Wyrok WSA w Szczecinie, sygn. akt I SA/Sz 198/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie
Data orzeczenia: 2023-07-19 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Zabezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 41a ust. 1 pkt 2, art. 41a ust. 2 pkt 1
journal: Dz.U. 2022 poz 933
law: Ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (t. j.)
article: art. 151
journal: Dz.U. 2023 poz 259
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Elżbieta Dziel, Sędziowie Sędzia WSA Marzena Kowalewska (spr.),, Sędzia WSA Jolanta Kwiecińska, , po rozpoznaniu w Wydziale I na posiedzeniu niejawnym w dniu 19 lipca 2023 r. sprawy ze skargi M.Ł na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia 27 stycznia 2023 r. nr GRN-0262477 w przedmiocie umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń oddala skargę.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z 27 stycznia 2023 r. nr [...] Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego utrzymał w mocy swoją decyzję z 15 września 2022 r. nr [...] odmawiającą M. Ł. umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia.

Jak podstawę prawną rozstrzygnięcia organ wskazał art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2022 r., poz. 2000; dalej "k.p.a.") i art. 41a ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U.

z 2022 r., poz. 933; dalej "u.s.r.").

Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika, że decyzją z 10 lutego 2020 r. organ rentowy ustalił nadpłatę z tytułu nienależnie pobranej renty rodzinnej rolniczej za okres od 1 listopada 2018 r. do 31 stycznia 2020 r. w kwocie [...]zł i zobowiązał skarżącą do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. Wskazaną przyczyną powstania nadpłaty było jednoczesne pobieranie świadczeń z dwóch organów rentowych. Według organu prawidłowość wydanego rozstrzygnięcia potwierdzono wyrokiem Sądu Okręgowego w S. z [...] stycznia 2022 r. sygn. akt VIU [...].

20 stycznia 2022 r. skarżąca złożyła wniosek o przywrócenie renty rodzinnej i umorzenie nienależnie pobranego świadczenia w kwocie [...]zł. We wniosku skarżąca wskazała na swoją trudną sytuację osobistą i materialną - stwierdzoną niepełnosprawność i niezdolność do samodzielnej egzystencji oraz fakt, że renta rodzinna rolnicza stanowiła w zasadzie jedyne źródło utrzymania skarżącej, która obecnie pozostaje bez środków do życia.

Wymienioną decyzją z 15 września 2022 r. organ rentowy odmówił umorzenia nienależnie pobranego świadczenia.

Skarżąca złożyła wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, do którego dołączyła dokumenty świadczące o jej wydatkach oraz stanie zdrowia.

Ponownie rozpatrując sprawę organ rentowy wskazał, że z informacji uzyskanych z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wynika, iż kwota netto przysługującej skarżącej emerytury wraz z dodatkiem pielęgnacyjnym i świadczeniem uzupełniającym dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji wynosi łącznie [...] zł, a zgodnie z informacją Centrum Usług Społecznych należny skarżącej dodatek mieszkaniowy wynosi [...] zł. Łącznie ustalono wysokość dochodu w przeliczeniu na jedną osobę w gospodarstwie domowym skarżącej na kwotę [...]zł.

Organ wyjaśnił, że z powodu braku w ustawie definicji pojęcia "możliwości płatnicze wnioskodawcy", rozpatrując tego rodzaju sprawy pomocniczo stosuje się kryterium dochodowe na osobę w rodzinie, wykorzystywane dla potrzeb świadczeń z pomocy społecznej. Na mocy art. 9 ust. 8 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2021 r. poz. 2268) w związku z § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 14 lipca 2021 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej (Dz. U. z 2021 r. poz. 1296; dalej "rozporządzenie") za kryterium dochodowe do świadczeń z pomocy społecznej na osobę przyjmuje się od 1 stycznia 2022 r. kwotę 776 zł w przypadku osób samotnie gospodarujących. Dochody uzyskiwane przez skarżącą kryterium to przewyższają. Według organu nie można zatem uznać, że skarżąca jest pozbawiona środków finansowych na pokrycie niezbędnych kosztów utrzymania oraz spłaty należności powstałej w wyniku nadpłaty.

