Wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt II SA/Gl 419/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Data orzeczenia: 2024-08-29 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 61, art. 103, art. 110
journal: Dz.U. 2020 poz 1876
law: Usatwa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej - t.j.
article: art. 7, art. 8, art. 11, art. 77, art. 80, art. 107
journal: Dz.U. 2024 poz 572
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Dziuk, Sędziowie, Asesor WSA Agnieszka Kręcisz-Sarna (spr.), Sędzia WSA Krzysztof Nowak, , po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 29 sierpnia 2024 r. sprawy ze skargi H. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 29 stycznia 2024 r. nr SKO.PS/41.5/1290/2023/23533 w przedmiocie ustalenia odpłatności za pobyt członka rodziny w domu pomocy społecznej 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Z. z dnia 19 września 2023 r., nr [...]; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach na rzecz skarżącej kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z 29 stycznia 2024 r. nr SKO.PS/41.5/1290/2023/23533 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej "Kolegium" lub "Organ odwoławczy") utrzymało w mocy decyzję wydaną przez Prezydenta Miasta Z.(dalej "Prezydent" lub "Organ pierwszej instancji") z 19 września 2023 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia odpłatności za pobyt członka rodziny w domu pomocy społecznej.

Powyższa decyzja Kolegium zapadła w następującym stanie sprawy.

Organ pierwszej instancji orzekł o ustaleniu dla H. K. (dalej "Skarżąca") miesięcznej odpłatności za pobyt M. S.(matki Skarżącej) w Domu Pomocy Społecznej Nr [...] w Z.(dalej "DPS") w okresie od 29 lipca 2022 r. do 19 marca 2023 r. w kwocie 1.884,04 zł miesięcznie. Skarżąca została zobowiązana do wnoszenia opłat z dołu na podany rachunek bankowy w terminie do 10 dnia każdego miesiąca.

Podstawę prawną decyzji stanowiły w szczególności przepisy art. 61 ust. 2 pkt 2 lit. a), ust. 2d, ust. 3, art. 110 ust. 7 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (powołany tekst jednolity: Dz. U. z 2020 r. poz. 1876 z późn. zm.; dalej "u.p.s.") oraz art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (aktualny tekst jednolity: Dz. U. z 2024 r. poz. 572; dalej "k.p.a.").

W uzasadnieniu decyzji Prezydent wskazał, że na podstawie decyzji z 28 lipca 2022 r. nr [...] matka Skarżącej została umieszczona w DPS. Kwota 70% dochodu matki Skarżącej jest mniejsza od całkowitej opłaty za pobyt w DPS. Ustalono, że do odpłatności za pobyt mieszkanki DPS zobowiązane są dwie osoby. Pełny koszt odpłatności wynosi 3 768,14 zł, a po podzieleniu na dwie osoby – 1 884,04 zł.

Pozostała do zapłaty przez Skarżącą łączna kwota za okres od 29 lipca 2022 r. do 19 marca 2023 r. wynosi 14 525,56 zł, tj. za okres od 29 lipca 2022 r. do 31 lipca 2022 r. – 182,32 zł, za okres od 1 sierpnia 2022 r. do 28 lutego 2023 r. – 1 884,04 zł miesięcznie, od 1 marca 2023 r. do 19 marca 2023 r. – 1 154,75 zł. Skarżąca nie wyraziła zgody na zawarcie umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2 u.p.s.

Z ustaleń wywiadu środowiskowego wynika, że Skarżąca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z mężem i synem. Łączny dochód w gospodarstwie domowym wynosi 15 280,69 zł i przekracza 300% kryterium dochodowego. Uwzględnione w postępowaniu stałe wydatki rodziny wynosiły 2 292,35 zł. Skarżąca jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym i otrzymuje świadczenie uzupełniające z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej "ZUS"). Po uwzględnieniu występującej niepełnosprawności oraz sytuacji socjalno-bytowej wszystkich domowników Organ pierwszej instancji uznał, że rodzina ma możliwość ponoszenia odpłatności za pobyt matki Skarżącej w DPS. Ustalony dochód na jedną osobę w rodzinie wynosi 5 093,56 zł. Wobec tego w możliwościach Skarżącej mieści się ponoszenie odpłatności w kwocie 1 884,04 zł miesięcznie.

