Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 661/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2024-07-24 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą decyzję I instancji
Powołane przepisy: article: Art. 17 ust. 1
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.

SENTENCJA

﻿Sygn. akt III SA/Kr 661/24 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 24 lipca 2024 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tadeusz Kiełkowski Sędziowie WSA Jakub Makuch (spr.) Asesor WSA Marta Kisielowska Protokolant st. sekr. sąd. Anna Boczkowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 lipca 2024 r. sprawy ze skargi R. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia 28 marca 2024 r. nr SKO.ŚR/4111/174/2024 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji, II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie na rzecz skarżącego R. P. 480 zł (słownie: czterysta osiemdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

R. P. (dalej: "skarżący") wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z 28 marca 2024 r. (SKO.ŚR/4111/174/2024) utrzymującą w mocy decyzję Prezydenta Miasta Krakowa z 18 stycznia 2024 r. (znak SKO-04.8252.677.2023-1/24) o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Decyzja ta zapadła w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:

1. W dniu 8.11.2023 r. skarżący złożył wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad matką, S. P. Do wniosku dołączył orzeczenie z 5.10.2023 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności matki od 22.06.2023 r. Orzeczenie to zostało wydane na stałe i wynika z niego, że nie da się ustalić, od kiedy istnieje niepełnosprawność. Przyczyna niepełnosprawności została określona symbolem 10-N (choroby neurologiczne).

2. Z przeprowadzonego w toku postępowania wywiadu środowiskowego wynikało, iż matka skarżącego mieszka ze swoją córką B., która z uwagi na konflikty rodzinne nie deklaruje opiekowania się niepełnosprawną. Skarżący mieszka natomiast w tym samym bloku co matka i jego siostra, przychodzi do niej codziennie rano i pomaga we wszystkich niezbędnych czynnościach. Pracownik socjalny zapisał, iż skarżący zrezygnował w pracy w maju 2023 r., aby zająć się matką. Jak twierdził skarżący, nie ma on możliwości zamieszkania z niepełnosprawną, ponieważ siostra (właścicielka mieszkania) nie wyraża na to zgody, a nie może zabrać matki do siebie, bo ma żonę i syna. Pracownik socjalny zapisał, że matka skarżącego samodzielnie wstaje z łóżka, korzysta z toalety i ubiera się. Skarżący pomaga jej poprzez przypominanie o potrzebie umycia się, pomaga też w ubieraniu matki przed wyjściem z domu lub lekarza, gdyż ubiera się ona nieadekwatnie do okoliczności i pogody. W wywiadzie zapisano, że zakres czynności opiekuńczych wykonywanych przez skarżącego obejmuje przygotowywanie posiłków, podanie leków, sprzątanie, robienie prania i zakupów, załatwianie spraw urzędowych i związanych z leczeniem, pilnowanie bezpieczeństwa matki, gdyż ona sama nie wykona żadnej z tych czynności. Jak twierdził skarżący, jego matka ma zdiagnozowanego Alzhaimera. Pierwsze objawy tej choroby pojawiły się około 3 lata temu, a stan matki ulega ciągłemu pogorszeniu. Skarżący do kwietnia 2022 r. prowadził działalność gospodarczą i pracował na pełen etat. Z uwagi na to, że jego matka potrzebowała coraz większej pomocy, podejmował pracę na ½ etatu, a ostatnią umowę zlecenie wykonywał do kwietnia 2023 r. Pracownik socjalny zanotował również, że z matką skarżącego nie można nawiązać logicznego kontaktu, nie potrafi podać aktualnej daty, dnia tygodnia, czy roku, nie wie ile ma dzieci, nie rozpoznaje w skarżącym syna, a córkę uważa za swoją siostrę, nie wie gdzie mieszka, nie pamięta czy jadła i czy wychylała się przez okno (IV piętro), czy że przypalała jedzenie. Wymaga pomocy, pilnowania, wykonywania wszystkich czynności gospodarczych, czy spraw urzędowych. Odnotowano w wywiadzie, że z uwagi na sytuację zdrowotną matki skarżącego oraz konflikty, rodzina objęta jest wsparciem MOPS w formie pracy socjalnej. Podano też, że skarżący sprawuje całodobowy nadzór nad matką, wykonywanie czynności zajmuje mu ok. 10-12 godzin na dobę.

Ponadto, w oświadczeniu z 16.11.2023 r. (k. 10 akt adm.) skarżący wskazał, że jego siostra mieszkająca z matką nie chce się nią zajmować. Mimo, że siostra jest emerytką, pracuje i nie ma jej w domu od ok. 8:00 do godz. 18:00 (lub późniejszej). Zaznaczył, że musi pilnować matki żeby nie zapaliła gazu, gdyż zapomina o pozostawionych na kuchence naczyniach.