Organ rentowy przytoczył treść art. 41a ust. 1 pkt 2 u.s.r. i stwierdził, że ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że skarżąca ma stałe źródło dochodu, z którego się utrzymuje. Składając wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy o umorzenie nienależnie pobranego świadczenia, powołała się na tożsame okoliczności - trudną sytuację materialną i aktualny stan zdrowia, nie przedkładając jednak nowych dokumentów mogących mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy. Organ nie znalazł zatem przesłanek do umorzenia należności skarżącej.

M. Ł. zaskarżyła decyzję organu rentowego, zarzucając jej naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a to:

- naruszenie art. 7 w zw. z art. 77 § Iw zw. z art. 107 § k.p.a. - poprzez niepodjęcie wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, istotne braki w uzasadnieniu. Nieustalenie kluczowych dla sprawy okoliczności faktycznych mających wpływ na wynik sprawy. Podczas gdy prawidłowe ustalenia co do stanu majątkowego i rodzinnego skarżącej mogłyby doprowadzić do odmiennego rozstrzygnięcia sprawy, a w szczególności poprzez nieprawidłowe ustalenie możliwości finansowych skarżącej i brak wskazania w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji powodów, dla których organ odmówił umorzenia należności;

- naruszenie art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., polegające na niewyczerpującym rozpatrzeniu materiału dowodowego oraz na jego dowolnej ocenie.

W uzasadnieniu skargi jej zarzuty zostały uszczegółowione. Według skarżącej decyzja organu rentowego była nieuzasadniona i dowolna. Organ nie ustalił relacji pomiędzy pozyskiwanymi przez skarżącą dochodami a ponoszonymi wydatkami. Organ nie wziął także pod uwagę, iż świadczenie 500 plus, które otrzymuje skarżąca nie powinno być wliczane do dochodu przy obliczaniu kryterium dochodowego do zasiłku rodzinnego. Według skarżącej każdego miesiąca brakuje jej ponad [...] zł na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Organ nienależycie ocenił przesłankę ważnego interesu zainteresowanego w kontekście stanu finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego. W decyzji nie ma też odniesień do sytuacji zdrowotnej skarżącej.

Skarżąca wniosła o: uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji z 15 września 2022 r.

W odpowiedzi na skargę organ rentowy wniósł o jej oddalenie.

W piśmie z 5 czerwca 2023 r. pełnomocnik z urzędu skarżącej podtrzymał wniesioną skargę. Pełnomocnik wniósł o uznanie, że zaskarżona decyzja i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji zostały wydane z naruszeniem prawa procesowego, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 77 § 1, art. 80 w zw. z art. 7 i 8 k.p.a., co w rezultacie doprowadziło do nieprawidłowego zastosowania przepisów prawa materialnego, tj. art. 141 ust. 2 pkt 1 u.s.r. Prawidłowe przeprowadzenie postępowania skutkujące ustaleniem właściwego stanu faktycznego, dałoby możliwość odpowiedniego zastosowania normy prawa materialnego i doprowadziłoby do wydania innego, zgodnego z prawem rozstrzygnięcia. Pełnomocnik wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej decyzji organu I instancji, jak również o zasądzenie kosztów postepowania sądowego, w tym kosztów pomocy prawnej z urzędu, według norm przepisanych.

Zarządzeniem z 5 czerwca 2023 r. Zastępca Przewodniczącej Wydziału skierowała sprawę na posiedzenie niejawne na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 w zw. z ust. 1 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2021 r. poz. 2095 ze zm.).

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie z w a ż y ł, co następuje:

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2492), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Stosownie do art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 259; dalej "p.p.s.a.") sąd uchyla decyzję w całości albo w części, jeżeli stwierdzi: naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.).

