Wyrok NSA, sygn. akt II GSK 2180/22
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2024-02-13 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6170 Adwokaci i aplikanci adwokaccy
Hasła tematyczne: Aplikacje prawnicze
Skarżony organ: Minister Sprawiedliwości
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 75 ust. 2 w zw. z art. 65 pkt 1
journal: Dz.U. 2022 poz 1184
law: Ustawa z dnia 26 maja 1982 r. Prawo o adwokaturze

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Gabriela Jyż Sędzia NSA Marcin Kamiński (spr.) Sędzia del.WSA Małgorzata Bejgerowska Protokolant Konrad Piasecki po rozpoznaniu w dniu 13 lutego 2024 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 5 sierpnia 2022 r. sygn. akt VI SA/Wa 1122/22 w sprawie ze skargi J.J. S. na decyzję Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] stycznia 2022 r. nr [...] w przedmiocie sprzeciwu wobec wpisu na listę aplikantów adwokackich 1. oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza od Ministra Sprawiedliwości na rzecz J. J. S. 360 (trzysta sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 5 sierpnia 2022 r., sygn. akt VI SA/Wa 1122/22, po rozpoznaniu skargi J. J. S. (skarżący) na decyzję Ministra Sprawiedliwości z [...] stycznia 2022 r. nr [...] w przedmiocie sprzeciwu wobec wpisu na listę aplikantów adwokackich, uchylił zaskarżoną decyzję oraz zasądził od Ministra Sprawiedliwości na rzecz skarżącego kwotę 697 złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.

Sąd pierwszej instancji orzekał w następującym stanie sprawy.

Skarżący złożył [...] października 2021 r. do Okręgowej Rady Adwokackiej w Warszawie wniosek o wpis na listę aplikantów adwokackich. Okręgowa Rada Adwokacka w Warszawie uchwałą z [...] grudnia 2021 r. dokonała wpisu skarżącego na listę aplikantów adwokackich tej Izby, wskazując, iż uzyskał on pozytywny wynik z egzaminu wstępnego na aplikację adwokacką przeprowadzonego [...] września 2021 r., a ponadto spełnia warunki wymienione w art. 65 pkt 1-3 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. Prawo o adwokaturze (P.a.).

Decyzją z [...] stycznia 2022 r. Minister Sprawiedliwości (Minister, organ) sprzeciwił się wpisowi skarżącego na listę aplikantów adwokackich. W ocenie Ministra, Okręgowa Rada Adwokacka w Warszawie podejmując decyzję o wpisie skarżącego na listę aplikantów adwokackich oraz posiadając wiedzę o toczącym się względem niego postępowaniu karnym, nie wzięła pod uwagę wszystkich przesłanek warunkujących możliwość wpisu na listę aplikantów.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie (WSA) wskazanym na wstępie wyrokiem uwzględnił skargę skarżącego, uchylając zaskarżoną decyzję. Sąd I instancji wskazał, że na podstawie art. 65 pkt 1 P.a., przy rozstrzyganiu o wpisie lub odmowie wpisu, organy samorządu adwokackiego mają obowiązek badać dwie sfery, tj. charakter osoby pretendującej do wpisu na listę aplikantów, jak i dotychczasowe zachowanie takiego kandydata. Powołując się na wcześniejsze orzecznictwo sądów administracyjnych, WSA podniósł, że nie jest uzasadniony wniosek o braku nieskazitelnego charakteru i braku rękojmi należytego wykonywania zawodu wyłącznie na podstawie wniesienia aktu oskarżenia w sprawie karnej przeciwko kandydatowi na aplikanta lub postawienia mu zarzutów karnych. Okoliczności te wymagają bowiem szczegółowej oceny. W konsekwencji Sąd I instancji uznał, że zarzut naruszenia przez organ przepisów art. 69a ust. 1 w zw. z art. 65 pkt 1 w zw. z art. 75 ust. 2 P.a. przez ich niewłaściwe zastosowanie i stwierdzenie, iż skarżący nie spełnia przesłanki nieskazitelnego charakteru i swym dotychczasowym zachowaniem nie daje rękojmi prawidłowego wykonywania obowiązków aplikanta adwokackiego, zasługuje na uwzględnienie. Sąd oddalił natomiast złożony na podstawie art. 106 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (p.p.s.a.) przez pełnomocnika skarżącego wniosek dowodowy o przeprowadzenie dowodu w postaci dokumentów z akt prowadzonego przez Prokuraturę Regionalną w Poznaniu postępowania o sygn. akt [...] (protokoły przesłuchania podejrzanych w sprawie wraz z postanowieniami o przedstawieniu im zarzutów, protokoły wszystkich przesłuchiwanych w sprawie świadków oraz opinie biegłych sądowych).

