Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 1904/22
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2024-09-20 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 188
journal: Dz.U. 2024 poz 935
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Piotr Niczyporuk (spr.) Sędziowie: Sędzia NSA Maciej Dybowski Sędzia del. WSA Arkadiusz Blewązka Protokolant: Starszy asystent sędziego Artur Dral po rozpoznaniu w dniu 20 września 2024 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej J. L. i J. L. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 17 lutego 2022 r., sygn. akt I SA/Wa 1173/21 w sprawie ze skargi J. L. i J. L. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 15 marca 2021 r. nr DAP-WOSR-7280-182/2020/AM w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty 1. uchyla zaskarżony wyrok, zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję Wojewody Mazowieckiego z 26 października 2020 r. nr 3593/2020; 2. zasądza od Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji na rzecz J. L. i J. L. kwotę 1120 (tysiąc sto dwadzieścia) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 17 lutego 2022 r., sygn. akt I SA/Wa 1173/21 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie (dalej: Sąd I instancji) oddalił skargę J. L. i J. L. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 15 marca 2021 r. nr DAP-WOSR-7280-182/2020/AM w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty.

Wyrok ten zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym:

Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji (dalej: Minister) zaskarżoną decyzją z 15 marca 2021 r. nr DAP-WOSR-7280-182/2020/AM po ponownym rozpatrzeniu sprawy w wyniku odwołania J. L. i J. L. (dalej: Skarżący) na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 256, dalej: "k.p.a.") w zw. z art. 9 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2017 r., poz. 2097, dalej: "ustawa z 8 lipca 2005 r.") utrzymał w mocy decyzję Wojewody Mazowieckiego (dalej: Wojewoda) z 26 października 2020 r. nr 3593/2020 odmawiającą Skarżącym potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez W. L. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w miejscowości [...], przy ul. [...], woj. wołyńskie.

Wnioskiem z 6 listopada 1990 r. J. L. zwrócił się do Urzędu Rejonowego w [...] o przyznanie ekwiwalentu za zabudowaną nieruchomość pozostawioną przez W. i W. L. w miejscowości [...].

Jak ustaliły w sprawie organy, postanowieniem z 31 października 1949 r., sygn. akt Zg 33/49 Sąd Grodzki w [...] uznał W. L. za zmarłego i oznaczył datę jego śmierci na 31 grudnia 1946 r. W postanowieniu wskazano, że posiadał on przynależność państwową, zamieszkiwał w [...] i został w marcu 1940 r. aresztowany przez władze sowieckie i wywieziony do [...] w maju 1940 r. i od tej pory ślad za nim zaginął. Zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego dla [...] I Wydział Cywilny z 17 października 2018 r., sygn. akt I NS 306/18, spadek po W. L., zmarłym 31 grudnia 1946 r. w miejscu nieustalonym, ostatnio stale zamieszkałym w [...], na podstawie ustawy nabyli: żona W. L. w 1/7 części co do nieruchomości oraz w 1/4 części co do ruchomości oraz synowie J. L. i J. L. w częściach po ½ pozostałej części spadku.

Zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego dla [...] Wydział V Cywilny z 28 czerwca 1978 r., sygn. akt V Ns 780/78, spadek po W. L. zmarłej 5 lipca 1977 r., ostatnio zamieszkałej w [...] nabył J. L. syn w całości z mocy testamentu z 23 listopada 1976 r. sporządzonego w Państwowym Biurze Notarialnym przed notariuszem S. B., otwartym i ogłoszonym 4 sierpnia 1977 r. w sprawie Ns X 462/77.

Wojewoda ww. decyzją z 26 października 2020 r. na podstawie art. 5 ust. 3 pkt 2 i art. 7 ust. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r. oraz art. 104 k.p.a. odmówił Skarżącym potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez ich poprzednika prawnego ww. nieruchomości poza obecnymi granicami.

W uzasadnieniu organ I instancji wskazał, że W. L., będący przed wybuchem II wojny światowej właścicielem ww. nieruchomości nigdy nie repatriował się do Polski, bowiem zgodnie z postanowieniem sądowym, został uznany za zaginionego i datę jego śmierci ustanowiono w 1946 r., a zatem w tych warunkach nie można twierdzić, że W. L. i jego spadkobiercom może przysługiwać rekompensata w rozumieniu ustawy z 8 lipca 2005 r.

Minister zaskarżoną decyzją z 15 marca 2021 r. po ponownym rozpatrzeniu sprawy w wyniku odwołania Skarżących utrzymał w mocy decyzję Wojewody.

W uzasadnieniu organ zrelacjonował dotychczasowy przebieg postępowania, przedstawił treść przepisów stanowiących podstawę prawną rozstrzygnięcia i stwierdził, że ustawa z 8 lipca 2005 r. nie ma zastosowania do osób, które wprawdzie w warunkach przymusu opuściły Kresy, ale nie przemieściły się na terytorium państwa polskiego w jego powojennych granicach. Ze zgromadzonych w tej sprawie dowodów wynika, że W. L. nigdy nie powrócił na obecne terytorium RP. W wyniku ustalenia, że W. L. nie przybył na obecne terytorium RP organ stwierdził, że nie zostały spełnione przesłanki z art. 2 powołanej ustawy, które ściśle wiążą się z zaistnieniem któregokolwiek przypadku, o którym mowa w jej art. 1. Tym samym właściciel pozostawionej na Kresach nieruchomości nie mógł nabyć w związku z tym prawa do rekompensaty. Prowadzi to do wniosku, że spadkobiercom W. L., wywodzącym swoje prawo do rekompensaty ze spadkobrania po właścicielu pozostawionej nieruchomości prawo do rekompensaty również nie przysługuje.

