Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt II SA/Gd 837/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2023-04-13 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Katarzyna Krzysztofowicz (spr.) Sędziowie: Sędzia WSA Magdalena Dobek - Rak Asesor WSA Wojciech Wycichowski po rozpoznaniu w dniu 13 kwietnia 2023 r. w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi A. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 1 sierpnia 2022 roku, nr SKO Gd/7251/21 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego 1) uchyla zaskarżoną decyzję; 2) zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku na rzecz skarżącej A. S. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

A. S. (dalej: strona, wnioskodawczyni, skarżąca) reprezentowana przez pełnomocnika wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku (dalej: organ II instancji, organ odwoławczy, Kolegium) z 1 sierpnia 2022 r.,

nr SKO Gd/7251/21, utrzymującą w mocy decyzję Burmistrza Miasta Dzierzgonia

z 8 grudnia 2021 r., którą odmówiono skarżącej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wnioskowanego na brata, M. S.

Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym:

W dniu 30 listopada 2021 r. strona zwróciła się do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w D. z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad bliską osobą niepełnosprawną.

Po przeprowadzeniu postępowania w tym zakresie Dyrektor Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w D. - działający z upoważnienia Burmistrza Miasta Dzierzgonia, w dniu 8 grudnia 2021 r. odmówił przyznania wnioskodawczyni prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wnioskowanego w związku z opieką nad bratem, M. S.

Organ I instancji ustalił, że A. S. mieszka z bratem M. S., który jest kawalerem, sprawując nad nim opiekę. M. S. porusza się przy pomocy balkonika, podtrzymywany przez siostrę, z powodu uszkodzenia rdzenia kręgowego nie jest w stanie poruszać się samodzielnie. A. S. pomaga bratu podnieść się z łóżka, ubiera go, zakłada mu pampersa, prowadza do łazienki, gdzie myje mu twarz i ręce, opróżnia worek stomijny. Następnie skarżąca odprowadza brata do łóżka, podaje tabletki i przygotowuje śniadanie, które brat stara się zjeść samodzielnie, pomimo niepełnej sprawności obu rąk. Wnioskodawczyni zajmuje się domem, pierze, sprząta, przygotowuje obiad, który podaje bratu i jeżeli jest taka potrzeba, karmi go. Po obiedzie brat odpoczywa ok. 1-2 godziny, w tym czasie wnioskodawczyni podaje mu herbatę lub kawę i również idzie odpocząć. Następnie ok. 17 przygotowuje bratu kolację i zajmują się wieczorną toaletą (sadza brata na toaletę, myje go, 5 razy w miesiącu kąpie brata, opróżnia worek stomijny, zakłada pampersa na noc, podaje lekarstwa). Organ ustalił też, że A. S. była czynna zawodowo w latach 2014-2015, jednak nie posiada żadnych świadectw z tego okresu, natomiast podczas wywiadu z pracownikiem socjalnym oświadczyła, że nie jest w stanie podjąć jakiejkolwiek pracy ze względu na konieczność całodobowej opieki nad niepełnosprawnym bratem.

Organ stwierdził następnie, że M. S. legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności ustalonym przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności dnia 5 października 2018 r. Orzeczenie wydane zostało do 31 października 2021 r. W orzeczeniu tym wskazano, że jego niepełnosprawność w stopniu znacznym istnieje od ukończenia przez niego 51 roku życia, zatem, jak zaznaczył organ, powstała po ukończeniu przez brata skarżącej 18 roku życia, jak również po ukończeniu 25 roku życia. W związku z tym uznano, że strona nie spełnia przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego określonej w art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm. – w skrócie "u.ś.r."). Jednocześnie - zdaniem organu - wydanie przez Trybunał Konstytucyjny wyroku z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13 ) odnoszącego się do art. 17 ust. 1b ww. ustawy, nie oznacza wykluczenia możliwości stosowania przesłanki określonej w tym przepisie. Jak wynika z uzasadnienia tego wyroku jego wydanie nie daje podstaw do przyznania prawa do żądania świadczenia dla opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, jeżeli niepełnosprawność podopiecznych nie powstała w okresie dzieciństwa. Organ administracyjny uprawniony i zobowiązany do stosowania literalnej wykładni prawa oraz związany zasadą wyrażoną w art. 6 Kodeksu Postępowania Administracyjnego nie może zatem odstąpić od stosowania art. 17 ust. 1b u.ś.r..