3. Decyzją z 18 stycznia 2024 r. organ I instancji odmówił przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego. W motywach rozstrzygnięcia opisał ustalenia wywiadu środowiskowego. Wskazał, że ustalony stopień niepełnosprawności matki skarżącej datuje się od 22 czerwca 2023 r., tj. od 80. roku życia. Tym samym, nie został spełniony wymóg określony w art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (dalej: "ustawa").

4. W odwołaniu od opisanej decyzji skarżący zarzucił naruszenie:

1) art. 6 k.p.a. poprzez niewłaściwe zastosowanie art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, podczas gdy przepis ten wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego został uznany za niekonstytucyjny i ustawą z dnia 7 lipca 2023 r. został uchylony;

2) art. 8 § 2 k.p.a. poprzez wydanie decyzji odstępującej od utrwalonej praktyki rozstrzygania spraw w takim samym stanie faktycznym i prawnym dot. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego bez względu na to, kiedy (w jakim wieku), powstał znaczny stopień niepełnosprawności.

5. SKO w Krakowie wskazaną wyżej decyzją utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Wskazało, że mając na uwadze przepisy temporalne, tj. art. 63 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym, w sprawie ma zastosowanie ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu do dnia 31 grudnia 2023 r.

Organ odwoławczy przytoczył treść art. 17 ust. 1 ustawy i podkreślił, że warunkami przyznania świadczenia pielęgnacyjnego są: sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, wymagającym stałej pielęgnacji i niepodejmowanie z tego powodu pracy. Zaznaczył, iż świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, gdyż opieka ta wynika z prawnego i moralnego obowiązku dziecka względem rodzica, a za faktyczną rezygnację z zatrudnienia lub niepodejmowania zatrudnienia wyłącznie z powodu konieczności sprawowania opieki nad bliską osobą niepełnosprawną, a nie z innych przyczyn. Kolegium zwróciło uwagę także na przepis art. 128 k.r.o. dot. obowiązku alimentacyjnego i podało, że obowiązek ten ciąży w równym stopniu na skarżącym i jego siostrze. Zdaniem organu, siostra może wspomóc brata opiekującego się ich matką, a konflikt rodzinny nie wyłącza obowiązku alimentacyjnego.

Kolejno SKO wskazało na skutki prawne wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21.10.2014 r., (K 38/13) i zaznaczyło, że przesłanka określona w art. 17 ust. 1b ustawy nie powinna być uwzględniona w sprawie.

Organ odwoławczy odniósł się również do pojęcia opieki i wskazał, że z treści art. 17 ust. 1 ustawy wynika, że aby można było mówić o opiece, musi ona być stała lub długoterminowa i musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, związek między rezygnacją z zatrudnia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły.

Kolegium zaakcentowało, że skarżący przychodzi do matki o godz. 8:00, kiedy jego siostra idzie do pracy i spędza z matką czas do godz. 18:00, tj. do powrotu siostry z pracy. Przytoczyło Kolegium Odwoławcze zakres czynności opiekuńczych wykonywanych przez skarżącego i wskazało, że nie świadczą one o konieczności rezygnacji z zatrudnienia, czy też nie uzasadniają niepodejmowania pracy. SKO zaakcentowało, że czynności te wynikają z obowiązków jakie z racji więzi rodzinnych obciążają członków rodziny, co wynika również z kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

W ocenie organu odwoławczego nie została również spełniona przesłanka związku przyczynowo-skutkowego między rezygnacją z zatrudnienia przez skarżącego, a sprawowaniem opieki. Na uzasadnienie stanowiska organ przytoczył fakt prowadzenia przez skarżącego działalności gospodarczej do kwietnia 2022 r., a następnie podejmowanie przez niego pracy na ½ etatu przy jednoczesnym ustaleniu znacznego stopnia niepełnosprawności matki skarżącego od 22 czerwca 2022 r.

Końcowo Kolegium wskazało, że w świetle art. 17 ust. 1 ustawy, posiadanie orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności nie stanowi wyłącznej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, zwłaszcza iż opieka - sprawowana jest przez część doby, a dodatkowo jej zakres - ustalony w toku postępowania - nie wymaga rezygnacji z zatrudnienia/niepodejmowania pracy zwłaszcza, iż matka skarżącego mieszka u swojej córki. Kolegium zwróciło także uwagę, że w świetle aktualnego brzmienia art. 17 ustawy świadczenie pielęgnacyjne nie może być przyznane z uwagi na przekroczony przez matkę skarżącego 18 rok życia.

