Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 1731/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2023-04-12 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: oddalono skargę
Powołane przepisy: article: Art. 17 ust. 1
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Elżbieta Czarny-Drożdżejko Sędzia WSA Jakub Makuch (spr.) Sędzia WSA Katarzyna Marasek-Zybura po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 12 kwietnia 2023 r. sprawy ze skargi H. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 29 sierpnia 2022 r., znak SKO-NP-4115-394/22 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi H. B. (dalej skarżąca) jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z 29.08.2022 r. (znak SKO-NP-4115-394/22) utrzymująca w mocy decyzję Wójta Gminy S. z 7.07.2022 r. (znak: GOPS.ŚR.5211.ŚP.68.01.2022) orzekającą o odmowie przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad matką.

Decyzja ta zapadła w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:

Decyzją z 7.07.2022r. organ I instancji - po ponownym rozpatrzeniu sprawy - orzekł o odmowie przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wnioskowanego w związku ze sprawowaniem osobistej opieki nad matką. W uzasadnieniu, że w dniu 31 stycznia 2022r. skarżąca złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką urodzoną w [...] 1938 r., która legitymuje się orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS z dnia 12 maja 1999 r., stwierdzającym trwałą niezdolność do samodzielnej egzystencji od lutego 1999 r. W ocenie organu I instancji, przeszkodą do przyznania świadczenia jest treść art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, który uzależnia możliwość przyznania świadczenia o okresu, w którym powstała niepełnosprawność osoby polegającej opiece. Wójt akcentował, że mimo wyroku Trybunału Konstytucyjnego stwierdzającego niekonstytucyjność tego przepisu, pozostaje on obowiązującym prawem, i organ ma obowiązek jego zastosowania, co skutkuje omową przyznania skarżącej świadczenia.

Organ I instancji wskazał też, że dokonał czynności sprawdzających do których zobowiązany został wcześniej wydaną w sprawie decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu i skierował wniosek o przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w rodzinie skarżącej. Z ustaleń wywiadu wynika, że skarżąca rzeczywiście sprawuje osobistą opiekę nad swoją schorowaną matką nawet gdy mieszka w innej miejscowości.

Odebrano także oświadczenia pozostałych osób zobowiązanych do alimentacji względem niepełnosprawnej oraz przeprowadzono wywiady środowiskowe z tymi osobami. Organ ustalił, że córka niepełnosprawnej A. mieszka w B., jest po rozwodzie i nie jest w stanie zajmować się matką. Z kolei córka M. zgodnie z zaświadczeniem lekarskim nie kwalifikuje się do opieki nad matką ze względu na stan zdrowia. Syn A. jest częściowo niezdolny do pracy i ze względu na stan zdrowia również nie może sprawować opieki nad matką. Syn J. pracuje dorywczo, jednak nie może na stałe zajmować się matką, gdyż wraz z żoną opiekują się schorowanymi teściami.

W ocenie organu I instancji, to na skarżącej ciąży obowiązek alimentacyjny w stosunku do matki. Skarżąca – jak podał organ – opiekuje się matką już wiele lat, zna jej potrzeby i pomaga w codziennym funkcjonowaniu, a niepełnosprawna wymaga stałej całodobowej opieki.

