Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 1884/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2023-05-10 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: uchylono zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji
Powołane przepisy: article: Art. 145  par. 1  pkt 1  lit. c
journal: Dz.U. 2023 poz 259
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: Art. 17
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Hanna Knysiak-Sudyka Sędziowie Sędzia WSA Elżbieta Czarny-Drożdżejko (spr.) Asesor WSA Marta Kisielowska Protokolant starszy referent Monika Kostecka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 maja 2023 r. sprawy ze skargi M. H. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie z dnia 11 października 2022 r. nr SKO.NP/4115/335/2022 I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji, II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie na rzecz M. H. kwotę 497 (czterysta dziewięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie (dalej: SKO lub Kolegium) decyzją z dnia 11 października 2022 r. nr SKO.NP/4115/335/2022 działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 2000 ze zm.) i art. oraz art. 17b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2020 r., poz. 111, dalej jako: "u.ś.r.") po rozpatrzeniu odwołania M. H. (dalej jako: skarżąca) utrzymało w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Prezydenta Miasta Tarnowa z dnia 22 lipca 2022 roku nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką D. H.

Powyższe rozstrzygnięcia zapadły w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy:

W dniu 8 lipca 2022 r. skarżąca wniosła o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką, która orzeczeniem wydanym przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności we W. z dnia 7 czerwca 2022 r. nr [...] zaliczona została do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności na stałe, przy czym niepełnosprawność istnieje od 79-go roku życia, a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od dnia 7 czerwca 2022 r.

Po rozpoznaniu ww. wniosku Prezydent Miasta Tarnowa decyzją z dnia 22 lipca 2022 r. odmówił skarżącej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką.

Organ I instancji odmawiając przyznania wnioskowanego świadczenia stwierdził, że nie została spełniona przesłanka przyznania prawa do świadczenia wynikająca z art. 17 ust. 1b u.ś.r., gdyż niepełnosprawność u matki skarżącej powstała po 79 roku życia.

Jednocześnie organ wskazał, iż znaczny stopień niepełnosprawności u w/w ustalony został od dnia 7 czerwca 2022 r., zaś rezygnacja z pracy nastąpiła dopiero w dniu 30 czerwca 2022 r.

Nadto organ wskazał, iż zakres sprawowanej opieki nad matką nie wyklucza możliwości podjęcia zatrudnienia chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Ponadto organ uznał, iż nie istnieją okoliczności pozwalające na zwolnienie pozostałych członków rodziny z obowiązku zapewnienia opieki niepełnosprawnej matce.

Od powyższej decyzji odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie wniosła skarżąca, nie zgadzając się z podjętym rozstrzygnięciem. Zaskarżonej decyzji zarzuciła:

I. naruszenie prawa materialnego mającego istoty wpływ na wynik sprawy, tj:

- art. 17 ust. 1b u.ś.r., poprzez niewłaściwe zastosowanie bez uwzględnienia okoliczności, że na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 7 oraz 190 ust. 1 i 3 Konstytucji RP;

- art. 17 ust. la pkt. 2 u.ś.r. poprzez brak zastosowania lub błędne zastosowanie, polegające na nieuwzględnieniu okoliczności, że między skarżącą a osobą wymagającą opieki istnieje stosunek pokrewieństwa I stopnia i w związku z tym spełnia ona przesłanki art. 17 ust. l pkt 4 u.ś.r. niezależnie od tego, czy inne dzieci też mają obowiązek alimentacyjny;

- art. 17 ust. l pkt 4 u.ś.r. poprzez niewłaściwą interpretację a w konsekwencji błędne przyjęcie, że czynności opiekuńcze i pielęgnacyjne, które codziennie wykonuje Skarżąca w trakcie sprawowania pieczy na chorą na Alzhaimera oraz choroby współistniejące matką nie noszą znamion stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy a więc nie wypełniają w/w dyspozycji i nie wymuszają rezygnacji lub niepodejmowania przez nią zatrudnienia;

II. naruszenie przepisów postępowania mających wpływ na wynik sprawy, tj.: art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 § l, art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, tj. rzeczywistego zakresu opieki Skarżącej nad matką oraz przez przyjęcie, że skoro Skarżąca była w stanie przez jakiś czas godzić prace zawodową z opieką nad matką, to w chwili obecnej również nie zachodzi konieczność rezygnacji z zatrudnienia w celu zapewnienia jej opieki

Opisaną we wstępie decyzją SKO w Tarnowie utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji.