6. W skardze do Sądu skarżący zarzucił naruszenie:

a) art. 17 ust. 1b ustawy poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu, iż kryterium momentu powstania niepełnosprawności jest wiążące,

b) art. 8 § 2 k.p.a. poprzez wydanie decyzji odstępującej od utrwalonej praktyki rozstrzygania spraw w takim samym stanie faktycznym i prawnym dotyczących przyznania świadczenia pielęgnacyjnego bez względu na to, kiedy (w jakim wieku), powstał znaczny stopień niepełnosprawności.

W uzasadnieniu skargi skarżący przypomniał, że jego matka z uwagi na to, że choruje na Alzhaimera, wymaga całodobowej opieki i nadzoru i nie ma możliwości samodzielnej egzystencji. Nie jest w stanie się samodzielnie poruszać, korzystać z toalety, jeść, czy i myć się i wymagana jest nad nią całodobowa opieka. Podkreślił, że od 01.04.2022 r. musiał zawiesić dobrze prosperującą działalność gospodarczą, a następnie od lipca 2022 r. musiał zrezygnować z umowy zlecenia, z uwagi na pogarszający się stan zdrowia matki. Zaakcentował, że stan matki jest na tyle niestabilny, że musi być do jej dyspozycji 24 godziny na dobę.

7. W odpowiedzi na skargę organ domagał się jej oddalenia.

8. W piśmie z 6.06.2024 r. skarżący zarzucił naruszenie:

1. art. 7 i 77 § 1 w zw. z art. 107 § 3 k.p.a. poprzez:

a) nieprzeprowadzenie pełnego postępowania dowodowego, nieustalenie pełnego stanu faktycznego sprawy, a to pominięcie, że jego matka nie może zostać bez nadzoru - w przeszłości wychodziła z domu i była poszukiwana przez Policję, co wynika z jej dokumentacji medycznej, cierpi na zmiany zwyrodnieniowe stawów rąk i stawów barkowych, zwyrodnienie kręgosłupa, wobec czego wymaga pomocy przy czynnościach dnia codziennego - co wynika z dokumentacji medycznej matki skarżącego, która została przez organy I i II instancji pominięta oraz skarżący zabiera matkę w okresie letnim, tj. od maja do września na działkę poza K., gdzie sprawuje nad nią stałą opiekę przez 24 godziny na dobę,

b) brak wystarczającego rozpatrzenia całego materiału dowodowego i błędne ustalenie, że zakres sprawowanej przez skarżącego opieki nad matką nie świadczy o konieczności rezygnacji z zatrudnienia, podczas gdy w pisemnym oświadczeniu skarżącego, którego treść nie została zakwestionowana przez organ, a okoliczności w nim wskazane zostały potwierdzone przez pracownika socjalnego przeprowadzającego wywiad środowiskowy, skarżący szczegółowo przedstawił czynności podejmowane codziennie w ramach opieki nad matką, w tym nadzór przez 24 godziny na dobę oraz nie ma on możliwości podjęcia pracy,

c) brak wystarczającego rozpatrzenia całego materiału dowodowego i błędne ustalenie, że skarżący nie wykazał w dostateczny sposób, że zakres sprawowanej opieki nad matką uniemożliwia mu w sposób zupełny podjęcie zatrudnienia, podczas gdy z zasad logiki i doświadczenia życiowego wynika, że osoba starsza, ze zdiagnozowaną chorobą Alzheimera, której stan ulega ciągłemu pogorszeniu, całkowicie niesamodzielna, wymaga całodobowej opieki, której nie może zapewnić osoba pracująca, jako że m.in. należy regularnie przypominać o podstawowych czynnościach dnia codziennego, jak umycie się, przyjmowanie posiłków, nawadnianie, zażywanie leków, nie wspominając o konieczności przygotowywania posiłków, odzieży, pomocy w poruszaniu się, korzystaniu z toalety, przy wykonywaniu czynności osobistych, załatwianiu spraw urzędowych i w szczególności sprawowania nadzoru nad jej bezpieczeństwem w mieszkaniu;

d) brak wystarczającego rozpatrzenia całego materiału dowodowego i błędne ustalenie, że niepełnosprawność osoby wymagającej wsparcia datuje się na 22 czerwiec 2022 r., podczas gdy niepełnosprawność została ustalona na 22 czerwiec 2023 r. i w związku z tym błędne ustalenie, że w rozpoznawanej sprawie nie zachodzi związek przyczynowo-skutkowy między rezygnacją z zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad matką, podczas gdy skarżący ostatecznie zaprzestał aktywności zawodowej w maju 2023 r. wyłącznie z powodu konieczności sprawowania stałej i ciągłej opieki nad matką, ponieważ nie był w stanie fizycznie oraz czasowo sprawować opieki łączonej z obowiązkami zawodowymi, co potwierdza fakt podejmowania takich starań;