W odwołaniu od opisanej wyżej decyzji skarżąca zarzucała naruszenie art. 17 ust. l b pkt l i 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez brak uwzględnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu decyzją z 29.08.2022 r. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Powołało i wyjaśniło podstawę prawną rozstrzygnięcia (art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych), a także zwróciło uwagę na wadliwe zastosowanie przez organ I instancji przepisu art. 17 ust. 1b tej ustawy. Wskazało, iż organ I instancji przeprowadził postępowanie dowodowe tj. wywiad środowiskowy oraz odebrał prawem przewidziane oświadczenia od osoby ubiegającej się o wnioskowane świadczenie, z których m. in. wynika, iż odwołująca się brała czynny udział w prowadzonym postępowaniu. Z załączonego zaś do akt sprawy wywiadu środowiskowego dotyczącego opieki sprawowanej przez odwołującą się nad niepełnosprawną matką wynika, iż osoba ta ma 83 lata, porusza się przy pomocy balkonika, jest osobą całkowicie zależną od pomocy innych osób. Choruje na nadciśnienie, ma problemy z sercem, z krążeniem, ma założony rozrusznik serca, przebyła trzy operacje tarczycy, rok temu miała operację zaćmy i stosuje regularne krople do oczu. Pozostaje w stałym leczeniu diabetologicznym, kardiologicznym, okulistycznym. Skarżąca zawozi matkę średnio co trzy miesiące do lekarzy specjalistów w Z., ponadto pielęgniarka środowiskowa przyjeżdża do niepełnosprawnej pobierać krew, z uwagi na problemy z pytkami krwi. Jest osobą w głównej mierze leżącą i siedzącą, porusza się w niewielkim zakresie przy pomocy balkonika. Kontakt werbalny jest z nią bardzo ciężki z uwagi na niedosłuch. Nosi pieluchomajtki, zażywa leki na cukrzycę, tarczycę, nadciśnienie, krążenie krwi, moczopędne, od hematologa na płytki krwi, od okulisty i kardiologa. Opiekę nad matką sprawuje skarżąca. Z jej oświadczenia wynika, że opieka polega na: higienie osobistej tj. pomoc w dojściu do łazienki, wykąpaniu i ubraniu się, uczesaniu, zakładaniu pieluchomajtek; robieniu zakupów (sprzętu medycznego, leków, żywności i artykułów użytku domowego; przygotowywaniu posiłków; sprzątaniu; przebieraniu pościeli, robieniu prania, przebieraniu mamy. Skarżąca oświadczyła, że pomimo iż mieszka w innej gminie, to przebywa u mamy każdego dnia.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu uznało, że z przedstawionego wyżej materiału dowodowego wynika, że wykazany w aktach sprawy zakres opieki, nie ma charakteru tego rodzaju, ażeby zmuszał skarżącą do definitywnej rezygnacji z aktywności zawodowej choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. W ocenie SKO, opisanego stanu faktycznego nie można przyjąć, iż niemożność podjęcia jakiegokolwiek zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy przez skarżącą spowodowana była koniecznością sprawowania stałej opieki nad niepełnosprawną matką. Wskazane bowiem przez odwołującą się czynności takie czynności jak: podawanie leków, przygotowanie posiłków, pomoc w myciu, utrzymywanie kontaktu z placówkami służby zdrowia, towarzyszenie podczas wizyt, robienie zakupów, itp., czyli szeroko rozumiane prowadzenie gospodarstwa domowego są czynnościami, które nie mogą być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności odwołującej się. Ponadto, są to typowe czynności dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo, czy też prowadzą gospodarstwo rolne i wykonują je przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu. Z powyższego bezspornie wynika, iż wykazany zakres oraz rozmiar czasowy opieki sprawowanej przez odwołującą się nad niepełnosprawną matką, jest do pogodzenia z jednoczesnym podjęciem zatrudnienia choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy.

W ocenie Kolegium, również wskazane przez odwołującą się czynności stricte opiekuńcze związane tylko z osobistą opieką nad mamą (zmiana pieluchomajtek, kąpiel, ubieranie, mycie) nie zajmują takiej ilości czasu w ciągu dnia, aby skarżąca, przy należytej organizacji tej opieki, nie mogła podjąć pracy zarobkowej choćby w niepełnym wymiarze.

Nadto, organ odwoławczy podał, że dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy istotny jest ponadto fakt, że matka skarżącej posiada również inne dzieci zobowiązane do alimentacji, które powinny uczestniczyć w opiece nad matką.

Kolegium dostrzegło, iż matka skarżącej nie mieszka sama, lecz z synem A., który jest częściowo niezdolny do pracy (do 30 kwietnia 2023 roku), i który oświadczył, że ma problemy zdrowotne jednakże na tyle, na ile jest w stanie, to pomaga mamie. Pali w piecu i podaje mamie jedzenie, kiedy siostra jedzie coś załatwić. W domu obok miejsca zamieszkania niepełnosprawnej mieszka drugi jej syn (J.), który jak oświadczył, pracuje dorywczo i często odwiedza mamę, czasem przynosi owoce, ciasto i raz na czas przynosi zakupy. Z akt sprawy wynika również, że córka niepełnosprawnej A., mieszka w B., pracuje i samotnie wychowuje dwoje dzieci, a córka M. mieszka w B.1 i ze względu na stan zdrowia nie może opiekować się matką. Z kolei skarżąca mieszka w innej miejscowości, i jak oświadczyła dojeżdża do matki codziennie, a dojazd zajmuje jej 15 minut.

W ocenie organu II instancji, nie ulega wątpliwości, że wykazane przez skarżąca czynności związane z opieką nad matką, przy odpowiednim rozdziale obowiązków opiekuńczych na pozostałe rodzeństwo, a w szczególności na braci A. i J., nie stanowią przeszkody do podjęcia przez nią zatrudnienia. Jak wskazują zasady doświadczenia życiowego - istnieje możliwość takiego podzielenia się obowiązkami związanymi z opieką nad starszym rodzicem (rodzicami), aby sprawowanie takiej opieki nie wymagało rezygnacji któregokolwiek członka rodziny z aktywności zawodowej, choćby w ograniczonym zakresie. W świetle powyższych wyjaśnień nie można uznać, że skarżąca sprawuje stałą opiekę nad matką, w zakresie w jakim uniemożliwiałoby jej to podjęcie zatrudnienia, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy.