W uzasadnieniu organ odwoławczy streścił przebieg dotychczasowego postępowania oraz powołał przepisy mające zastosowanie w niniejszej sprawie.

W swoich rozważaniach Kolegium zwróciło uwagę na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014r., sygn. akt K 38/13 (Dz. U. z 2014 r, poz. 1443). W wyroku tym Trybunał stwierdził, że art. 17 ust. 1b u.ś.r., w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Zatem w obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy, której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13.

Dalej, Kolegium doszło jednak do przekonania, że kwestionowana decyzja odpowiada jednak prawu, bowiem w sprawie nie zachodzi bezpośredni związek przyczynowo - skutkowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką. Niepełnosprawność u matki skarżącej powstała w 79 roku życia tj. w 2016 r. Skarżąca nie podjęła się jednak wówczas opieki nad chorą matką, lecz nadal pozostawała w zatrudnieniu. Rezygnacja z zatrudnienia nie miała zatem związku z koniecznością opieki nad matką (nawet jeżeli faktycznie była sprawowana - oznacza to, że skarżąca była w stanie pogodzić opiekę nad matką z wykonywaną pracą).

W ocenie Kolegium wykonywanie takich czynności jak pomoc w ubraniu i poranna higiena, czy też przygotowanie posiłków (śniadania, obiadu) są czynnościami, które mogą być wykonane w godzinach porannych, przed pójściem do pracy. Wiele osób wykonuje takie czynności, chociażby rodzice w stosunku do małoletnich dzieci przed zaprowadzeniem ich do żłobka czy przedszkola i nie uniemożliwia im to podejmowania zatrudnienia.

Ze zgromadzonego w aktach sprawy materiału dowodowego wynika bezsprzecznie, że matka skarżącej jest osobą niepełnosprawną, to nie sposób jednak przyjąć, aby skarżąca z uwagi na zakres i rozmiar czynności, jakie wykonuje opiekując się matką, rzeczywiście musiała zrezygnować z zatrudnienia. Z akt sprawy nie wynika aby matką skarżącej była osobą leżącą. W przeważającym zakresie opieka sprowadza się do typowych czynności dnia codziennego związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego, które zapewne ograniczają, jednakże nie wykluczają podjęcia pracy przez Skarżącą chociażby w niepełnym zakresie, a to warunkuje możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Jednocześnie organ odwoławczy podkreślił, że skarżąca nie jest jedyną osobą zobowiązaną do alimentacji wobec matki. Matka skarżącej, poza skarżącą, ma jeszcze 4 córki. Wprawdzie dwie przebywają w USA, zaś pozostałe dwie pracują zawodowo, jednakże nie oznacza to, że nie mogą realizować obowiązku alimentacyjnego wobec matki w inny sposób aniżeli osobiste starania. Obowiązek ten może polegać na finansowaniu usług opiekuńczych dla matki, zwłaszcza, że wszystkie córki posiadają pracę zawodową.

Na powyższą decyzję skarżąca, reprezentowana przez pełnomocnika, wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie. Zaskarżonej decyzji zarzuciła:

I. Naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:

- art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a. polegające na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu całego materiału dowodowego i niepodjęciu wystarczających kroków niezbędnych dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy, w szczególności niewyjaśnienia, czy opieka skarżącej nad matką nie wymaga z uwagi na stan zdrowia podopiecznej całodobowej dyspozycyjności i w związku z tym, czy pozwala skarżącej na podjęcie pracy nawet w niepełnym wymiarze godzin, co doprowadziło do błędnego wniosku, że nie spełnia ona wymogów art. 17 ust. 1 u.ś.r.;

