Wyrok NSA, sygn. akt II OSK 84/21
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2023-10-12 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6365 Inne zezwolenia, zgody i nakazy z zakresu ochrony zabytków
Hasła tematyczne: Zabytki
Skarżony organ: Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 3 pkt 12, art. 3 pkt 13, art. 6 pkt 1 lit. b, art. 6 pkt 1 lit. c, art. 45 ust. 1 pkt 2
journal: Dz.U. 2020 poz 282
law: Ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (t. j.)

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący sędzia NSA Leszek Kiermaszek Sędziowie sędzia NSA Andrzej Wawrzyniak (spr.) sędzia del. WSA Grzegorz Rząsa Protokolant starszy asystent sędziego Aleksandra Tokarczyk po rozpoznaniu w dniu 12 października 2023 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Spółdzielni Mieszkaniowej "X." z siedzibą w W. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 14 lipca 2020 r. sygn. akt VII SA/Wa 2587/19 w sprawie ze skargi Spółdzielni Mieszkaniowej "X." z siedzibą w W. na decyzję Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 10 września 2019 r. znak DOZ-OAiK.650.269.2019.MPU-3 w przedmiocie doprowadzenia zabytku do stanu poprzedniego 1. oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza od Spółdzielni Mieszkaniowej "X." z siedzibą w W. na rzecz Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego kwotę 360 (trzysta sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 21 lipca 2020 r., VII SA/Wa 2587/19, oddalił skargę Spółdzielni Mieszkaniowej X. (dalej Spółdzielnia) w W. na decyzję Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego (dalej MKiDN) z dnia 10 września 2019 r. w przedmiocie doprowadzenia zabytku do stanu poprzedniego.

Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy:

Zaskarżoną decyzją MKiDN, na podstawie art. 45 ust. 1 pkt 2, art. 89 pkt 1 i art. 93 ust. 1 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (j.t. Dz.U.2018.2067 ze zm.; dalej u.o.z.) oraz art. 17 pkt 2, art. 127 § 2 i art. 138 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (j.t. Dz.U. 2018.2096 ze zm.; dalej k.p.a.), w związku z wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 5 grudnia 2018 r., VII SA/Wa 757/18, uchylającym postanowienie MKiDN z dnia 8 lutego 2018 r., po rozpatrzeniu odwołania Spółdzielni od decyzji Stołecznego Konserwatora Zabytków (dalej SKZ) z dnia 29 maja 2017 r., odmawiającej umorzenia postępowania administracyjnego w sprawie remontu elewacji budynku oraz nakazującej doprowadzenie zabytku do poprzedniego stanu, uchylił rozstrzygnięcie organu I instancji w części dotyczącej terminu wykonania nakazanych prac i wyznaczył nowy termin do 30 czerwca 2020 r., w pozostałej zaś części utrzymał w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji.

Powyższa decyzja została w całości zaskarżona przez Spółdzielnię.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę.