Skargę na powyższą decyzję do Sądu I instancji wnieśli Skarżący.

Opisanym na wstępie wyrokiem z dnia 17 lutego 2022 r., sygn. akt I SA/Wa 1173/21 – Sąd I instancji oddalił, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm., dalej: "p.p.s.a."), wniesioną skargę.

W uzasadnieniu Sąd I instancji podał, że w rozpatrywanej sprawie rozstrzygające ją organy obu instancji stwierdziły, że W. L. przed wybuchem II wojny światowej posiadał obywatelstwo polskie i był właścicielem nieruchomości w miejscowości [...], przy ul. [...], woj. wołyńskie. Okoliczności te są niesporne i świadczą o nich następujące dokumenty: Rejestr poświadczeń i aktów uznania obywatelstwa polskiego, gdzie pod nr 10194 widnieje W. L. z datą poświadczenia obywatelstwa na dzień 5 kwietnia 1932 r., uwierzytelniony notarialnie odpis projektu jednorodzinnego domu zatwierdzony decyzją Zarządu Miejskiego m. [...] z 15 września 1934 r. Nr To-3/3063, uwierzytelniony notarialnie odpis planu urządzenia instalacji wodociągowo-kanalizacyjnej, pozyskany z Państwowego Archiwum Obwodu Wołyńskiego wykaz osób posiadających nieruchomości na terenie miasta [...], w którym pod nr poz. 22 widnieje L. W.- właściciel domu murowanego, użytkowanego od 1936 r., projekt tego domu, pozwolenie na budowę wydane W. L. w dniu 15 września 1934 r. przez Zarząd Miejski w [...], Wydział Techniczny, za nr L.T.0-3/3063, zaświadczenie nr L.T.0- 3/3063 wydane W. L. w dniu 3 sierpnia 1937 r. przez Zarząd Miejski w [...], Wydział Techniczny, potwierdzające, że W. L. pobudował dom mieszkalny, murowany z poddaszem w [...], przy ul. [...] na zasadzie zatwierdzonego planu z dnia 15 września 1934 r. i 8 stycznia 1936 r., którego budowa została rozpoczęta w dniu 18 września 1934 r.

Zdaniem Sądu I instancji, w świetle zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego i wbrew zarzutom skargi, nie ma natomiast podstaw do twierdzenia, że nieruchomość położona w [...], przy ul. [...] stanowiła współwłasność małżonków W. L. i W. L. Przeprowadzona przez organ kwerenda w archiwach krajowych i zagranicznych nie doprowadziła do odnalezienia dokumentów na okoliczność przysługiwania W. L. prawa własności do tej nieruchomości. Za dokument potwierdzający tę okoliczność nie może również zostać uznany powołany w skardze Statut Oficerskiej Spółdzielni Mieszkaniowej z ograniczoną odpowiedzialnością w [...] z dnia 21 lutego 1933 r., w tym treść jego § 13, zgodnie z którym "W razie śmierci członka spadkobiercy jego mogą korzystać z praw nabytych przez udział zmarłego w Spółdzielni".

Dalej Sąd I instancji podał, że podstawą odmowy prawa do rekompensaty było w tej sprawie stwierdzenie, że W. L. nie repatriował na terytorium państwa polskiego w jego powojennych granicach, nie zostały więc spełnione przesłanki z art. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r., które wiążą się z zaistnieniem przypadku, o którym mowa w art. 1 tej ustawy.

Zdaniem Sądu I instancji, z treści art. 2 pkt 1 w zw. z art. 1 ustawy z 8 lipca 2005 r. wynika, że jednym z warunków nabycia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej jest opuszczenie byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub niemożność powrotu na to terytorium z przyczyn, o których mowa w art. 1 cyt. ustawy. Zgodnie z art. 1 ust. 1a i 2 ustawy prawo do rekompensaty przysługuje również osobom, które pozostawiły nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w związku z umową pomiędzy Rzecząpospolitą Polską a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o zamianie odcinków terytoriów państwowych z dnia 15 lutego 1951 r., a także osobom, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

W ocenie Sądu I instancji, ze zgromadzonych w sprawie dowodów wynika, że W. L. nigdy nie powrócił na obecne terytorium RP. Postanowieniem z 31 października 1949 r., sygn. akt Zg 33/49 Sąd Grodzki w [...] uznał W. L. za zmarłego i oznaczył datę jego śmierci na 31 grudnia 1946 r. W postanowieniu tym wskazano, że W. L. posiadający przynależność państwową, zamieszkały w [...] został w marcu 1940 r. aresztowany przez władze sowieckie i wywieziony do [...] w maju 1940 r. i od tej pory ślad za nim zaginął. A zatem, w ocenie Sądu I instancji, należało zatem przyjąć, że opuszczenie byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przez W. L. nastąpiło na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. (art. 1 ust. 1a i 2 ustawy z 8 lipca 2005 r.).