Prezydent wskazał także, że w trakcie postępowania stwierdzono przesłankę z art. 64 ust. 2 u.p.s. jednakże z uwagi na sytuację dochodową nie uwzględniono jej jako uzasadnienia do zwolnienia z ponoszenia odpłatności za pobyt matki Skarżącej w DPS. Z uwagi na brak przedłożenia przez Skarżącą dokumentacji potwierdzającej zaistnienie przesłanki z art. 64 ust. 7 u.p.s., Organ pierwszej instancji nie widzi możliwości zwolnienia z odpłatności na podstawie tej regulacji.

W odwołaniu od decyzji Skarżąca ponownie wniosła o zwolnienie z odpłatności za pobyt matki w DPS wskazując, że brak jest jakiejkolwiek więzi rodzinnej między nią a matką. Skarżąca od wielu lat nie utrzymuje żadnych relacji rodzinnych z matką. Skarżąca we wczesnych latach młodzieńczych, wobec stosowania przemocy fizycznej i psychicznej przez matkę i jej partnerów, była zmuszona do opuszczenia domu rodzinnego i zamieszkania u babki. Stosowne wyjaśnienia w tym przedmiocie Skarżąca złożyła w toku postępowania na piśmie. Całość świadczenia z ZUS Skarżąca przeznacza na lekarstwa i opiekę zdrowotną, a co za tym idzie, pozostaje na utrzymaniu męża.

Zaskarżoną obecnie decyzją Kolegium utrzymało rozstrzygnięcie Organu pierwszej instancji w mocy. W uzasadnieniu decyzji Organ odwoławczy szczegółowo opisał okoliczności faktyczne rozpoznawanej sprawy, a następnie przywołał treść mających zastosowanie w sprawie przepisów u.p.s.

Kolegium podkreśliło, że Organ pierwszej instancji był uprawniony do ustalenia opłat za pobyt matki Skarżącej w DPS w drodze decyzji administracyjnej z uwagi na brak zawarcia umowy w tym zakresie. Dochód rodziny został prawidłowo ustalony na podstawie dokumentów zgromadzonych w aktach sprawy. Dochodem rodziny jest suma miesięcznych dochodów osób w rodzinie, a dochodem na osobę w rodzinie – dochód rodziny podzielony przez liczbę osób w rodzinie. Na każdego członka rodziny przypada zatem równa część dochodu rodziny, niezależnie od tego, czy dana osoba osiąga dochód i jaką część dochodu rodziny ten ewentualnie osiągany dochód stanowi. Przepis art. 61 ust. 2 pkt 2 lit. b) u.p.s. należy rozumieć w ten sposób, że posiadany dochód na osobę dotyczy dochodu osoby zobowiązanej – obliczonego jako dochód na osobę w rodzinie. Konsekwentnie jednak kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty za pobyt osoby bliskiej w domu pomocy społecznej jest określana w stosunku do konkretnej osoby i obciąża wyłącznie tę osobę w ramach przypadającego na nią dochodu na osobę w rodzinie. Organ pierwszej instancji wziął pod uwagę sytuację zdrowotną strony jednak z uwagi na sytuację dochodową stwierdził, że Skarżąca jest w stanie ponosić ustaloną opłatę w pełnej wysokości. Co do przesłanki zwolnienia z art. 64 ust. 7 u.p.s. to Skarżąca nie przedłożyła żadnych dokumentów potwierdzających opisane zdarzenia.

W skardze na decyzję Kolegium Skarżąca, reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika, wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz o zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych.

Skarżąca podniosła zarzut naruszenia prawa materialnego mającego wpływ na wynik sprawy, tj. art. 104 ust. 4 w związku z art. 64 pkt 2 u.p.s. poprzez ich nieprawidłową wykładnię, a tym samym błędne zastosowanie i ustalenie, że nie występują żadne szczególne przesłanki pozwalające na zwolnienie Skarżącej z obowiązku ponoszenia opłat za pobyt matki w DPS, podczas gdy jej sytuacja majątkowa i rodzinna, w tym przewlekła choroba oraz pobieranie niskiej renty, która nie starcza na jej własne utrzymanie, winny uzasadniać zwolnienie z ponoszenia opłat.

