Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt III SA/Po 936/12
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2012-10-30 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Inne
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 28
journal: Dz.U. 2009 nr 205 poz 1585
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jednolity.
article: par. 3
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne

SENTENCJA

Dnia 30 października 2012 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Beata Sokołowska ( spr.) Sędziowie WSA Walentyna Długaszewska WSA Szymon Widłak Protokolant: st. sekr. sąd. Anna Piotrowska - Żyła po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 30 października 2012 roku przy udziale sprawy ze skargi K S na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w O z dnia ... r. nr ... w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w O z dnia ... r., nr ... , II. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana.


UZASADNIENIE

W dniu 25 stycznia 2012 r. K S wniósł o umorzenie należności z tytułu nieopłaconych składek ZUS wraz z odsetkami za zwłokę, powołując się na swoją trudną sytuację finansową.

Wnioskodawca wskazał, że nie ma stałego miejsca pracy, nie posiada majątku, a na utrzymaniu pozostaje dwoje dzieci w wieku 14 i 16 lat.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w O, po przeprowadzeniu postępowania administracyjnego, decyzją z dnia 5 kwietnia 2012r., na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3, art. 28 ust. 1-3 a oraz art. 32 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t. j. Dz. U. Nr 205 z 2009 r., poz. 1585 ze zm.) odmówił umorzenia należności z tytułu

- składek na ubezpieczenia społeczne za okres 10/2001-12/2001, 01/2002-02/2004 w kwocie 12.435,82 zł

- składek na ubezpieczenie zdrowotne za okres 10/2001-12/2001, 01/2002-02/2004 w kwocie 3.046,93 zł

- składek na Fundusz Pracy i FGŚP za okres 10/2001-12/2001, 01/2002-02/2004 w kwocie 933,97 zł

- dodatkowej opłaty w kwocie 445,25 zł

- kosztów upomnienia w kwocie 26,40 zł

oraz odsetek za zwłokę naliczonych na dzień 25 stycznia 2012 r. w kwocie 20.945,00 zł.

W uzasadnieniu decyzji organ podał, że z materiału dowodowego zebranego w sprawie wynika, iż nie zachodzą przesłanki całkowitej nieściągalności wymienione w art. 28 ust 3 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych. Wnioskodawca nie jest formalnie zatrudniony, ale z prac dorywczych osiąga ok. 1500,00 zł miesięcznie. Jego żona otrzymuje wynagrodzenie w kwocie 1.500,00 zł. Na utrzymaniu strony są dwie córki – 16 i 14 letnia. Nie posiada on nieruchomości, pojazdów ani innych praw majątkowych o wartości egzekucyjnej. Wynajmuje mieszkanie w czynszowej kamienicy, a stałe wydatki określa na kwotę 894, 00 zł miesięcznie. Strona nie posiada zobowiązań podatkowych ani cywilnoprawnych. Wnioskodawca choruje na serce i na nadciśnienie, a nadto cała jego rodzina znajduje się aktualnie pod opieką psychologiczną w specjalistycznej poradni. Należności składkowe są objęte postępowaniem egzekucyjnym, a organ egzekucyjny nie stwierdził bezskuteczności prowadzonej egzekucji. W ocenie Zakładu wnioskodawca nie wykazał ponadto konieczności umorzenia należności z tytułu składek ze względu na trudną sytuację rodzinną czy zdrowotną (§ 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne). Strona nie udokumentowała wydatków ponoszonych na leczenie, a uzyskiwany dochód pozwala na spłatę długu w dłuższym okresie czasu bez wpływu na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych.

We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy K S wskazał, że w marcu 2012 r. opuściła go żona wywożąc meble ze wspólnego mieszkania i zapowiedziała wniesienie pozwu o alimenty na dwie niepełnoletnie córki. Nadal pracuje tylko dorywczo, ale nie zawsze osiąga dochód 1.500,00 zł miesięcznie. Bywają okresy 2-3 miesięczne, kiedy w ogóle pozostaje bez pracy. Ma więc średnio około750,00 zł na miesiąc. Do wniosku strona załączyła paragony fiskalne z marca i kwietnia 2012r. dotyczące zakupu lekarstw.

Po rozpatrzeniu wniosku Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w O W decyzją z dnia 2 lipca 2012 r. utrzymał w mocy decyzję Zakładu z dnia 5 kwietnia 2012 r.