Dodatkowo zwróciło uwagę SKO w Nowym Sączu na fakt, iż w ramach polityki społecznej prowadzonej przez państwo realizowane są również usługi opiekuńcze, które mają na celu wspomaganie opieki nad osobą jej wymagającą po to aby opiekun takiej osoby nie musiał rezygnować z zatrudnienia lub podejmować pracy w ograniczonym zakresie czasowym.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie na opisaną wyżej decyzję organu odwoławczego skarżąca zarzucała naruszenie:

- art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, poprzez przyjęcie, że fakt posiadania przez osobę wymagającą opieki kilku osób zobowiązanych w równym stopniu do alimentacji na jej rzecz uniemożliwia przyznanie świadczenie pielęgnacyjnego jednemu z nich pomimo spełnienia przez wszystkich ustawowych przesłanek;

- art 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez organ, że brak jest związku pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą a sprawowaniem opieki nad matką, podczas gdy w przedmiotowej sprawie taki związek przyczynowo - skutkowy istnieje;

- art. 6, art. S, art. 9, art, 77 par. 1, art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a., poprzez brak wyjaśnienia wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, tj. faktycznego zakresu opieki skarżącej nad matką, co skutkuje brakiem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i zwalnia organy rozstrzygające w sprawie z podejmowania działań zmierzających do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, pozwalającego na wydanie rozstrzygnięcia z uwzględnieniem słusznego interesu Strony.

Skarga domagała się uchylenia zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającą jej decyzji organu I instancji, jak też zasądzenia kosztów postępowania.

W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy domagał się jej oddalenia podtrzymując dotychczas wyrażone w sprawie stanowisko.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

Skarga polegała oddaleniu.

Na wstępie należy podkreślić, że SKO w Nowym Sączu w wydanej w tej sprawie decyzji trafnie zweryfikowało błędny pogląd organu I instancji przyjmujący, jako przeszkodę do przyznania skarżącej żądanego świadczenia pielęgnacyjnego okoliczność powstania niepełnosprawności u osoby, nad którą jest sprawowana opieka, po 25. roku życia (art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28.11.2003 r. o świadczeniach rodzinnych; Dz. U. 2022 r., poz. 615; dalej u.ś.r.). Kolegium Odwoławcze wskazując bowiem na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 21.10.2014 r. (sygn. akt K 38/13) prawidłowo wywiodło, że kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności, co skutkować winno aktualnie tym, że nie jest dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.

Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z 28.11.2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. 2022 r., poz. 615; dalej u.ś.r.). Przepis ten mówi, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje także innym – niż wymienione w poprzednich punktach tego ustępu – osobom, na których zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli osoby te nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

W celu uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego należy zatem wykazać, że osoba ubiegająca się o to świadczenie, nie tylko należy do kręgu osób w nim wskazanych, ale także - stale i osobiście opiekuje się bliską (tj. objętą ustawowym obowiązkiem alimentacyjnym) osobą niepełnosprawną. Fundamentalną jest tu natomiast kwestia, czy taka opieka stanowi przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, a tym samym, czy w istocie zachodzi bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją (niepodejmowaniem) zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a sprawowaną opieką. Innymi słowy, zaniechanie aktywności zawodowej opiekuna musi nastąpić w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, przy czym przesłanka pasywności zawodowej opiekuna odnosi się zarówno do rezygnacji z pracy, jak i do jej niepodejmowania. Zatem związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły (por. wyrok NSA z 12 lutego 2020 r. I OSK 516/19). W każdej sprawie właściwy organ musi dokonać oceny, czy w okolicznościach konkretnej sprawy istotnie osoba sprawująca opiekę nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia lub zmuszona jest zrezygnować z zatrudnienia (por. wyrok NSA z 13 maja 2015 r., I OSK 2820/13). Podkreślić należy, że przedmiotowe świadczenie nie jest przyznawane za sam tylko fakt opieki nad niepełnosprawnym, lecz za rzeczywisty brak możliwości podjęcia zatrudnienia przez opiekuna (lub jego rezygnację z zatrudnienia) – wynikający właśnie z konieczności sprawowania tej opieki (por. wyrok NSA z 17 października 2020 r., sygn. akt I OSK 1148/20).

W kontrolowanej sprawie okolicznością bezsporną było to, że skarżąca jest jedną z pięciorga osób (dzieci) zobowiązanych do alimentacji matki. Nie budziło również kontrowersji między stronami postępowania sądowego to, że skarżąca opiekuje się rodzicem, który jest osobą niepełnosprawną w znacznym stopniu, a stwierdzony w postępowaniu stan zdrowia niepełnosprawnej jest niewątpliwie taki, że nakazywał uznawać, że osoba ta wymaga opieki ze strony innych osób. Zasadniczy spór w kontrolowanej sprawie sprowadzał się do oceny, czy istnieje związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy rezygnacją przez skarżącą z aktywności zawodowej, a koniecznością sprawowania opieki na matką. W ocenie Sądu, trafnie wywiodło Kolegium Odwoławcze, iż związek taki w sprawie tej nie występuje. Ocena bowiem, czy istnieje związek pomiędzy niepodejmowaniem (rezygnacją) z zatrudnienia a opieką nad osobą niepełnosprawną, wymaga – poza innymi wskazanymi wyżej okolicznościami - również ustalenia tego, czy istnieją inne osoby zobowiązane do alimentacji względem osoby niepełnosprawnej w tym samym stopniu, co osoba wnioskująca o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, i przesądzenie tego, czy po stronie tych osób występują obiektywne okoliczności pozwalające zwolnić je z ciążącego względem niepełnosprawnego rodzica obowiązku alimentacyjnego. W sprawie nie ulegało przy tym wątpliwości, że oprócz skarżącej, zobowiązanymi do alimentacji niepełnosprawnej, jest jeszcze czworo rodzeństwa skarżącej, co do których, w postępowaniu poprzedzającym wydanie zaskarżonej decyzji nie stwierdzono, nie tylko tego, aby zachodziły po ich stronie obiektywne przesłanki wykluczające możliwość wsparcia skarżącej w świadczonej opiece (np. w formie osobistych starań lub w formie finansowej) ale również dowiedziono i ustalono, że część z tych osób aktywnie realizuje czynności opiekuńcze względem matki (tj. mieszkający z niepełnosprawną syn A. oraz mieszkający w domu obok matki – syn J.).