Po rozpatrzeniu odwołania skarżącej Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku - decyzją z 1 sierpnia 2022 r. - utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

W uzasadnieniu Kolegium wyjaśniło najpierw, że nie jest dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która została przez Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, a wyrok ten przesądza o tym, że organy - rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożony przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej - mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia określone w art. 17 u.ś.r., z wyłączeniem tej części tego przepisu, która z dniem 23 października 2014 r. została przez Trybunał Konstytucyjny ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.

Mimo to Kolegium utrzymało w mocy decyzję Burmistrza, ponieważ w jego ocenie nie została spełniona przesłanka przyznania świadczenia wskazana w przepisie art. 17 ust. 1 u.ś.r., z którego wynika, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobom, które zmuszone zostały do zrezygnowania z pracy zarobkowej, jak również nie są w stanie jej podjąć, ponieważ zakres opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny jest tak duży, że pogodzenie pracy zarobkowej ze sprawowaniem opieki jest niemożliwe. W przypadku skarżącej sytuacja uzasadniająca przyznanie świadczenia – w ocenie organu - nie zaistniała. A. S. nie została zmuszona do zrezygnowania z pracy zarobkowej, jak również do jej niepodejmowania z powodu sprawowanej opieki, o czym świadczy to, że M. S. uległ wypadkowi, w wyniku którego stał się osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, w lipcu 2016 r. Ostatnia potwierdzona aktywność zawodowa A. S. miała natomiast miejsce we wrześniu 2015 r., była wtedy zarejestrowana w Powiatowym Urzędzie Pracy w K. jako kandydatka do pracy. Na okoliczność swej późniejszej aktywności zawodowej, tzn. między wrześniem 2015 r. a lipcem 2016 r., A. S. nie przedstawiła żadnych dowodów, podała jedynie, że przed podjęciem się opieki nad bratem pracowała dorywczo, na umowę zlecenie i nie posiada żadnych świadectw pracy potwierdzających zatrudnienie. Wnioskodawczyni nie podała też, jaką wykonywała pracę i kto był jej pracodawcą. W rezultacie Kolegium przyjęło, że w okresie między wrześniem 2015 r. a lipcem 2016 r. nie była ona aktywna zawodowo. Zatem - podejmując się w lipcu 2016 r. świadczenia wobec brata opieki, ani nie zrezygnowała z pracy zarobkowej, ani też nie przerwała poszukiwań zatrudnienia, nie zachodzi zatem związek pomiędzy sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny a rezygnacją z zatrudnienia i niepodejmowaniem go.

Kolegium uznało też, że stan zdrowia M. S., choć powodujący komplikacje w codziennym funkcjonowaniu, nie jest aż tak poważny, by opiekująca się nim siostra nie była w stanie pracować, nie wymaga on bowiem nieprzerwanej obecności opiekuna. Po mieszkaniu porusza się przy pomocy balkonika oraz z asystą skarżącej; posiłki stara się sam spożywać; między posiłkami przebywa w swoim pokoju; nie podejmuje zachowań nieracjonalnych, mogących stanowić zagrożenie dla niego lub otoczenia. Nie zachodzi zatem konieczność ciągłego nadzorowania jego zachowania, może pozostawać sam w domu, bowiem przed wyjściem z domu opiekunka może pomóc mu w porannych czynnościach toaletowych i higienicznych, w jego zasięgu pozostawić posiłek i napój, tak by nie musiał przemieszczać się do innego pomieszczenia w celu zaspokojenia głodu lub pragnienia. Kolegium uznało też, że skoro w ciągu dnia brat skarżącej korzysta z pampersów, to obecność opiekunki, która pomogłaby mu skorzystać z toalety, w ciągu dnia nie jest bezwzględnie konieczna. Kolegium zauważyło także, że orzeczenie o uznaniu brata skarżącej za osobę o znacznym stopniu niepełnosprawności wydano z adnotacją: do dnia 31 października 2021 r., a wniosek o ustalenie prawa do świadczenia złożono dnia 30 listopada 2021 r. W trakcie postępowania przed organem I instancji, jak również w trakcie postępowania odwoławczego, nie przedstawiono nowego orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Nie bez znaczenia też zdaniem Kolegium jest to, że skarżąca, poza niepełnosprawnym bratem, ma jeszcze inne rodzeństwo.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku na powyższą decyzję Kolegium skarżąca (reprezentowana przez pełnomocnika), wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji, zarzuciła organowi naruszenie:

1/ art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 1 pkt 6 Kodeksu postępowania administracyjnego poprzez niewystarczające i pobieżne przeprowadzenie postępowania dowodowego oraz błędne ustalenie, że M. S. nie wymaga wielogodzinnej obecności opiekuna, a stan jego zdrowia nie jest na tyle poważny, aby wykluczał podjęcie pracy przez opiekuna, jak również błędne ustalenie, że brak jest związku przyczynowego pomiędzy sprawowaniem opieki nad bratem przez skarżącą a niepodejmowaniem przez nią pracy zarobkowej;

2/ art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że:

- posiadanie przez niepełnosprawnego - poza opiekunem - także innego rodzeństwa, objętego w myśl przepisów prawa rodzinnego obowiązkiem alimentacyjnym, uniemożliwia przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, a rodzeństwo powinno sfinansować opiekę nad niepełnosprawnym ze swoich środków, podczas gdy w sytuacji występowania kilku osób zobowiązanych w jednakowym stopniu do alimentacji świadczenie pielęgnacyjne może być przyznane jednej z nich, o ile tylko osoba ta spełnia warunki wskazane w art. 17 u.ś.r.,

- brak korelacji czasowej pomiędzy zaprzestaniem zatrudnienia a podjęciem opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny uniemożliwia przyjęcie pomiędzy nimi istnienia związku przyczynowego i przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, podczas gdy przesłanką przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest niepozostawanie w zatrudnieniu osoby zdolnej do pracy bez względu na okoliczności tego stanu rzeczy, a art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie wyznacza żadnego terminu, w którym wnioskodawca miałby być zatrudniony przed podjęciem się opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny;

3/ art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. poprzez utrzymanie w mocy decyzji wydanej przez organ I instancji w sytuacji, gdy była ona wadliwa.

Skarżąca wniosła również o przeprowadzenie dowodów uzupełniających z orzeczenia o stopniu niepełnosprawności M. S. z dnia 14 stycznia 2022 r., na fakt legitymowania się przez M. S. aktualnym orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (wydanym na stałe) ze wskazaniem na konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz z zaświadczenia lekarskiego z dnia 31 sierpnia 2022 r. i oceny M. S. wg skali Barthel, na fakt rzeczywistego ograniczenia M. S. w codziennym frakcjonowaniu i konieczności korzystania przez niego ze stałej pomocy innej osoby, wbrew twierdzeniom organu.

W uzasadnieniu skargi stwierdzono m.in., że z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. wysnuć można wniosek, iż rezygnującą z pracy jest również osoba bezrobotna, która jako zdolna do zatrudnienia nie podejmuje pracy zarobkowej. Zatem to, że w okresie od września 2015 r. do lipca 2016 r. skarżąca nie była zarejestrowana w urzędzie pracy i nie była legalnie zatrudniona nie może decydować o istnieniu związku pomiędzy sprawowaniem opieki a biernością zawodową. Tym samym nie można podzielić poglądów organu, który w oparciu o te przesłanki odmawia prawa do świadczenia.

Odnosząc się do kwestii pozostałego rodzeństwa M. i A. S. wskazano, że zgodnie z linią orzeczniczą skarżąca, znajdując się wśród osób wymienionych w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., którym - w razie spełnienia pozostałych warunków - przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, posiada wybór, czy wypełni swój obowiązek alimentacyjny względem brata poprzez sprawowanie osobistej opieki, czy podejmując zatrudnienie zapewni mu opiekę w inny sposób, np. dzieląc się obowiązkami opiekuńczymi z rodzeństwem.