Organ ponownie wskazał, że nie ma podstaw do uwzględnienia wniosku w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek. Nie zachodzi całkowita nieściągalność przedmiotowego zobowiązania, gdyż strona posiada dochód (wynagrodzenie za pracę dorywczą). Prowadzone postępowanie egzekucyjne jest skuteczne. Zdaniem Zakładu brak też przesłanek wskazanych w rozporządzeniu z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne.

Okoliczności podniesione we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy ( odejście żony, zapowiedź wniesienia pozwu o alimenty na córki ) i nowe dowody nie mogą mieć wpływu na zmianę decyzji organu.

K S w skardze do Sądu podniósł argumenty dotyczące swojej ciężkiej sytuacji finansowej i zdrowotnej. Podkreślił, że często nie ma środków na podstawowe opłaty. Zarobione dorywczo pieniądze wydaje na bieżące utrzymanie i stara się spłacać długi. Wskazała, że odbyła się już pierwsza rozprawa rozwodowa.

W odpowiedzi na skargę Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w O W wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko i argumentację zawartą w uzasadnieniu skarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga okazała się uzasadniona.

Na wstępie wskazać należy, że zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269) sądy administracyjne kontrolują działalność administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, nie są natomiast uprawnione do merytorycznego rozstrzygania o przedmiocie sprawy. Również w myśl art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. - Dz. U. z 2012, poz. 270 ) – dalej p.p.s.a. sądy administracyjne kontrolują zaskarżone akty tylko w zakresie ich zgodności z prawem (legalności) i nie mają uprawnień do merytorycznego rozstrzygania sprawy. Jednocześnie z przepisu art. 134 § 1 ostatnio cytowanej ustawy wynika, że Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Zgodnie z art. 28 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. z 2009 r., Nr 205, poz. 1585 ze zm.) należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład, z uwzględnieniem ust. 2-4. Według ust. 2 należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. W myśl ust. 3 całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2 zachodzi, gdy:

1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;

2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze;

3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;

4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;

5) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

6) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;

7) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być przy tym w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności (ust. 3 a).

Zgodnie natomiast z § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365) Zakład Ubezpieczeń Społecznych może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Wyraźnie podkreślić trzeba, że decyzja administracyjna wydana w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek ma charakter uznaniowy, co nie oznacza, że może być ona dowolna. Sąd nie może jednak nakazać organowi podjęcia określonego rozstrzygnięcia, bowiem jest to wyłączna kompetencja organu. Kontrola sądu obejmuje zbadanie, czy wydanie decyzji poprzedzone zostało prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem, tj. czy organ w sposób wyczerpujący zebrał materiał dowodowy oraz rozważył i ocenił wszystkie okoliczności mogące mieć wpływ na wybór rozstrzygnięcia o udzieleniu lub odmowie udzielenia ulgi – w postaci umorzenia należności (zob. m. in. wyrok WSA w Warszawie z 19 listopada 2007 r., sygn. akt V SA/Wa 1876/07, lex nr 484969; wyrok WSA w Gdańsku z 10 lutego 2009 r., sygn. akt I SA/Gd 874/08, lex nr 483118).