W uzasadnieniu skargi Skarżąca przedstawiła argumenty tożsame jak w odwołaniu od decyzji pierwszoinstancyjnej.

Kolegium w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie i podtrzymało dotychczasowe stanowisko.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1267) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Zakres kontroli sądu wyznacza przepis art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 935; dalej "p.p.s.a.") stanowiący, że sąd orzeka w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem dotyczącym art. 57a (który nie znajduje zastosowania w rozpatrywanej sprawie).

Wyjaśnić także należy, że sprawę rozpoznano w trybie uproszczonym zgodnie z art. 119 pkt 2 p.p.s.a., z uwagi na to, że Organ odwoławczy złożył wniosek o zastosowanie tego trybu postępowania, zaś Skarżąca nie zażądała przeprowadzenia rozprawy.

Skarga zasługuje na uwzględnienie, gdyż przeprowadzona przez Sąd kontrola zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Organu pierwszej instancji wykazała, że są one dotknięte wadami uzasadniającymi ich uchylenie.

W rozpatrywanej sprawie, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, Skarżącej zaproponowano zawarcie umowy w trybie art. 103 ust. 2 u.p.s., której przedmiotem było ustalenie zasad ponoszenia opłat za pobyt matki w DPS. Skarżąca nie odesłała podpisanej umowy wobec tego zawiadomiono ją o wszczęciu z urzędu postępowania administracyjnego w sprawie wydania decyzji ustalającej odpłatność za pobyt matki w DPS. Decyzją z 19 września 2023 r. Organ pierwszej instancji ustalił odpłatność za pobyt matki Skarżącej w DPS za okres od 29 lipca 2022 r. do 19 marca 2023 r. w kwocie 1 884,04 zł miesięcznie. Kwota ta miała być płatna z dołu do 10. dnia każdego miesiąca. W uzasadnieniu decyzji wskazano, że w sprawie brak jest podstaw do zwolnienia Skarżącej z odpłatności z uwagi na brak spełnienia przesłanek z art. 64 pkt 2 i pkt 7 u.p.s. Natomiast Skarżąca konsekwentnie twierdzi, że nie może być uznana za osobą zobowiązaną do ponoszenia opłat za pobyt matki w DPS z uwagi na okoliczności dotyczące jej sytuacji majątkowej i osobistej, które organy winny były uwzględnić przy wydawaniu decyzji. Skarżąca powinna zostać zwolniona z obowiązku ponoszenia opłat z uwagi na zaistnienie w jej sprawie przesłanek z art. 64 pkt 2 i pkt 7 u.p.s.

W tych okolicznościach faktycznych należy przybliżyć regulacje prawne mające zastosowanie w sprawie.

Zgodnie z art. 61 ust. 1 u.p.s. obowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej są w kolejności: 1) mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, 2) małżonek, zstępni przed wstępnymi, 3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej. Przy czym osoby określone w pkt 2 i 3 oraz gmina nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność. W myśl z kolei art. 61 ust. 2 u.p.s. opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej wnoszą:

1) mieszkaniec domu, nie więcej jednak niż 70% swojego dochodu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, nie więcej niż 70% tego dochodu;

2) małżonek, zstępni przed wstępnymi - zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2:

a) w przypadku osoby samotnie gospodarującej, jeżeli dochód jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, jednak kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% tego kryterium,

b) w przypadku osoby w rodzinie, jeżeli posiadany dochód na osobę jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, z tym że kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie;

3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej - w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatami wnoszonymi przez osoby, o których mowa w pkt 1 i 2.