W tych okolicznościach należy wyjaśnić, iż to, czy w konkretnej sprawie osoba żądająca przyznania świadczenia pielęgnacyjnego (opiekun niepełnosprawnego) nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia lub jest zmuszona do rezygnacji z zatrudnienia (art. 17 ust. 1 ustawy) winno być ustalane - w oparciu o całokształt sytuacji danego przypadku. W ocenie Sądu, uwzględnienie wyżej powołanej okoliczności (istnienia po stronie osób zobowiązanych do alimentacji obiektywnych okoliczności wykluczających możliwość sprawowania pieczy/troski nad niepełnosprawnym rodzicem), jako jednego z elementów badania normatywnie określonego związku przyczynowego – jest nieodzowne z uwagi na treść materialnoprawnej podstawy rozstrzygnięcia kontrolowanej sprawy (art. 17 ust. 1 u.ś.r.) oraz z uwagi na kontekst konstytucyjny i systemowy tego przepisu, brany pod uwagę przy jego wykładni. Badanie bowiem powyższego zagadnienia, w ramach kompleksowej oceny danego przypadku, pozwala w istocie stwierdzić, czy w realiach sprawy, istotnie osoba sprawująca opiekę, zmuszona jest zaniechać wszelkiej aktywności zawodowej.

W ocenie Sądu, za zaprezentowanym wyżej stanowiskiem przemawiają następujące względy:

Po pierwsze zauważyć należy, iż ustawa o świadczeniach rodzinnych jest jednym ze źródeł prawa pomocy społecznej (por. I. Sierpowska [w:] Pomoc społeczna. Komentarz, wyd. VI, LEX/el. 2021, art. 1.). Postępowanie w sprawie ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego prowadzą i świadczenie to zasadniczo ustalają organy pomocowe. Skoro zatem ustawa o świadczeniach rodzinnych jest jednym ze źródeł prawa pomocy społecznej, to – uwzględniając ten kontekst systemowy – przy ocenie spełnienia przesłanek do przyznania analizowanego świadczenia należy mieć niewątpliwie także na uwadze zasady, którymi rządzi się pomoc społeczna. W art. 2 ust. 1 ustawy z 12.03.2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. 2021 r., poz. 2268) zawarta jest jedna z fundamentalnych zasad pomocy społecznej, tj. zasada subsydiarności (pomocniczości). Zasadę tę można sprowadzić do kilku tez, pośród których wyróżnia się m.in. to, że społeczeństwo nie powinno pozbawiać jednostki tego, co sama może zrobić (zakaz odbierania), a nadto, że Państwo (społeczeństwo) powinno wesprzeć jednostkę w działaniach przekraczających jej możliwości (por. I. Sierpowska, Komentarz j.w. do art. 2 ustawy). Zatem, zasada subsydiarności, na której oparte jest przyznawanie świadczeń z pomocy społecznej przewiduje, że instytucje pomocy społecznej mają zastosowanie wówczas, gdy jednostka nie jest w stanie pokonać trudnej sytuacji życiowej, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości. W orzecznictwie wskazuje się przy tym, że pomoc społeczna ma charakter subsydiarny, gdyż to zasadniczo na rodzinie ciąży obowiązek opieki nad potrzebującą osobą niepełnosprawną. Pomoc Państwa jest zatem możliwa jedynie wówczas, gdy wnioskujący o tę pomoc wykaże, w sposób niebudzący wątpliwości, że wyczerpał wszystkie inne możliwości zapewnienia opieki (bytu) osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji (w tym m.in. możliwości oparte na współdziałaniu wszystkich dzieci osoby potrzebującej, ewentualnie wynikające z możliwości zatrudnienia opiekuna, czy skorzystania z usług opiekuńczych), a mimo tego - ze względu na rzeczywisty zakres opieki, wynikający z potrzeb i stanu zdrowia osoby niepełnosprawnej - istnieje konieczność rezygnacji z zatrudnienia, bądź sytuacja ta uniemożliwia jego podjęcie (zob. np. wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 10 października 2022 r., sygn. III SA/Kr 699/22, z dnia 12 września 2022 r., sygn. III SA/Kr 335/22, z dnia 26 września 2022 r., sygn. akt III SA/Kr 615/22).

