Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 443/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2024-08-12 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą decyzję I instancji
Powołane przepisy: article: Art. 17
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.
article: Art. 145  par. 1  pkt 1  lit. c
journal: Dz.U. 2024 poz 935
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maria Zawadzka (spr.) Sędziowie WSA Renata Czeluśniak WSA Ewa Michna po rozpoznaniu w dniu 12 sierpnia 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi M. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 19 stycznia 2024 r. nr SKO-NP-4115-424/23 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji, II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu na rzecz skarżącej kwotę 480,00 zł (słownie: czterysta osiemdziesiąt złotych 00/100) tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 19 stycznia 2024 r. nr SKO-NP-4115-424/23 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Miasta M. z dnia 29 września 2023 r. nr ŚR-ŚP-5231 -5-1/23 o odmowie przyznania M. S. (zwanej dalej także wnioskodawczynią lub skarżącą) świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką A. G.

Powyższe rozstrzygnięcie zostało wydane w następującym stanie faktycznym i prawnym.

Decyzją z dnia 23 maja 2023 r, organ l instancji odmówił skarżącej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką. Jako materialnoprawną podstawę odmowy organ wskazał art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, gdyż jak wynika z dokumentacji matka skarżącej orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności z dnia 23 marca 2023 r. zaliczona została do znacznego stopnia niepełnosprawności na stale. Ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 6 lutego 2023 r., a zgodnie z orzeczeniem ZUS z 17 marca 2022 r. matka skarżącej jest trwale niezdolna do samodzielnej egzystencji. Data powstania niezdolności do samodzielnej egzystencji to 8 luty 2022 r. Organ uznał zatem, że niepełnosprawność matki skarżącej nie powstała w okresach wskazanych w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych. Organ podkreślił, że tylko kumulatywne spełnienie przesłanek z art. 17 w/w ustawy pozwala przyznać stronie wnioskowane świadczenie. Brak którejkolwiek z nich powoduje odmowę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Po rozpatrzeniu odwołania skarżącej, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu decyzją z dnia 21 sierpnia 2023 r. nr SKO-NP-4115-230/23 uchyliło decyzję organu l instancji z dnia 23 maja 2023 r. i przekazało sprawę temu organowi do ponownego rozpatrzenia. Kolegium stwierdziło, że decyzja organu l instancji została wydana na podstawie przepisu, który wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 został uznany za niezgodny z Konstytucją w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Kolegium nakazał zatem by ponownie rozpoznając sprawę organ l instancji przyjął, że z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych nie

1

Sygn. akt III SA/Kr 443/24

można wywodzić normy warunkującej przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego datą powstania niepełnosprawności osoby objętej opieką, skoro tak sformułowany warunek został uznany za niekonstytucyjny.

Ponadto organ odwoławczy stwierdził, że w niniejszej sprawie ustaleniu podlega także i to, czy spełnione zostały pozostałe przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego i nie występują przesłanki negatywne, które uniemożliwiałyby jego przyznanie. Zdaniem Kolegium, organ l instancji nie wykazał w sposób dostateczny, czy pozostałe rodzeństwo skarżącej z obiektywnych względów nie może uczestniczyć w sposób bezpośredni lub pośredni w opiece nad niepełnosprawną matką. Organ l instancji winien wystąpić do organu pomocy społecznej w miejscu zamieszkania rodzeństwa skarżącej o przeprowadzenie z nimi wywiadu środowiskowego, a w szczególności odebrać od nich stosowne oświadczenie złożone pod rygorem odpowiedzialności karnej za fałszywe zeznania, ze szczególnym uwzględnieniem, czy są oni w stanie finansowo partycypować w kosztach związanych z opieką nad niepełnosprawna matką.

Decyzją z dnia 29 września 2023 r. nr ŚR-ŚP-5231-5-1/23 organ l instancji ponownie odmówił skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką. Uzasadniając swoją decyzję organ wyjaśnił, że z poczynionych ustaleń wynika, że skarżąca jest zarejestrowana w Powiatowym Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku. Zgodnie ze złożonym przez nią w dniu 11 września 2023 r. oświadczeniem jej ostatnie zatrudnienie było na umowę zlecenie w maju 2017 r. Potem skarżąca nie pracowała, opiekowała się dziećmi. Po śmierci ojca w sierpniu 2021 r. skarżąca zaczęła sprawować stałą opiekę nad matką, którą sprawuje do chwili obecnej.