2. błąd w ustaleniach faktycznych polegający na przyjęciu, że siostra skarżącego może wspomóc brata opiekującego się matką wykorzystując wszelkie możliwości zapewnienia opieki osobie bliskiej wymagającej tej opieki, podczas gdy nie ma takiej możliwości, jest osobą skonfliktowaną z matką, agresywną, awanturującą się, wobec czego interweniowała Policja, w związku z czym rodzina została objęta wsparciem MOPS, a ponadto posiadanie rodzeństwa nie stanowi przesłanki negatywnej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego

3. art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy poprzez błędną wykładnię polegającą na:

a) przyjęciu, że faktyczne sprawowanie opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką nie jest wystarczające do uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż ma ona dwoje dzieci, a samo istnienie po stronie siostry potencjalnego obowiązku alimentacyjnego względem matki uprawnia organ do oceny możliwości sprawowania przez siostrę skarżącego opieki nad matką, co w konsekwencji doprowadziło organ do nieuprawnionego wniosku, że kwestia realizacji nieskonkretyzowanego obowiązku alimentacyjnego przez rodzeństwo może stanowić kryterium negatywne do przyznania stronie świadczenia pielęgnacyjnego,

b) przyjęciu, że w sytuacji, gdy o świadczenie pielęgnacyjne w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką ubiega się jedno z dzieci, a brak po stronie pozostałych dzieci obiektywnych przeszkód do wywiązywania się z obowiązku alimentacyjnego względem matki, może stanowić negatywną przesłankę przyznania świadczenia wobec niespełnienia wynikającego z art. 17 ust. 1 ustawy związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem/rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a sprawowaniem opieki;

4. art. 139 k.p.a. poprzez naruszenie zakazu reformationis in peius przez organ odwoławczy polegający na zmianie materialnoprawnej podstawy odmowy przyznania świadczenia skarżącemu, co doprowadziło do pogorszenia się sytuacji prawnej skarżącego, a organ nie wykazał, że zaskarżona decyzja rażąco narusza prawo łub rażąco narusza interes społeczny.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji oraz zasądzenie kosztów postępowania.

W uzasadnieniu tego pisma wskazał, że istnienie względem matki obowiązku alimentacyjnego córki i jej możliwość sprawowania opieki pozostaje bez wpływu na uprawnienie skarżącego do świadczenia. Gdy opieki podejmuje się jeden z członków rodziny, spokrewniony w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, brak jest podstaw do odmowy z uwagi na istnienie innej osoby z tego samego kręgu zobowiązanych do alimentacji, która mogłyby świadczyć pomoc. Podkreślił skarżący, że ustawodawca nie przewidział takiej negatywnej przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Wskazał również, że jego siostra nie sprawuje opieki nad matką. Dodatkowo, siostra podczas jednej z awantur (która zakończyła się interwencją policji) zwyzywała matkę doprowadzając ją tym do płaczu, a rodzina objęta jest wsparciem MOPS. Skarżący zaznaczył, iż z dokumentacji medycznej dołączonej do akt sprawy wynika, ze zdarzyło się w przeszłości, że matka skarżącego wyszła z domu i zaginęła, a następnie była poszukiwana przez niego i przez Policję.

9. Na rozprawie w dniu 24 lipca 2024 r. skarżący podkreślił, że kocha matkę i chce się nią opiekować. Wskazał, że jego matka stresuje się kiedy ma zostać ze swoją córką. W jego ocenie z psychiką siostry jest coś nie tak, ale nie chce się ona poddać badaniom i chciałaby oddać matkę do DPS-u.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

Sądowoadministracyjna kontrola zaskarżonych decyzji wykazała, że akty te naruszają prawo w sposób nakazujący pozbawienie ich mocy wiążącej.

Na wstępie należy podkreślić, że SKO w Krakowie w wydanej w tej sprawie decyzji trafnie zweryfikowało błędny pogląd organu I instancji przyjmujący, jako przeszkodę do przyznania skarżącej żądanego świadczenia pielęgnacyjnego okoliczność powstania niepełnosprawności u osoby, nad którą jest sprawowana opieka, po 25. roku życia (art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28.11.2003 r. o świadczeniach rodzinnych; Dz. U. 2023 r., poz. 390; dalej u.ś.r.). Kolegium Odwoławcze wskazując bowiem na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 21.10.2014 r. (sygn. akt K 38/13) prawidłowo wywiodło, że kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności, co skutkować winno aktualnie tym, że nie jest dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.

Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Przepis ten mówi, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje także innym – niż wymienione w poprzednich punktach tego ustępu – osobom, na których zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli osoby te nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

W celu uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego należało zatem wykazać, że osoba ubiegająca się o to świadczenie, nie tylko należy do kręgu osób w nim wskazanych, ale także stale i osobiście opiekuje się bliską (tj. objętą ustawowym obowiązkiem alimentacyjnym) osobą niepełnosprawną. Fundamentalną jest tu kwestia, czy taka opieka stanowi przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, a tym samym, czy w istocie zachodzi bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją (niepodejmowaniem) zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a sprawowaną opieką. Innymi słowy, zaniechanie aktywności zawodowej opiekuna musi nastąpić w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Podkreślić bowiem należy, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za sam tylko fakt opieki nad niepełnosprawnym, lecz za rzeczywisty brak możliwości podjęcia zatrudnienia przez opiekuna (lub jego rezygnację z zatrudnienia) – wynikający właśnie

z konieczności sprawowania tej opieki. Jak przy tym wskazuje się w orzecznictwie, art. 17 ust. 1 ustawy należy stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (por. wyrok NSA z 17.10.2020 r., sygn. akt I OSK 1148/20). Jak zasadnie wskazał WSA w Warszawie w wyroku z 7.10.2011 r. (sygn. I SA/Wa 1265/11), wymóg opieki nad osobą niepełnosprawną związany jest z całkowitą zależnością tej osoby od otoczenia. Uznać więc należy, że pojęcie "opieki", o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy, utożsamiać należy ze stałą i bezpośrednią troską o zapewnienie osobie niepełnosprawnej realizacji jej podstawowych potrzeb życiowych i społecznych, których sama nie jest ona w stanie zrealizować z uwagi na swoją niepełnosprawność. Opieka ta powinna być przy tym tak absorbująca, że podjęcie jakiejkolwiek aktywności zawodowej przez opiekuna musiałoby się odbyć ze szkodą dla niej (por. wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 18.03.2021 r., sygn. akt IV SA/Wr 51/21, por. też wyrok WSA w Krakowie z 19.01.2023 r., sygn. akt III SA/Kr 1389/22).

Z zaskarżonej decyzji SKO w Krakowie wynika, że przesłanką odmowy przyznania skarżącemu oczekiwanego świadczenia było to, iż czynności opiekuńcze wykonywane przez skarżącego względem niepełnosprawnej matki nie świadczą o konieczności rezygnacji z zatrudnienia i nie uzasadniają niepodejmowania pracy. Czynności te, w ocenie Kolegium, wynikają z obowiązków rodzinnych, w szczególności biorąc pod uwagę fakt zamieszkiwania matki skarżącego ze swoją córką w jednym mieszkaniu. Organ odwoławczy stanął też na stanowisku, że opieka sprawowana przez skarżącego nad matką nie jest ani opieką stałą ani długoterminową, a tylko taki jej rodzaj uzasadnia przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Dodatkowo SKO wskazało na brak korelacji czasowej między pasywnością zawodową skarżącego (który do kwietnia 2022 r. prowadził działalność gospodarczą, a następnie podejmował pracę w wymiarze ½ etatu), a ustaleniem stopnia niepełnosprawności matki (czerwiec 2022 r.)

W ocenie Sądu, zaprezentowane wyżej motywy decyzji odmownej, przy uwzględnieniu stanu kontrolowanej sprawy, nie mogły zyskać aprobaty.

