bądź też zastosował w ramach tej kontroli środki nieprzewidziane w ustawie. Ewentualne naruszenie przez sąd przy rozstrzygnięciu sprawy prawa materialnego czy procesowego nie oznacza, że sąd ten uchybił wynikającemu z ww. regulacji zakresowi kontroli działalności administracji publicznej jak i że nie zastosował środków określonych w ustawie.

Nie zasługują na uwzględnienie także zarzuty naruszenia art. 7, art. 75 § 1, art. 77 § 1, art. 78 oraz 80 k.p.a.

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego nie doszło do naruszenia ogólnej zasady kształtującej postępowanie dowodowe wyrażonej w art. 7 k.p.a., tj. zasady prawdy obiektywnej, jak również art. 77 § 1 k.p.a. tj. obowiązku zebrania w sposób wyczerpujący i rozpatrzenia materiału dowodowego. Generalnie obie zasady przenoszą ciężar dowodu na organ, jednakże strona postępowania nie jest zwolniona od lojalnego współdziałania w wyjaśnianiu okoliczności faktycznych, zwłaszcza, gdy zostało ono wszczęte na jej wniosek, a jego przedmiotem jest przyznanie jej określonych uprawnień lub świadczeń.

W niniejszej sprawie Sąd I instancji dokonał merytorycznej oceny zaskarżonej decyzji i zasadnie uznał, że powołane w uzasadnieniu przepisy nie zostały przez organ naruszone. Organ administracji publicznej właściwie, tj. zgodnie z obowiązującym prawem w przeprowadzonym postępowaniu prawidłowo ustalił stan faktyczny sprawy, który znajduje potwierdzenie w zebranym materiale dowodowym, dokonał oceny całokształtu materiału dowodowego oraz nie przekroczył przy tym przysługujących mu granic uznania administracyjnego. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych szczegółowo wskazał istotne okoliczności sprawy oraz okres podlegania ubezpieczeniu. Do okoliczności tych odniósł się także w sposób wyczerpujący Sąd I instancji w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia, poprawnie wyjaśniając motywy podjętego wyroku, a zwłaszcza brak spełnienia przesłanek "szczególnych okoliczności".

Podkreślenia wymaga, że o tym, jakie okoliczności są w danej sprawie istotne i wymagają wyjaśnienia przesądzają przepisy prawa materialnego, które w sprawie mają zastosowanie. Hipotetyczny stan faktyczny wyznacza konkretny przepis prawa. Ustalanie innych faktów niezapisanych w tym przepisie jest zbędne. Tym samym o tym, jakie ustalenia faktyczne są konieczne do załatwienia konkretnej sprawy decydują prawidłowo wyłożone przepisy prawa materialnego, a nie subiektywne przekonanie strony.

W konsekwencji niezasadny jest zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. Przepis ten nie stanowił podstawy wyrokowania przez Sąd I instancji. Nadto przepis ten ma charakter wynikowy, a zatem jego zastosowanie jest skutkiem stwierdzenia naruszenia regulacji procesowej, która uzasadniałaby wyeliminowanie z obrotu prawnego zaskarżonego przejawu działania administracji publicznej. Skoro jednak Sąd I instancji, w niniejszej sprawie nie uznał, że takowe okoliczności zachodzą, to oznacza, że prawidłowo został zastosowany przez niego art. 151 p.p.s.a.

Jako oczywiście bezzasadny ocenić należy zarzut naruszenia art. 106 § 3 p.p.s.a. Zarzut ten mógłby być skutecznie podnoszony w skardze kasacyjnej tylko wówczas, gdy sąd administracyjny pierwszej instancji prowadził postępowanie dowodowe na podstawie art. 106 § 3 p.p.s.a., a nadto czyniłby to w zakresie niewynikającym z treści tego przepisu. Tymczasem jak wynika z akt sprawy, a nawet z treści samego zarzutu, Sąd I instancji nie przeprowadzał w niniejszej sprawie dowodów uzupełniających z dokumentów. Skoro zatem w ogóle Sąd I instancji nie stosował wskazanego przepisu, to nie mógł go także naruszyć. W świetle przepisów p.p.s.a. sąd administracyjny zasadniczo w postępowaniu sądowoadministracyjnym sąd nie ustala stanu faktycznego sprawy, nie prowadzi postępowania dowodowego, a jedynie kontroluje ustalenia faktyczne dokonane przez właściwe organy. Wprawdzie, przepis art. 106 § 3 p.p.s.a. przewiduje możliwość uzupełnienia w postępowaniu sądowoadministracyjnym materiału dowodowego przez dopuszczenie dowodu z dokumentów, lecz dopuszczenie dowodu z dokumentu jest uprawnieniem, a nie obowiązkiem sądu.