Organ wskazał także, że skarżąca ma czworo rodzeństwa. Zgodnie ze złożonymi oświadczeniami A. W., A. J., Ł. G., A. G. jednoznacznie oświadczyli, że nie mają możliwości pomocy matce, która wymaga całodobowej opieki wsparcia nawet w formie finansowej.

W wyniku przeprowadzenia wywiadów środowiskowych u rodzeństwa skarżącej, organ ustalił, że A. G. jest kawalerem, mieszka i pracuje w W. od około 20 lat. Ze względu na prace zarobkowe nie jest w stanie zamieszkać i opiekować się matką, a ponieważ ma nieregularne zarobki nie jest w stanie pomagać jej finansowo i partycypować w kosztach związanych z opieką nad

2

Sygn. akt III SA/Kr 443/24

matką poprzez np. wspófinansowanie usług opiekuńczych. A. W. mieszka wraz z mężem i dwójką dzieci w K. Jest osobą niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym. Rodzina utrzymuje się głównie z renty socjalnej oraz zasiłków. Córka nie jest w stanie zająć się opieką nad matką. Sporadycznie pomaga siostrze przy opiece. Sytuacja finansowa rodziny jest trudna i nie jest w stanie pomagać finansowo matce poprzez finansowanie kosztów opieki, tym bardziej że jej mąż nie pracuje, a córka jest również niepełnosprawna. Z kolei A. J. mieszka wraz z mężem i trójką dzieci w M. Rodzina utrzymuje się z pracy zarobkowej męża, renty socjalnej oraz zasiłków. A. J. oświadczyła, że nie jest w stanie pomagać finansowo ani opiekować się matką, gdyż zajmuje się dziećmi w wieku szkolnym, opiekuje się schorowanym teściem i pracuje na gospodarstwie rolnym. Rodzina ponosi znaczne koszty związane z leczeniem męża oraz dzieci, zakupem leków oraz dojazdami do lekarza. Skarżąca oświadczyła, że siostra Ł. G. mieszka w Danii, nie pomaga w opiece bezpośredniej ani pośredniej nad matką oraz w żaden sposób nie wspiera matki finansowo.

Organ l instancji wskazał również, że matka skarżącej orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności z dnia 23 marca 2023 r. zaliczona została do znacznego stopnia niepełnosprawności na stałe. Ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 6 lutego 2023 r., a na podstawie orzeczenia ZUS z 17 marca 2022 r. matka skarżącej jest trwale niezdolna do samodzielnej egzystencji od dnia 8 lutego 2022 r.

Organ l instancji stwierdził, że materialnoprawną podstawą odmowy świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką jest wyraźny brak rezygnacji z zatrudnienia przyczynowo-skutkowy oraz zapis art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, ponieważ Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 za niezgodny z Konstytucją RP uznał art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych w zakresie jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. W uzasadnieniu do ww. wyroku Trybunał Konstytucyjny jednoznacznie określił, że skutkiem wejścia w życie w/w wyroku nie jest ani uchylenie art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, ani uchylenie decyzji przyznających świadczenia, ani wykreowanie "prawa" do żądania

3

Sygn. akt III SA/Kr 443/24

świadczenia dla opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, jeśli niepełnosprawność podopiecznych nie powstała w okresie dzieciństwa. Poprawienie stanu prawnego w tym zakresie należy bowiem wyłącznie od ustawodawcy, który powinien tego dokonać bez zbędnej zwłoki. W związku z powyższym organ l instancji uznał, że art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, w świetle jednoznacznie wskazanych przez sam Trybunał Konstytucyjny, skutków w/w wyroku, niezależnie od rozstrzygnięć organów odwoławczych, czy sądów administracyjnych (które są wiążące w danej indywidualnej sprawie, w której zostały wydane), pozostaje obowiązującym przepisem prawa.

Podsumowując organ l instancji stwierdził, że ustawa o świadczeniach rodzinnych uzależnia przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego od kumulatywnego wystąpienia przesłanek z art. 17 tej ustawy. Zdaniem organu, brak którejkolwiek powoduje odmowę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Organ wskazał, że z dokumentacji wynika, że niepełnosprawność matki skarżącej nie powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Ponadto brak wyraźnej rezygnacji z zatrudnienia przez skarżącą.