- art. 7, art. 15, art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a. polegające na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu całego materiału dowodowego i niepodjęciu wystarczających kroków niezbędnych dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy, w szczególności niewyjaśnienia, czy od 2016 r. skarżąca sprawowała czy nie sprawowała opieki nad matką, a jeśli tak, to dzięki czemu udawało się jej jakiś czas łączyć obowiązki zawodowe z opieką nad matką i czy przyczyny te nie zdezaktualizowały się, co doprowadziło do błędnych wniosków na temat powodów rezygnacji przez nią z pracy zawodowej;

- art. 7, 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a., polegające na przyjęciu możliwości partycypacji przez pozostałe dzieci niepełnosprawnej w kosztach zapewnienia jej opieki, w sytuacji zaniechania dokonania czynności zmierzających do weryfikacji sytuacji ekonomicznej tychże osób i jej wpływu na realizację obowiązku opieki, a także odległości miejsca zamieszkania zobowiązanych do alimentacji od uprawnionej, skutecznie uniemożliwiającą osobiste zaangażowanie w opiekę na członkiem rodziny;

- z uwagi na powyższe - naruszenie art.7, art. 77 § 1 oraz art. 107 § 3 k.p.a. polegające na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu całego materiału dowodowego i niepodjęciu wystarczających kroków niezbędnych dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy i w konsekwencji sporządzenie uzasadnienia niezgodnie z wymogami art. 107 § 3 k.p.a - poprzez brak uzasadnienia, dlaczego organ nie dał wiary oświadczeniom skarżącej o podjęciu opieki nad matką w 2016 r., o znacznym pogorszeniu stanu zdrowia skarżącej po śmierci jej męża czyli od początku 2022 r., o braku możliwości fizycznych i finansowych realizowania przez pozostałe córki matki skarżącej obowiązku alimentacyjnego, oraz o fakcie adopcji jednej z nich przez inną rodzinę, a jednocześnie przyjął bez żadnego dowodu i żadnego uzasadnienia, że:

a) skarżąca nie podjęła się opieki nad matką w 2016 r.,

b) stan zdrowia matki oraz potrzeba opieki nad nią obecnie są takie same jak w 2016 roku,

c) wszystkie pozostałe biologiczne córki mają obowiązek alimentacyjny wobec matki i są one w stanie go realizować.

II. Naruszenie przepisów prawa materialnego:

- art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez jego błędną interpretację i subsumpcję polegającą na stwierdzeniu, że czynności opiekuńcze i pielęgnacyjne skarżącej w stosunku do chorej na Alzhaimera oraz choroby współistniejące matki nie noszą znamion "stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy" i na niewłaściwej ocenie związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy zatrudnieniem a opieką sprawowaną przez skarżącą prowadzącej do uznania, że czynności opieki nie wymuszają rezygnacji lub niepodejmowania przez nią zatrudnienia;

- art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez jego błędną interpretację polegającą na wyinterpretowaniu z przepisu niezawartych w nim dodatkowych przesłanek negatywnych udzielania świadczenia opiekuńczego i oparciu decyzji o odmowie przyznania świadczenia na takiej niewymaganej przez prawo przesłance;

- art. 17 ust. 1a pkt. 2 u.ś.r. oraz art. 129 k.r.o. poprzez błędne zastosowanie, polegające na nieuwzględnieniu okoliczności, że między skarżącą a osobą wymagającą opieki istnieje stosunek pokrewieństwa I stopnia i w związku z tym spełnia ona przesłanki art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. niezależnie do tego, czy inne dzieci też mają obowiązek alimentacyjny;

- art. 17 ust. 1 pkt. 4 b u.ś.r. w zw. z 129 § 2 k.r.o. poprzez brak zastosowania lub błędne zastosowanie, polegające pominięciu ograniczenia obowiązku alimentacyjnego do możliwości finansowych i majątkowych osób zobowiązanych, co doprowadziło organ do przyjęcia, że inne dzieci powinny realizować obowiązek alimentacyjny wobec matki nawet w sytuacji, gdy nie pozwalają na to ich możliwości finansowe;

- art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w zw. z art. 121 § 3 w zw. z art. 131 § 1 k.r.o. poprzez brak zastosowania lub błędne zastosowanie, polegające na przyjęciu, że pomimo adopcji jednej z biologicznych córek D. H. przez inną rodzinę, ma ona wobec biologicznej matki obowiązek alimentacyjny.