Po drugie, stosownie do art. 71 ust. 1 Konstytucji RP, państwo w swojej polityce społecznej i gospodarczej uwzględnia dobro rodziny. Rodziny znajdujące się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej, zwłaszcza wielodzietne i niepełne, mają prawo do szczególnej pomocy ze strony władz publicznych. Już więc sam cytowany wyżej przepis Konstytucji RP pozwala przyjąć, że rolą Państwa nie jest wspieranie wszystkich, bez wyjątku, rodzin, i to w taki sam sposób, lecz powołana norma uprawnia do określenia wsparcia Państwa skierowanego względem tych jedynie rodzin, których sytuacja materialna i społeczna "jest trudna". To bowiem właśnie sytuacja rodziny jako całości, związana ze stanem zdrowia poszczególnych jej członków, uzasadnia udzielanie pomocy (tak NSA w uchwale z 14.12.2022 r., sygn. akt I OPS 2/22). Nie sposób przy tym w ogóle ustalać powyższego aspektu sprawy (sytuacji rodziny wymagającej pomocy), z całkowitym pominięciem możliwości uzyskania - przez osobę potrzebującą opieki - świadczeń alimentacyjnych od osób ustawowo zobowiązanych do ich ponoszenia. Stąd też i z tego względu, kwestia oceny, czy istnieją przeszkody do wywiązania się określonych osób z obciążającego je względem niepełnosprawnego rodzica obowiązku alimentacyjnego, jawi się jako mająca istotne znaczenie prawne dla dalszej analizy tej sprawy.

Po trzecie, pozostając dalej w kontekście systemowym, w ocenie Sądu nie może budzić wątpliwości, że w zakresie nieuregulowanym w ustawie o świadczeniach rodzinnych, zastosowanie winny znaleźć także inne przepisy. Wszak art. 17 ust. 1 u.ś.r. odsyła do Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wskazując, że zakresem podmiotowym świadczenia pielęgnacyjnego objęte mogą być tylko te osoby, na których zgodnie z przepisami wskazanego Kodeksu, ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem tych, o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z powyższego odesłania także wynika, że znacznie prawne dla ocen przyjmowanych na potrzeby spełnienia przesłanek do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego (związku przyczynowego), ma niewątpliwie kwestia istnienia obowiązku alimentacyjnego obciążającego inne niż wnioskodawca osoby. Dostrzec przy tym trzeba, że w samej ustawie o świadczeniach rodzinnych podniesione zagadnienie, nie zostało uregulowane, przez co odwołanie się do regulacji K.r.o. uznać należy za w pełni usprawiedliwione (por. wyrok WSA w Krakowie z dnia 26.09.2022 r., sygn. akt III SA/Kr 615/22). Wykładnia systemowa przepisu zakłada bowiem także powinność odniesienia jego treści do otoczenia prawnego, w którym on funkcjonuje (do systemu prawa).

Po czwarte, rozwijając pogląd wskazany w punkcie powyżej, należy zauważyć, iż zgodnie z art. 128 K.r.o., obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny), obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Zgodnie z art. 129 § 2 Kodeksu, krewnych w tym samym stopniu (np. dzieci) obowiązek alimentacyjny obciąża - co należy stanowczo podkreślić - w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym. Natomiast zgodnie z art. 135 § 1 k.r.o., zakres świadczeń alimentacyjnych zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego. Istotny dla dalszych ocen jest także § 2 cytowanego przepisu. Stosownie do jego treści, wykonanie obowiązku alimentacyjnego wobec osoby niepełnosprawnej, może (ale nie musi) polegać w całości lub w części na osobistych staraniach o utrzymanie uprawnionego; w takim wypadku świadczenie alimentacyjne pozostałych zobowiązanych polega na pokrywaniu w całości lub w części kosztów utrzymania uprawnionego (niepełnosprawnego). Zgodnie zaś z art. 140 § 1 K.r.o., osoba, która dostarcza drugiemu środków utrzymania, będąc zobowiązana z tego powodu, że uzyskanie na czas świadczeń alimentacyjnych od osoby zobowiązanej w tej samej kolejności, byłoby dla uprawnionego niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami, może żądać zwrotu od osoby, która powinna była te świadczenia spełnić.

W literaturze odnoszącej się do prawa rodzinnego wskazuje się, iż "mocne uzasadnienie aksjologiczne obowiązków alimentacyjnych oraz ich doniosłe znaczenie zarówno dla losów jednostek, jak i funkcjonowania społeczeństwa, jest powodem, dla którego powstają one z mocy prawa, a ich istnienie i zakres regulują normy bezwzględnie obowiązujące, które nie pozwalają stronom na swobodne kształtowanie treści łączącego ich stosunku prawnego. Wskazują one również tego spośród członków rodziny, który zobowiązany jest do łożenia na utrzymanie osoby uprawnionej, oraz określają reguły powstania obowiązku osób zobowiązanych w dalszej kolejności" (por. M. Andrzejewski [w:] Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, wyd. II, red. H. Dolecki, T. Sokołowski, Warszawa 2013, uwaga 3 art. 128, Lex 2013 r).