W odwołaniu od powyższej decyzji organu l instancji skarżąca wniosła o jej uchylenie i przyznanie jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Decyzji organu l instancji odwołująca zarzuciła naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wydanie przedmiotowej decyzji, poprzez zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych z dnia 28 listopada 2003 r. bez uwzględnienia okoliczności, iż na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP.

Wymienioną na wstępie decyzją z dnia 19 stycznia 2024 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu utrzymało w mocy decyzję organu l instancji z dnia 29 września 2023 r. W uzasadnieniu swojej decyzji Kolegium w pierwszej kolejności stwierdziło, że organ l instancji dokonał błędnej wykładni przepisów prawa materialnego. Kolegium zwróciło uwagę, że w decyzji z dnia 21 sierpnia 2023 r. nr SKO-NP-4115-230/23 zawarło obszerną wykładnię odnoszącą się do

4

Sygn. akt III SA/Kr 443/24

niekonstytucyjnego przepisu art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych. Organ II instancji dodał, że w pełni podziela ugruntowany w orzecznictwie sądowoadministracyjnym pogląd, iż w obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13. W związku z tym Kolegium uznało, że okoliczność, iż niepełnosprawność u matki skarżącej powstała w okresie późniejszym niż wymaga tego art. 17 ust. 1b ustawy, nie może stanowić samoistnej przesłanki do uznania, iż osobie sprawującej opiekę nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego.

Organ odwoławczy wskazał również, że w sprawie niniejszej ustaleniu podlega jednak także i to, czy spełnione zostały pozostałe przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego i nie występują przesłanki negatywne, które uniemożliwiałyby jego przyznanie.

W ocenie Kolegium, w realiach przedmiotowej sprawy brak jest związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia przez skarżącą, a koniecznością opieki nad osobą wymagającą opieki. Z załączonego do akt sprawy orzeczenia wynika, iż matka skarżącej jest niezdolna do samodzielnej egzystencji od lutego 2022 r. i od tego momentu wymaga konieczności objęcia jej stałą lub długotrwałą opieką lub pomocą przez inną osobę w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Natomiast z oświadczenia skarżącej wynika, że ostatnio była zatrudniona na umowę zlecenie w maju 2017 r. Od tego momentu do chwili obecnej nie pracowała. Po śmierci ojca w sierpniu 2021 r. w/w zaczęła sprawować opiekę nad niepełnosprawną matką. Zdaniem Kolegium, trudno zatem przyjąć, iż w niniejszej sprawie występuje związek przyczynowo skutkowy między nie podejmowaniem czy też rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym rodzicem, bowiem skarżąca kilka lat przed koniecznością objęcia matki stałą opieką nie pracowała.

Dodatkowo organ odwoławczy zauważył, że w przedmiotowej sprawie organ l instancji ustalił jaki jest krąg osób zobowiązanych do alimentacji względem osoby wymagającej opieki i z ustaleń tych wynika, że oprócz skarżącej zobowiązanymi do alimentacji matki są również jej czwórka pozostałych dzieci.

Kolegium wskazało, że z oświadczenia skarżącej wynika, iż jej siostra Ł.

5

Sygn. akt lII SA/Kr 443/24

G. mieszka w Danii i tam pracuje dorywczo. Nie pomaga w opiece bezpośredniej i pośredniej nad matką. Z wywiadu środowiskowego przeprowadzonego z A. J. wynika, iż w/w nie jest w stanie opiekować się niepełnosprawną matką, ponieważ pracuje na gospodarstwie rolnym, zajmuje się dziećmi i opiekuje się chorym teściem. Ponadto dzieci wymagają stałych wizyt lekarskich co pochłania dużo czasu i funduszy. Mąż też jest osobą schorowaną, w trakcie diagnozy i przygotowania do zabiegu wymiany zastawek sercowych. W związku z dużymi kosztami leczenia A. J. nie jest w stanie pomagać skarżącej finansowo. Rodzina utrzymuje się z pracy zarobkowej i renty socjalnej męża. Z kolei z oświadczenia A. W. wynika, iż legitymuje się ona orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. Dochodem rodziny jest renta socjalna oraz zasiłek pielęgnacyjny. Mąż nie pracuje, na utrzymaniu mają dwie córki. Jedna z córek legitymuje się umiarkowanym stopniem niepełnosprawności i w miarę możliwości sporadycznie pomaga skarżącej w opiece nad matką. Ze względu na trudną sytuację finansową nie jest w stanie pomagać w opiece nad matką w sposób finansowy. Z kolei A. G. jest bezdzietnym kawalerem, od ok. 20 lat mieszka w W. w wynajętym mieszkaniu, pracuje jako stolarz, parkieciarz. Średnie wynagrodzenie jest ok. 6.000 zł w zależności od wykonanej pracy w miesiącu. Ostatnie wynagrodzenie w miesiącu sierpniu wyniosło 4.800 zł. Za wynajem pokoju płaci 2.000 zł plus 300 zł opłaty. Pozostałe środki wystarczają jedynie na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych.