Mając powyższe zarzuty na uwadze skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji oraz zasądzenie kosztów postępowania, według norm przepisanych.

W uzasadnieniu skargi, skarżąca rozwinęła powyższe zarzuty.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Pismem z dnia 12 grudnia 2022 r. skarżąca wniosła o dopuszczenie dowodu z zaświadczenia lekarskiego z dnia 1 grudnia 2022 r. na okoliczność, że matka skarżącej wymaga stałej opieki osób drugich oraz na okoliczność, że opieka sprawowana przez skarżącą najlepiej zaspokaja potrzeby matki i jest jej niezbędna.

Ponadto skarżąca pismem z dnia 6 kwietnia 2023 r. wniosła o przeprowadzenie dowodu z załączonej dokumentacji leczenia szpitalnego dotyczącej pobytu matki skarżącej w szpitalu po złamaniu szyjki kości udowej. Z ostrożności procesowej skarżąca rozszerzyła zarzuty skargi o zarzut naruszenia przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: art. 136 § 1 k.p.a. oraz art. 138 § 2 k.p.a. w zw. z art. 7, art. 9, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a. polegające na niewyczerpującym zebraniu całego materiału dowodowego i niepodjęciu przez organ odwoławczy wystarczających kroków niezbędnych dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy, tj. brak przeprowadzenia jakiegokolwiek dodatkowego postępowania w celu uzupełnienia dowodów i materiałów w sprawie a zarazem brak zlecenia przeprowadzenia tego postępowania organowi, który wydał decyzję w celu zebrania jakichkolwiek dowodów dla wyjaśnienia dochodów i stanu majątkowego pozostałych córek matki skarżącej oraz faktu ich ewentualnej partycypacji w sprawowaniu opieki nad matką.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Przeprowadzona przez Sąd kontrola zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie z dnia 11 października 2022 r. utrzymującej w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Prezydenta Miasta Tarnowa z dnia 22 lipca 2022 roku w przedmiocie odmowy przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką D. H., pod kątem kryterium legalności, wykazała, że skarga zasługuje na uwzględnienie. Należy także wskazać, że stosownie do art. 134 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. p.p.s.a.

W rozpoznawanej sprawie materialnoprawną podstawę działania organu stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 615 z późn. zm.), zwanej dalej u.ś.r.

Świadczenie pielęgnacyjne zostało zaliczone do świadczeń rodzinnych. Jego celem jest zapewnienie prawidłowego funkcjonowania w społeczeństwie osób niepełnosprawnych, gdyż służy pokryciu kosztów opieki zorganizowanej "we własnym zakresie", w tym opieki osób bliskich. Świadczenie to zapewnia środki sprawowanie nad nimi opieki (zob. R. Babińska-Górecka, K. Stopka, Polskie świadczenia rodzinne z punktu widzenia koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, PiZS 2012, nr 4, s. 28-34.). Jego celem jest rekompensowanie braku dochodów z pracy zarobkowej z powodu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny.

Świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje na podstawie art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. 2020.111 ze zm., dalej będzie stosowany skrót u.ś.r.). Zgodnie z powołanym przepisem świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje między innymi innym osobie, na której zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmuje lub rezygnuje ona z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Należy zatem podkreślić, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 października 2020 r., I OSK 1148/20). Trafnie również wskazuje się, że zakres faktycznie sprawowanej opieki, wynikający z innych przyczyn niż potrzeby osoby legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności w zakresie opieki, może wskazywać na to, czy rezygnacja z zatrudnienia lub jego niepodjęcie pozostają z sobą w związku (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 maja 2020 r., I OSK 691/19, wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 kwietnia 2020 r., I OSK 1544/19).

Na podstawie art. 17 ust. 1a u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Na podstawie ust. 1b art. 17 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:

1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub

2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.