Dostrzec bowiem trzeba, że organ odwoławczy przyjmując, że realizowany przez skarżącego względem matki zakres czynności opiekuńczych nie wykracza poza czynności wynikające z obowiązków rodzinnych – w ogóle nie uwzględnił akcentowanego przez skarżącego stanu zdrowia osoby podlegającej opiece. Inaczej mówiąc, organ odwoławczy formułując wskazane wyżej stanowisko, nie przeprowadził dokładnej oceny tej sprawy zrelatywizowanej do stanu zdrowia niepełnosprawnej matki skarżącego. Pamiętać zaś trzeba, że to właśnie stan zdrowia osoby podlegającej opiece wyznacza zakres potrzebnego jej wsparcia, a to z kolei rzutuje na ocenę spełnienia normatywnych przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego (por. wyżej). Nie sposób jest bowiem zasadnie stwierdzać możliwości podjęcia przez ubiegającego się o świadczenie pielęgnacyjne zatrudnienia (pracy), nawet przy wsparciu rodzeństwa, bez szczegółowego odniesienia się do zakresu, skali, intensywności i charakteru opieki dostarczanej niepełnosprawnemu, a postrzeganej właśnie przez pryzmat schorzeń tej osoby i uzasadnionych jej potrzeb. W tym jednak aspekcie aktualizuje się powinność organu poczynienia ustaleń stanu zdrowia osoby podlegającej opiece. W tej sprawie orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności matki skarżącego dostarcza informacji wskazujących na to, że uwarunkowania zdrowotne tej osoby obejmują choroby neurologiczne (symbol niepełnosprawności 10-N). W toku postępowania skarżący zwracał uwagę, że jego matka cierpi na Alzheimera, a choroba ta ma powodować zaniki pamięci i błędne postrzeganie rzeczywistości. Taki aspekt zdrowotny i towarzyszące mu uwarunkowania opiekuńcze – naprowadzać natomiast mogą na niewątpliwą ścisłą zależność osoby podlegającej opiece od opiekuna. Jednakże organy orzekające w sprawie nie zgromadziły – co należy podkreślić – jakiejkolwiek dokumentacji wykazującej wskazany wyżej stan chorobowy matki skarżącego. Odnośnie zaś choroby Alzheimera stwierdzić trzeba, iż faktem powszechnie znanym jest, że objawy tej choroby rozwijają się stopniowo przez wiele lat – zwiększa się zarówno ich zakres, jak i stopień. Pierwszym symptomem choroby są zazwyczaj problemy z pamięcią krótkotrwałą, przy zachowaniu dobrej pamięci długotrwałej.

Z czasem problemy z pamięcią krótkotrwałą dają się obserwować coraz częściej i są coraz poważniejsze, jak również zaczynają im towarzyszyć kolejne, dalej idące objawy chorobowe. Objawy choroby Alzheimera różnią się od siebie na poszczególnych etapach otępienia (por. wyrok WSA w Krakowie z 26.06.2024 r., sygn. akt III SA/Kr 3898/24). W tej natomiast sprawie skarżący wskazywał, że u jego matki symptomy choroby Alzheimera zaczęły pojawiać się ok. 3 lata wcześniej. Niemniej jednak – co już wskazano – na poparcie istnienia i ewentualnego stopnia zaawansowania tej choroby oraz występujących jej objawów, nie zgromadzono w postępowaniu żadnej dokumentacji medycznej. W aktach sprawy, na wskazywaną okoliczność odnaleźć można jedynie oświadczenia skarżącego akcentujące brak możliwości zostawienia matki samej w domu na dłuższy czas i konieczność stałej opieki i nadzoru nad tą osobą, jednak – same te deklaracje uznać należało za niewystarczające z perspektywy powinności organu administracji należytego i wnikliwego wyjaśnienia stanu sprawy (art. 7, art. 77 par. 1 k.p.a.). Dokument z przebiegu wywiadu środowiskowego nie pozwala nawet przyjąć, że pracownik socjalny miał w ogóle bezpośredni kontrakt z matką skarżącego podczas przeprowadzania tej czynności dowodowej, a było to nieodzowne dla poprawnego ujęcia w tym dokumencie – własnych spostrzeżeń pracownika na okoliczności miarodajne dla tej sprawy. Stwierdzić trzeba, że w istocie treść dokumentu sporządzonego z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego odzwierciedla jedynie tylko twierdzenia skarżącego zapisane przez pracownika organu, tak co do stanu zdrowia matki skarżącego, jak i zakresu opieki. Powyższe, przy braku innych dowodów (np. dokumentacji medycznej) obrazujących wskazane okoliczności – świadczy o naruszeniu art. 7 oraz art. 77 par. 1 k.p.a. w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Nieodzowne będzie ustalenie przez organy, poparte dokumentację medyczną, czy matka skarżącego rzeczywiście cierpi na Alzhaimera, a po przesądzeniu występowania tej właśnie choroby, kluczowe będzie ustalenia aktualnego jej stadium i związanych z tym dysfunkcji mentalnych, np. stanu orientacji, co do osób i miejsca, w którym matka skarżącego przebywa. Ustalenia te rzutować będą bezpośrednio na ocenę zakresu celowej opieki, jakiej osoba ta wymaga, w tym – czy osoba ta może być pozostawiona bez nadzoru, a więc także na to, jak szeroka jest skala czasowego zaangażowania jej opiekuna. Konieczne będzie także zgromadzenie dokumentacji medycznej dotyczącej pozostałych, deklarowanych przez skarżącego schorzeń jego matki, o których wspominał w piśmie procesowym z 6.06.2024 r. (stanowiącym uzupełnienie skargi), tj. zwyrodnień stawów rąk i barków, a także kręgosłupa.