W sprawie poza sporem pozostaje, że decyzją z 10 lutego 2020 r. organ rentowy ustalił nadpłatę z tytułu nienależnie pobranego świadczenia w postaci renty rodzinnej rolniczej za okres od 1 listopada 2018 r. do 31 stycznia 2020 r. w kwocie [...]zł. Powyższa decyzja umotywowana była pobieraniem przez skarżącą w powyższym okresie świadczeń z ZUS i KRUS. Prawidłowość powyższego rozstrzygnięcia potwierdzona została wyrokami Sądu Okręgowego w S. z [...] października 2021 r. [...] i z [...] stycznia 2022 r. [...].

Stosownie do art. 41a ust. 1 pkt 2 u.s.r. Prezes Kasy lub upoważniony przez niego pracownik Kasy, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego, na jego wniosek, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego, może umorzyć należności Kasy z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub części.

Odnośnie do podniesionego przez pełnomocnika z urzędu zarzutu naruszenia art. 141 ust. 2 pkt 1 u.s.r., należy wskazać, iż takowa jednostka redakcyjna w omawianej ustawie nie istnieje. Z treści pisma z 5 czerwca 2023 r. wynika, że pełnomocnikowi chodziło w istocie o art. 41a ust. 2 pkt 1 u.s.r., zgodnie z którym Prezes Kasy lub upoważniony przez niego pracownik Kasy może także, z urzędu, umorzyć część lub całość należności z tytułu składek, w przypadku ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi, gdy w wyniku postępowania egzekucyjnego lub na podstawie posiadanych dokumentów stwierdzono, że dłużnik nie posiada źródeł dochodu i majątku, z którego można dochodzić należności, oraz brak jest możliwości przeniesienia odpowiedzialności. W związku z powyższym należy wskazać, że powyższy przepis nie ma zastosowania w rozpoznawanej sprawie, która toczy się z wniosku skarżącej (a nie z urzędu), a w jej toku nie stwierdzono, aby dłużnik nie posiadał źródeł dochodu i majątku, z którego można dochodzić należności.

Umorzenie należności, a więc faktyczna rezygnacja z dochodzenia zobowiązania publicznoprawnego, jest instytucją wyjątkową, obwarowaną spełnieniem przesłanki ważnego interesu zainteresowanego jak również szczegółowych przesłanek uwzględnienia możliwości płatniczych wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego. Użytego zwrotu, jego interpretacji na użytek danej sprawy dokonuje każdorazowo organ rentowy. Ustawodawca używa klauzul generalnych, przyjmując założenie, że ostatecznie judykatura (także sądownictwo administracyjne) doprecyzuje ich treść. O istnieniu ważnego interesu zainteresowanego powinny decydować kryteria zobiektywizowane, a nie jego subiektywne przekonania o konieczności umorzenia należności. Wysoką rangę mają tu zdrowie i życie, ale także możliwości zarobkowania w celu zdobycia środków utrzymania dla siebie i rodziny oraz zagrożenie egzystencji. "Ważny interes" wystąpi najczęściej w sytuacjach nadzwyczajnych i niezależnych od zainteresowanego, które różnią się od sytuacji innych osób i uniemożliwiają uregulowanie zaległości (np. klęska żywiołowa, wypadek). Przy ocenie tej przesłanki wskazuje się niekiedy na konieczność szerszego ujęcia i analizy także normalnej sytuacji ekonomicznej zainteresowanego, wysokości uzyskiwanych przez niego dochodów oraz wydatków, w tym również ponoszonych w związku z ochroną zdrowia własnego lub członków najbliższej rodziny (kosztów leczenia). Należy jednak stwierdzić, że utożsamianie trudnej sytuacji finansowej z ważnym interesem zainteresowanego prowadził w istocie do uznania, że umorzenie należności jest w takiej sytuacji zawsze w interesie zainteresowanego.