Kolegium stwierdziło, że wśród wszystkich osób zobowiązanych do alimentacji w stosunku do matki skarżącej po stronie żadnej z nich nie ma przeszkody - która świadczyłaby o niemożności wywiązania się z ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnego, czy to w sposób bezpośredni, czy pośredni - mającej charakter obiektywny, niezależny od woli tych osób. W rodzinach wielopokoleniowych istnieje bowiem możliwość takiego podzielenia się obowiązkami czy też kosztami związanymi z opieką nad osobą niepełnosprawną aby sprawowanie takiej opieki nie wymagało rezygnacji któregokolwiek członka rodziny z aktywności zawodowej, choćby w ograniczonym zakresie. Zdaniem Kolegium fakt, że córka zobowiązana do opieki nad matką mieszka w innej miejscowości czy też zagranicą, nie można uznać za okoliczność o charakterze obiektywnym, która pozwoliłaby na swoiste "anulowanie" obowiązku alimentacyjnego. Nadto legitymowanie się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności również nie należy do przesłanek o

6

Sygn. akt III SA/Kr 443/24

charakterze obiektywnym, które zwalniają od obowiązku alimentacyjnego.

W ocenie organu odwoławczego, przyznanie skarżącej świadczenia byłoby niezgodne nie tylko z przepisami prawa, ale także z zasadami współżycia społecznego ponieważ de facto przerzucałoby na barki wszystkich podatników realizację obowiązku alimentacyjnego, który - z mocy prawa - w pierwszej kolejności ciąży na wszystkich dzieciach A. G. W rezultacie odbywałoby się to kosztem rodzin, które rzeczywiście (z racji chociażby tego, że w rodzinie jest jedno dziecko i nie ma innych osób zobowiązanych do alimentacji) muszą rezygnować z zatrudnienia po to aby zrealizować swój obowiązek alimentacyjny wobec rodziców. Kolegium stwierdziło, że w przypadku skarżącej nie ma takiej konieczności, albowiem może ona współdzielić opiekę nad niepełnosprawną matką z rodzeństwem, które ze względu na złą sytuację finansową nie jest w stanie pomóc finansowo, tj. z siostrą A. J. i A. W. oraz istnieje możliwość skorzystania przez nią z usług opiekuńczych, których koszt może pokryć pozostałe rodzeństwo, tj. Ł. G. i A. G., a zatem organ l instancji postąpił prawidłowo odmawiając przyznania świadczenia.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżąca domagała się uchylenia zaskarżonej decyzji wraz z decyzją organu l instancji i orzeczenia co do istoty sprawy, poprzez przyznanie jej wnioskowanego świadczenia, ewentualnie przekazanie sprawy organowi l instancji do ponownego rozpoznania. Zaskarżonej decyzji skarżąca zarzuciła:

1) naruszenia prawa materialnego, poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 ustawy

o świadczeniach rodzinnych, poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie przez nią

pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie

wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej

pracy zarobkowej w celu sprawowani opieki nad osobą legitymizującą się

orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub

długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną

możliwością samodzielnej egzystencji;

2) rażącą obrazę przepisów prawa materialnego, tj. art. 17 ust 1 pkt 4 w zw. z art.

17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych, poprzez przyjęcie, że nie

przysługuje jej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, mimo że zalicza się do

kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, będąc

jednocześnie opiekunem faktycznie osoby niepełnosprawnej, z uwagi na to, że

7

Sygn. akt III SA/Kr 443/24

jej rodzeństwo może partycypować w opiece nad niepełnosprawną matką, podczas, gdy funkcjonalna wykładania ww. przepisów winna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia.