Jednocześnie Sąd I instancji podał, że zgodnie z poglądem utrwalonym w orzecznictwie, dla uzyskania potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej konieczne jest spełnienie przez właściciela nieruchomości warunku określanego w orzecznictwie jako warunek repatriacji, przesiedlenia, a dokładniej - warunek powrotu byłego właściciela nieruchomości położonej na "byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej" na terytorium "w obecnych granicach Rzeczypospolitej Polskiej". Warunek ten nie jest pozaustawowy, nieistniejący, czy też jedynie dorozumiany. Na jego istnienie wskazuje zarówno literalne brzmienie art. 1 ustawy zabużańskiej (wykładnia językowa), jak również cel i sens ustawy, czyli jej ratio legis (wykładnia celowościowa), a także analiza historyczna wcześniejszych regulacji prawnych (wykładnia historyczna). Rezultat tych metod wykładni prowadzi do wniosku, że warunek powrotu na terytorium Polski w jej obecnych granicach właściciela nieruchomości pozostawionej na Kresach jest konieczny dla przyznania uprawnienia przewidzianego ustawą z 8 lipca 2005 r. (por. np. wyroki NSA: z dnia 15 stycznia 2019 r., sygn. akt I OSK 462/17, z dnia 8 grudnia 2020 r,. sygn. akt I OSK 3077/19).

Sąd I instancji dodał jednocześnie, że podziela pogląd wyrażony przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 21 października 2021 r., sygn. akt I OSK 535/21, zgodnie z którym celem obecnie obowiązującej ustawy (podobnie jak poprzednich regulacji dotyczących kwestii rozliczeń za mienie zabużańskie) nie jest przyznanie prawa do rekompensaty wszystkim obywatelom posiadającym tytuł własności do nieruchomości położonych na terenach utraconych przez Polskę w wyniku zmiany granic w następstwie drugiej wojny światowej czy też ich spadkobiercom. Celem tych regulacji było z jednej strony udzielenie pomocy socjalnej osobom, które w wyniku wypędzenia oraz innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. były zmuszone opuścić dawne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, z drugiej wypełnienie zobowiązań publicznoprawnych (zawartych w tzw. umowach republikańskich z 1944 r. wymienionych w art. 1 ust. 1 pkt 1-3 ustawy z 8 lipca 2005 r.), dotyczących przyznania obywatelom polskim kompensacji w związku z utratą mienia nieruchomego pozostawionego na tych terenach. Koniecznymi przesłankami zaś, od których umowy republikańskie uzależniały przyznanie w prawie wewnętrznym kompensacji było, jak podkreślił to Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 15 grudnia 2004 r., sygn. akt K 2/04 (OTK-A 2004/11/117) posiadanie we wrześniu 1939 r. obywatelstwa polskiego (narodowości polskiej lub żydowskiej) oraz wymóg przemieszczenia się tychże obywateli polskich na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w obecnych powojennych granicach z zamiarem stałego zamieszkania. Ratio legis unormowań służących uzyskaniu kompensacji za utracone mienie nieruchome pozostawało w nierozerwalnym związku ze spełnieniem obu tych warunków i to kumulatywnie. Uzasadnieniem tak pomyślanej kompensacji było bowiem umożliwienie obywatelom polskim (i ich rodzinom) rozpoczęcia w miarę normalnego bytowania, w ślad za manifestowanym przywiązaniem do obywatelstwa polskiego, wyrażającym się wolą przemieszczenia się na terytorium państwa polskiego w jego powojennych (i obecnych) granicach lub, co najmniej, wyrażeniem na to zgody. Dalej Sąd I instancji podał, że uwzględniając zatem historyczne uwarunkowania, w jakich powstało zobowiązanie Państwa do uregulowania praw Zabużan związanych z utratą własności nieruchomości znajdujących się poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej i wspomniany socjalno-odszkodowawczy charakter prawa do rekompensaty przewidzianej ustawą z 8 lipca 2005 r., aktualny zatem pozostaje pogląd o nierozerwalnym związku tego prawa z koniecznością przybycia byłego właściciela nieruchomości na obecne terytorium państwa polskiego.

Sąd I instancji stwierdził jednocześnie, że w tej sprawie na dzień wydania zaskarżonej decyzji nie istniały - wbrew zarzutom skargi - wątpliwości w zakresie ustalenia daty śmierci W. L. Jak wynika bowiem z treści przywołanego już postanowienia z 31 października 1949 r., Sąd Grodzki w [...] uznał W. L. za zmarłego i oznaczył datę jego śmierci na 31 grudnia 1946 r. Z treści tego postanowienia wynika, że W. L. został w marcu 1940 r. aresztowany przez władze sowieckie i wywieziony do [...] w maju 1940 r. i od tej pory ślad za nim zaginął. Jak już wyżej wskazano na dzień 1 września 1939 r. był on właścicielem majątku w [...], który w następstwie zmiany granic po II wojnie światowej, nie wszedł w skład obecnego Państwa Polskiego - znalazł się bowiem na terytorium Ukrainy. Poza sporem jest także, że W. L. legitymował się na dzień 1 września 1939 r. obywatelstwem polskim. Nie ulega również wątpliwości, obiektywnie nie mógł on powrócić na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, po tym jak w 1940 r. został wywieziony do [...], a następnie uznany za zmarłego w dniu 31 grudnia 1946 r.