Kwestia działania organów administracji publicznej w ramach "uznania administracyjnego" wielokrotnie była wyjaśniana w orzecznictwie sądowym. W wyroku z dnia 16 listopada 1999 r., sygn. akt III SA 7900/98 (niepubl.), NSA stwierdził, że w celu wydania prawidłowego orzeczenia w sytuacji uznania administracyjnego organ administracyjny obowiązany jest szczegółowo zbadać stan faktyczny i utrwalić w aktach wyniki badania. Obowiązki organu administracyjnego w zakresie postępowania dowodowego są nawet większe niż przy ustawowym skrępowaniu, gdyż w poszukiwaniu materialnego kryterium do wydania decyzji powinien on wszechstronnie zbadać stan faktyczny, w wymiarze wychodzącym poza okoliczności typowe w sytuacjach związania, mając na uwadze szczególną rolę w decyzji uznaniowej jej zgodności z interesem społecznym i słusznym interesem obywatela z art. 7 k.p.a. Z kolei w wyroku z dnia 28 kwietnia 2003 r., sygn. akt II SA 2486/01 (niepubl.), NSA wskazał, że podejmując decyzję uznaniową, organ administracji stosownie do art. 7 k.p.a. ma obowiązek kierowania się słusznym interesem obywatela, jeżeli nie stoi temu na przeszkodzie interes społeczny ani nie przekracza to możliwości organu administracji publicznej wynikających z przyznanych mu uprawnień i środków prawnych. Rozstrzyganie w ramach uznania wymaga więc od organu nie tylko poczynienia ustaleń dokonanych w całokształcie materiału dowodowego (art. 80 k.p.a.), zgromadzonego i zbadanego w sposób wyczerpujący (art. 77 § 1 k.p.a.), a więc przy podjęciu wszelkich kroków niezbędnych dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, jako warunku wydania decyzji o przekonującej treści (art. 11 k.p.a.), ale także załatwienia sprawy z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu obywateli (art. 7 k.p.a.). Przez właściwe motywowanie decyzji organ realizuje również zasadę przekonywania, wyrażoną w art. 11 k.p.a. (por. "Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych. Komentarz", red. Beata Gudowska, Jolanta Strusińska-Żukowska; Warszawa 2011, wyd. 1, komentarz do Artykułu 28.).

W orzecznictwie zaznacza się, że obowiązkiem każdego organu administracji jest wyjaśnienie stronie zasadności przesłanek rozstrzygnięcia. W istocie chodzi o wytłumaczenie stronie, dlaczego organ dany przepis zastosował do konkretnych ustaleń faktycznych lub uznał go za niewłaściwy. Jeżeli organ, w ramach służącego mu uznania administracyjnego stwierdza, że zgromadzony materiał dowodowy nie daje podstaw do umorzenia zadłużenia strony, to ma obowiązek wyraźnie wskazać, jakie konkretne powody o tym przesądziły i jakie są rzeczywiste możliwości zobowiązanego na wywiązanie się z obowiązku jego spłaty. Jak słusznie wskazał w jednym z wyroków WSA w Warszawie, organ winien przekonać wnioskującą stronę, iż nie ma racji, twierdząc, że nie jest w stanie spłacić należności i jednocześnie wskazać, jakie możliwości w tym zakresie strona realnie posiada (zob. wyrok WSA w Warszawie z dnia 17 marca 2008 r., sygn. akt: V SA/Wa 2985/07, Legalis).

Zaznaczyć w tym miejscu należy, że sytuacja, w której zapłata zaległości powoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego, pozbawionego możliwości zaspokojenia swoich niezbędnych potrzeb materialnych, do środków pomocy państwa, nie jest zgodna z interesem tego obywatela, jednocześnie nie jest również zgodna z interesem publicznym (zob. wyr. WSA w Olsztynie z 11 lutego 2009 r., sygn. akt I SA/Ol 552/08, Legalis). Interes publiczny sprowadzający się do dbałości o stan finansów publicznych - finansów ubezpieczeń społecznych - nie powinien być rozumiany jako z zasady sprzeczny z ważnym interesem osoby zobowiązanej. Sytuacja, w której zapłata zaległości spowoduje jeszcze większą konieczność sięgania przez zobowiązanego, pozbawionego możliwości zaspokojenia swoich i swojej rodziny niezbędnych potrzeb materialnych, do środków pomocy państwa, nie jest zgodna z interesem obywatela, jednocześnie nie jest także zgodna z interesem publicznym. (zob. wyrok WSA w Warszawie z 17 grudnia 2007 r., sygn. akt V SA/Wa 2549/07, Legalis).