Odnośnie udziału siostry skarżącego w opiece nad matką, Sąd wskazuje, że podziela te poglądy prezentowane w orzecznictwie NSA, które akcentują, że kwestia rodzeństwa zasadniczo nie pozostaje bez wpływu na ocenę istnienia związku przyczynowego w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. Obrazuje ona bowiem możliwości rodziny związane z organizacją opieki nad niepełnosprawnym jej członkiem. Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 20.12.2023 r. (sygn. akt I OSK 2322/22) akcentował bowiem, iż nie bez znaczenia dla sprawy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest okoliczność, że podlegająca opiece osoba niepełnosprawna posiada oprócz skarżącego, jeszcze dwoje dorosłych dzieci, a zatem, występują inne osoby, które powinny (osobiście bądź finansowo) włączyć się do opieki nad niepełnosprawną matką, do czego są zobowiązane zgodnie z ustawą Kodeks rodzinny i opiekuńczy (...). NSA wywodził, że skarżąca nie jest jedyną osobą, na której ciąży obowiązek opieki nad matką, na co słusznie wskazywano w niniejszej sprawie. Ponadto – podkreślał NSA – w ramach systemu pomocy społecznej istnieją różne formy wsparcia osób w opiece nad ich bliskimi umożliwiające opiekunom zachowanie aktywności zawodowej, w tym pomoc w formie usług opiekuńczych. Z kolei w wyroku z dnia 6 lutego 2024 r. (sygn. akt I OSK 128/23) NSA zajął stanowisko, że Sąd pierwszej instancji prawidłowo wskazał, iż opieka sprawowana przez skarżącą może być wspomagana przez dwóch jej braci, przy czym wsparcie to nie musi przybierać postaci świadczeń osobistych. Sprawowany wymiar opieki, w tym w związku z uwzględnieniem możliwości wsparcia ze strony rodzeństwa, nie charakteryzuje się zatem związkiem przyczynowo-skutkowym wymaganym do przyznania wnioskowanego świadczenia. Natomiast w wyrokach z 14.0.2024 r., I OSK 229/23 oraz z 21.02.2024 r., I OSK 158/23 - Naczelny Sąd Administracyjny zwracał uwagę, że nie można pominąć faktu, iż w niedalekiej odległości od matki skarżącej (w sąsiedniej miejscowości) mieszka jej druga córka, która - jak sama podała - sprawuje czasami opiekę nad matką. Okoliczność ta nie ma co prawda decydującego znaczenia przy ocenie istotnej w sprawie przesłanki związku przyczynowego, jednak nie pozostaje bez wpływu na tę ocenę, bowiem obrazuje możliwości rodziny związane z organizacją opieki nad niepełnosprawnym jej członkiem.

Tak więc ocena możliwości organizacyjnych całej rodziny w zakresie opieki nad niepełnosprawnym może mieć także znaczenie dla oceny spełnienia przesłanek uprawniających do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Niemniej jednak kwestia możliwości współdziałania rodzeństwa, jako zobowiązanego alimentacyjnie względem niepełnosprawnego w równym stopniu co wnioskujący, zawsze musi podlegać indywidulanej ocenie na tle ogółu okoliczności faktycznych danej sprawy, a zwłaszcza intensywności i charakteru opieki jakiej wymaga osoba niepełnosprawna ze względu na specyfikę występujących u niej niedomagań oraz objawów chorobowych, jak też przy uwzględnieniu realnych możliwości udzielania wsparcia opiekunowi - w takim stopniu, który dawałby mu rzeczywistą możliwość podjęcia zatrudnienia.