Końcowo Sąd I instancji wskazał, że nie podziela też stanowiska skargi co do tego, że skoro W. L., będący przedwojennym właścicielem nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej nie spełnił warunku repatriacji, to jego spadkobiercy są uprawnieni do rekompensaty, ponieważ to nie oni pozostawili tam mienie. Argumentacja Skarżących zbudowana jest bowiem na założeniu, że nawet w przypadku braku spełnienia przesłanek przez W. L. od daty jego śmierci, tj. najpóźniej od końca 1940 r. współwłaścicielami utraconej nieruchomości byli spadkobiercy oznaczeni w tym postępowaniu, a zatem należało dokonać oceny spełnienia przez nich przesłanek przyznania prawa do rekompensaty. Zdaniem Sądu I instancji, z art. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r. wynika, że "właściciel nieruchomości pozostawionych", to osoba, która była właścicielem nieruchomości położonych na tzw. Kresach Wschodnich przed wojną rozpoczętą w 1939 r. i zachowała to prawo w momencie jej wybuchu lub która nabyła takie nieruchomości po wybuchu tej wojny, a przed ich pozostawieniem. Istotne jest to, aby wnioskodawca przedstawił dowody świadczące o pozostawieniu przez właściciela nieruchomości poza obecnymi granicami RP z przyczyn, o których mowa w art. 1 (art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy). Jak wskazano powyżej, W. L. na dzień 1 września 1939 r. był właścicielem majątku w [...], przy ul. [...], woj. wołyńskie. Jednakże na skutek działań wojennych w 1940 r. trafił do niewoli sowieckiej, z której już nie powrócił - został uznany za zmarłego w dniu 31 grudnia 1946 r., nie przemieścił się zatem na obecne terytorium RP. Postanowieniem z 31 października 1949 r. o uznaniu W. L. za zmarłego były związane rozstrzygające w tej sprawie organy na mocy art. 365 § 1 k.p.c.

Sąd I instancji wskazał również, że w piśmie z 27 stycznia 2022 r. Skarżący wnosząc na podstawie art. 125 § 1 pkt 1 p.p.s.a. o zawieszenie postępowania sądowoadministracyjnego do czasu prawomocnego zakończenia postępowania prowadzonego przed Sądem Rejonowym w [...], sygn. akt Zg 33/49 w przedmiocie uchylenia ww. postanowienia o uznaniu W. L. za zmarłego podnieśli, że z dokumentów uzyskanych z Instytutu Pamięci Narodowej wynika, że W. L. został zamordowany w dniu 5 marca 1940 r. w [...]. W takiej sytuacji – zdaniem Skarżących - za współwłaścicieli pozostawionej nieruchomości będzie trzeba uznać W. L. i Skarżących, którzy na skutek spadkobrania stali się współwłaścicielami ww. nieruchomości po śmierci W. L. w 1940 r. W ocenie Sądu I instancji, powyższa argumentacja nie zasługiwała na uwzględnienie. Dopiero bowiem wynik ww. postępowania przed sądem powszechnym zmierzającego do podważenia daty śmierci W. L., może doprowadzić do stwierdzenia, że wdowa po W. L. – W. oraz ich wspólne dzieci: Skarżący byli osobami, które pozostawiły ww. nieruchomość poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Jeśli taka sytuacja zaistnieje, to będzie mogła stanowić ewentualną podstawę do wznowienia postępowania w sprawie w oparciu o art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wnieśli Skarżący, zaskarżając go w całości. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucili naruszenie:

1. art. 125 § 1 pkt 1 p.p.s.a. poprzez nieuwzględnienie wniosku o zawieszenie postępowania przed Sądem I instancji do momentu prawomocnego zakończenia postępowania prowadzonego przed Sądem Rejonowym w [...], pod sygnaturą akt Zg 33/49 w przedmiocie uchylenia postanowienia o uznanie za zmarłego oraz stwierdzenie zgonu, co mogłoby mieć istotny wpływ na wynik niniejszej sprawy, a tym samym doprowadzić do uwzględnienia wywiedzionej skargi;

2. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. w zw. z art. 1 ust. 2 i art. 2 ustawa z 8 lipca 2005 r. poprzez ich nieprawidłową wykładnię polegającą na uznaniu, że przesłanką prawa do rekompensaty jest przybycie (przesiedlenie się) właściciela nieruchomości na obecne tereny Polski, gdy tymczasem ustawa nie stawia takiego wymogu, co wyraźnie potwierdzają: treść ustawy, okoliczności jej uchwalenia, treść uzasadnienia wyroku TK SK 11/12, kierunek nowelizacji art. 2 Ustawy oraz dotychczasowe orzecznictwo, w tym wypracowane pod rządami poprzednich przepisów zabużańskich, a w konsekwencji bezprawną odmowę potwierdzenia Skarżącym prawa do rekompensaty zgodnie z wnioskiem, pomimo spełnienia wszelkich przesłanek do potwierdzenia tego prawa;

3. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. w zw. z art. 1 ust. 2 w zw. z art. 1 ust. 1 i art. 2 ustawa z 8 lipca 2005 r. poprzez ich błędną wykładnię i uznanie, że przesłanki materialnoprawne określone w art. 2 w zw. z art. 1 ust. 2 ustawa z 8 lipca 2005 r. odnoszą się tylko do osób fizycznych, które były w dniu 1 września 1939 r. właścicielami nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami RP, podczas gdy prawidłowa wykładnia tych przepisów wskazuje, że właścicielem pozostawionej nieruchomości (w rozumieniu ww. przepisów) mogła być także osoba, która nabyła własność po dniu 1 września 1939 r. i spełniła wymogi określone w art. 2 ustawa z 8 lipca 2005 r., co skutkowało błędnym oddaleniem skargi, podczas gdy prawidłowa wykładania doprowadziłaby do jej uwzględnienia;

4. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. w zw. z art. 7 i 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 140 k.p.a. w zw. z art. art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawa z 8 lipca 2005 r. poprzez brak wszechstronnego i dokładnego wyjaśnienia w pełnych granicach sprawy okoliczności faktycznych mających znaczenie dla ustalenia prawa do rekompensaty na rzecz skarżących, w szczególności oparcia się na dowodach z dokumentów dotyczących własności nieruchomości przez W. L. bez zbadania, czy pozostawiony majątek nie wchodził w skład majątku wspólnego stron, co skutkowałoby w momencie śmierci W. L. przejściem współwłasności łącznej nieruchomości we współwłasność ułamkową, wobec czego żona W. L., a matka Skarżących od momentu śmierci W. L. była właścicielem przedmiotowej nieruchomości w 1/2 udziału, a ustalenie tej okoliczności winno skutkować uwzględnieniem skargi;

5. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. w ze. z art. 1,2,3 pkt 1), 15,16 i 32 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 roku o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych (Prawo prywatne międzydzielnicowe) (Dz. U. 1120, poz. 580) w zw. z art. 1401 i 1402 Kodeksu Napoleona Code Civil w zw. z art. 7, art. 9, art. 77, art. 80 kpa poprzez ich niezastosowanie oraz wadliwe ustalenie stanu faktycznego polegające na stwierdzeniu, iż jedynym właścicielem nieruchomości był W. L., podczas gdy prawidłowa analiza materiału dowodowego wyraźnie wskazuje, iż nieruchomość oznaczona w decyzji była współwłasnością małżeńską W. i W. L., wobec czego nawet w przypadku stwierdzenia niezasadności dochodzenia rekompensaty w zakresie W. L. to roszczenie W. L. winno zostać uwzględnione i skutkować uwzględnieniem skargi;

6. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. w zw. z art. 3 ust. 1 ustawa z 8 lipca 2005 r. poprzez jego wadliwe nie zastosowanie, w tym nie dokonanie ustaleń w zakresie spełnienia przesłanek uprawniających do nabycia rekompensaty w zakresie W. L., jak również jej spadkobierców J. L. i J. L. a przeprowadzenie postępowania we wskazanym zakresie winno skutkować uwzględnieniem skargi;

7. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 9, art. 77, art. 80 k.p.a. poprzez zaniechanie prawidłowej oceny i analizy dowodów z materiałów złożonych do akt, tj. Postanowienia Sądu Grodzkiego w [...] z dnia 31 października 1949 r., sygn. akt Zg 33/49, Postanowienia Sądu Rejonowego dla m.st. [...] z dnia 17 października 2018 roku, sygn. akt I Ns 306/18, Wyniku wyszukiwania w Indeksie Represjonowanych opublikowanym przez Instytut Pamięci Narodowej wskazującego na datę śmierci W. L. s. [...] 1940 roku oraz § 13 Statutu Oficerskiej Spółdzielni Mieszkaniowej z ograniczona odpowiedzialnością w [...] z dnia 21 lutego 1933 r. wciągniętej do Rejestru Handlu działu o spółdzielniach Sądu Okręgowego w [...] w dniu 22 lutego 1927 r. pod numerem 223 jako wpis nr 1, co skutkowało wydaniem orzeczenia oddalającego skargę, podczas gdy prawidłowa ocena zebranego materiały wskazywałaby, iż nawet w przypadku braku spełnienia przesłanek przez W. L. od daty jego śmierci, tj. najpóźniej od końca 1940 roku współwłaścicielami utraconej nieruchomości byli spadkobiercy oznaczeni w niniejszym postępowaniu, a zatem należało dokonać oceny spełnienia przez nich przesłanek – posiadania nieruchomości, utraty jej, repatriacji na terytorium Polski, a tym samym Sąd I instancji powinien uwzględnić skargę.