Odwołanie do szeroko pojętego "interesu ogólnospołecznego" wymaga przekonywującej argumentacji dlaczego należy temu interesowi przyznać pierwszeństwo przed interesem jednostki i jej rodziny znajdującej się bezspornie w tak trudnej sytuacji materialnej, że opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Uzasadnienie decyzji ma szczególne znaczenie przy ocenie prawidłowości tej decyzji. Brak prawidłowego uzasadnienia takiej decyzji uniemożliwia bowiem – w przypadku jej zaskarżenia – ustalenie, czy organ nie przekroczył granic przyznanego mu uznania administracyjnego, gdyż to swobodne uznanie nie może być wszakże tożsame z dowolnością. (por. wyrok z dnia 14 kwietnia 2005 r., sygn. akt: III SA/Wa 180/05). Ma to znaczenie przede wszystkim dla stosowania zasady przekonywania. Uznanie administracyjne oznacza bowiem przyznanie organowi, na podstawie przepisu ustawy, możliwości dokonania wyboru jednego z dopuszczonych prawem rozstrzygnięć w indywidualnej sprawie administracyjnej. W każdym jednak przypadku uznania administracyjnego nie może być mowy o zwolnieniu organu z dochodzenia prawdy obiektywnej i z dowolnej oceny materiału dowodowego, nie popartej wyczerpującym uzasadnieniem faktycznym oraz prawnym podjętej decyzji (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 30 listopada 2005 r., sygn. akt: III SA/Wa 2809/05). Ocena zaistnienia powołanych w ustawie przesłanek z uwzględnieniem wszystkich istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności faktycznych powinna znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu wydanej decyzji (por. wyrok NSA w Warszawie z dnia 1 grudnia 2009 r., sygn. akt II GSK 225/09).

Podzielając ocenę organu co do szczególnego charakteru postępowania w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek i wywodów co do uznaniowego charakteru decyzji w tym przedmiocie, stwierdzić należy, że właśnie z tych względów postępowanie wyjaśniające w takich sprawach powinno być prowadzone szczególnie starannie, z wykluczeniem stosowania przez organ zachowań automatycznych, którym sprzyja niewątpliwie specyfika umorzenia należności jako instytucji stosowanej wyjątkowo (por. wyrok NSA z dnia 23 kwietnia 2009 r., sygn. akt II GSK 884/08 oraz wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 10 stycznia 2006 r. sygn. akt III AUa 2617/04 ).

Sąd po przeanalizowaniu akt administracyjnych sprawy stwierdził, że wskazane powyżej reguły dotyczące prowadzenia postępowania dowodowego i uzasadniania decyzji o charakterze uznaniowym nie zostały w niniejszej sprawie w pełni zachowane.

W uzasadnieniu decyzji z dnia 5 kwietnia 2012r. wskazano, że wnioskodawca nie jest formalnie zatrudniony, ale z prac dorywczych osiąga ok. 1500,00 zł miesięcznie. Jego żona otrzymuje natomiast wynagrodzenie w kwocie 1.500 zł. Na utrzymaniu mają dwie uczące się córki – lat 16 i 14 . Strona nie posiada nieruchomości, pojazdów ani innych praw majątkowych o wartości egzekucyjnej. Wynajmuje mieszkanie w czynszowej kamienicy. Nie ma zobowiązań podatkowych ani cywilnoprawnych. Stałe wydatki wnioskodawca określa na kwotę 894,00 zł miesięcznie. K S choruje na serce i na nadciśnienie tętnicze, ponadto cała jego rodzina jest pod opieką psychologiczną w specjalistycznej poradni. W ocenie organu nie ma całkowitej nieściągalności długu, gdyż należności składkowe są objęte postępowaniem egzekucyjnym, a organ egzekucyjny nie stwierdził bezskuteczności prowadzonej egzekucji. Strona nie udokumentowała ponadto wydatków ponoszonych na leczenie. Według Zakładu uzyskiwany dochód pozwala na spłatę długu w dłuższym okresie bez wpływu na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych.

We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy strona wskazała, że doszło do istotnej zmiany jego sytuacji rodzinno – materialnej, gdyż w marcu 2012 r. opuściła go żona wywożąc meble ze wspólnego mieszkania i zapowiedziała wniesienie pozwu o alimenty na obie córki. K S podkreślił, że nadal pracuje tylko dorywczo, i nie zawsze osiąga dochód w wysokości 1.500,00 zł miesięcznie. Bywają okresy 2-3 miesięczne, kiedy pozostaje w ogóle pracy. Średnio ma więc 750,00 zł na miesiąc. Do wniosku strona załączyła paragony fiskalne potwierdzające wydatki na leki.