Jako nie zasługujący na uwzględnienie ocenić należy także zarzut naruszenia prawa materialnego tj. "art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej "poprzez nieprawidłową interpretację przedmiotowego przepisu w zakresie wykładni przesłanek uzasadniających tzw. rentę rodzinną w drodze wyjątku".

W odniesieniu do powyższego zarzutu należy wskazać, że naruszenie prawa materialnego może przejawiać się w dwóch postaciach: jako błędna wykładnia albo jako niewłaściwe zastosowanie określonego przepisu prawa. Podnosząc zarzut naruszenia prawa materialnego przez jego błędną wykładnię wykazać należy, że sąd mylnie zrozumiał stosowany przepis prawa, natomiast uzasadniając zarzut niewłaściwego zastosowania przepisu prawa materialnego wykazać należy, że sąd stosując przepis popełnił błąd subsumcji, czyli że niewłaściwie uznał, iż stan faktyczny przyjęty w sprawie nie odpowiada stanowi faktycznemu zawartemu w hipotezie normy prawnej zawartej w przepisie prawa. W obu tych przypadkach autor skargi kasacyjnej wykazać musi, jak w jego ocenie powinien być rozumiany stosowany przepis prawa, czyli jaka powinna być jego prawidłowa wykładnia. Jednocześnie należy podkreślić, że ocena zasadności zarzutu naruszenia prawa materialnego może być dokonana wyłącznie na podstawie ustalonego w sprawie stanu faktycznego, nie zaś na podstawie stanu faktycznego, który skarżący uznaje za prawidłowy (por. wyrok NSA z dnia 13 sierpnia 2013 r., II GSK 717/12; wyrok NSA z dnia 4 lipca 2013 r., I GSK 934/12).

Bezzasadność tego zarzutu jest konsekwencją stwierdzenia, że zarówno Sąd I instancji nie dokonywał wykładni art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, a w szczególności w zakresie pojęcia "szczególnych okoliczności", jak i autor skargi kasacyjnej (tak w podniesionym zarzucie oraz w uzasadnieniu skargi kasacyjnej) nie przedstawił na czym polega błędna wykładnia tego pojęcia oraz jaka powinna być prawidłowa jego interpretacja. Strona skarżąca kasacyjnie nie podnosi żadnych argumentów lub wywodów, jak należy wykładać art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej lub poszczególne jego elementy, lecz odnosi się do tego, że Sąd I instancji "błędnie przyjął, iż w sprawie nie zostały spełnione przesłanki wynikające z w/w regulacji prawnej uprawniające J. T. do ubiegania się o rentę rodzinną w drodze wyjątku, po zmarłym ojcu J. T., w tym Sąd błędnie przyjął, iż w okolicznościach sprawy, i mimo tych okoliczności, przesłanka "szczególnych okoliczności" mogłaby być uzasadniona, gdyby J. T. permanentnie walczył z chorobą alkoholową, w tym Sąd błędnie przyjął, iż przepis ten nie nakazuje rozważnie indywidulnie okoliczności danej sprawy, a także Sąd błędnie przyjął, iż na gruncie wskazanej regulacji ustawowej, badanie poziomu "niezbędnych środków utrzymania" uzasadnione jest również w przypadku, gdy organ wydający decyzję w ramach uznania administracyjnego oprze się na wybranych przez siebie miesiącach z których ustala dochód na członka rodziny". De facto zarzut ten odwołuje się do błędnego zastosowania tego przepisu. Ta postać naruszenia nie została jednak wskazana w zarzucie, a nadto w świetle ustalonego przez organ stanu faktycznego i przyjętego przez Sąd I instancji nie budzi wątpliwości, że zasadnie stwierdzono, iż przesłanki wynikające z art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej w niniejszej sprawie nie zostały spełnione.