Uwzględnienie powyżej cytowanych regulacji K.r.o. oraz ich charakteru prawnego (iuris cogentis) pozwala – na gruncie kontrolowanej sprawy zasadnie przyjąć – że zaniechanie badania akcentowanych wyżej kwestii, odnoszących się do oceny istnienia obiektywnych przeszkód w wykonywaniu obowiązku alimentacyjnego obciążającego najbliższych członków rodziny osoby niepełnosprawnej (współpartycypacji w opiece) skutkowałoby tym, że wskazane wyżej, bezwzględnie obowiązujące przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego pozostałyby zupełnie nieskuteczne, skoro to decyzją członków rodziny osoby niepełnosprawnej byłoby określane to, kto z tej rodziny ma wykonać ciążący na wszystkich dzieciach obowiązek alimentacyjny względem potrzebującego, i na czyj koszt (Państwa – wszystkich obywateli), realizacja tegoż obowiązku winna się odbywać. Zauważyć przy tym trzeba, że żaden przepis u.ś.r. nie uchyla, ani też nie wyłącza obowiązywania cytowanych wyżej przepisów K.r.o. Przeciwnie, to Kodeks wyraźnie stwierdza (art. 135 par. 2), że wykonanie obowiązku alimentacyjnego wobec osoby niepełnosprawnej, może polegać w całości lub w części na osobistych staraniach o utrzymanie uprawnionego, a w takim właśnie wypadku, świadczenie alimentacyjne pozostałych zobowiązanych polegać będzie na pokrywaniu (w całości lub w części) kosztów utrzymania niepełnosprawnego. Żaden też przepis u.ś.r. nie zezwala na to, aby zapewnienie uprawnionemu (niepełnosprawnemu) opieki – a więc realizacja obowiązku alimentacyjnego osób zobowiązanych – odbywało się zawsze (z pominięciem okoliczności danej rodziny) za pomocą środków publicznych, tj. w formie przyznania świadczenia jednemu (wybranemu) spośród kilku osób zobowiązanych, i w efekcie skutkowało zwolnieniem innych osób obciążonych obowiązkiem alimentacyjnym, z partycypowania w kosztach, niewątpliwie niezbędnej, opieki nad niepełnosprawnym. Jak wyżej wskazano, bez uwzględnienia uwarunkowań konkretnej rodziny (np. dzieci osoby niepełnosprawnej) nie sposób poprawnie ustalić sytuacji tej rodziny, która uzasadniałaby potrzebę udzielania jej pomocy ze strony Państwa, w postaci świadczenia pielęgnacyjnego. Ocena zatem, czy po stronie innych niż wnioskujący o świadczenie - osób zobowiązanych do alimentacji niepełnosprawnego, istnieją lub nie, obiektywne przesłanki we współpartycypowaniu w opiece sprawowanej nad uprawnionym - wg Sądu - stanowi element oceny istnienia związku przyczynowego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., w rozumieniu wyżej zaprezentowanym. Ustalenie bowiem powyższej okoliczności, pozwala na stwierdzenie, czy istotnie wnioskodawca ubiegający się o to świadczenie, musi zupełnie zrezygnować z aktywności zawodowej, aby zapewnić opiekę niepełnosprawnemu. Odmienne stanowisko co do analizowanej kwestii, nie uwzględnia akcentowanej wyżej zasady subsydiarności oraz nie pozostaje w zgodzie z bezwzględnie obowiązującymi przepisami określającymi obowiązek alimentacyjny, w tym jego formę (postać) względem osoby niepełnosprawnej (art. 135 par. 2 K.r.o.), jak też pomija treść przepisów Konstytucji, nakazujących kierunkować pomoc Państwa do rodzin, których sytuacja materialna i społeczna "jest trudna" (art. 71 ust. 1).

W ocenie Sądu, przedstawione wyżej rozważania, w tym wzgląd na wykładnię systemową art. 17 ust. 1 u.ś.r. i regulacje konstytucyjne, winien skutkować przyjęciem, że przy ocenie tego, czy zachodzi określony powołany wyżej przepisem bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia (niepodejmowaniem zatrudnienia) przez wnioskującego o świadczenie pielęgnacyjne, a sprawowaniem przez niego opieki nad osobą niepełnosprawną – podlegać badaniu powinno także i to, czy po stronie innych, niż wnioskodawca osób zobowiązanych do alimentacji osoby niepełnosprawnej, zachodzą obiektywne przesłanki, zwalniające te osoby ze wskazanego obowiązku, a zatem, czy realnie istnieje niemożność podjęcia przez opiekuna zatrudnienia z powodu konieczności pieczy nad osobą niepełnosprawną.