W odpowiedzi na skargę Kolegium podtrzymało swoje stanowisko i wniosło o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje:

Stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (legalności), jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sądy administracyjne, kierując się kryterium legalności, dokonują oceny zgodności treści zaskarżonego aktu z normami prawnymi - proceduralnymi i materialnymi - przy czym ocena ta jest dokonywana według stanu prawnego obowiązującego w dniu wydania zaskarżonego aktu i na podstawie ustalonego przez organy stanu faktycznego. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych rozstrzygnięć administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd - jak stanowi art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 259 ze zm.) dalej jako "p.p.s.a." - nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną podstawą prawną, z wyjątkiem skarg na pisemną interpretację przepisów prawa podatkowego wydaną w indywidualnej sprawie, opinię zabezpieczającą i odmowę wydania opinii zabezpieczającej.

Sąd - dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z 1 sierpnia 2022 r., utrzymującej w mocy decyzję Burmistrza Miasta Dzierzgonia z 8 grudnia 2021 r. o odmowie przyznania skarżącej na jej wniosek świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym bratem, stwierdził, że narusza ona prawo w stopniu uzasadniającym jej uchylenie.

Materialnoprawną podstawą rozstrzygnięć organów obu instancji są przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych

(Dz. U. z 2022 r., poz. 615), zwaną dalej "u.ś.r." Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Natomiast przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.

Podkreślić należy, na co zasadnie zwróciło uwagę Kolegium, że przepis powyższy winien być interpretowany z uwzględnieniem wiążącego, w myśl art. 190 Konstytucji RP, wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, z którego wynika, że w odniesieniu do grupy opiekunów osób, których niepełnosprawność wymagająca opieki powstała po ukończeniu 18 roku życia, przesłanka nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego utraciła cechę konstytucyjności. W konsekwencji przysługiwanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego tej grupie osób należy rozpatrywać bez wskazanej przesłanki. Organy administracji rozstrzygające o prawie do świadczenia pielęgnacyjnego mają zatem obowiązek procedować w oparciu o przepisy u.ś.r. z wyłączeniem tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która z dniem wejścia w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego, tj. w dniu 23 października 2014 r., została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.

W niniejszej sprawie bezspornym jest zaliczenie skarżącej do kręgu podmiotów zobowiązanych do opieki i uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego. W sprawie nie ujawniono by osoba wymagająca opieki posiadała bliskich, których obowiązek alimentacyjny wobec rzeczonego wyprzedzałby tenże obowiązek skarżącej. W tym miejscu należy zaznaczyć, że niedopuszczalne jest wprowadzanie przez organy administracyjne dodatkowych negatywnych przesłanek przyznania świadczenia (zob. wyroki WSA w Gliwicach z 21 lipca 2021 r. II SA/Gl 504/21, LEX nr 3209641, WSA w Rzeszowie z 6 kwietnia 2022 r. III SA/Rz 1781/21, dostępny https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Kolegium winno było zbadać okoliczności odnoszące się do rezygnacji bądź niepodejmowania zatrudnienia przez skarżącą oraz związku tej okoliczności z potrzebą sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym bratem w takim zakresie, w jakim świadczy ją skarżąca. Nie było przy tym podstaw do badania alternatywnych sposobów zapewnienia rzeczonemu niezbędnej opieki poprzez weryfikację sytuacji rodzinnej i finansowej pozostałych osób zobowiązanych względem niego do alimentacji, tj. pozostałego rodzeństwa, w sytuacji, gdy do sprawowania opieki zobowiązała się skarżąca. W orzecznictwie przyjmuje się bowiem, że jeżeli jest kilka osób zobowiązanych w jednakowym stopniu do alimentacji, to można przyznać świadczenie jednej z nich, jeżeli tylko spełnia przewidziane prawem warunki. Jeżeli zatem skarżąca, jako siostra osoby wymagającej opieki, znajduje się wraz z rodzeństwem wśród osób wymienionych w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., którym w razie spełnienia pozostałych warunków ustawowych przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, to do niej należy wybór, czy wypełni swój obowiązek alimentacyjny względem brata poprzez sprawowanie osobistej opieki (nie podejmując, bądź rezygnując z zatrudnienia), czy też zapewni mu opiekę w inny sposób, np. podejmując zatrudnienie i dzieląc się obowiązkami opiekuńczymi z rodzeństwem (por. wyrok WSA w Gliwicach z 27 sierpnia 2021 r. II SA/Gl 737/21, LEX nr 3221221, wyrok WSA w Poznaniu z 22 kwietnia 2022 r., II SA/Po 834/21, LEX nr 3339198). Organ nie jest upoważniony, by decydować tu za stronę.