Wobec powyższego wnieśli o uchylenie zaskarżonego orzeczenia w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Nadto, wnieśli o zasądzenie kosztów postpowania oraz wnieśli o przeprowadzenie rozprawy.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ wniósł o jej oddalenie oraz o zasądzenie kosztów postępowania sądowego.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie.

Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a., a zatem w zakresie wyznaczonym w podstawach kasacyjnych przez stronę wnoszącą omawiany środek odwoławczy, z urzędu biorąc pod rozwagę tylko nieważność postępowania, której przesłanki w sposób enumeratywny wymienione zostały w art. 183 § 2 tej ustawy, a które w niniejszej sprawie nie występują. Związanie podstawami skargi kasacyjnej polega na tym, że wskazanie przez stronę skarżącą naruszenia konkretnego przepisu prawa materialnego, czy też procesowego, określa zakres kontroli Naczelnego Sądu Administracyjnego.

Zgodnie z art. 174 p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach:

1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie;

2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Rozpoznając w tak zakreślonych granicach środek odwoławczy należy stwierdzić, iż został on oparty na usprawiedliwionych podstawach.

Na wstępie należy zaznaczyć, że zarzut naruszenia art. 77 k.p.a. zawarty w petitum skargi kasacyjnej został wadliwie skonstruowany. Przepis ten dzieli się na mniejsze jednostki redakcyjne. Skarżący kasacyjnie zatem nie wskazali konkretnego przepisu, z podaniem numeru właściwej jednostki redakcyjnej aktu prawnego, który, w ich ocenie, naruszył Sąd I instancji. Zatem nie sprecyzowali zarzutu, nie przytoczyli właściwie podstaw kasacyjnych, a tym samym uniemożliwili ustalenie granic zaskarżenia. Skoro zatem art. 77 k.p.a. dzieli się na mniejsze jednostki redakcyjne, to Skarżący kasacyjnie muszą wskazać konkretny paragraf, który - zdaniem strony wnoszącej skargę kasacyjną - został naruszony przez sąd wydający zaskarżone orzeczenie. Pogląd ten jest obecnie powszechnie akceptowalny w orzecznictwie (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 7 kwietnia 1997 r., sygn. akt III CKN 29/97, OSNC 1997 nr 6-7, poz. 96; wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 29 stycznia 2008 r., sygn. akt I OSK 2034/06; wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 maja 2011 r., sygn. akt II OSK 2520/10; wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 kwietnia 2022 r., sygn. akt I OSK 2360/19; wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 kwietnia 2022 r., sygn. akt I OSK 2362/19, jeżeli nie zaznaczono inaczej, wszystkie orzeczenia sądów administracyjnych cytowane w tym wyroku są dostępne w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych - http://orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej: "CBOSA").

Naczelny Sąd Administracyjny, z uwagi na dyspozycję art. 183 § 1 p.p.s.a., nie może, we własnym zakresie korygować, konkretyzować czy też uściślać zarzutów skargi kasacyjnej. Natomiast to autor skargi kasacyjnej winien przywołać podstawy kasacyjne (art. 176 § 1 pkt 2 p.p.s.a.), a mianowicie wskazać konkretne przepisy prawa materialnego lub przepisy postępowania, które jego zdaniem naruszył Sąd I instancji. Stanowi to jego powinność, gdyż jest on profesjonalnym pełnomocnikiem strony (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 sierpnia 2008 r., sygn. akt II FSK 557/07; wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 lutego 2014 r., sygn. akt II GSK 1669/12; wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 marca 2013 r., sygn. akt I OSK 1799/12; wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 stycznia 2014 r., sygn. akt II OSK 1977/12; wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 marca 2022 r., sygn. akt I OSK 1151/21, źródło CBOSA).

Przechodząc do oceny zarzutów kasacyjnych wypada stwierdzić, iż skarżący kasacyjnie zaskarżonemu wyrokowi zarzucili naruszenie art. 125 § 1 pkt 1 p.p.s.a. poprzez nieuwzględnienie wniosku o zawieszenie postępowania przed Sądem I instancji do momentu prawomocnego zakończenia postępowania prowadzonego przed Sądem Rejonowym w [...] pod sygnaturą akt Zg 33/49 w przedmiocie uchylenia postanowienia o uznanie za zmarłego oraz stwierdzenie zgonu, co mogłoby mieć istotny wpływ na wynik niniejszej sprawy, a tym samym doprowadzić do uwzględnienia wywiedzionej skargi.

Sąd kasacyjny w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę podziela stanowisko, w świetle którego fakultatywne zawieszenie postępowania na podstawie art. 125 § 1 pkt 1 p.p.s.a. zależy od uznania sądu, który winien rozważyć, czy w danym wypadku jest celowe wstrzymywanie biegu sprawy z uwagi na opisane okoliczności i czy nie naruszy ono praw gwarantowanych w ustawie zasadniczej. Uznanie przewidziane w tym przepisie nie może mieć bowiem dowolnego charakteru. Sąd musi rozważyć przesłanki umożliwiające zawieszenie postępowania w świetle nakazu rozpoznania sprawy bez zbędnej zwłoki (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 marca 2020 r., sygn. akt I OSK 2906/19, źródło CBOSA).