Sąd wskazał, że przedmiotowy budynek znajduje się na terenie zespołu architektoniczno-budowlanego wpisanego do rejestru zabytków decyzją Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Warszawie (dalej WKZ) z dnia 15 lipca 1992 r. pod numerem 1502-A. Jest to funkcjonalistyczny budynek wchodzący w skład IX kolonii Warszawskiej Spółdzielni Mieszkaniowej, zaprojektowany w latach 1938-41 przez Barbarę i Stanisława Brukalskich, jako realizacja idei awangardowego ugrupowania architektów i plastyków - Praesens. Jak wynika z akt sprawy, Prezydent m. st. Warszawy w dniu 27 stycznia 2016 r. wydał decyzję pozwalającą Spółdzielni na wykonanie remontu elewacji budynku według przedłożonego projektu. W decyzji tej wskazano, że prace mają zostać przeprowadzone w sposób odtworzeniowy. Nie budzi zatem wątpliwości, że miały one polegać na odtworzeniu oryginalnego wyglądu elewacji i okien budynku sprzed remontu, uwidocznionego na fotografiach znajdujących się w projekcie budowlanym (str. 6-8 projektu). Minister powołując się na ustalenia organu I instancji wskazał, że klatki schodowe przedmiotowego budynku zostały zaprojektowane jako wysunięte przed lico i zamknięte wklęsłą ścianą. Wyjaśnił, że jak wynika z ustaleń SKZ, w trakcie remontu nie odtworzono "pierwotnej, miękkiej, sferycznej krzywizny ścianki osłonowej, którą zastąpiono łukiem łamanym odpowiadającym rytmowi boniowania". Ścianki osłonowe zostały zaprojektowane o charakterystycznym profilu łagodnego łuku, a obecnie - po przeprowadzonym remoncie widoczne są uskoki. Zdaniem Sądu wskazane przez organy różnice pomiędzy oryginalnym i obecnym (po remoncie) wyglądem ścian klatek schodowych są wyraźne i widoczne dzięki porównaniu fotografii znajdujących się w projekcie budowlanym (fot. 1- 4) z fotografiami stanowiącymi załącznik do protokołu oględzin z dnia 14 grudnia 2016 r. Z kolei fotografia nr 8 zawarta w projekcie budowlanym, przedstawiająca widok elewacji południowej potwierdza, że charakterystyczne dla tego zespołu zabudowy okrągłe okna nie posiadały pierwotnie obróbek blacharskich. Tymczasem, podczas remontu dodano nowe obróbki, wystające znacznie poza lico ściany, co wynika z dokumentacji fotograficznej dołączonej do protokołu oględzin. Zdaniem Sądu, dokonane w trakcie robót budowlanych zmiany zostały więc dostatecznie udokumentowane, są wyraźne i widoczne dla każdej przeciętnej osoby również nieposiadającej w tym zakresie wiedzy specjalistycznej. Nietrafny jest argument skarżącej dotyczący obróbek blacharskich charakterystycznych okrągłych okien tzw. okrętowych, wskazujący, że nie były one stosowane podczas budowy budynku z uwagi na mniejszą wówczas dostępność materiałów budowlanych, zaś obecnie powinny być stosowane z uwagi na ich funkcję ochronną. Sąd podał, że jak wynika z materiału fotograficznego zamieszczonego w projekcie charakterystyczne okrągłe okna przetrwały w dobrym stanie kilkadziesiąt lat mimo braku wspomnianych obróbek. Ratio legis ochrony przewidzianej w art. 3 pkt 13 u.o.z. jest m.in. zachowanie oryginalnej formy stylu funkcji oraz zastosowanych w budynku materiałów. Ponadto organ konserwatorski, jako wyspecjalizowany organ w zakresie ochrony zabytków, mógł samodzielnie ocenić wartość historyczną przedmiotowych okien oraz to czy przeprowadzone roboty doprowadziły do zmiany substancji zabytkowej budynku. Nie można także, zdaniem Sądu, zgodzić się ze skarżącą, że po remoncie nie uległ zmianie wygląd wklęsłych ścianek osłonowych klatek schodowych. W tym kontekście nie jest też zasadny zarzut niewyjaśnienia przez organy sposobu i zakresu nakazanych robót. W opinii Sądu, nie budzi wątpliwości na czym ma polegać nakazane przez organy konserwatorskie doprowadzenie okien i ścianek osłonowych klatek schodowych do stanu poprzedniego, zwłaszcza gdy porówna się pierwotny wygląd elewacji budynku z jego wyglądem po remoncie.

Niezasadne, zdaniem Sądu, są także zastrzeżenia pod adresem organów dotyczące nieuwzględnienia faktu, że przedmiotowy budynek objęty jest wyłącznie ochroną obszarową. Minister dokładnie bowiem wyjaśnił, czym jest zdefiniowany w art. 3 pkt. 13 u.o.z. historyczny zespół budowlany, w skład którego wchodzi przedmiotowy budynek. Sąd przypomniał, że jest to powiązana przestrzennie grupa budynków wyodrębniona ze względu na formę architektoniczną, styl, zastosowane materiały, funkcję, czas powstania lub związek z wydarzeniami historycznymi. W tak zdefiniowanym zabytku, ochronie konserwatorskiej podlega także wygląd elewacji. Tym samym niezasadna jest podniesiona w uzasadnieniu skargi argumentacja związana z tym, że będący przedmiotem postępowania budynek nie był objęty indywidualnym wpisem do rejestru zabytków. W takim bowiem przypadku ochrona jest szersza, gdyż obejmuje również wnętrze obiektu, co oznacza, że zezwoleń konserwatora zabytków wymagają również prace budowlane prowadzone wewnątrz budynku.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosła Spółdzielnia, reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika, domagając się uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania, ewentualnie uchylenia zaskarżonego wyroku i uwzględnienia skargi, a także zasądzenia kosztów postępowania. Zaskarżonemu wyrokowi strona skarżąca kasacyjnie zarzuciła:

1. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.:

1.1. art. 45 ust. 1 pkt 2 u.o.z. poprzez jego błędną wykładnię, a następne niewłaściwe zastosowanie polegające na nakazaniu doprowadzenia zabytku - zespołu architektoniczno-budowlanego Spółdzielni Mieszkaniowej do poprzedniego stanu poprzez przywrócenie pierwotnej formy (sprzed remontu) wklęsłych ścianek osłonowych klatek schodowych oraz usunięcie obróbek blacharskich okrągłych okien na południowej elewacji tego budynku, wskazując termin wykonania tych prac do (...), w sposób dowolny, niekonkretny, z przekroczeniem granic uznania administracyjnego oraz w sposób nie nadający się do realizacji, ze względu na nie wskazanie sposobu i zakresu przeprowadzenia oczekiwanych przez organ robót budowlanych (zarzut ten nie dotyczy usunięcia obróbek blacharskich);

1.2. art. 3 pkt 12, art. 3 pkt 13, art. 6 pkt 1 lit. b), art. 6 pkt 1 lit. c) u.o.z. poprzez jego błędną wykładnię, a następnie niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu, że ochrona zabytku - zespołu architektoniczno-budowlanego Spółdzielni Mieszkaniowej [...] wpisanego do rejestru Zabytków województwa warszawskiego (obecnie mazowieckiego) pod numerem 1502 A obejmuje w aktualnym stanie prawnym automatycznie zarówno ochronę historycznego układu urbanistycznego wraz z ochroną historycznego zespołu budowlanego i jednocześnie rozciąga się na ochronę każdego pojedynczego budynku, w tym budynku przy ul. [...] w Warszawie;

1.3. art. 3 pkt 12 i 13 u.o.z. poprzez jego błędną wykładnię, polegającą na przyjęciu, że przepisy te nie różnicują poziomu ochrony konserwatorskiej w stosunku do historycznego układu urbanistycznego i historycznego zespołu budowlanego, co doprowadziło do sytuacji, że żaden z organów konserwatorskich nie rozważył i nie wyjaśnił z jakiego tytułu budynek przy ul. [...] w Warszawie podlega ochronie konserwatorskiej, a uszło również uwadze WSA;

2. naruszenie przepisów postępowania, tj.:

2.1. art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t.Dz.U.2019.2325 ze zm.; dalej p.p.s.a.) poprzez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na tym, że przepis ten został zastosowany w stanie faktycznym i prawnym, w którym nie powinien być zastosowany wobec spełnienia się przesłanek określonym w art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c), w szczególności wynikające z błędnego przyjęcia, że organy konserwatorskie zastosowały prawidłowo przepisy art. 7, art. 7a, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., podczas gdy organy dopuściły się naruszenia tych przepisy w sposób na tyle istotny, że przesądziło to o wyniku sprawy, czyli o oddaleniu skargi; gdyby nie doszło do naruszenia art. 7, art. 7a, art. 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 80 k.p.a. polegającego na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu całego materiału dowodowego, nie podjęciu działań niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy, w tym niewyjaśnieniu, jakie konkretnie zachowanie miało polegać na wykonaniu robót budowlanych w sposób odbiegający od zakresu i warunków określonych w pozwoleniu i jakie konkretnie zachowanie zostało adresatowi nakazane przez organ do wykonania oraz w przypadku naruszenia art. 7a k.p.a. nierozstrzygnięcie wątpliwości prawnych co do treści jedynej normy materialnoprawnej wskazanej w podstawie prawnej zaskarżonej decyzji, tj. zawartej w art. 45 ust. 1 pkt 2 u.o.z. na korzyść strony, a nawet ich niedostrzeżenie, podczas gdy norma ta nie powinna zostać zastosowana, bowiem roboty budowlane wykonano na podstawie wymaganego pozwolenia (wówczas SKZ) oraz w sposób zgodny z zakresem i warunkami określonymi w tym pozwoleniu; niedostrzeżenie również, że roboty budowalne zostały wykonane przy budynku, który nie jest zabytkiem wpisanym do rejestru lecz budynek ten jest położony na terenie objętym tzw. wpisem obszarowym;