Następnie należy wskazać, że opłata obciążająca małżonka, wstępnych i zstępnych za pobyt danej osoby w domu pomocy społecznej może zostać nałożona albo na podstawie umowy zawartej w trybie art. 103 ust. 2 u.p.s. albo na podstawie decyzji administracyjnej. Zgodnie z art. 103 ust. 2 u.p.s. kierownik ośrodka pomocy społecznej albo dyrektor centrum usług społecznych, o którym mowa w ustawie z dnia 19 lipca 2019 r. o realizowaniu usług społecznych przez centrum usług społecznych, ustala w drodze umowy z małżonkiem, zstępnymi przed wstępnymi mieszkańca domu wysokość wnoszonej przez nich opłaty za pobyt tego mieszkańca w domu pomocy społecznej, biorąc pod uwagę wysokość dochodów i możliwości. Natomiast w przypadku odmowy przez osoby, o których mowa w art. 61 ust. 1 pkt 2, zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2, wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej ustala w drodze decyzji organ gminy właściwej zgodnie z art. 59 ust. 1, z uwzględnieniem ograniczeń, o których mowa w ust. 2 pkt 2 i art. 103 ust. 2 (art. 61 ust. 2d u.p.s.). Zgodnie zaś z art. 61 ust. 2e u.p.s., w przypadku odmowy przez osoby, o których mowa w ust. 1 pkt 2, zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2, oraz niewyrażenia zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej ustala, w drodze decyzji, organ gminy właściwej zgodnie z art. 59 ust. 1, w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatą wnoszoną przez mieszkańca domu i opłatami wnoszonymi przez inne osoby obowiązane, o których mowa w ust. 1 pkt 2.

Jak wynika z zacytowanych regulacji w przypadku odmowy przez osoby zobowiązane, o których mowa w art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s. zawarcia umowy w trybie art. 103 ust. 2 u.p.s. należy rozróżnić dwie sytuacje. Pierwszą w której osoba zobowiązana odmawia zawarcia umowy, ale wyraża zgodę na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego (art. 61 ust. 2d u.p.s.) oraz drugą, w której osoba ta odmawia i zawarcia umowy i przeprowadzenia wywiadu (art. 61 ust. 2e u.p.s.). W sytuacji pierwszej organy gminy winny uwzględnić nie tylko kryterium dochodowe, określone w art. 61 ust. 2 pkt 2 u.p.s., lecz także możliwości osoby zobowiązanej, przez które należy rozumieć zdolność do ponoszenia obciążeń finansowych związanych z pobytem mieszkańca domu w domu pomocy społecznej, w perspektywie sytuacji osobistej, zdrowotnej, rodzinnej i majątkowej osoby zobowiązanej. W sytuacji drugiej przy ustaleniu wysokości opłaty znajdzie zastosowanie tylko kryterium dochodowe (por. wyrok NSA z 20 lipca 2023 r., I OSK 1620/23, opubl. w internetowej bazie: orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej "CBOSA").

Należy również wskazać na zmianę brzmienia art. 64 u.p.s., która nastąpiła z dniem 4 października 2019 r. na mocy art. 1 pkt 8 lit. a) ustawy z dnia 19 lipca 2019 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej oraz ustawy o ochronie zdrowia psychicznego (Dz. U. z 2019 r., poz. 1690). W art. 64 u.p.s. dodano, że z opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej mogą być zwolnione częściowo lub całkowicie zarówno osoby wnoszące opłatę, jak i osoby obowiązane do wnoszenia opłaty. Rozszerzono zatem krąg osób uprawnionych do ubiegania się o zwolnienie z opłaty o osoby obowiązane do wnoszenia opłaty.

W wyniku zmiany brzmienia art. 64 u.p.s. prezentowany w orzecznictwie pogląd o ograniczeniu w tym przepisie kręgu osób uprawnionych do ubiegania się o zwolnienie z opłaty do osób wnoszących opłatę stał się nieaktualny. Konkludując osoba obowiązana do wnoszenia opłaty może złożyć wniosek o zwolnienie z tej opłaty częściowo lub całkowicie w toku postępowania o ustalenie wysokości opłaty. Organ jest wówczas zobowiązany do orzeczenia o zwolnieniu z opłat w decyzji ustającej ich wysokość (por. wyroki NSA: z 11 stycznia 2023 r., I OSK 318/22; z 12 lipca 2023 r., I OSK 1588/22 – opubl. w CBOSA).