Przepis ten został jednak wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 (Dz.U.2014.1443) uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Okoliczność ta trafnie została podkreślona przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu, który stwierdził, że w tym zakresie organ I instancji oparł swoje rozstrzygnięcie na niekonstytucyjnej normie prawnej.

Podstawy odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie może stanowić więc art. 17 ust. 1b ustawy. Po wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 przysługiwanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego należy rozpatrywać bez tej przesłanki negatywnej. Takie stanowisko prezentowane jest w orzecznictwie sądów administracyjnych. Wskazać należy, że pogląd ten jest prawidłowy. Trybunał Konstytucyjny w punkcie 2 sentencji wyroku z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13) orzekł, że art. 17 ust. 1b ustawy w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. W kwestii skutków cytowanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego istnieje ugruntowana linia orzecznicza sądów administracyjnych, które w odniesieniu do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych wnoszących o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego po wyroku Trybunału, dostrzega jego wpływ na obecną sytuację tych podmiotów i wyraża stanowisko o konieczności uchylania decyzji bazujących na tej przesłance (por.m.in. wyrok NSA z dnia 26 kwietnia 2019 r. sygn. I OSK 8/19, wyrok NSA z 2 sierpnia 2016 r., sygn. akt I OSK 923/16 oraz wyrok z 4 listopada 2016 r., sygn. akt I OSK 1578/16).

Sąd rozpoznający sprawę podziela stanowisko dotyczące możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego bez względu na czas powstania niepełnosprawności u osoby niepełnosprawnej, i uznaje tym samym za błędny pogląd organu pierwszej instancji w tym zakresie w niniejszej sprawie.

Przyczyną ostatecznej odmowy przyznania świadczenia przez organ II instancji – Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie – było nie spełnienie przesłanki wynikającej z art. 17 ust. 1 u.ś.r., to jest brak związku przyczynowego pomiędzy zapewnieniem przez skarżącą opieki niepełnosprawnej matce a koniecznością rezygnacji przez nią z zatrudnienia.

W niniejszej sprawie skarżąca sprawuje opiekę nad niepełnosprawną matką (wdową), która legitymuje się orzeczeniem wydanym przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności we W., na podstawie którego zaliczona została do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności na stałe. Jako symbol przyczyny niepełnosprawności wskazano 10-N. Z załączonych do akt sądowych dokumentów medycznych wynika, że matka skarżącej cierpi na chorobę Alzheimera od 2016r., ma narastające zaburzenia pamięcią, omamy, brak orientacji nawet w znanym mieszkaniu, lekką agresję. Ponadto przeszła w lutym 2022r. operację z powodu nowotworu skóry ok. czołowej lewej. Należy przy tym podkreślić, że po raz pierwszy dokumenty te zostały złożone do akt sądowych. Organ przed wydaniem decyzji nie miał do nich dostępu. Tym niemniej w wywiadzie środowiskowym wskazane zostało, że matka skarżącej cierpi na chorobę Alzheimera. Jednak skarżąca w ramach procedury administracyjnej nie działała za pośrednictwem zawodowego pełnomocnika, a organ nie pouczył jej w trybie art. 79a k.p.a. jakie dokumenty należy złożyć do akt sprawy, a które mogą być pomocne w pozytywnym załatwieniu jej wniosku, a nawet nie zawiadomił o zakończeniu postępowania administracyjnego.

Z wywiadu środowiskowego wynika, że matka skarżącej jest niesamodzielna, wymaga pomocy we wszystkich czynnościach dnia codziennego. Po mieszkaniu porusza się za pomocą laski. Skarżąca wskazała na następujące czynności opiekuńcze: czynności higieniczne, w tym wymienianie pieluchomajtek, ubieranie, rehabilitacja domowa, przygotowywanie wszystkich posiłków, pomoc przy karmieniu, sprzątanie mieszkania, pranie zakupy, czynności urzędowe. W swoim oświadczeniu skarżąca wskazała, że matka cierpi na chorobę Alzheimera i jest pod opieką neurologa, onkologa, okulisty i dermatologa. Choroba ta powoduje, że matka skarżącej wymaga całodobowej opieki.