Minister Sprawiedliwości wniósł skargę kasacyjną od powyższego wyroku, zaskarżając go w całości oraz zarzucając mu na podstawie art. 174 pkt 1 oraz pkt 2 p.p.s.a. naruszenie:

1) art. 65 pkt 1 w związku z art. 75 ust. 2 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. P.a., polegające na ich błędnej wykładni i uznaniu, że sam fakt wniesienia przeciwko zdającemu aktu oskarżenia nie stanowi dostatecznej podstawy sprzeciwu Ministra Sprawiedliwości od wpisu na listę aplikantów adwokackich, w sytuacji gdy z akt osobowych i zgromadzonego materiału wynikało, że zdającemu w dniu 14 września 2021 r. przedstawiono zarzut popełnienia przestępstwa z art. 266 § 1 k.k. oraz zastosowano środek zapobiegawczy w postaci poręczenia majątkowego, a na dzień składania sprzeciwu organ nie otrzymał dalszych informacji odnośnie do przebiegu postępowania, pozwalających na uznanie, iż prawdopodobne jest nieskierowanie przeciwko skarżącemu aktu oskarżenia lub jego uniewinnienie;

2) art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w związku z art. 65 pkt 1 w związku z art. 75 ust. 2 P.a. poprzez uchylenie decyzji Ministra Sprawiedliwości z 21 stycznia 2022 r. w przedmiocie sprzeciwu wobec wpisu na listę aplikantów adwokackich, w sytuacji gdy skarżący nie spełnia ustawowych kryteriów warunkujących możliwość wpisania na listę aplikantów adwokackich, t.j. nie posiada nieskazitelnego charakteru i swym dotychczasowym zachowaniem nie daje rękojmi prawidłowego wykonywania zawodu.

Skarżący kasacyjnie organ wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie skargi kasacyjnej, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania. Minister Sprawiedliwości wniósł również o rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie, domagając się ponadto dopuszczenia i przeprowadzenia dowodu uzupełniającego z dokumentu (pisma Zastępcy Prokuratora Regionalnego z Prokuratury Regionalnej w Poznaniu z dnia 8 września 2022 r.)

Skarżący w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o jej oddalenie, zasądzenie od skarżącego kasacyjnie organu zwrotu kosztów postępowania oraz przeprowadzenie rozprawy.

W piśmie procesowym z [...] stycznia 2023 r. pełnomocnik skarżącego poinformował Naczelny Sąd Administracyjny, że postanowieniem z dnia 22 grudnia 2022 r. Sąd Rejonowy Poznań – Stare Miasto w Poznaniu, sygn. akt [...], uchylił postanowienie prokuratora Prokuratury Regionalnej z dnia 14 września 2021 r. o zastosowaniu względem skarżącego środka zapobiegawczego w postaci poręczenia majątkowego.

Na rozprawie kasacyjnej w dniu 13 lutego 2024 r. pełnomocnik procesowy skarżącego złożył wniosek o dopuszczenie dowodu z dokumentów w postaci postanowienia Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z 7 lutego 2023 r. stwierdzającego przewlekłość postępowania przygotowawczego w sprawie o sygn. [...] w zakresie dotyczącym skarżącego oraz nakazującego rozpoznanie wniosku skarżącego o wyłączenie jego sprawy do odrębnego prowadzenia albo umorzenie postępowania w tym zakresie, oraz pisma Prokuratora Regionalnego w Poznaniu w sprawie wyłączenia sprawy skarżącego do odrębnego postępowania.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw, natomiast stwierdzone – w granicach podniesionych zarzutów kasacyjnych – braki argumentacyjne lub treściowe uzasadnienia zaskarżonego wyroku podlegają uzupełnieniu w procesie kontroli kasacyjnej.