Za bezsporny w sprawie skarżąca uznała fakt, iż jako dziecko niepełnosprawnej mieści się w katalogu podmiotów, które mogą ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne. Odnośnie natomiast twierdzenia organu, że winna otrzymać wsparcie od rodzeństwa skarżąca wskazała, że z utrwalonej linii orzeczniczej Wojewódzkich Sądów Administracyjnych wynika, iż nie może stanowić podstawy odmowy przyznania wnioskodawcy prawa do świadczenia pielęgnacyjnego argument, iż rodzeństwo wnioskodawcy winno wspierać wnioskodawcę w opiece nad osobą niepełnosprawną. Ustawa o świadczeniach rodzinnych w przypadku gdy jest kilka osób zobowiązanych alimentacyjnie w jednakowym stopniu nie przewiduje bowiem pierwszeństwa względem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego dla jednej z nich w możliwości wywiązania się z obowiązku alimentacyjnego łącznie przez wszystkich zobowiązanych. Tym samym jeżeli jest kilka podmiotów zobowiązanych alimentacyjnie w jednakowym stopniu, to można przyznać świadczenie jednej z nich, jeżeli tylko spełnia przewidziane prawem warunki. Skarżąca ma prawo wyboru czy podejmie zatrudnienie i będzie dzieliła się obowiązkiem alimentacyjnym względem matki z pozostałym rodzeństwem czy też będzie czyniła osobiste starania poprzez osobistą opiekę. Organy administracyjne nie mogą decydować za stronę w jaki sposób będzie wywiązywała się ona z ciążącego na niej obowiązku alimentacyjnego. W ocenie skarżącej, na uwagę zasługuje również wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 listopada 2006 r., w którym to Trybunał zważył, iż w przypadku kiedy członek najbliższej rodziny wywiązuje się ze swych obowiązków - moralnych i prawnych - wobec ciężko chorego krewnego i wymaga to od opiekuna rezygnacji z zarobkowania, to winien on w tych działaniach otrzymać wsparcie państwa.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu podtrzymało swoje stanowisko w sprawie i wniosło o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności wskazać należy, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, skargę złożoną w niniejszej sprawie rozpoznał na posiedzeniu

8

Sygn. akt III SA/Kr 443/24

niejawnym w trybie uproszczonym, stosownie do treści art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm., zwanej dalej p.p.s.a.). Zgodnie z tym przepisem, sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. W niniejszej sprawie skarżąca w treści skargi wniosła o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym, a organ nie zażądał przeprowadzenia rozprawy.

Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji Sąd doszedł do przekonania, że zachodzą podstawy do jej uchylenia.

Materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2023 r., poz. 390). Zgodnie treścią art. 17 ust. 1 cyt. ustawy świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w precesje jego leczenia , rehabilitacji i edukacji.

W myśl art. 17 ust. 1a u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu

9

Sygn. akt IIl SA/Kr 443/24

niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W przedmiotowej sprawie nie budził wątpliwości fakt posiadania orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności przez matkę skarżącej, konieczność opieki, czy fakt, że skarżąca tę opiekę sprawuje. Podstawową kwestią była jednak ocena, czy w celu sprawowania opieki nad matką, skarżąca mając czwórkę rodzeństwa, zmuszona była do całkowitej rezygnacji z zatrudnienia lub też nie mogła podjąć zatrudnienia.

Jak wielokrotnie podkreślono w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, świadczenie pielęgnacyjne nie jest wynagrodzeniem za samą sprawowaną opiekę ale substytutem utraconego wynagrodzenia za pracę z której wnioskodawca musi zrezygnować całkowicie aby sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną. Przepis art. 17 ust. 1 ustawy, należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (por. wyrok NSA z 17 października 2020 r., l OSK 1148/20). Rezygnacja z pracy nie może być podyktowana jakąkolwiek oceną nieopłacalnością zatrudnienia ze względu na wysokość świadczenia pielęgnacyjnego, a jedynie obiektywnymi przesłankami niemożności wykonywania pracy. Dla ustalenia bezpośredniego związku przyczynowo skutkowego pomiędzy koniecznością sprawowania opieki, a koniecznością całkowitej rezygnacji z zatrudnienia znaczenie ma również ocena sytuacji rodziny jako całości, w tym przede wszystkim sytuacji wszystkich osób zobowiązanych do alimentacji (np. wyroki NSA z dnia 14 lutego 2024 r. l OSK 229/23, z dnia 6 lutego 2024 r. l OSK 128/23, z 19 grudnia 2023 r., l -OSK 2322/22, czy też wyroki WSA w Krakowie np. w sprawach: III SA/Kr 1572/23).