Istota sporu pomiędzy skarżącą a organem II instancji koncentrowała się na istnieniu związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy koniecznością rezygnacji (niepodejmowania) zatrudnienia przez skarżącą, a potrzebą sprawowania stałej opieki nad bratem niepełnosprawnym w stopniu znacznym, wymagającym stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Z przepisu art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne musi sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną w takim wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między obiema tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni związek przyczynowy. Oznacza to, że w każdej sprawie o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego istotna jest ocena, czy zakres i rozmiar sprawowanej przez wnioskodawcę opieki nad osobą niepełnosprawną wypełnia ustawowe przesłanki warunkujące przyznanie tego uprawnienia, oraz czy istnieje opisany wyżej związek przyczynowo - skutkowego.

Zdaniem Sądu, ocena dokonana przez organ II instancji dotycząca sprawowanej przez skarżącą opieki i braku związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez nią zatrudnienia a zakresem niezbędnej opieki i pomocy niepełnosprawnemu w stopniu znacznym bratu jest nieprawidłowa. Z akt sprawy wynika, że wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego został złożony przez skarżącą z uwagi na niepełnosprawność brata potwierdzoną stosownym orzeczeniem, w którym wskazano na jej znaczny stopnień, a okoliczność ta została uznana za niepodważalną. W tym miejscu konieczne jest odniesienie się do tego, iż istotnie przedmiotowy wniosek został złożony około miesiąca po tym jak upłynął termin, do którego wydano orzeczenie o stopniu niepełnosprawności brata skarżącej, na co zwróciło uwagę procedujące w sprawie Kolegium. Należy jednak podkreślić, że organ I instancji miał wiedzę, iż toczy się postępowanie przed właściwym organem o przedłużenie okresu, na jaki zostało wydane ww. orzeczenie, a wraz ze skargą pełnomocnik skarżącej złożył orzeczenie o stopniu niepełnosprawności wydane w dniu 14 stycznia 2022 r., na stałe, w którym Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w M. stwierdził, że brat skarżącej posiada znaczny stopień niepełnosprawności. Organ II instancji miał możliwość zapoznania się z przywołanym dokumentem przed wydaniem zaskarżonej decyzji, gdyby uzupełnił materiał dowodowy, lecz tego nie zrobił. Podtrzymał również dotychczasowe stanowisko po otrzymaniu skargi. Zestawienie powyższych faktów prowadzi do jednoznacznego stwierdzenia, że w momencie toczącego się postępowania administracyjnego brat skarżącej, bez względu na datę określoną w pierwotnym orzeczeniu o niepełnosprawności, był nieprzerwanie osobą, której stopień niepełnosprawności należy określić jako znaczny. Od momentu złożenia wniosku do chwili obecnej stan brata wnioskodawczyni nie uległ poprawie, wręcz przeciwnie, pogorszył się, skoro uprawniony organ wydał wobec niego orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności na stałe. To uzasadnia twierdzenie, że stan mężczyzny jest na tyle poważny, że nie rokuje poprawy w takim stopniu by móc zakwalifikować go po czasie rekonwalescencji do osób np. o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. W świetle powyższego wątpliwości Sądu nie budzi stan osoby wymagającej opieki w trakcie całego postępowania, co potwierdza aktualne orzeczenie, którym legitymuje się rzeczony.

Ustawodawca na potrzeby przepisów u.ś.r. stworzył wykaz definicji ustawowych, który w art. 3 pkt 21 u.ś.r. wskazuje wprost, iż znaczny stopień niepełnosprawności oznacza:

a) niepełnosprawność w stopniu znacznym w rozumieniu przepisów o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych,

b) całkowitą niezdolność do pracy i samodzielnej egzystencji orzeczoną na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych,

c) stałą albo długotrwałą niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym i do samodzielnej egzystencji albo trwałą lub okresową całkowitą niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym i do samodzielnej egzystencji, orzeczoną na podstawie przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników w celu uzyskania świadczeń określonych w tych przepisach,

d) posiadanie orzeczenia o zaliczeniu do I grupy inwalidów,

e) niezdolność do samodzielnej egzystencji orzeczoną na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych lub przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników.