W skardze skarżąca dodatkowo podkreśliła, że jej matka wymaga pilnowania, ponieważ jej zachowanie jest często niebezpieczne dla niej i otoczenia.

Matka skarżącej jest wdową. Oprócz skarżącej ma jeszcze cztery córki. Organ jednak nie poczynił żadnych ustaleń dotyczących rodzeństwa skarżącej i jedynie z jej oświadczenia wynika, że dwie jej siostry mieszkają w USA, a dwie w Polsce i pracują dorywczo, mają swoje rodziny i nie mają możliwości opiekowania się matką.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje w sytuacji jeżeli ściśle określona osoba uprawniona, nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Trafnie podkreśla się w orzecznictwie, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest kierowane do wszystkich niezatrudnionych osób opiekujących się niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz do tych, które wywiązują się ze swego obowiązku alimentacyjnego, osobiście zapewniając stałą i długotrwałą opiekę i pomoc niepełnosprawnemu członkowi rodziny i jednocześnie z tego właśnie powodu zaprzestają aktywności zawodowej. Nie może być ono zatem traktowane jako zastępcze źródło dochodu (Wyrok NSA z 19.05.2021 r., I OSK 226/21, LEX nr 3177435.). Co więcej zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego z uwagi na to, że ustawa z 2003 r. o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji sprawowania opieki, to z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy wyinterpretować, że aby można było mówić o opiece w jej rozumieniu musi ona być stała lub długoterminowa. Te określenia stała lub długoterminowa wskazują na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (Wyrok NSA z 23.10.2020 r., I OSK 1148/20, LEX nr 3088207.).

W niniejszej sprawie oprócz skarżącej, jeszcze czworo jej rodzeństwa są ponadto osobami zobligowanymi do świadczeń alimentacyjnych w jednakowym stopniu.

W sytuacji natomiast, gdy obowiązek alimentacyjny obciąża kilka osób, każda z nich ma obowiązek opieki i powinny się one stosownie podzielić tym obowiązkiem, tak aby nie była nim obciążona tylko skarżąca. Zgodnie z art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1359) obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Z kolei art. 129 § 2 k.r.o. stanowi, że krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym. Art. 135 § 1 k.r.o. przewiduje, iż zakres świadczeń alimentacyjnych zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego. Przepisy przewidują również możliwość wyegzekwowania obowiązków alimentacyjnych w drodze sądowej. Trafnie z kolei w uchwale NSA z 14.11.2022 r. (I OPS 2/22, LEX nr 3431610) zwraca się uwagę, że zgodnie z art. 135 § 2 k.r.o., wykonanie obowiązku alimentacyjnego względem osoby niepełnosprawnej może polegać w całości lub w części na osobistych staraniach o utrzymanie lub o wychowanie uprawnionego, w takim wypadku świadczenie alimentacyjne pozostałych zobowiązanych polega na pokrywaniu w całości lub w części kosztów utrzymania lub wychowania uprawnionego. Wskazuje się przy tym, że sposób wypełniania obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w art. 135 § 2 k.r.o., zależy od woli osoby zobowiązanej. Przepis ten ma charakter przywileju dla zobowiązanego do alimentów, który nie pracuje lub osiąga niewielkie dochody, a chce wypełnić obowiązek alimentacyjny. Nie można jednak wymusić "osobistych starań" osób zobowiązanych do świadczeń alimentacyjnych, w tej formie obowiązek alimentacyjny nie może zostać orzeczony, nie podlega też egzekucji.

Jednak w sytuacji, gdy istnieje kilka osób zobligowanych do alimentacji w tym samym stopniu, przyjmuje się, że obiektywne przeszkody w sprawowaniu opieki przez osoby w jednakowym stopniu zobligowane alimentacyjnie mogą uzasadniać przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego innej osobie uprawnionej w tej samej kolejności i stopniu.