Odnosząc powyższe uwagi natury ogólnej do okoliczności faktycznych sprawy należy wskazać, że Skarżąca w toku postępowania domagała się całkowitego zwolnienia jej z obowiązku ponoszenia opłat za pobyt matki w DPS. Skarżąca wskazywała bowiem, że w jej sytuacji spełnione są przesłanki z art. 64 pkt 2 i pkt 7 u.p.s. Zgłoszenie przez Skarżącą wniosku o zwolnienie z opłaty obligowało organy do jego rozpatrzenia i orzeczenia w przedmiocie zwolnienia z opłat w decyzji ustającej ich wysokość. Decyzja pierwszoinstancyjna nie zawiera rozstrzygnięcia w przedmiocie wniosku Skarżącej o zwolnienie z opłaty. Jedynie z uzasadnienia decyzji wynika, że Organ pierwszej instancji nie widzi możliwości zwolnienia Skarżącej z opłat z uwagi na brak spełnienia w stosunku do jej osoby przesłanek z art. 64 pkt 2 i 7 u.p.s. Decyzja pierwszoinstancyjna została zatem wydana z naruszeniem art. 107 § 1 pkt 5 k.p.a. z związku z art. 64 u.p.s. w sposób mogący mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Nie jest bowiem dopuszczalne orzeczenie o części sprawy w osnowie rozstrzygnięcia, zaś w pozostałej części w jego uzasadnieniu. W związku z tym, że rozstrzygnięcie jest jednym z najważniejszych immanentnych składników decyzji, nie jest możliwe jego zastąpienie uzasadnieniem (por. wyrok NSA z 10 stycznia 2017 r., II OSK 910/15, opubl. w CBOSA). Rozstrzygnięcie przesądza o istocie sprawy. Rozstrzygnięcia nie można zatem ani domniemywać, ani wyprowadzać z treści uzasadnienia, powinno ono być wyrażone wprost w sentencji decyzji w sposób precyzyjny, bez niedomówień i możliwości różnej interpretacji (por. wyrok WSA z 30 marca 2022 r., II SA/Gd 319/21, opubl. w CBOSA).

Następnie należy wskazać, że decyzja wydawana w oparciu o art. 64 u.p.s. ma charakter uznaniowy bowiem z przywołanego przepisu wynika, że osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej "można" zwolnić z tej opłaty w całości bądź w części. Oznacza to, że nawet spełnienie którejkolwiek z przesłanek przewidzianych w art. 64 nie zobowiązuje organu do zwolnienia z odpłatności. Uznaniowy charakter decyzji w sprawie zwolnienia z odpłatności nie zezwala jednak organowi na całkowitą i niekontrolowaną swobodę w rozstrzyganiu sprawy. W orzecznictwie wskazuje się, że organ jest szczególnie związany zasadami ogólnymi unormowanymi w rozdziale 2 k.p.a. Organ powinien zatem podejmować wszelkie kroki niezbędne do wyjaśnienia i załatwienia sprawy. Organ zobowiązany jest zapewnić stronie czynny udział w każdym stadium postępowania oraz stworzyć stronie warunki do wypowiedzenia się, jeszcze przed wydaniem decyzji, co do zebranego materiału dowodowego (art. 10 § 1 k.p.a.), jak również wyjaśnić stronie zasadność przesłanek, którymi kierował się przy załatwianiu sprawy (art. 11 k.p.a.).

Z uzasadnienia decyzji pierwszoinstancyjnej wynika, że Prezydent nie widzi możliwości zastosowania zwolnienia z art. 64 pkt 7 u.p.s. z uwagi na fakt, że Skarżąca w trakcie całego postępowania nie dołączyła żadnych dokumentów potwierdzających opisywanie przez nią okoliczności.

Należy zatem wskazać, że stosownie do art. 64 pkt 7 u.p.s. osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, jeżeli osoba obowiązana do wnoszenia opłaty wykaże, w szczególności na podstawie dokumentów dołączonych do wniosku, rażące naruszenie przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty. W przepisie art. 64 pkt 7 u.p.s. zawarta jest alternatywa łączna poprzez użycie spójnika "lub". Wystarczy więc, że możliwe jest zidentyfikowanie jednej z przesłanek – niealimentacji lub naruszenia innych obowiązków rodzinnych – by stwierdzić, że zaistniał stan faktyczny, z którym ustawodawca wiąże możliwość zwolnienia z odpłatności (por. wyrok WSA w Poznaniu z 8 marca 2023 r., II SA/Po 12/23, opubl. w CBOSA).