2.2. art. 3 § 1, art. 3 § 2 oraz art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 7a, art. 8, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. polegające na tym, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w wyniku niewłaściwie sprawowanej kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co należy rozumieć w ten sposób, że Sąd obowiązany był zbadać czy organy konserwatorskie nie naruszyły prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy, czemu Sąd nie sprostał, albowiem nie stwierdził naruszenia wskazanych przepisów postępowania, chociaż naruszenia takie miały miejsce i to w stopniu istotnym mającym wpływ na wynik sprawy, w sytuacji gdy organ I i II Instancji naruszył wymienione powyżej przepisy postępowania administracyjnego, polegające nie tylko na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu całego materiału dowodowego, nie podjęciu działań niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy, w tym niewyjaśnieniu, jakie konkretnie zachowanie, miało polegać, na wykonaniu robót budowlanych w sposób odbiegający od zakresu i warunków określonych w pozwoleniu oraz jakie konkretnie zachowanie zostało adresatowi nakazane przez organ do wykonania, ale również na zaniechaniu przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego w zakresie w jakim przeprowadzenie tego postępowania było niezbędne do ustalenia, czy organy konserwatorskie nie przekroczyły granic uznania administracyjnego, poprzez działania całkowicie dowolne, nieskrępowane i w zasadzie niczym nie ograniczone, podczas gdy sfera uznania administracyjnego nie jest sferą dowolności działania organu konserwatorskiego. Przeciwnie, decyzje administracyjne oparte na uznaniu administracyjnym podlegają kontroli instancyjnej i kontroli sądowej, w tym pod względem podstaw merytorycznych decyzji, ale również poszanowania praw i obowiązków stron, w tym adresata decyzji, w którego konstytucyjne prawa ingeruje decyzja uznaniowa, ważenia relacji pomiędzy interesem jednostki a interesem ogółu, zgodności z ogólnymi zasadami prawa administracyjnego i przepisami k.p.a.; uprawnia to do sformułowania zarzutu zaniechania poszukiwania najlepszego możliwego rozwiązania, zaniechania poszukiwania rozstrzygnięcia, spośród możliwych w danej sprawie rozstrzygnięć; zaniechania uzasadnienia zaprezentowanego wyboru, podczas gdy działania te powinny być wnikliwie rozważone i wyważone oraz szczegółowo uzasadnione.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną MKiDN wniósł o jej oddalenie oraz o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t.Dz.U.2023.1634; dalej p.p.s.a.), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują, enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 p.p.s.a., przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego. Z tego względu, przy rozpoznaniu sprawy Naczelny Sąd Administracyjny związany był granicami skargi kasacyjnej. Granice te są wyznaczone każdorazowo wskazanymi w skardze kasacyjnej podstawami, którymi – zgodnie z art. 174 p.p.s.a. – może być: 1) naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie lub 2) naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Związanie Naczelnego Sądu Administracyjnego granicami skargi kasacyjnej polega na tym, że jest on władny badać naruszenie jedynie tych przepisów, które zostały wyraźnie wskazane przez stronę skarżącą. Ze względu na ograniczenia wynikające ze wskazanych regulacji prawnych, Naczelny Sąd Administracyjny nie może we własnym zakresie konkretyzować zarzutów skargi kasacyjnej, uściślać ich, ani w inny sposób korygować.

Rozpoznając w tak zakreślonych granicach skargę kasacyjną wniesioną w tej sprawie należy stwierdzić, iż nie została ona oparta na usprawiedliwionych podstawach.