Zawarty w przepisie art. 41a u.s.r. zwrot "może" wskazuje na zastosowanie konstrukcji uznania administracyjnego. Wyraża się ono w możliwości wyboru jednego z dopuszczalnych wariantów rozstrzygnięcia sprawy, w tym wydania rozstrzygnięcia negatywnego dla zainteresowanego nawet w sytuacji zaistnienia przesłanki "ważnego interesu". Co do zasady zatem ocenie sądu administracyjnego, który bada zaskarżoną decyzję pod względem jej zgodności z prawem, nie podlega zasadność i celowość odmowy umorzenia należności przez organ rentowy. Należy jednak wskazać, że istnieją pewne granice uznania administracyjnego. Przekroczenie tych granic ma miejsce wówczas, gdy wybór alternatywy decyzyjnej dokonany został z rażącym naruszeniem zasady sprawiedliwości i słuszności, wskutek uwzględnienia kryteriów oczywiście nieistotnych lub nieracjonalnych, względnie na podstawie przesłanek, które są nieprawdziwe. Możliwe jest zatem sformułowanie prawnie wiążącej oceny co do nieuprawnionego przekroczenia granic uznania administracyjnego, jednak zarezerwowane jest ono dla sytuacji wyjątkowych.

W rozpoznawanej sprawie sąd nie dostrzegł przekroczenia przez organ rentowy granic uznania administracyjnego, które uzasadniałoby uchylenie zaskarżonej decyzji.

Sąd dostrzega, że pewna lakoniczność wywodów organu rentowego naraża zaskarżoną decyzję na zarzut niedostatecznego jej uzasadnienia. W ocenie sądu nie są to jednak braki, które mogły mieć wpływ na wynik sprawy.

Wbrew twierdzeniom skarżącej wydanie rozstrzygnięcia w sprawie poprzedzone zostało prawidłowym i wszechstronnym ustaleniem stanu faktycznego sprawy, ze szczególnym uwzględnieniem możliwości płatniczych skarżącej, które należy odnosić do określenia finansowej zdolności uregulowania przez wnioskodawcę określonej kwoty należności. Organ przeprowadził wywiad środowiskowy (15 marca 2022 r.) oraz pozyskał informacje pozwalające na ustalenie dochodów skarżącej: wysokości przysługującej skarżącej emerytury wraz z dodatkiem pielęgnacyjnym i świadczeniem uzupełniającym dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji (łącznie [...] zł netto – pismo ZUS z 28 listopada 2022 r.) oraz dodatku mieszkaniowego ([...] zł – pismo Centrum Usług Społecznych w R. z 22 listopada 2022 r.). Organ ustalił także, że skarżąca nie korzysta ze świadczeń pomocy społecznej, mieszka w bloku, uwzględnił jej udokumentowane wydatki na utrzymanie. Wypada zauważyć, że miesięczne dochody skarżącej przekraczają nie tylko wynikające z rozporządzenia kryterium dochodowe (wynoszące 776 zł.) do świadczeń z pomocy społecznej, do którego odniósł się organ, ale także podawane przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych minimum egzystencji (średniorocznie w 2022 r. 732,42 zł w jednoosobowym gospodarstwie emeryckim – dane ze strony https://www.ipiss.com.pl/), jak i minimum socjalne (średniorocznie w 2022 r. 1.461,77 zł w jednoosobowym gospodarstwie emeryckim – dane jak wyżej), które sąd uznaje za dane powszechnie dostępne. Dodatkowo należy zwrócić uwagę, iż w przeprowadzonym wywiadzie środowiskowym skarżąca wskazała, że w utrzymaniu pomagają jej dzieci. Nie jest zatem uzasadnione twierdzenie skarżącej, że nie posiada środków na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych.