W uzasadnieniu decyzji organu z dnia 2 lipca 2012r. przytoczono okoliczności wskazywane przez stronę we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, jednak nie odniesiono się do nich praktycznie w jakikolwiek sposób. Zaniechano tego pomimo faktu, skarżący wyjaśnił wyraźnie, że wysokość jego dochodów to średnio 750,00 zł miesięcznie ( zamiast 1500,00 zł ) oraz, że przestało też istnieć wspólne gospodarstwo domowe prowadzone z żoną, która ponadto zapowiedziała wniesienie sprawy o alimenty na rzecz dwóch uczących się córek. Podane dane wskazują, że sytuacja rodzinna i finansowa strony uległa radykalnej zmianie, gdyż doszło do zmniejszenia źródła jego dochodów i zwiększenia wydatków ( poprzez prowadzenie indywidualnego gospodarstwa domowego ). Te istotne okoliczności nie zostały jednak dokładnie przez organ przeanalizowane. Zakład nie dokonał też aktualnego zestawienia dochodów i wydatków wnioskodawcy chociaż było to elementarnym obowiązkiem niezbędnym do dokonania prawidłowych ustaleń faktycznych dotyczących obecnej sytuacji finansowej dłużnika i możliwości dokonania spłaty zadłużenia w przyszłości. Istotne zaniechania organu w tym zakresie oznaczało, zdaniem Sądu, naruszenie art. 7 i art. 77 § 1 kpa.

Niezależnie od powyższych kwestii nie ulega wątpliwości, że w sprawie dotyczącej umorzenia zaległości z tytułu składek organ administracyjny może rozważać taką możliwość jedynie odnośnie składek istniejących, wymagalnych, a więc takich, które nie uległy przedawnieniu z powodu upływu odpowiednich terminów ustawowych. W opinii Sądu Zakład nie wyjaśnił zaś istotnego zagadnienia, a mianowicie czy część spornych należności z tytułu składek wraz z odsetkami nie wygasła na skutek przedawnienia, co stanowiłoby przeszkodę prawną w prowadzeniu sprawy w przedmiocie ich ewentualnego umorzenia. Zgodnie bowiem z art. 59 § 1 Ordynacji podatkowej (stosowanym do należności ZUS na mocy art. 31 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych) należności z tytułu składek wygasają m. in. na skutek przedawnienia. Wygaśnięcie należności sprawia, że nie mogą być one skutecznie dochodzone przez podmiot uprawniony.

Zgodnie z art. 24 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych należności z tytułu składek ulegały przedawnieniu z upływem 5 lat, a w przypadku przerwania biegu przedawnienia, po upływie 10 lat licząc od dnia, w którym stały się wymagalne. Po znowelizowaniu ustawy z dniem 1 stycznia 2003 r. podstawowy termin przedawnienia należności z tytułu składek wynosił 10 lat. W ugruntowanym orzecznictwie sądowoadministracyjnym przyjmuje się zgodnie, że znowelizowany przepis art. 24 ust. 4 ustawy miał zastosowanie jedynie do tych należności z tytułu składek, które nie przedawniły się przed wejściem w życie tej nowelizacji, czyli przed dniem 1 stycznia 2003 r. (zob. m. in. wyrok NSA z 18 sierpnia 2009 r., sygn. akt II FSK 466/08, lex nr 549018; wyrok SN z 23 stycznia 2009 r., sygn. akt I UK 204/08, M.P. Pr. 2009/7/375; wyrok WSA z 14 stycznia 2009 r., sygn. akt I SA/Po 1481/08, lex nr 506627). Od dnia 1 stycznia 2012 r. termin przedawnienia należności wynosi wprawdzie znowu 5 lat (od daty ich wymagalności), jednak nowelizacja ta nie ma zastosowania do spornych składek.

Na dzień 1 stycznia 2003 r. zaległości skarżącego z tytułu składek (obejmujące okres od października 2001 r.) nie były przedawnione, wobec czego objęte zostały nowym, 10 letnim ustawowym terminem przedawnienia. Zgodnie z art. 24 ust. 5 b ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od dnia podjęcia pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony, do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego. Czynnością zmierzającą do ściągnięcia należności jest wystawienie tytułu wykonawczego przez właściwy organ. Za czynności zmierzające do ściągnięcia należności mogą być przy tym uznane tylko takie czynności (orzeczenia, pisma kierowane do strony itd.), z których treści czy uzasadnienia wynika bezpośrednio, że zmierzają one do ściągnięcia należności (zob. m. in. wyrok WSA w Warszawie z dnia 9 grudnia 2009 r., sygn. akt V SA/Wa 1479/09, lex nr 583503).