Zgodnie z treścią art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (p.p.s.a.) postępowanie kasacyjne przed Naczelnym Sądem Administracyjnym podlega zasadzie związania granicami skargi kasacyjnej. Granice skargi kasacyjnej są wyznaczone przez zakres zaskarżenia orzeczenia sądu pierwszej instancji oraz podniesione i poddane konkretyzacji podstawy kasacyjne. Zgodnie z treścią art. 174 p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie; 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Powyższe ustawowe podstawy kasacyjne wymagają od skarżącego kasacyjnie konkretyzacji poprzez sformułowanie zarzutów kasacyjnych. Jedynie w drodze wyjątku – w razie stwierdzenia przyczyn nieważności postępowania sądowego, o których mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a., lub podstaw do zastosowania art. 189 p.p.s.a. – Naczelny Sąd Administracyjny jest upoważniony i zobowiązany do przekroczenia granic skargi kasacyjnej i wyjścia poza zakres zaskarżenia oraz zarzuty podniesione w skardze kasacyjnej. W takiej sytuacji Sąd ten z urzędu bierze pod rozwagę podstawy z art. 183 § 2 lub art. 189 p.p.s.a. oraz sankcjonuje je niezależnie od granic zaskarżenia kontrolowanego orzeczenia oraz podniesionych zarzutów (art. 183 § 1, art. 186, art. 189 p.p.s.a.).

Wobec niestwierdzenia przyczyn nieważności postępowania sądowego oraz podstaw do zastosowania art. 189 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny ograniczył rozpoznanie sprawy do weryfikacji zarzutów skargi kasacyjnej. Sformułowane zarzuty naruszenia prawa procesowego i materialnego ze względu na konstrukcyjne i merytoryczne powiązanie podlegały łącznej ocenie.

Nie można zgodzić się z twierdzeniem skarżącego kasacyjnie Ministra, że Sąd Wojewódzki dokonał błędnej wykładni i wadliwego zastosowania przepisów art. 75 ust. 2 w zw. z art. 65 pkt 1 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. Prawo o adwokaturze (u.p.a.).

Przede wszystkim należy zauważyć, że Sąd ten – podzielając pogląd wyrażony przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 22 kwietnia 2022 r. w sprawie o sygn. akt II GSK 1908/18 – stwierdził jedynie, że o braku nieskazitelnego charakteru i w konsekwencji braku rękojmi należytego wykonywania obowiązków aplikanta adwokackiego nie może przesądzać automatycznie i wyłącznie wniesienie do sądu przez uprawnionego oskarżyciela aktu oskarżenia w sprawie o przestępstwo. Pogląd ten został odniesiony przez Sąd pierwszej instancji jedynie pośrednio do przedmiotowej sprawy i – na zasadzie rozumowania a fortiori – rozszerzony na sytuację poprzedzającą wniesienie aktu oskarżenia, a więc na stan po przedstawieniu osobie podejrzanej zarzutu popełnienia przestępstwa i przed formalnym skierowaniem skargi do sądu karnego. Skarżący kasacyjnie organ, kwestionując zatem w tym zakresie prawidłowość stanowiska przyjętego przez kontrolowany Sąd, podjął w istocie próbę podważenia zasadności poglądu wyrażonego przez NSA w sprawie II GSK 1908/18.

Odnosząc się do tak wyznaczonego sporu interpretacyjno-subsumpcyjnego w rozpoznawanej sprawie, Naczelny Sąd Administracyjny uznał za stosowne wypowiedzenie się w tym przedmiocie na tle poglądów dotychczas wyrażanych w orzecznictwie najwyższej instancji sądownictwa administracyjnego.