Przyznanie świadczenia art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej jest możliwe tylko w przypadku, gdy ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych (szczególnych), niezależnych od jego woli okoliczności, nie spełnia on wymagań do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym i tylko z tego powodu przyznanie świadczenia w trybie wyjątkowym jest zasadne.

Konieczne jest zatem wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakichś szczególnych okoliczności. Ustawa o emeryturach i rentach nie precyzuje, jak należy rozumieć "szczególne okoliczności", zaistnienie których może usprawiedliwiać niespełnienie warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym. Nie ulega jednak wątpliwości, że dokonując wykładni pojęcia szczególnych okoliczności, należy mieć na względzie cel, któremu służy tryb przyznawania świadczeń w drodze wyjątku. Celem tym jest to, żeby w indywidualnych i uzasadnionych przypadkach beneficjentami świadczeń przyznawanych w tym trybie były osoby, które nie mogły otrzymać świadczeń na zasadach ogólnych ze względu na niespełnienie wymaganych warunków ustawowych. Chodzi tylko o zdarzenia albo trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodów ich skutków niemożliwych lub obiektywnie trudnych do przezwyciężenia. "Szczególne okoliczności" to okoliczności obiektywne, niezależne i niezawinione przez ubiegającego się o świadczenie w drodze wyjątku. Pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy zatem wyjątkowych potrzeb czy niedostatku, sytuacji życiowej starającego się o to świadczenie. Nie chodzi tu o każdy przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, lecz o taki, który mieści się w zakresie pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które na gruncie ustawy emerytalnej ograniczają, utrudniają, czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Wprawdzie przepisy cyt. ustawy nie uzależniają wprost przyznania świadczenia w drodze wyjątku od okresu odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne, to jednak przy ocenie sprawy nie można zupełnie pomijać tej okoliczności, gdyż świadczenie to może być przyznane w razie nieznacznego niedopełnienia warunków do przyznania świadczenia na zasadach ogólnych (por. m.in. wyrok WSA w Warszawie z dnia 13 października 2010 r., sygn. akt II SA/WA 1046/10 oraz wyrok WSA w Warszawie z dnia 4 listopada 2010 r., sygn. akt II SA/WA 1196/10). W konsekwencji, przyjmuje się, że inaczej należy więc oceniać sytuację osoby mającej niewielki okres ubezpieczenia od osoby, która udowodniła okresy ubezpieczenia niewiele odbiegające od wymaganych ustawowo (por. m.in. Łukasz Prasołek /w:/ Emerytury i renty z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Komentarz, pod red. B. Gudowskiej i dr hab. K. Ślebzaka, wyd. 1, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2013 i cyt. tam orzecznictwo, w tym m.in. wyrok NSA z dnia 12 marca 2009 r., sygn. akt I OSK 1023/08). Jak wskazano wyżej J. T. w 10-leciu przypadającym przed dniem śmierci, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym ma udokumentowane tylko 2 lata, 5 miesięcy i 27 dni tych okresów.

Jednocześnie należy podkreślić, że ocena zasadności zarzutu naruszenia prawa materialnego może być dokonana wyłącznie na podstawie ustalonego w sprawie stanu faktycznego, nie zaś na podstawie stanu faktycznego, który strona skarżąca uznaje za prawidłowy (por. wyrok NSA z dnia 13 sierpnia 2013 r., II GSK 717/12; wyrok NSA z dnia 4 lipca 2013 r., I GSK 934/12). Nie można skutecznie powoływać się na zarzut niewłaściwego zastosowania lub niezastosowania prawa materialnego, o ile równocześnie nie zostaną także skutecznie zakwestionowane ustalenia faktyczne, na których oparto skarżone rozstrzygnięcie (zob. wyrok NSA z dnia 31 stycznia 2013 r., I OSK 1171/12).Tymczasem, jak to wyżej wskazało, strona skarżąca kasacyjnie nie podważyła skutecznie, ustaleń dokonanych w niniejszej sprawie przez organ, a zatem nie mógł być w konsekwencji skutecznie podniesiony zarzut naruszenia prawa materialnego poprzez jego niewłaściwe zastosowanie.

Należy jednocześnie bardzo wyraźnie podkreślić, że świadczenie w drodze wyjątku nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy. Te są przyznawane w ramach pomocy społecznej.

W związku z powyższym Naczelny Sąd Administracyjny działając na podstawie art. 184 p.p.s.a. orzekł o oddaleniu skargi kasacyjnej.