Sąd I instancji, nie uwzględniając wniosku Skarżących, wskazał, iż wynik ww. postępowania przed sądem powszechnym zmierzającego do podważenia daty śmierci W. L., może doprowadzić do stwierdzenia, że wdowa po W. L. – W. oraz ich wspólne dzieci: Skarżący byli osobami, które pozostawiły ww. nieruchomość poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Jeśli taka sytuacja zaistnieje, to będzie mogła stanowić ewentualną podstawę do wznowienia postępowania w sprawie w oparciu o art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a.

Skarżący kasacyjnie zarzucili naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 9, art. 77, art. 80 k.p.a. poprzez zaniechanie prawidłowej oceny i analizy dowodów z materiałów złożonych do akt, tj. postanowienia Sądu Grodzkiego w [...] z dnia 31 października 1949 r., sygn. akt Zg 33/49, postanowienia Sądu Rejonowego dla [...] z dnia 17 października 2018 r., sygn. akt I Ns 306/18, Wyniku wyszukiwania w Indeksie Represjonowanych opublikowanym przez Instytut Pamięci Narodowej wskazującego na datę śmierci W. L. s. A. 1940 r.

Art. 6 ust. 4 ustawy z 8 lipca 2005 r. zawiera otwarty katalog środków dowodowych, o czym świadczy zwrot "są nimi w szczególności", a głównym celem tego przepisu jest ustalenie zgodnego z rzeczywistością stanu faktycznego. W konsekwencji jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem.

Obowiązek rozpatrzenia całego materiału dowodowego jest związany ściśle z przyjętą w k.p.a. zasadą swobodnej oceny dowodów (art. 80 k.p.a.). Zarówno w nauce, jak i w praktyce orzeczniczej podkreśla się, iż swobodna ocena dowodów, aby nie przerodziła się w samowolę, musi być dokonana zgodnie z normami prawa procesowego oraz z zachowaniem reguł tej oceny, tj. opierać się na całym materiale dowodowym zebranym przez organ. Ocena taka powinna być też oparta na wszechstronnej analizie zebranego materiału dowodowego w kontekście znaczenia i wartości dowodów dla toczącej się sprawy z zastrzeżeniem ograniczeń dotyczących dokumentów urzędowych, które mają na podstawie art. 76 § 1 k.p.a. szczególną moc dowodową. Organ może odmówić wiary określonym dowodom, jednakże dopiero po wszechstronnym ich rozpatrzeniu, wyjaśniając przyczyny takiej ich oceny, a rozumowanie, w wyniku którego organ ustala istnienie okoliczności faktycznych powinno być zgodne z prawidłami logiki i nie może opierać się na przypuszczeniach. Należy przy tym zauważyć, że Kodeks postępowania administracyjnego nie wprowadza ograniczeń w odniesieniu do środków dowodowych, które organ orzekający może dopuścić w celu obalenia mocy dowodowej dokumentów urzędowych (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 lipca 2011 r., sygn. akt I OSK 1337/10, źródło CBOSA). Domniemanie zgodności z prawdą dokumentu urzędowego może być obalone wszelkimi środkami dowodowymi, jednakże strona, która zaprzecza prawdziwości dokumentu urzędowego, powinna tę okoliczność udowodnić (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 21 lipca 2011 r., sygn. akt II OSK 1228/10, źródło CBOSA). W razie zaś obalenia domniemania zgodności z prawdą lub domniemania prawdziwości dokumentu urzędowego nie może on być potraktowany jako dowód w sprawie ("Kodeks postępowania administracyjnego, Komentarz" autorstwa B. Adamiak, J. Borkowskiego, Wyd. CH Beck, Warszawa 2011, s. 338 [, nb 8])".

Natomiast w myśl naczelnej zasady postępowania administracyjnego, tj. zasady prawdy obiektywnej, wyrażonej w art. 7 i skonkretyzowanej przepisem art. 77 § 1 k.p.a., organy administracji publicznej prowadzące postępowanie mają każdorazowo obowiązek dokonać wszechstronnej oceny konkretnej sprawy, jak i podjąć wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia jej stanu faktycznego. Powyższe z kolei winno znaleźć swe odzwierciedlenie w uzasadnieniu podjętej decyzji (art. 107 § 3 kpa; wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 13 grudnia 2018 r., sygn. akt II GSK 4595/16, Lex 2630265). Obowiązkiem organu jest rozpatrzyć nie tylko poszczególne dowody z osobna, ale wszystkie dowody we wzajemnej łączności. Dopiero na podstawie całokształtu materiału dowodowego możliwa jest ocena, czy dana okoliczność została udowodniona.

Przenosząc powyższe rozważania na grunt rozpoznawanej sprawy, należy stwierdzić, że organy obu instancji całkowicie dowolnie przyjęły, że były właściciel mienia pozostawionego na kresach nigdy nie opuścił byłych terenów RP. Stanowisko to nietrafnie podzielił sąd wojewódzki. W ocenie Sądu I instancji, ze zgromadzonych w sprawie dowodów wynika, że W. L. nigdy nie powrócił na obecne terytorium RP.