W przedmiotowej sprawie skarżąca ma rodzeństwo. Brat skarżącej A. G., jest kawalerem, mieszka i pracuje w W. Ponieważ mieszka w wynajętym pokoju nie jest w stanie zabrać matk do siebie, a ze względu na nieregularne zarobki nie jest w stanie pomagać skarżącej np. poprzez współfinansowanie usług opiekuńczych dla matki. Siostra A. W. jest osobą niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym, sporadycznie pomaga skarżącej

10

Sygn. akt III SA/Kr 443/24

przy opiece nad matką. Finansowo nie jest w stanie pomagać, ponieważ jej rodzina żyje głównie z renty socjalnej i zasiłków. Siostra A. J. mieszka razem z mężem i trójką dzieci w M. Rodzina utrzymuje się z renty socjalnej oraz zasiłków i dlatego nie może finansowo pomóc skarżącej. Dodatkowo A. J. opiekuje się chorym teściem i pracuje na gospodarstwie rolnym. Natomiast siostra skarżącej Ł. G. mieszka w Danii, jednak w żaden sposób nie pomaga matce w opiece nad matką.

Zdaniem Sądu przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego jest uwarunkowane wykazaniem, że pozostałe rodzeństwo nie może z przyczyn w pełni obiektywnych wypełniać ciążących na nich obowiązków alimentacyjnych względem matki - ani w postaci osobistych starań, ani w postaci partycypacji finansowej. Zgodnie bowiem z art. 135 § 2 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wykonanie obowiązku alimentacyjnego względem osoby niepełnosprawnej może polegać w całości lub w części na osobistych staraniach o utrzymanie lub o wychowanie uprawnionego; W takim wypadku świadczenie alimentacyjne pozostałych zobowiązanych polega na pokrywaniu w całości lub w części kosztów utrzymania lub wychowania uprawnionego. Zgodnie z art. 140 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego osoba, która dostarcza drugiemu środków utrzymania lub wychowania nie będąc do tego zobowiązana albo będąc zobowiązana z tego powodu, że uzyskanie na czas świadczeń alimentacyjnych od osoby zobowiązanej w bliższej lub tej samej kolejności byłoby dla uprawnionego niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami, może żądać zwrotu od osoby, która powinna była te świadczenia spełnić.

"Pomoc społeczna ma charakter subsydiarny, ponieważ to na rodzinie ciąży obowiązek opieki nad osobą niepełnosprawną. Pomoc Państwa jest zatem możliwa jedynie wówczas, gdy wnioskujący o nią wykaże w sposób niebudzący wątpliwości, że wyczerpał wszystkie inne możliwości zapewnienia opieki osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji (w tym m.in. współdziałanie wszystkich dzieci w opiece, ew. zatrudnienie opiekuna, czy skorzystanie z usług opiekuńczych), a mimo to - ze względu na rzeczywisty zakres opieki, wynikający z potrzeb osoby niepełnosprawnej (a dokładniej, jej stanu zdrowia) - istnieje konieczność rezygnacji z zatrudnienia bądź ww. sytuacja uniemożliwia jego podjęcie. Należy przy tym zaznaczyć, że zasadniczo

11

Sygn. akt III SA/Kr 443/24

to skarżąca jako wnioskodawca powinna wyczerpująco przedstawić i wykazać okoliczności wskazujące na obiektywny brak możliwości udziału rodzeństwa w opiece nad matką. Jeżeli te okoliczności wiążą się ze stanem zdrowia rodzeństwa, to powinny być wykazane orzeczeniem o niepełnosprawności lub innym miarodajnym dokumentem. Niemniej jednak w przypadku braku aktywności w tym zakresie skarżącej organ winien wezwać ją, zgodnie z art. 79a kpa, o wykazanie obiektywnych przeszkód ze strony rodzeństwa w zapewnieniu opieki nad matką, czego organ nie uczynił.