Analiza akt kontrolowanej sprawy wskazuje, że niepełnosprawna matka skarżącego mieszka razem ze swoją córką, przez co uznać należy, że to córka jest pierwszą osobą mającą codzienną styczność oraz bezpośredni kontrakt z niepełnosprawną. Wskazana okoliczność, przy jednoczesnym uwzględnieniu faktu, że siostra skarżącego jest emerytem – mogłaby logicznie naprowadzać na to, iż to właśnie ta osoba zapewnia niepełnosprawnej konieczną jej opiekę, co dodatkowo byłoby uzasadnione z uwagi na tożsamość płci i większe, niż w przypadku skarżącego - predestynowanie córki do pomocy matce przy czynnościach higienicznych, czy korzystaniu z toalety. W toku postępowania skarżący akcentował jednak, iż jego siostra jest silnie skonfliktowana z nim oraz z matką i z tego powodu nie wykonuje żadnych czynności opiekuńczych względem niepełnosprawnej. Nadto wskazywał, że "z psychiką siostry jest coś nie tak, jednak nie chce poddać się badaniom". Zagadnienie konfliktu występującego w rodzinie, którego podłożem ma być opieka nad niepełnosprawną - nie zostało jednak dostatecznie zbadane, ani wyjaśnione przez orzekające organy administracji. Organy nie pozyskały do akt tej sprawy i nie oceniły dokumentacji mającej świadczyć o objęciu przez MOPS rodziny skarżącego pracą socjalną, nie zażądano od skarżącego przedłożenia choćby notatki, czy protokołu z interwencji Policji, która miała mieć miejsce w związku ze wskazanym konfliktem rodzinnym, jak też nie zażądano przedłożenia dokumentów z poszukiwań matki przez Policję i wreszcie - nie przeprowadzono w postępowaniu dowodu z wyjaśnień siostry skarżącego. Ustalenia natomiast poczynione w ramach tego ostatnio wskazanego dowodu mogłyby także zweryfikować twierdzenia skarżącego podnoszone w postępowaniu, jak też dać pełniejszy obraz zarówno w kwestii tego, kto i jak sprawuje opiekę nad niepełnosprawną oraz jaki jest zakres tejże opieki. Dostrzec przy tym trzeba, że przyjęta przez organ odwoławczy podstawa faktyczna rozstrzygnięcia wskazująca, iż skarżący sprawuje opiekę od 8.oo do 18.oo rodzi pytanie o to, czy matka skarżącego nie pozostaje bez jakiejkolwiek opieki po godzinie 18.oo, skoro opieki tej – po wskazanej godzinie – nie świadczy już skarżący (wraca do swojego mieszkania), a jego siostra (współdomownik niepełnosprawnej) – ma się do tego nie poczuwać lub nawet nie nadawać z uwagi na własne problemy psychiczne. Niewątpliwe jest przy tym, że zaburzenia wynikające z zaawansowanej choroby Alzheimera (na co wskazywał skarżący) nie ograniczają się do opieki realizowanej jedynie w godzinach 8.oo-18.oo. Kwestię tę wnikliwie winien zbadać organ administracji w ponownie prowadzonym postępowaniu.

Końcowo krytycznej oceny wymaga przyjęta przez organ odwoławczy motywacja mająca przemawiać za odmową przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, a odwołująca się do braku związku czasowego między absencją zawodową skarżącego, a datą ustalenia stopnia niepełnosprawności matki. Zauważyć należy, iż organ odwoławczy błędnie wskazał datę początkową od jakiej ustalono znaczny stopień niepełnosprawności matki skarżącego. Był to bowiem dzień 22.06.2023 r. (jak wynika z orzeczenia o stopniu niepełnosprawności – k. 5 akt adm.), a nie czerwiec 2022 r. - jak wskazał organ. Skarżący natomiast prowadził działalność gospodarczą do kwietnia 2022 r., później natomiast miał podejmować pracę w wymiarze ½ etatu, zaś finalnie jego zatrudnienie ustać miało 30.05.2023 r. (co wynika z oświadczenia z 16.11.2023 r. – k. 9 akt adm.). W tym aspekcie stwierdzić należy niewątpliwą zbieżność dat: zakończenia pracy przez skarżącego i stwierdzenia znacznego stopnia niepełnosprawności jego matki.

Mając na uwadze przedstawione wyżej rozważania i oceny, Sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji stwierdzając wadliwości w zakresie poprawnego ukształtowania podstawy faktycznej rozstrzygnięcia tej sprawy (art. 7, art. 77 par. 1 k.p.a.) – w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na jej wynik. Rozstrzygnięcie Sądu zapadło w oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) w związku z art. 135 ustawy z 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2024 r., poz. 935; dalej p.p.s.a.). Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy administracji uwzględnią ocenę sformułowaną w niniejszym uzasadnieniu.

Zarzuty zgłoszone przez skarżącego zbieżne z zaprezentowanymi wyżej rozważaniami i motywami uchylenia zaskarżonych decyzji, Sąd uznał za trafne.

O kosztach (pkt II sentencji) orzeczono na zasadzie art. 200 p.p.s.a. w zw. z art. 205 par. 2 p.p.s.a. Stosownie do tych przepisów, w razie uwzględnienia skargi przez sąd pierwszej instancji przysługuje skarżącemu od organu, który wydał zaskarżony akt zwrot kosztów postępowania niezbędnych do celowego dochodzenia praw, co obejmuje również wynagrodzenie zawodowego pełnomocnika reprezentującego skarżącego w postępowaniu sądowym, które zostało ustalone w oparciu o par. 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22.10.2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. 2023 r., poz. 1964).