Należy wskazać, że problemy zdrowotne skarżącej (przewlekła obturacyjna choroba płuc, zmiany zwyrodnieniowe kręgosłupa, niepełnosprawność w stopniu znacznym) nie są w rozpoznawanej sprawie przedmiotem sporu, są dokładnie udokumentowane w aktach sprawy i nie były przez organ kwestionowane. Z akt sprawy oraz uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika zatem wprost, że skarżąca nie jest zdolna do samodzielnej egzystencji (obecnie posiada orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z 3 czerwca 2022 r. o niezdolności do samodzielnej egzystencji do 30 czerwca 2024 r.). Strona pobiera z tego tytułu świadczenie uzupełniające w wysokości [...] zł. To, że kwoty tego świadczenia uzupełniającego nie wlicza się do dochodu, od którego ustala się m.in. prawo do dodatku mieszkaniowego, świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej, czy niektórych innych świadczeń (np. opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej przez małżonka, wstępnych i zstępnych osoby uprawnionej do świadczenia), w żadnym razie nie oznacza, że nie należy tej kwoty brać pod uwagę jako faktycznego dochodu zainteresowanej wnioskującej o umorzenie nienależnie pobranego świadczenia. Czym innym bowiem jest ustalenie prawa do określonego świadczenia z pomocy społecznej, a czym innym umorzenie świadczeń nienależnie pobranych. Ponadto wypada zwrócić uwagę, że nawet brak uwzględnienia świadczenia uzupełniającego nie powoduje w rozpoznawanej sprawie spełnienia przez skarżącą kryterium dochodowego do świadczeń z pomocy społecznej, o którym mowa w rozporządzeniu. Jeżeli chodzi o podnoszoną w skardze kwestię wydatków na zdrowie, to co prawda organ nie odniósł się wprost tych wydatków (wskazał na wydatki z tytułu opłat za czynsz, gaz, prąd, abonament telefoniczny oraz internetowy, benzynę oraz telewizję w łącznej kwocie [...]zł), jednak sama skarżąca w wywiadzie środowiskowym z 15 marca 2022 r. wskazała, że jej wydatki na leki wynoszą ok. [...] zł miesięcznie, natomiast z załączonych dokumentów medycznych wynika, iż skarżąca oczekuje obecnie na leczenie sanatoryjne. Skarżąca sama nie wskazała zatem kwot wydatków na leczenie, które mogłyby w sposób istotny wpłynąć na wynik sprawy.

W zaskarżonej decyzji istotnie brakuje analizy w zakresie stanu finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego, jednak analiza taka znajduje się w decyzji organu I instancji, z której wynika, że wydatki funduszu wielokrotnie przewyższają wpływy z tytułu składek, a brakująca kwotę pokrywa budżet państwa w kwocie określonej ustawą budżetową. Każde zatem umorzenie nienależnie pobranego świadczenia pogarsza stan finansów funduszu. Nie sposób uznać, aby brak powtórzenia powyższego wywodu w zaskarżonej decyzji skutkować miał jej uchyleniem. Według sądu należy w tym wypadku brać pod uwagę również zasadność obciążenia państwa, a w rezultacie całego społeczeństwa, kosztami udzielonej skarżonej pomocy, aby dochodzenie nienależnie pobranych należności nie doprowadziło w efekcie do kosztów większych niż w przypadku zaniechania korzystania z tego uprawnienia (np. w postaci konieczności udzielania zainteresowanemu dodatkowych świadczeń z pomocy społecznej), czego w rozpoznawanej sprawie nie stwierdzono. Względy prawne i społeczne wymagają bowiem w sposób oczywisty, żeby stosowne należności były regulowane, a zainteresowany pochopnie nie był z nich zwalniany.

W konsekwencji uznać należy, że odmawiając skarżącej umorzenia nienależnie pobranego świadczenia, organ nie przekroczył granic uznania administracyjnego. Organ miał podstawy, aby uznać, że sytuacja skarżącej, pomimo jej problemów zdrowotnych, nie uzasadnia zupełnej rezygnacji z dochodzenia nienależnie pobranego świadczenia, czemu dał wyraz w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Dostrzeżone przez sąd braki w tym uzasadnieniu nie miały wpływu na wynik sprawy.

Mając na uwadze powyższe, sąd oddalił skargę na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 259 ze zm.).