Przywołany wyżej przepis odsyła do definicji określonych w ustawie z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U z 2023 r. poz. 100), zwanej dalej ustawą o rehabilitacji. W art. 4 ust. 1 ustawy o rehabilitacji określono, iż do znacznego stopnia niepełnosprawności zalicza się osobę z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej i wymagającą, w celu pełnienia ról społecznych, stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji. Jednocześnie wydane na podstawie art. 6c ust. 9 ustawy o rehabilitacji rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 15 lipca 2003 r. w sprawie orzekania o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności (Dz. U. 2021 r., poz. 857)

w § 29 ust. 1 określa standardy w zakresie kwalifikowania do znacznego stopnia niepełnosprawności, które zawierają kryteria określające skutki naruszenia sprawności organizmu powodujące:

1) niezdolność do pracy - co oznacza całkowitą niezdolność do wykonywania pracy zarobkowej z powodu fizycznego, psychicznego lub umysłowego naruszenia sprawności organizmu;

2) konieczność sprawowania opieki - co oznacza całkowitą zależność osoby od otoczenia, polegającą na pielęgnacji w zakresie higieny osobistej i karmienia lub w wykonywaniu czynności samoobsługowych, prowadzeniu gospodarstwa domowego oraz ułatwiania kontaktów ze środowiskiem;

3) konieczność udzielania pomocy, w tym również w pełnieniu ról społecznych - co oznacza zależność osoby od otoczenia, polegającą na udzieleniu wsparcia w czynnościach samoobsługowych, w prowadzeniu gospodarstwa domowego, współdziałania w procesie leczenia, rehabilitacji, edukacji oraz w pełnieniu ról społecznych właściwych dla każdego człowieka, zależnych od wieku, płci, czynników społecznych i kulturowych.

W ust. 2 § 29 powołanego wyżej rozporządzenia prawodawca jednocześnie wskazał, że przez długotrwałą opiekę i pomoc w pełnieniu ról społecznych rozumie się konieczność jej sprawowania przez okres powyżej 12 miesięcy w zakresie, o którym mowa w ust. 1 pkt 2 i 3. Przy dokonywaniu ustaleń orzeczniczych uwzględniono więc m.in. sprawność psychofizyczną organizmu w zakresie zdolności do samodzielnego zaspakajania podstawowych potrzeb życiowych, konieczność stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innej osoby w zaspakajaniu podstawowych potrzeb życiowych.