Z treści art. 64 pkt 7 u.p.s. wynika, że osoba ubiegająca się o zwolnienie z obowiązku wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej powinna wykazać rażące naruszenie przez niego obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych. Dowodzenie wskazanych okoliczności powinno nastąpić "w szczególności" na podstawie dokumentów. Oznacza to, że dokumenty stanowią tylko jeden z możliwych środków dowodowych. Wykazanie rażącego naruszenia obowiązków alimentacyjnych bądź rodzinnych może zatem nastąpić, zgodnie z zasadą otwartego katalogu środków dowodowych (art. 75 § 1 k.p.a.) na podstawie każdego prawnie dopuszczalnego dowodu, w tym także zeznań świadków, opinii biegłych czy też oględzin (por. wyrok WSA w Olsztynie z 23 kwietnia 2024 r., II SA/Ol 88/24; wyrok WSA w Białymstoku z 5 grudnia 2023 r., II SA/Bk 760/23 – opubl. w CBOSA). W praktyce nierzadko osoba wnioskująca o zwolnienie z odpłatności nie jest w stanie przedstawić żadnych dokumentów potwierdzających rażące naruszanie obowiązków rodzinnych przez pensjonariusza domu pomocy społecznej z tego powodu, że ich po prostu nie posiada.

Nie ulega wątpliwości, że spełnienie przesłanek z art. 64 pkt 7 u.p.s. powinna wykazać osoba wnosząca opłatę lub obowiązana do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej, jednakże nie zwalnia to organu od podjęcia niezbędnych czynności wyjaśniających z urzędu (art. 6 i 7 k.p.a.). W toku postępowania administracyjnego Skarżąca kilkakrotnie składała pisemne oświadczenia, w których opisywała rażące zaniedbania w wykonywaniu obowiązków rodzicielskich przez jej matkę (m. in. stosowanie przemocy fizycznej i psychicznej, zmuszanie do pracy ponad wiek – pisma z 4 października 2022 r., 18 stycznia 2023 r.). Organy na żadnym etapie postępowania administracyjnego nie próbowały zweryfikować prawdziwości twierdzeń Skarżącej przy jej współudziale, w szczególności poprzez wezwanie Skarżącej do przedstawienia dowodów wykazujących uprawnienie do skorzystania ze zwolnienia z art. 64 pkt 7 u.p.s. Organy nie dokonały także oceny ww. oświadczeń Skarżącej – takiej oceny nie zawiera ani zaskarżona decyzja ani decyzja pierwszoinstancyjna, w której jako przyczynę braku możliwości zastosowania zwolnienia z art. 64 pkt 7 u.p.s. wskazano brak przedłożenia dokumentów potwierdzających opisane przez Skarżącą okoliczności faktyczne.

Organy administracji publicznej winny kierować się zasadą prawdy obiektywnej co oznacza, że z urzędu powinny podejmować wszelkie działania zmierzające do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy (art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a.). Dążąc do ustalenia prawdy obiektywnej ograny powinny zgromadzić - czy to z inicjatywy strony czy z urzędu - materiał dowodowy, który następnie w całokształcie powinny poddać pełnej ocenie z punktu widzenia przedmiotu (istoty) rozstrzyganej sprawy administracyjnej. Dokonane takiej oceny, aby można było uniknąć zarzutu dowolności przyjętych ustaleń faktycznych, musi zostać zobrazowane w treści uzasadnienia decyzji (art. 107 § 3 k.p.a.). Te podstawowe zasady postępowania administracyjnego nie zostały w sprawie Skarżącej zachowane. Organy dokonały jedynie powierzchownej oceny wniosku Skarżącej, uchylając się od oceny oświadczeń Skarżącej oraz nie wyjaśniając wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy. Zastosowanie przepisu art. 64 pkt 7 u.p.s. nie jest bowiem uzależnione tylko i wyłącznie od przedłożenia określonego dokumentu lub orzeczenia sądu potwierdzających naruszenie obowiązków alimentacyjnych lub obowiązków rodzinnych.