Sąd, kierując się okolicznościami faktycznymi niniejszej sprawy, podziela argumentację wynikającą z orzecznictwa sądów administracyjnych, że w niektórych sytuacjach mogą zaistnieć takie okoliczności, które obiektywnie uniemożliwiają sprawowanie opieki przez osobę spokrewnioną z osoba wymagająca opieki w tym samym stopniu co skarżący (por. wyrok WSA z dnia 26 sierpnia 2021 r., sygn. akt II SA/Po 301/21, lex nr 3218568 i tam wyroki NSA: dnia z 5 listopada 2015 r., sygn. akt I OSK 1062/14; z dnia 13 listopada 2015 r., sygn. akt I OSK 1286/14; z dnia 12 maja 2017 r., sygn. akt I OSK 328/16 - dostępne na stronie www.nsa.gov.pl).

Należy zauważyć jednak, że w analizowanej sprawie organ nie poczynił żadnych ustaleń, pomimo że skarżąca na tym etapie nie była reprezentowana przez zawodowego pełnomocnika. Przede wszystkim nie poczyniono ustaleń co do faktu, czy w związku z rozwojem choroby Alzheimera od 2016r. matka skarżącej wymaga nieustannej, całodobowej opieki, a więc czy jest możliwe pozostawienie ją samej w mieszkaniu na kilka godzin bez obawy że zrobi sobie lub innym krzywdę.

Ponadto organy nie poczyniły jakichkolwiek ustaleń w odniesieniu do sióstr skarżącej, a więc nie zbadały czy istnieją obiektywne przeszkody uniemożliwiające im choćby finansowe partycypowanie w sprawowanej przez skarżącą opiece. Organ powinien przy tym uwzględnić fakt postępującej choroby matki skarżącej i konsekwencje z niej wynikające. Należy również zauważyć, że w skardze skarżąca podniosła, że jedna z jej sióstr została przysposobiona. Należałoby więc ustalić, czy faktycznie takie przysposobienie miało miejsce oraz czy było to przysposobienie pełne, czy też niepełne.

W niniejszej sprawie skarżący nie miała możliwości wykazania ani kwestii konieczności sprawowania całodobowej opieki nad matką w związku z postępującą chorobą ani istnienia obiektywnych przeszkód w sprawowaniu opieki nad nią przez swoje siostry. Organ bowiem nie wezwał jej stosowanie do art. 79a k.p.k. do wykazania niespełnionych przez nią przesłanek, ani sam nie przeprowadził postępowania wyjaśniającego w tym zakresie, np. wywiadów środowiskowych z jej rodzeństwem zamieszkałym w Polsce, w którym ustalono by jaki jest stan zdrowia sióstr skarżącej oraz jakie dochody one osiągają. Stąd doszło również do naruszenia art. 10 § 1 k.p.a., który stanowi, iż organy administracji publicznej obowiązane są zapewnić stronom czynny udział w każdym stadium postępowania, a przed wydaniem decyzji umożliwić im wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań. W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się bowiem, że przepis art. 79a k.p.a. stanowi konkretyzację i uzupełnienie obowiązków wynikających z art. 10 § 1 k.p.a., a jego celem jest zapobieganie sytuacjom, w których strona dysponuje dodatkowymi dowodami na okoliczności istotne dla wykazania zasadności jej żądania albo może je łatwo uzyskać, a z powodu braku odpowiedniej wiedzy o potrzebnych dowodach bądź o sposobie oceny wcześniej przedstawionych dowodów - nie korzysta z takiej możliwości. Chodzi przy tym o to, aby strona nie została zaskoczona negatywnym rozstrzygnięciem sprawy (zob. np. wyrok NSA z 24.02.2023 r., I GSK 1216/22, LEX nr 3519251). Stąd doszło również do naruszenia przez organ przepisów dotyczących prawidłowego ustalenia stanu faktycznego.

W badanej sprawie organy uchybiły zatem swoim obowiązkom wynikającym z art. 7, 10 §1, 77 § 1, 79a k.p.a., bowiem - w ocenie Sądu, sprawa związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją przez skarżącą z zatrudnienia w 2022r. i koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką nie została dostatecznie wyjaśniona.

Mając powyższe na uwadze sąd, na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w związku z art. 135 p.p.s.a., uchylił wydane w sprawie decyzje organów obu instancji.

Sąd orzekł o kosztach na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 265 z późn. zm.).