Z zestawienia treści art. 75 ust. 2 i art. 65 pkt 1 u.p.a. wynika jednoznacznie, że aplikantem adwokackim może być tylko osoba, która spełnia m.in. warunki nieskazitelności charakteru oraz wynikającej z dotychczasowego zachowania rękojmi prawidłowego wykonywania obowiązków aplikanckich. O ile o nieskazitelności charakteru danej osoby świadczą względnie stałe właściwości i predyspozycje do przejawiania zachowań zgodnych z prawem i powszechnie akceptowanymi zasadami etyczno-moralnymi (w tym postawa legalistyczna, prawość, uczciwość w życiu prywatnym i zawodowym, rzetelne wykonywanie obowiązków, przestrzeganie zasad współżycia społecznego), o tyle cecha dawania rękojmi prawidłowego wykonywania obowiązków adwokackich lub aplikanckich wiąże się z dokonaniem – na podstawie oceny dotychczasowego zachowania – pozytywnej prognozy przestrzegania tego rodzaju obowiązków w przyszłości. Dokonywana na podstawie art. 75 ust. 2 w zw. z art. 65 pkt 1 u.p.a., w postępowaniu nadzorczym dotyczącym uchwały właściwej okręgowej rady adwokackiej, kwalifikacja osoby ubiegającej się o wpis na listę aplikantów adwokackich, nie może jednak odbywać się na poziomie abstrakcyjnych rozważań, przypuszczeń lub insynuacji, lecz powinna być rezultatem bardzo starannego i szczegółowego zbadania wszystkich ustalonych w toku postępowania uchwałodawczego danych lub także uzupełnionych – na podstawie art. 69 ust. 2 u.p.a. – informacji lub dokumentów. Jest wprawdzie oczywiste, że Minister Sprawiedliwości nie prowadzi w ramach wykonywania powyższych kompetencji nadzorczych własnego postępowania wyjaśniającego lub dowodowego, lecz jedynie kontroluje (miarodajny jest więc stan prawny i faktyczny istniejący w momencie podjęcia uchwały) legalność uchwały o wpisie (por. wyrok NSA z dnia 31 maja 2019 r., II GSK 2050/17, LEX nr 2694087), jednak nie oznacza to, że podstawą do podważenia skuteczności prawnej tego rodzaju uchwały mogą być niepełne lub nierzetelne ustalenia faktyczne lub niewyczerpująco zebrany w postępowaniu uchwałodawczym materiał dowodowy, skoro organ nadzoru ma obowiązek – niezależnie od tego, czy braki w ustaleniach lub materiale dowodowym organu samorządu adwokackiego mogą działać na korzyść albo niekorzyść osoby ubiegającej się o wpis – dokonania kontroli prawidłowości tego postępowania. Powyższemu celowi służy właśnie kompetencja nadzorcza do żądania od właściwej okręgowej rady adwokackiej uzupełnienia informacji lub dokumentów, które mają znaczenie dla oceny spełnienia przez wnioskodawcę warunków, o których mowa w art. 75 ust. 2 w zw. z art. 65 pkt 1-3 u.p.a. (art. 69 ust. 2 u.p.a.).

Warunkiem legalności decyzji Ministra Sprawiedliwości w przedmiocie sprzeciwu wobec wpisu na listę aplikantów adwokackich jest zatem nie tylko rzetelna kontrola prawidłowości postępowania uchwałodawczego (w tym co do zupełności materiału dowodowego pozwalającego na dokonanie niewadliwej oceny spełnienia przesłanek z art. 65 pkt 1-3 u.p.a.), lecz także – w razie podważenia oceny wyrażonej przez właściwą radę adwokacką – przedstawienie należycie uzasadnionej oraz bazującej na prawidłowo ustalonym stanie faktycznym i pełnym materiale dowodowym oceny własnej organu nadzoru. Integralnie powiązane z tego rodzaju oceną elementy wartościujące zachowania lub cechy wnioskodawcy nie mogą być podstawą do formułowania dowolnych lub arbitralnych wniosków w przedmiocie nieskazitelności charakteru tej osoby albo prognozy przestrzegania przez nią obowiązków aplikanckich lub adwokackich.

W związku z powyższym nie można podzielić – jako zbyt ogólnego – poglądu, że prowadzenie postępowania karnego, w którym dana osoba jest podejrzana o popełnienie przestępstwa lub przestępstw z winy umyślnej, zawsze dyskwalifikuje ją jako kandydata na aplikanta radcowskiego lub adwokackiego (zob. i por. wyrok NSA z dnia 22 czerwca 2023 r., II GSK 457/20). Nie jest bowiem uprawnione przyjmowanie w tym zakresie swoistego automatyzmu negatywnej kwalifikacji cech i właściwości danej osoby w świetle art. 65 pkt 1 u.p.a., bez szczegółowego odniesienia się do charakteru, rodzaju lub wagi postawionych zarzutów, oczywistości lub prawdopodobieństwa ich zasadności oraz relacji do dotychczasowej postawy lub zachowań wnioskodawcy. Zagadnienie konieczności przeprowadzenia w powyższym zakresie odpowiedniej weryfikacji przez organ nadzoru nie było negowane także w sprawie o sygn. II GSK 457/20, skoro NSA stwierdził, że "kwestią decydującą dla odmówienia przymiotu nieskazitelnego charakteru było natomiast toczące się przeciwko skarżącej postępowanie karne, jego okoliczności i charakter postawionych zarzutów – wynikające z dołączonych materiałów z prowadzonego postępowania przygotowawczego (w tym postanowienia o umorzeniu dochodzenia i postanowienia sądu karnego uchylającego to postanowienie), co nie było sporne i w sposób niewątpliwy wynikało z materiałów przedstawionych Ministrowi wraz z uchwałą okręgowej izby radców prawnych w przedmiocie wpisu na listę radców prawnych". Natomiast w niniejszej sprawie Minister nie ujawnił w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji tego rodzaju okoliczności, jak również nie odniósł się do zagadnienia, czy i w jakim zakresie materiał procesowy prowadzonego postępowania przygotowawczego może uzasadniać negatywną ocenę skarżącego na tle przesłanek z art. 65 pkt 1 u.p.a.