Zarówno organy, jak i Sąd, nie są uprawnieni w niniejszym postępowaniu do kwestionowania orzeczenia o niepełnosprawności, a to jego treść w zasadniczy sposób określa potrzeby opiekuńcze osoby niepełnosprawnej. Przy czym, należy zaznaczyć, że samo posiadanie orzeczenia nie przesądza o tym, że opiekun osoby legitymującej się takim orzeczeniem, sprawuje opiekę, która uprawnia do przyjęcia związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z pracy a sprawowaniem opieki nad bliską osobą niepełnosprawną. Istnienie tego związku podlega bowiem ocenie w każdej indywidualnej sprawie. Opieka nad chorym bliskim musi spełniać przede wszystkim cechę stałości lub długotrwałości. Niniejsze wyklucza zatem sprawowanie czynności opiekuńczych sporadycznie, nie oznacza to jednak stricte opieki całodobowej (por. wyrok NSA z 2 lutego 2017 r., I OSK 2201/15, dostępny https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Równie istotnym czynnikiem wpływającym na zasadność przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest ustalenie, że sprawowanie opieki przez wnioskodawcę w sposób rzeczywisty uniemożliwia podjęcie lub dalsze wykonywanie pracy zarobkowej, gdyż wskazane świadczenie nie jest wynagrodzeniem za opiekę nad niepełnosprawnym lecz swoistą rekompensatą za brak możliwości w związku z tym podjęcia i kontynuowania działalności zarobkowej (por. wyrok NSA z 13 maja 2015 r., I OSK 2820/13, dostępny https://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Z akt sprawy, w tym z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego wynika, że brat skarżącej uległ wypadkowi, na skutek którego uszkodzony został rdzeń kręgowy, co spowodowało u niego niedowład czterokończynowy. Skarżąca prowadzi wraz z osobą wymagającą opieki wspólne gospodarstwo domowe. W związku z niepełnosprawnością brata do obowiązków skarżącej należy: ubieranie go, zakładanie mu oraz zmiana pampersów, pomoc w wykonywaniu czynności higienicznych (w tym w myciu), pomoc w przemieszczaniu się po mieszkaniu (mężczyzna korzysta z balkonika oraz oparcia siostry z uwagi na problemy z równowagą), opróżnianie worka stomijnego, przygotowywanie wszystkich posiłków w ciągu dnia, podawanie leków, sprzątanie, asystowanie w nocy w razie potrzeby skorzystania z toalety. Pracownik socjalny sporządzający wywiad środowiskowy ustalił, że brat skarżącej stara się sam spożywać posiłki mimo sporych trudności, gdyż ma niesprawne ręce. Z tego powodu pije jedynie przez słomkę. Leki muszą być mu podane, gdyż nie jest w stanie samodzielnie wydobyć tabletki z opakowania. Podsumowując poczynione obserwacje pracownik socjalny uznał, że zakres sprawowanej przez skarżącą opieki wyklucza możliwość podjęcia przez nią zatrudnienia nawet w niepełnym wymiarze godzin. Warto w tym miejscu nadmienić, że do skargi załączono ocenę pacjenta wg skali Barthel wykonaną przez lekarza chorób wewnętrznych, z której wynika m.in., że brat skarżącej: nie jest w stanie przemieszczać się z łóżka na krzesło i z powrotem, nie zachowuje równowagi przy siedzeniu, nie jest w stanie samodzielnie poruszać się po powierzchniach płaskich do 50 m, nie jest w stanie wchodzić po schodach, nie jest w stanie ubrać i rozebrać się, nie panuje nad oddawaniem moczu. Uzyskany wynik wg skali kwalifikacji określił stan pacjenta jako "bardzo ciężki". Wnioski płynące z treści wywiadu środowiskowego są spójne z treścią oświadczeń skarżącej w zakresie sprawowanej opieki nad bratem, jakie złożono w toku postępowania. Zdaniem Sądu potwierdzają one, że brat skarżącej bez jej pomocy nie jest w stanie wykonywać podstawowych czynności życiowych. Przede wszystkim mężczyzna ma duże trudności w poruszaniu się nawet w obrębie własnego mieszkania, bez pomocy osoby drugiej jest praktycznie do tego niezdolny. Potrzebuje asysty podczas korzystania z łazienki, bez wyjątków zdany jest na siostrę w zakresie ubierania, opróżniania worka stomijnego, zmiany pampersów, podawania posiłków, napojów i leków. Konfrontacja potwierdzonego w orzeczeniu znacznego stopnia niepełnosprawności osoby wymagającej stałej lub długotrwałej opieki innej osoby w związku ze stwierdzoną znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji ze wskazanymi czynnościami opiekuńczymi świadczonymi bratu w sposób ciągły i stały przez skarżącą, nie pozostawia, w ocenie Sądu, wątpliwości, że zakres tej opieki i pomocy uniemożliwia skarżącej podjęcie zatrudnienia w jakimkolwiek wymiarze.

Nie do zaakceptowania jest wywód Kolegium odnoszący się do tego, iż stan brata skarżącej nie jest na tyle poważny by wymagana była jej wielogodzinna opieka uniemożliwiająca tym samym podjęcie przez nią pracy zawodowej. Zasadnym zdaniem organu II instancji byłoby pozostawienie na czas wyjścia skarżącej do pracy niepełnosprawnego mężczyzny w łóżku, bez zapewnienia mu możliwości poruszania się po mieszkaniu (jak już nadmieniono powyższej by móc przemieszczać się brat skarżącej korzysta z balkonika oraz jej pomocy), w pampersie, którego zmiana byłaby możliwa dopiero po powrocie skarżącej do domu po kilku godzinach, z przygotowanym w jego zasięgu posiłkiem i napojem. Podejście takie nie przystaje do realiów stanu zdrowia niepełnosprawnego mężczyzny oraz może przysporzyć, wbrew twierdzeniom Kolegium, wiele problemów oraz cierpień po stronie wymagającego opieki, co w żaden sposób nie zasługuje na aprobatę. Dokonując obiektywnej oceny tego jak dużo czasu strona poświęca na czynności związane z rzeczywistą i uzasadnioną opieką nad bratem, jako zasadne jawi się, że nie jest ona w stanie podjąć zatrudnienia.