W uzasadnieniach obu decyzji organ lakonicznie wspomina o postępowaniu egzekucyjnym prowadzonym wobec skarżącego z tytułu istniejącego zadłużenia. Nie wyjaśniono jednak w żaden sposób, jakich konkretnie składek (na które Fundusze i przede wszystkim za jaki okres) dotyczy to postępowanie egzekucyjne. W aktach administracyjnych nie ma ponadto jakichkolwiek dokumentów umożliwiających stwierdzenie, czy wobec strony rzeczywiście prowadzone jest postępowanie egzekucyjne i w jakim zakresie.

Brak bliższych wyjaśnień w powyższym zakresie powoduje, że praktycznie nie jest możliwa pełna kontrola sądowa przestrzegania przez Zakład z urzędu przepisów dotyczących przedawnienia należności. Nie wiadomo bowiem, czy faktycznie zaistniały podstawy do zawieszenia biegu okresu przedawnienia należności najstarszych z powodu skutecznie prowadzonego postępowania egzekucyjnego. Brak jakichkolwiek danych i dokumentów (w tym tytułów wykonawczych) umożliwiających Sądowi zbadanie tej okoliczności we własnym zakresie. Również z tego względu należało więc uchylić zaskarżoną decyzję i decyzję ją poprzedzającą.

Nie ulega przy tym wątpliwości, że kwota zaległości z tytułu nieopłaconych składek wraz z odsetkami jest wysoka i obejmuje ubezpieczenia społeczne, zdrowotne oraz FP i FGŚP. Wobec tego ustalenie, jakie składki i odsetki stanowią nieprzedawniony dług jest okolicznością niezwykle istotną dla dokonania prawidłowej oceny wniosku strony o umorzenie zadłużenia. Wniosek taki może bowiem dotyczyć tylko istniejących należności Zakładu. W związku z przedawnieniem części należności postępowanie w sprawie ich umorzenia winno być natomiast umorzone jako bezprzedmiotowe. Prowadzenie postępowania w sprawie umorzenia należności przedawnionych i wydanie merytorycznego rozstrzygnięcia w części dotyczącej tych należności stanowi naruszenie art. 105 k.p.a.

W rozpatrywanej sprawie nie wyjaśniono podstawowej kwestii dotyczącej ewentualnego przedawnienia części należności z tytułu składek i i była to wystarczająca podstawa do uchylenia obu decyzji. Sąd uznał ponadto, że doszło do zbyt arbitralnego uznania przez organ braku przesłanek wskazanych w art. 28 ust. 1 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych oraz § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne.

Przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organ winien przede wszystkim ustalić w jednoznaczny sposób, czy wszystkie należności z tytułu składek mogą być aktualnie dochodzone przez Zakład (czy część ich uległa przedawnienia), gdyż tylko w takim przypadku można rozpatrywać merytorycznie żądanie umorzenia zaległości składek wraz z odsetkami. Przy ocenie stanu zdrowotnego i majątkowego strony skarżącej należy wziąć pod uwagę okoliczności faktyczne istniejące w dacie podejmowania decyzji oraz dokonać wyczerpującego zestawienia dochodów i wydatków skarżącego oraz osób prowadzących z nim wspólne gospodarstwo domowe. Trzeba przy tym mieć na względzie, że uiszczanie potencjalnych alimentów jest również istotnym obciążeniem dla budżetu strony skarżącej. Do wydatków należy zaliczyć koszty żywności, środków czystości, odzieży, leczenia i ewentualnie inne wykazane przez zobowiązanego. Organ w razie konieczności powinien też ewentualnie rozważyć potrzebę przeprowadzenia dowodu z przesłuchania strony.

Swoje stanowisko wraz z pełną argumentacją – czytelną dla wnioskodawcy Zakład powinien zawrzeć w uzasadnieniu decyzji, które musi spełniać wymogi z art. 107 § 3 kpa i nie naruszać zasady przekonywania określonej w art. 11 kpa.

Ze względu na powyższe okoliczności faktyczne i prawne Sąd uznał, że skarżona decyzja i decyzja ją poprzedzająca zostały wydane z naruszeniem przepisów o postępowaniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wobec czego na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a., Sąd orzekł - jak w punkcie I wyroku.

O wykonalności zaskarżonej decyzji postanowiono w oparciu o art. 152 p.p.s.a. – jak w punkcie II wyroku.