Wbrew podniesionym w skardze kasacyjnej zarzutom Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie dokonał prawidłowej kontroli działalności administracji publicznej i słusznie uznał, że zaskarżona decyzja MKiDN jest zgodna z prawem. Przed wydaniem zapadłych w niniejszej sprawie decyzji organy administracyjne przeprowadziły prawidłowo postępowanie administracyjne i należycie wyjaśniły wszystkie istotne dla rozstrzygnięcia okoliczności. Nie naruszyły zatem art. 7, art. 7a, art. 8, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. W konsekwencji prawidłowo przeprowadzonego postępowania administracyjnego organy zastosowały właściwe przepisy prawa materialnego, to jest art. 45 ust. 1 pkt 2 u.o.z., art. 3 pkt 12, art. 3 pkt 13, art. 6 pkt 1 lit. b, art. 6 pkt 1 lit. c) u.o.z. oraz art. 3 pkt 12 i 13 u.o.z., dokonując prawidłowej wykładni tych przepisów. Sąd I instancji nie miał w tej sytuacji podstaw do skutecznego zakwestionowania zaskarżonej decyzji, co obligowało go do oddalenia wniesionej skargi.

Jak trafnie podkreślano w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, celem objęcia ochroną konserwatorską układu urbanistycznego jest zachowanie najcenniejszych elementów historycznego układu przestrzennego miasta, określonego przez historyczne rozplanowanie placów i ulic, ich przebieg, szerokość i przekrój, kształty i wielkości działek oraz sposób ich rozplanowania (por. np. wyrok NSA z 30 września 2020 r., II OSK 653/18, LEX nr 3090915). Okoliczność, że przedmiotem ochrony jest układ urbanistyczny, a nie pojedynczy budynek, nie oznacza że budynek stanowiący element tego zespołu nie podlega ochronie, chociaż inny jest zakres takiej ochrony jako elementu układu urbanistycznego, niż w przypadku indywidualnego wpisu budynku do rejestru zabytków (wyrok NSA z 18 kwietnia 2018 r., II OSK 2684/17, LEX nr 2504658). Ochroną objęty jest cały układ urbanistyczny, który tworzą wchodzące w jego skład elementy, w tym w szczególności budynki (wyrok NSA z 4 kwietnia 2017 r., II OSK 2003/15, LEX nr 2299866). Wpisanie do rejestru zabytków układu urbanistycznego jest wpisem obszarowym, a nie indywidualnym, co nie oznacza, że obiekty znajdujące się na takim obszarze nie podlegają ochronie zabytków. Wprost przeciwnie, wpis obszarowy oznacza, że ochronie prawnej podlegają wszystkie znajdujące się na tym obszarze obiekty. Inny natomiast jest tylko zakres ochrony takich obiektów niż obiektów wpisanych indywidualnie do rejestru zabytków. W przypadku wpisu obszarowego ochronie podlegają zewnętrzne cechy obiektów (tworzące substancję zabytkową). W przypadku wpisu indywidualnego ochrona jest szersza, gdyż obejmuje również wnętrze obiektu, co oznacza, że zezwoleń konserwatora zabytków wymagają również prace budowlane prowadzone wewnątrz budynki wpisanego indywidualnie do rejestru zabytków. W przypadku wpisania do rejestru zabytków zespołu budowlanego jego elementami są budynki (obiekty budowlane) tworzące ten zespół. W takim przypadku przedmiotem ochrony jest ten zespół, który tworzą wchodzące w jego skład budynki, ze względu na wyróżniające cechy zespołu (art. 3 pkt 13 u.o.z.), natomiast w razie wpisania do rejestru zabytków dodatkowo takiego budynku (nieruchomości), który wchodzi w skład zespołu budowlanego, przedmiotem ochrony dodatkowej jest sam budynek ze względu na cechy zabytkowe tego budynku. W takim przypadku zakres ochrony konserwatorskiej jest, jak już wyżej wskazano szerszy (wyrok NSA z 29 grudnia 2011 r., II OSK 2152/10, LEX nr 1152142).