W niniejszej sprawie zauważyć trzeba, że skarżąca ma czworo rodzeństwa, które to osoby są zobowiązane do alimentacji niepełnosprawnej matki, w równym, co skarżąca, stopniu. Zarazem z przeprowadzonych w toku postępowania dowodów wynika jednoznacznie, iż po stronie rodzeństwa skarżącej nie występowały żadne obiektywne okoliczności, stanowiące przeszkody w możliwości wywiązywania się z obowiązku zapewnienia niepełnosprawnej opieki, co przejawiać by się mogło w osobistych ich staraniach lub poprzez przeznaczenie potrzebnych na ten cel środków finansowych. Przeciwnie, z akt sprawy jednoznacznie wynika, iż opieka nad matką jest w istocie realizowania, przez co najmniej 3 osoby. Poza skarżącą bowiem, czynności opiekuńcze względem matki sprawują jej synowie A. i J. Co do pierwszej ze wskazanych osób stwierdzić trzeba, że wykonywanie czynności opiekuńczych jest o tyle logiczne i uzasadnione, że osoba ta mieszka z niepełnosprawną, a zatem ma najbliższy z nią kontakt i realną możliwość reakcji na pojawiające się potrzeby. Choć sam, z uwagi na problemy z biodrem jest częściowo niezdolny do pracy (do 30.04.2023 r.), to jednak w postępowaniu deklarował wykonywanie konkretnej pomocy matce m.in. poprzez podawanie posiłków, palenie w piecu (k. 42). Stan zatem zdrowia tej osoby nie wyklucza realizacji czynności opiekuńczych względem potrzebującego rodzica. Tożsame wnioski odnieść należy do drugiego syna niepełnosprawnej, mieszkającego w bliskim sąsiedztwie – J. Choć pracuje on zawodowo, to jednak – jasno stwierdził (k. 7v), że robi matce zakupy, odwiedza ją, przynosi owoce, ciasto upieczone przez (niepracującą) żonę. Z uwagi więc na bliskość zamieszkania, jest w stanie udzielać realnego wsparcia, choć godzić to musi z aktywnością zawodową. Już z powyższego wynika, że opieka nad matką jest w rzeczywistości współdzielona, co najmniej między wskazane wyżej osoby, a zatem nie jest to opieka wyłączna, realizowana jedynie przez skarżącą. Nadto, odnośnie pozostałych dzieci niepełnosprawnej zobowiązanych względem niej alimentacyjnie, dostrzec trzeba, że córka M. także deklarowała, że "jak mogę to odwiedzam mamę", jednak nie może tego robić codziennie. Także więc wsparcie przy opiece niepełnosprawnej ze strony ostatnio wskazanej osoby nie jest niemożliwie i wykluczone. Z kolei, córka A., mieszka w B. i tam pracuje, samotnie wychowując dzieci (k. 4). Z oświadczenia tego także nie wynika niemożność tej osoby np. finansowej współpartycypacji w opiece nad matką.

Zatem, co do wszystkich wskazanych wyżej osób stwierdzić należy, iż mają one rzeczywistą (realną) możliwość wywiązywania się z ciążącego na nich obowiązku troski względem matki, gdyż, iż po stronie żadnej z tych osób nie zostało w sprawie stwierdzone, że mogą występować obiektywne przesłanki wykluczające sprawowanie przez nie opieki. Sąd podziela dominujący w orzecznictwie pogląd, iż nawet wykonywanie zatrudnienia przez dzieci osoby wymagającej opieki, posiadanie własnej rodziny, czy nawet zamieszkiwanie w innej miejscowości, nie stanowią obiektywnej okoliczności przesądzającej o tym, że nie są one w stanie sprawować opieki nad rodzicem (zob. np. wyrok WSA w Opolu z dnia 22 czerwca 2021 r., sygn. akt II SA/Op 79/21, wyrok WSA w Poznaniu z dnia 12 maja 2021 r., sygn. akt IV SA/Po 66/21, wyrok WSA w Gdańsku z dnia 11 marca 2021 r., sygn. akt III SA/Gd 1201/20). Przesłanki obiektywne bowiem to takie, które są niezależne od woli, a na ich wystąpienie nie ma się żadnego wpływu. Takimi okolicznościami może być np. przebywanie w zamkniętym zakładzie leczniczym, innym zakładzie administracyjnym, w którym władztwo zakładowe ogranicza sposobność określonego postępowania, czy stwierdzony znaczny stopień niepełnosprawności, który nie pozwala na podjęcie się opieki nad osobą niepełnosprawną. Natomiast posiadanie rodziny, praca zawodowa, zamieszkiwanie w innej miejscowości niewątpliwie mogą utrudniać sprawowanie opieki nad osobą wymagającą opieki, jednakże okoliczności takie tego nie uniemożliwiają, tym bardziej że wykonanie obowiązku alimentacyjnego nie musi polegać na fizycznym sprawowaniu opieki, lecz może polegać np. na finansowaniu usług opiekuńczych. W konsekwencji, nie sposób przyjąć, aby w przedmiotowej sprawie zostały wykazane jakiekolwiek obiektywne przeszkody w wywiązywaniu się przez nich z obowiązku alimentacyjnego względem matki.