Postanowieniem z 31 października 1949 r., sygn. akt Zg 33/49 Sąd Grodzki w [...] uznał W. L. za zmarłego i oznaczył datę jego śmierci na 31 grudnia 1946 r. W postanowieniu wskazano, że posiadał on przynależność państwową, zamieszkiwał w [...] i został w marcu 1940 r. aresztowany przez władze sowieckie i wywieziony do [...] w maju 1940 r. i od tej pory ślad za nim zaginął. Zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego dla [...] I Wydział Cywilny z 17 października 2018 r., sygn. akt I NS 306/18, spadek po W. L., zmarłym 31 grudnia 1946 r. w miejscu nieustalonym, ostatnio stale zamieszkałym w [...], na podstawie ustawy nabyli: żona W. L. w 1/7 części co do nieruchomości oraz w 1/4 części co do ruchomości oraz synowie J. L. i J. L. w częściach po ½ pozostałej części spadku. Przy ocenie dowodów konieczne jest uwzględnienie realiów historycznych, towarzyszących utracie własności nieruchomości na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

Minister nietrafnie w zaskarżonej decyzji uznał, powołując postanowienie Sądu powszechnego, którym uznano W. L. za zmarłego i oznaczył datę jego śmierci na 31 grudnia 1946 r., że W. L. nie spełnił zasadniczego warunku opuszczenia byłego terytorium RP lub niemożności powrotu na to terytorium z przyczyn, o których mowa w art. 1 ustawy z 2005 r. W treści postanowienia Sądu Grodzkiego w [...] o uznaniu za zmarłego jedynie oznaczono chwilę jego śmierci na 31 grudnia 1946 r.

W tym miejscu należy wskazać, że w istocie postanowienie wydane na podstawie art. 533 k.p.c. nie wskazuje daty pewnej śmierci zaginionego ani miejsca jego śmierci. Wniosek o uznanie za zmarłego, oprócz danych koniecznych dla wniosku o wszczęcie postępowania, powinien zawierać: 1) imię, nazwisko i wiek zaginionego, imiona jego rodziców oraz nazwisko rodowe matki; 2) ostatnie znane miejsce zamieszkania i pobytu zaginionego (art. 529 § 1 k.p.c.). We wniosku o wszczęcie postępowania należy podać ostatnie znane miejsce zamieszkania i pobytu zaginionego. Chodzi oczywiście o miejsce znane wnioskodawcy. Wymaganiem formalnym jest również uprawdopodobnienie okoliczności uzasadniających wniosek. W tym celu wnioskodawca winien wskazać w uzasadnieniu wniosku wszystkie znane mu fakty i dowody, które uczynią żądanie wniosku prawdopodobnym. Wnioskodawca może powoływać i przedstawiać zarówno dowody, w tym tzw. dowody niedające pewności, jak i inne środki nieuznawane przez kodeks za dowody (np. pisemne oświadczenia, surogaty dokumentów). Wskazana jest informacja o stanie cywilnym zaginionego, jego zawodzie, miejscu urodzenia, wszystkich miejscach pobytu (nie tylko ostatnim), jeśli przyczyniłoby by się to do rekonstrukcji wydarzeń poprzedzających zaginięcie. Wnioskodawca winien także podać fakty pozwalające lub ułatwiające identyfikację przez osoby postronne. Jeśli zaginięcie osoby pozostaje w związku z wojną, ale także w innych wypadkach, należy - w razie potrzeby - zwrócić się o informacje dotyczące osoby zaginionej do Polskiego Czerwonego Krzyża albo do odpowiednich organizacji międzynarodowych. Okoliczności uzasadniające wniosek należy uprawdopodobnić (art. 529 § 2 k.p.c.). W sprawie o uznanie za zmarłego sąd orzekający winien dążyć do ustalenia daty, która w świetle okoliczności sprawy jest najbardziej prawdopodobna jako data śmierci zaginionego. Przy dokonywaniu tego ustalenia dopuszczalne są wszystkie środki dowodowe oraz domniemania faktyczne (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 listopada 2021 r. sygn. akt I OSK 2878/19, źródło CBOSA). Organ prowadzący postępowanie, jeśli poddawał w wątpliwość twierdzenia Skarżących winien był zwrócić się do Sądu Grodzkiego w [...] o nadesłanie akt sprawy sygn. akt Zg 33/49.

Pozostałe zarzuty kasacyjne nie mogły być ocenione jako przedwczesne.

Zatem śmierć właściciela nieruchomości w trakcie działań wojennych w okresie II wojny światowej, spełnia wymogi "pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej" w rozumieniu art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2017 r. poz. 2097). Brak jest podstaw do oczekiwania, by obywatel Rzeczypospolitej Polskiej, który zmarł w okresie II wojny światowej, nie opuszczając terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, musiał pozostawić nieruchomość poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w wyniku wypędzenia z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. W kontrolowanej sprawie osobami, które opuściły byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. byli spadkobiercy W. L. - żona W. L. oraz synowie J. L. i J. L.

W związku z powyższym Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 188 p.p.s.a., uchylił zaskarżony wyrok i rozpoznając skargę, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 193 p.p.s.a., uchylił decyzję organu odwoławczego i organu I instancji.

O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200, art. 203 pkt 1 oraz art. 205 § 2 p.p.s.a.