Jak wskazano wyżej rodzeństwo powinno wspólnie realizować obowiązek alimentacyjny, tym bardziej że nie musi być on polegać na fizycznym sprawowaniu opieki nad osobą jej wymagającą, lecz może polegać np. na finansowaniu usług opiekuńczych. Sąd w składzie orzekającym podziela dominujący w orzecznictwie pogląd, iż wykonywanie zatrudnienia czy nawet zamieszkiwanie w innej miejscowości nie stanowią obiektywnej okoliczności przesądzającej o niemożliwości sprawowania opieki (zob. np. wyrok WSA w Opolu z dnia 22 czerwca 2021 r., sygn. akt II SA/Op 79/21, wyrok WSA w Poznaniu z dnia 12 maja 2021 r, sygn. akt IV SA/Po 66/21, wyrok WSA w Gdańsku z dnia 11 marca 2021 r., sygn. akt III SA/Gd 1201/20). Przesłanki obiektywne bowiem to takie, które są niezależne od woli, a na ich wystąpienie nie ma się żadnego wpływu. Takimi okolicznościami może być np. przebywanie w zamkniętym zakładzie leczniczym, a także wiek połączony ze stopniem zniedołężnienia, który obiektywnie nie pozwala na podjęcie się opieki nad osobą niepełnosprawną. Natomiast posiadanie rodziny, praca zawodowa, zamieszkiwanie w innej miejscowości niewątpliwie mogą utrudniać sprawowanie opieki nad osobą wymagającą opieki, ale jej nie uniemożliwiają.

W przedmiotowej sprawie co prawda nie wskazano stosownymi dokumentami, aby istniały jakiekolwiek obiektywne przeszkody w odniesieniu do rodzeństwa skarżącej w wywiązywaniu się przez nich ze swoich obowiązków alimentacyjnych. Skarżąca wskazała, jedynie że siostra A. legitymuje się umiarkowanym stopniem niepełnosprawności, pozostałe rodzeństwo nie partycypuje finansowo w opiece nad matką, ponieważ po prostu ich na to nie stać.

Podkreślić jednak należy, ze stosując art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. nawet w sytuacji istnienia kilku osób zobowiązanych w jednakowym stopniu do alimentacji nie

12

Sygn. akt IIl SA/Kr 443/24

jest wykluczona możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jednemu z dzieci w sytuacji gdy inne - z powodów obiektywnych - nie mogą wypełniać obowiązku alimentacyjnego względem rodzica lub też w sytuacji, gdy świadczona przez rodzeństwo pomoc nie pozwala na zapewnienie stałej i pełnej opieki i wymaga jednak rezygnacji z zatrudnienia.

Materiał dowodowy zgromadzony w sprawie uzasadnia stwierdzenie, że w przedmiotowej sprawie mamy właśnie z taką sytuacja do czynienia.

Matka skarżącej cierpi na [...]. W listopadzie 2022 r. doznała [...]. Jest niepełnosprawna ruchowo. Wymaga stałej asekuracji. Korzysta z wózka inwalidzkiego i balkonika. Jest stale pampersowana. Postanowieniem Sądu Rejonowego w Limanowej z dnia 31 lipca 2023 r. skarżąca została ustanawiana opiekunem prawnym dla swojej matki, która jest całkowicie ubezwłasnowolniona

Zatem w takiej sytuacji nie budzi wątpliwości, że matka skarżącej jest osobą, wymagającą całodobowej opieki oraz stałej pomocy w czynnościach dnia codziennego. Ani organy, ani Sąd nie kwestionują, że skarżąca opiekuje się chorą matką i wykonuje przy niej wszystkie czynności opiekuńcze. Pracownik socjalny, który przeprowadzał wywiad wskazał również, że matka skarżącej jest bardzo emocjonalnie związana ze skarżącą, potrzebuje jej wsparcia oraz jej obecności i tylko przy niej sygnalizuje swoje potrzeby.

Nie ulega wątpliwości, że opieka nad starszymi osobami cierpiącymi na Alzheimera, na dodatek całkowicie ubezwłasnowolnionymi wymaga znacznie większej opieki ze strony ich opiekunów, niż nad innymi chorymi. Choroba taka może bowiem uniemożliwiać nie tylko samodzielne funkcjonowanie, ale również znacząco ograniczać życie wszystkich osób najbliższych. Organy powinny mieć na względzie, że osoby z takimi chorobami wymagają ciągłego nadzoru i kontroli ze strony opiekuna, a w przypadku matki skarżącej również obecności skarżącej, gdyż tylko wtedy jej matka czuje się bezpiecznie. W takiej sytuacji nawet pomoc pozostałego rodzeństwa może okazać się niewystarczająca, aby zapewnić matce wystarczającą opiekę.