W rozpoznawanej sprawie skarżąca sprawuje nad bratem opiekę przez przeważającą część dnia oraz pozostaje w gotowości do niesienia pomocy, za każdym razem - gdy jest ona niezbędna, również w nocy. Zgromadzony materiał dowodowy w sposób właściwy opisuje, na czym polega opieka skarżącej nad bratem, który jest znacznie ograniczony w samodzielnej egzystencji. Wszystkie wskazane wyżej czynności są konieczne, aby zapewnić osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji właściwe warunki życia i zadbać o jej dobrostan, adekwatnie do wieku i orzeczonej niepełnosprawności. W związku z tym przyjęcie w sprawie stanowiska prezentowanego przez organ odwoławczy, zgodnie z którym strona, która sprawuje opiekę zgodnie z wymogami i w rozmiarze określonym w orzeczeniu o niepełnosprawności, czyli opiekę o charakterze stałym i długoterminowym, może ponadto podjąć zatrudnienie lub pracę na innej podstawie, pozostaje w sprzeczności z zebranym w sprawie materiałem dowodowym.

Należy dodoać, że opieka nad osobą niepełnosprawną, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie musi być sprawowana nieustannie przez całą dobę (zob. wyrok NSA z 7 maja 2019 r. sygn. akt I OSK 3946/18), sposób jej sprawowania jest bowiem uzależniony od rodzaju schorzeń osoby wymagającej opieki i wskazań zawartych w orzeczeniu o niepełnosprawności. Przepis ten wymaga, aby opieka nad osobą niepełnosprawną legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności sprawowana była zgodnie ze wskazaniami wynikającymi z tego orzeczenia, a zatem aby była to opieka długotrwała i stała. Warunku "stałej" opieki nie można przy tym rozumieć jako wykonywania opieki nieustannie i przez całą dobę, lecz ma to być stała w sensie trwałości, a ciągła w sensie rozciągłości w czasie (por. wyrok WSA w Gdańsku

z 18 sierpnia 2022 r. sygn. akt II SA/Gd 359/22). W ocenie Sądu zakres czynności opiekuńczych wykonywanych przez skarżącą jest zgodny z wymogami i w rozmiarze określonym w orzeczeniu o niepełnosprawności.

Podsumowując należy stwierdzić, że skarżąca spełnia wszystkie przesłanki pozytywne z art. 17 ust. 1 u.ś.r., albowiem jest osobą, na której zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r., poz. 1359) ciąży obowiązek alimentacyjny względem brata, i która nie podejmuje zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad bliskim legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W sprawie nie wystąpiła również żadna z przesłanek negatywnych wymienionych w art. 17 ust. 5 u.ś.r., która pozbawiałaby skarżącą wnioskowanego świadczenia. Biorąc pod uwagę wszelkie okoliczności ujawnione w sprawie Sąd uznał, że przyznanie skarżącej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego jest nie tylko zasadne, ale i konieczne.

W związku z powyższym Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku uznał, że wydając zaskarżoną decyzję organ odwoławczy naruszył przepisy prawa materialnego (art. 17 ust. 1 u.ś.r.) poprzez ich błędną wykładnię, w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy, i na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję, uznając to za wystarczające do ponownego, właściwego załatwienia sprawy. Kolegium posiada bowiem kompetencje merytoryczno-reformacyjne umożliwiające wydanie prawidłowego rozstrzygnięcia w sprawie, zgodnego z wiążącą oceną prawną wyrażoną przez Sąd w uzasadnieniu niniejszego wyroku dotyczącą interpretacji przepisów art. 17 ust. 1 u.ś.r.

Sąd orzekał w niniejszej sprawie w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, korzystając z przepisu art. 119 pkt 2 p.p.s.a., bowiem wniosek w tej sprawie złożyła strona skarżąca, a organ administracji publicznej nie zażądał w przewidzianym przepisami terminie rozpoznania sprawy na rozprawie.

O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 200 oraz art. 205 § 2 p.p.s.a., zasądzając od Kolegium na rzecz skarżącej zwrot kosztów postępowania w wysokości 480 zł, stanowiących wynagrodzenie pełnomocnika ustalone na podstawie § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2018 r., poz. 265, ze zm.).