W rozpatrywanej sprawie istotne znaczenie ma fakt, że zakwestionowane przez organy administracyjne roboty budowlane zostały wykonane niezgodnie z decyzją Prezydenta m. st. Warszawy z dnia 27 stycznia 2016 r., pozwalającą Spółdzielni na wykonanie remontu elewacji budynku według przedłożonego projektu. W projekcie tym przewidziano w szczególności "odtworzenie wszystkich elewacji wykonanych w tynku zgodnie z ich oryginalnym przebiegiem" (s. 8 projektu). Tymczasem niezgodnie z tym projektem dokonano remontu ścianek osłonowych klatek schodowych i wykonano obróbki blacharskie okrągłych okien na południowej elewacji tego budynku.

W skardze kasacyjnej Spółdzielnia nie zakwestionowała konieczności usunięcia obróbek blacharskich, a jedynie obowiązek doprowadzenia zabytku do stanu poprzedniego poprzez przywrócenie pierwotnej formy (sprzed remontu) wklęsłych ścianek osłonowych klatek schodowych. Zarzucała przy tym, że obowiązek ten nałożono w sposób dowolny, niekonkretny, z przekroczeniem granic uznania administracyjnego oraz w sposób nie nadający się do realizacji, ze względu na nie wskazanie sposobu i zakresu przeprowadzenia oczekiwanych przez organ robót budowlanych.

Zarzuty te nie są trafne.

W pierwszej kolejności podkreślić należy, że ochrona obszarowa – na co już wyżej wskazywano przywołując orzecznictwo NSA – obejmuje w szczególności zewnętrzne cechy budynków tworzących substancję zabytkową. Organy ochrony zabytków miały więc prawo ocenić przeprowadzone prace remontowe elewacji budynków objętych wpisem obszarowym i stwierdziwszy, że po remoncie cechy zewnętrzne budynku uległy zmianie, były uprawnione do nakazania przywrócenia stanu poprzedniego. Przed wydaniem stosownych decyzji organy wystarczająco wyjaśniły wszystkie istotne dla rozstrzygnięcia okoliczności.

W niniejszej sprawie objęte ochroną obszarową budynki charakteryzowały się specyficznymi wklęsłymi ściankami osłonowymi klatek schodowych o "miękkiej, sferycznej krzywiźnie". Takie też ścianki te miały być po remoncie, bowiem zatwierdzony projekt przewidywał odtworzenie wszystkich elewacji zgodnie z ich oryginalnym przebiegiem. Niezgodnie jednak z tym projektem tę charakterystyczną dla wyglądu budynku ściankę osłonową "o charakterystycznym profilu łagodnego łuku" zastąpiono "łukiem łamanym odpowiadającym rytmowi boniowania", wskutek czego po przeprowadzonym remoncie widoczne są uskoki. Potwierdza to znajdujący się w aktach sprawy materiał zdjęciowy. Słusznie zatem organy nałożyły na stronę skarżącą kasacyjnie obowiązek doprowadzenia budynku do stanu poprzedniego poprzez przywrócenie pierwotnej formy (sprzed remontu) wklęsłych ścianek osłonowych klatek schodowych.

Wbrew twierdzeniom skarżącej Spółdzielni, obowiązek ten został na nią nałożony w sposób wystarczający do stwierdzenia, co ma być przez stronę wykonane. Chodzi bowiem o likwidację powstałych w wyniku remontu uskoków tak, by wklęsłe ścianki osłonowe ponownie były "gładkie" (tj. bez uskoków, załamań powierzchni) o "sferycznej krzywiźnie". Spółdzielnia ma zatem usunąć powstałe załamania, przy czym organy nie narzuciły stronie sposobu, w jaki ma to uczynnić. Istotny jest bowiem końcowy efekt, a sposób jego osiągnięcia może być wybrany przez Spółdzielnię tak, by nie wiązał się dla niej z nadmiernymi kosztami. Skoro kilkadziesiąt lat temu było możliwe zrealizowanie sferycznego zakrzywienia, to obecnie również jest to możliwe.

W tym stanie rzeczy, skoro podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty nie znalazły usprawiedliwionych podstaw, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji wyroku.