Następnie należy wskazać, że organ rozpatrując wniosek o zwolnienie z opłat powinien mieć na względzie słuszny interes wnioskodawcy oraz interes społeczny. Podejmowanie zatem decyzji w granicach wyznaczonych art. 64 u.p.s. wymaga dogłębnej analizy stanu faktycznego, a także odwołania się do zasad współżycia społecznego i wartości chronionych przez porządek prawny. Zwłaszcza przy analizie okoliczności wskazanych w art. 64 pkt 7 u.p.s. wartości i zasady prawa nie mogą być pomijane. Decydując o zwolnieniu zobowiązanego do uiszczania opłat za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej, organ administracji publicznej jest zobowiązany do uwzględnienia zasad współżycia społecznego (por. wyrok NSA z 28 grudnia 2021 r., I OSK 841/21; wyrok WSA w Bydgoszczy z 15 marca 2022 r., II SA/Bd 1248/21; wyrok WSA we Wrocławiu z 25 czerwca 2024 r., IV SA/Wr 635/23 – opubl. w CBOSA). Rozważań w tym przedmiocie organy w ogóle nie poczyniły, w konsekwencji nie dokonały ważenia interesu Skarżącej i interesu społecznego.

W rozpoznawanej sprawie doszło zatem do naruszenia przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 8, art. 11, art. 75, art. 77 § 1, art. 80, art. 86 i art. 107 § 1 i 3 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Jeśli chodzi o przesłankę zwolnienia z art. 64 pkt 2 u.p.s. w postaci długotrwałej choroby i niepełnosprawności Skarżącej to niezasadne są zarzuty skargi, że organy pominęły kwestię ponoszenia przez Skarżącą wydatków na opiekę zdrowotną i lekarstwa. Z ustaleń wywiadu środowiskowego wynika, że obciążenia finansowe rodziny Skarżącej z tytułu lekarstw wynoszą 400 zł miesięcznie. W tych okolicznościach organy prawidłowo uznały, że z uwagi na sytuację dochodową, Skarżąca - pomimo niepełnosprawności i długotrwałej choroby - ma możliwość poniesienia opłat za pobyt matki w DPS. Prawidłowe są przy tym wyliczenia organów odnośnie dochodu rodziny Skarżącej oraz dochodu na osobę w rodzinie. Zauważyć przy tym trzeba, że Skarżąca nie przedstawiła żadnych dowodów z których by wynikało, że całość uzyskiwanego świadczenia rentowego przeznacza na lekarstwa i opiekę zdrowotną.

Niezależnie od powyższego Sąd zwraca uwagę, że treść rozstrzygnięcia zawartego w decyzji pierwszoinstancyjnej pozostaje w sprzeczności z treścią uzasadnienia decyzji. Z sentencji decyzji wynika bowiem, że ustalono odpłatność za pobyt matki Skarżącej w DPS w kwocie 1 884,04 zł miesięcznie w okresie od 29 lipca 2022 r. do 19 marca 2023 r., co sugeruje, że opłata w takiej wysokości powinna być uiszczona także za niepełne miesiące. Z uzasadnienia decyzji wynika zaś, że opłata w kwocie 1 884,04 zł dotyczy tylko okresu od 1 sierpnia 2022 r. do 28 lutego 2023 r. Ponadto wątpliwości budzi określenie terminu płatności opłat jako "miesięcznie, płatnej z dołu na rachunek bankowy [...] do 10. dnia każdego miesiąca". Skarżącej ustalono opłatę za okres wsteczny. W tych okolicznościach nie wiadomo czy wyznaczony termin płatności dotyczy miesięcy za jakie Skarżącej naliczono opłatę (co czyniłoby decyzję niewykonalną) czy miesięcy bieżących przypadających po wydaniu decyzji pierwszoinstancyjnej, a jeśli miesięcy bieżących to od jakiego miesiąca termin ten powinien być liczony.

Ponownie rozpoznając sprawę organy uwzględnią ocenę prawną przedstawioną w niniejszym uzasadnieniu i wynikające z niej wskazania co do dalszego postępowania.

Mając na uwadze powyższe Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) w zw. z art. 135 p.p.s.a., orzekł jak w punkcie I sentencji wyroku. O kosztach postępowania Sąd orzekł jak w punkcie II sentencji wyroku, działając na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a. i § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1964 z późn. zm.). Do kosztów zaliczono koszty ustanowienia pełnomocnika z wyboru (480 zł).