Pomoc Państwa ma, jak już wyżej wskazano, charakter subsydiarny, ponieważ to na rodzinie ciąży obowiązek opieki nad osobą niepełnosprawną. Jest zatem możliwa jedynie wówczas gdy wnioskujący o nią wykaże w sposób niebudzący jakichkolwiek wątpliwości, że wyczerpał wszystkie inne możliwości zapewnienia opieki osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji (w nin. sprawie - pomocy rodzeństwa, skorzystanie z usług opiekuńczych, czy opiekuna), a pomimo tego - ze względu na rzeczywisty zakres opieki wynikający z potrzeb osoby niepełnosprawnej (a dokładniej, z posiadanych przez nią schorzeń) istnieje konieczność rezygnacji przez niego z zatrudnienia bądź ww. sytuacja uniemożliwia podjęcie zatrudnienia (por. wyrok WSA w Krakowie z 7.03.2023 r. (sygn. akt III SA/Kr 1280/22).

Podsumowując, zdaniem Sądu, w sytuacji gdy istnieją inne osoby zobowiązane do alimentacji, w stosunku do których brak jest obiektywnych przeszkód w realizacji ww. ustawowego obowiązku, brak jest związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem (rezygnacją) z zatrudnienia a opieką nad osobą niepełnosprawną, ponieważ w opiece powinny uczestniczyć (i w realiach tej sprawy rzeczywiście uczestniczą) również pozostałe osoby zobowiązane do alimentacji, a zatem nie zachodziła konieczność rezygnacji przez skarżącą z zatrudnienia, a dokładniej nie było przeszkód aby takie zatrudnienie podjęła. Prawidłowe jest zatem stanowisko Kolegium, że okoliczności stanu faktycznego sprawy uzasadniały odmowę przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego. Mieć przy tym także należy na uwadze trafnie oceniony przez Kolegium Odwoławcze zakres opieki sprawowanej nad matką przez skarżącą, który również nie uprawniał do stwierdzenia związku przyczynowo-skutkowego w rozumieniu na wstępie przedstawionym. W toku postępowania skarżąca deklarowała bowiem, że realizowana opieka obejmuje: zakupy, porządki, przygotowanie posiłków i leków, pranie oraz czynności higieniczne względem matki (zmiana pampersa, przebranie) oraz uczestnictwo w wizytach lekarskich. Nie sposób przyjąć, aby czynności te mogły być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności skarżącej. Są to zasadniczo typowe czynności dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo i wykonują je przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu, czy też w dni wolne od pracy (np. w weekendy). Co się zaś tyczy czynności polegających na pomocy w utrzymaniu higieny osobistej, nie są to czynności uniemożliwiające podjęcie zatrudnienia. Decydującego znaczenie nie sposób też przypisać deklarowanej przez skarżącą częstotliwości towarzyszenia matce podczas wizyt lekarskich (co 3 miesiące). Częstotliwość ta nie jest taka, aby była nie do pogodzenia z aktywnością zawodową. Nadto, z akt sprawy wynika, że niepełnosprawna, choć zasadniczo jest osobą leżącą i siedzącą, to jednak przy asekuracji innych osób oraz przy pomocy balkonika lub laski, jest w stanie się poruszać i odbywa "spacery wokół domu". Ma też kupiony rower rehabilitacyjny, co pozwala przyjmować jej niewątpliwą zdolność ruchową. Mając zatem na uwadze powyższe spostrzeżenia i wnioski, nie sposób zasadnie przyjąć, że zakres i rozmiar opieki wykonywanej nad niepełnosprawną matką jest tego rodzaju, aby uniemożliwiał skarżącej podjęcie zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy, a wniosek ten zasadny jest tym bardziej jeszcze w sytuacji, gdy pomoc matce może być realnie zapewniana także przez pozostałe rodzeństwo skarżącej, o czym wskazano już powyżej.

Przedstawione zaś wyżej rozważania stanowią jednocześnie ustosunkowanie się do zarzutów skargi, które sąd uznał za nietrafne. Podkreślić bowiem trzeba, że pomimo niekwestionowanego złego stanu zdrowia matki skarżącej i konieczności także przez nią niesionej pomocy matce (do czego była zobowiązana zgodnie z Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym), samo sprawowanie opieki, nie stanowi w świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r., samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Zaskarżona decyzja została oparta na prawidłowej analizie zgromadzonego materiału dowodowego, który pozwolił na wyczerpujące ustalenie istotnych okoliczności sprawy. Poczynione ustalenia znalazły odzwierciedlenie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, które odpowiada prawu.

Mając na uwadze powyższe rozważania, Sąd skargę oddalił, za podstawę przyjmując art. 151 ustawy z 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 259).