Ostrożność w przyjmowaniu negatywnej oceny istnienia przesłanki rękojmi (art. 65 pkt 1 u.p.a.) jest ponadto szczególnie uzasadniona w odniesieniu do aplikantów adwokackich, dla których wpis na listę otwiera etap odpowiedniej drogi przygotowawczej, a ostateczna ocena spełnienia przesłanek, o których mowa w art. 65 pkt 1 u.p.a., jest dokonywana dopiero w momencie podejmowania uchwały w sprawie wpisu na listę adwokatów. Dlatego do kandydata na aplikanta adwokackiego nie może znaleźć zastosowania w pełnym zakresie i bezpośrednio pogląd, że spełnienie warunku "rękojmi prawidłowego wykonywania zawodu adwokata" jest równoznaczne z sytuacją, gdy na danej osobie "nie ciążą żadne zarzuty podważające" jej "wiarygodność" (wyrok NSA z dnia 23 lutego 1999 r., II SA 1888/98, LEX nr 46707). W jednym z orzeczeń przyjęto także, że o braku przesłanek nieskazitelnego charakteru oraz rękojmi należytego wykonywania stanowiska aplikanta radcowskiego nie może świadczyć jednorazowy fakt prowadzenia postępowania karnego, w którym dana osoba jest jedynie podejrzana o popełnienie przestępstwa, ale ocenie powinien podlegać cały dotychczasowy okres życia kandydata na aplikanta radcowskiego (wyrok NSA z dnia 18 czerwca 2001 r., II SA 1610/00, LEX nr 53475). W innych orzeczeniach z kolei stwierdzono, że nawet fakt wniesienia aktu oskarżenia przeciwko osobie ubiegającej się o wpis na listę adwokatów nie stanowi dostatecznej podstawy do odmowy tego wpisu. Nie może tym samym stanowić wyłącznej podstawy sprzeciwu od dokonanego wpisu, do którego Minister Sprawiedliwości jest uprawniony z mocy art. 69a ust. 1 u.p.a. (wyrok NSA z dnia 22 kwietnia 2022 r., II GSK 1908/18; wyrok NSA z dnia 20 stycznia 2010 r., II GSK 324/09).

Trzeba ponadto uwzględnić, że w orzecznictwie sądów administracyjnych analizowany automatyzm kwalifikacyjny jest kontestowany również w sytuacji formalnego wykazania niekaralności, jeśli inne okoliczności związane z dotychczasową postawą lub zachowaniami danej osoby podważają ocenę, że daje ona rękojmię prawidłowego wykonywania zawodu adwokata, co oznacza, że nie każdy, kto jest niekarany, daje rękojmię prawidłowego wykonywania zawodu zaufania publicznego (por. wyrok NSA z dnia 11 marca 2014 r., II GSK 2052/12; wyrok NSA z dnia 2 września 2015 r., II GSK 1840/14, LEX nr 1816437).

W tym stanie rzeczy, mając na względzie całość podniesionej argumentacji, Naczelny Sąd Administracyjny oddalił, jako zbędne do rozstrzygnięcia sprawy, złożone w postępowaniu kasacyjnym wnioski dowodowe skarżącego kasacyjnie organu i skarżącego (art. 106 § 3 w zw. z art. 193 p.p.s.a.) oraz – działając na podstawie art. 184, art. 204 pkt 2, art. 207 § 1 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. a) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie – orzekł o oddaleniu skargi kasacyjnej i zasądzeniu od skarżącego kasacyjnie organu na rzecz skarżącego kwoty 360 (trzysta sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.