13

Sygn. akt III SA/Kr 443/24

Dlatego organy powinny uwzględnić stan zdrowia całkowicie ubezwłasnowolnionej niepełnosprawnej matki skarżącej, jak również fakt, że nawet gdyby rodzeństwo czynnie uczestniczyło w opiece nad matką to i tak zakres tej opieki sprawowanej przez skarżącą w rzeczywistości wykluczałby podjęcie przez nią zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.

Na koniec odnieść się należy jeszcze do zarzutu organów, co do braku związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy zaprzestaniem przez skarżącą aktywności zawodowej, a koniecznością sprawowania przez nią opieki nad matką.

Faktem jest, że skarżąca ostatnio pracowała na umowę zlecenie do maja 2017 r., a wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego złożyła dopiero w maju 2023 r. zaś niezdolność matki skarżącej do samodzielnej egzystencji datowana jest od 8 lutego 2022 r. Pamiętać jednak należy, że podstawą do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest nie tylko rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale również niepodejmowanie zatrudnienia. Z akt administracyjnych wynika jednoznacznie, że z roku na rok stan zdrowia matki skarżącej ulega znacznemu pogorszeniu, co z kolei powoduje koniczność zapewnienia jej opieki w co raz to większym zakresie. Kolegium skupiło się wyłącznie na wyliczeniu, że skarżąca może liczyć (lub powinna liczyć) na pomoc swojego rodzeństwa - przy czym w ogóle albo nie rozważyło, czy okoliczności podnoszone przez skarżącą (niepełnosprawność siostry; odległe zamieszkiwanie; bardzo niskie dochody rodzeństwa) w ogóle umożliwiają taką pomoc, albo też w oderwaniu od ustaleń, a wbrew doświadczeniu życiowemu - Kolegium uznało, że rodzeństwo jest w stanie zapewnić taką pomoc, aby skarżąca mogła jednak podjąć pracę zawodową.

Zdaniem Sądu nie można oczekiwać, że z jednej strony skarżąca będzie pracować, a z drugiej strony - pozostały czas poświęci opiece nad niepełnosprawną, całkowicie ubezwłasnowolnioną matką, która z uwagi na zakres schorzeń wymaga znacznie intensywniejszej opieki i uważności - niż typowa pomoc członków rodziny w opiece nad osobami w podeszłym wieku. Nie wydaje się więc patrząc przez pryzmat doświadczenia życiowego, aby pomoc świadczona jedynie sporadycznie przez

14

Sygn. akt III SA/Kr 443/24

siostrę, umożliwiała skarżącej podjęcie stałego zatrudnienia i godzenie pracy zarobkowej z opieką a nad niepełnosprawną matką.

W ponownym postępowaniu organy uwzględnią ocenę prawną wyrażoną w niniejszym wyroku na zasadzie art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 z późn. zm.) - dalej "p.p.s.a.". Przepis ten stanowi, że ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie. Oznacza to, że nin. sprawa powinna być rozpoznana przez organ na podstawie przepisów u.ś.r. obowiązujących do 31 grudnia 2023 r. Z uwagi na użyte w przepisie sformułowanie "powstania prawa", a nie "ustalenia prawa" konieczne jest zastosowanie przepisów dotychczasowych, mimo braku wydania decyzji przed dniem 31 grudnia 2023 r. Dotychczasowe przepisy należy zatem stosować w odniesieniu do wnioskodawców, którzy złożyli wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego przed dniem 31 grudnia 2023 r. oraz spełniają określone w ustawie przesłanki jego przyznania. Wskazać należy, że to czy skarżący je spełnia należy już do istoty sprawy, która, jak wyżej wskazano, nie została rozstrzygnięta.

W tym stanie rzeczy, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie na podstawie art. 145 § 1 pkt. 1 lit. c p.p.s.a. orzekł jak w pkt l sentencji wyroku. W przedmiocie kosztów postępowania sądowego, Sąd orzekł jak w pkt II wyroku, na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 P.p.s.a.

15