Wyrok WSA w Bydgoszczy, sygn. akt I SA/Bd 283/19
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy
Data orzeczenia: 2019-06-18 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6537 Egzekucja należności pieniężnych, do których  nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 ust. 3  ustawy o f
Hasła tematyczne: Egzekucyjne postępowanie
Skarżony organ: Dyrektor Izby Skarbowej
Treść wyniku: uchylono zaskarżone postanowienie
Powołane przepisy: article: art. 64 par. 1 pkt 4 i par. 6
journal: Dz.U. 2018 poz 1314
law: Ustawa z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Ewa Kruppik- Świetlicka Sędziowie: sędzia WSA Urszula Wiśniewska sędzia WSA Tomasz Wójcik (spr.) Protokolant: starszy sekretarz sądowy Anna Krenz- Winiecka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 czerwca 2019r. sprawy ze skargi P. w W. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w B. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie obciążenia wierzyciela kosztami postępowania egzekucyjnego 1. uchyla zaskarżone postanowienie, 2. zasądza od Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w B. na rzecz P. w W. kwotę 597 zł ( pięćset dziewięćdziesiąt siedem złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Naczelnik Urzędu Skarbowego we [...] na wniosek wierzyciela - P. A. R. P. w W. prowadził postępowanie egzekucyjne, na podstawie tytułu wykonawczego nr [...] z dnia [...] kwietnia 2016 r. wystawionego na O. N. T. i B. I. Sp. z o.o. we [...], obejmującego należności wynikające z orzeczenia z dnia [...] maja 2015 r. nr [...] w łącznej kwocie należności głównej [...] zł.

W toku postępowania egzekucyjnego organ zawiadomieniem z dnia [...] czerwca 2016 r. dokonał zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego i wkładu oszczędnościowego prowadzonego przez A. Bank w W.. Powyższe zawiadomienie o zajęciu wraz z odpisem tytułu wykonawczego doręczono zobowiązanej spółce w dniu [...] lipca 2016 r. W odpowiedzi na zajęcie, pismem [...] lipca 2016 r. bank poinformował o przeszkodzie w realizacji zajęcia spowodowanej zbiegiem egzekucji sądowej z administracyjną. W związku z powyższym postanowieniem z dnia [...] grudnia 2018 r. organ egzekucyjny, na podstawie art. 59 § 3 w związku z art. 59 § 2 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz.U. z 2018 r., poz. 1314 ze zm., dalej: "u.p.e.a."), umorzył postępowanie egzekucyjne prowadzone wobec zobowiązanej spółki.

Ponieważ koszty egzekucyjne nie mogły być wyegzekwowane od zobowiązanej spółki, pismem z dnia [...] stycznia 2019 r. organ egzekucyjny zawiadomił wierzyciela o wysokości kosztów postępowania egzekucyjnego w kwocie [...]zł. Pismem z dnia [...] stycznia 2019 r. na podstawie art. 64c § 7 u.p.e.a., wierzyciel wystąpił do organu egzekucyjnego o wydanie postanowienia w sprawie wysokości kosztów egzekucyjnych.

Postanowieniem z dnia [...] stycznia 2019 r. organ egzekucyjny obciążył wierzyciela kosztami postępowania egzekucyjnego prowadzonego na podstawie tytułu wykonawczego z dnia [...] kwietnia 2016 r. nr [...] wobec zobowiązanej Spółki, w wysokości [...] zł. W uzasadnieniu postanowienia organ egzekucyjny wskazał, że w związku z dokonanymi czynnościami egzekucyjnymi naliczono zgodnie z art. 64 § 1 u.p.e.a.: opłatę manipulacyjną w wysokości [...] zł na podstawie art. 64 § 6 u.p.e.a. oraz koszty zajęcia rachunku bankowego w wysokości [...] zł, na podstawie art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. Organ egzekucyjny podkreślił, że postępowanie egzekucyjne prowadzone wobec Spółki umorzone zostało z uwagi na bezskuteczność egzekucji. Natomiast w sytuacji, gdy koszty egzekucyjne nie mogą być ściągnięte od zobowiązanego, zgodnie z art. 64c § 4 u.p.e.a., pokrywa je wierzyciel.

W złożonym zażaleniu Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia, zarzucając naruszenie 7 § 2, art. 29 § 2 pkt 2, art. 64 § 1 pkt 4 i art. 64 § 6 u.p.e.a. W uzasadnieniu wierzyciel wskazał, że warunkiem naliczenia opłaty, o której mowa w art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a., jest istnienie wierzytelności. Żaden przepis ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji nie przewiduje natomiast opłaty za zajęcie rachunku bankowego. Podniósł również, że organ egzekucyjny orzekając o obciążeniu wierzyciela kosztami postępowania egzekucyjnego za zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego winien kierować się wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28 czerwca 2016 r. sygn. akt SK 31/14, który orzekł, iż przepis art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a., w zakresie, w jakim nie określa maksymalnej opłaty za dokonane czynności egzekucyjne jest niezgodny z wynikającą z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej zasadą nadmiernej ingerencji w związku z art. 64 ust. 1 i art. 84 Konstytucji oraz nie jest niezgodny z art. 31 ust. 3 Konstytucji. Brak określenia górnej granicy opłaty egzekucyjnej oraz opłaty manipulacyjnej powoduje, że (w przypadku należności o znacznej wartości) następuje całkowite zerwanie związku między świadczeniem organu egzekucyjnego a wysokością ponoszonych za dokonanie tych czynności opłat.

Zaskarżonym postanowieniem z dnia [...] kwietnia 2019 r. Dyrektor Izby Skarbowej utrzymał w mocy postanowienie organu I instancji. W uzasadnieniu organ przytaczając treść art. 64 § 1 pkt 4, art. 64c § 4 u.p.e.a. wskazał, że jeżeli koszty egzekucyjne nie mogą być ściągnięte od zobowiązanego, pokrywa je wierzyciel. Wskazana okoliczność zaistniała w przedmiotowej sprawie, bowiem konsekwencją umorzenia postępowania egzekucyjnego, które nastąpiło w związku z bezskutecznością egzekucji, jest niemożność ściągnięcia kosztów egzekucyjnych od zobowiązanego, co powoduje konieczność obciążenia tymi kosztami wierzyciela. W rozpatrywanej sprawie, na łączną kwotę kosztów egzekucyjnych powstałych w toku postępowania egzekucyjnego prowadzonego na podstawie tytułu wykonawczego z dnia [...] kwietnia 2016 r. nr [...] składają się: oplata manipulacyjna oraz opłata za zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego, których łączna kwota wynosi [...] zł.

Odnosząc się do oceny zasadności naliczenia wskazanych kosztów egzekucyjnych, w odniesieniu do opłaty manipulacyjnej organ przedstawił sposób ich wyliczenia w oparciu o art. 64 § 6 u.p.e.a. Wyjaśnił, że opłata manipulacyjna jest odrębną opłatą, naliczaną obok innych opłat za dokonanie poszczególnych czynności egzekucyjnych i jest ona należna organowi egzekucyjnemu nawet wówczas, gdyby po doręczeniu zobowiązanemu tytułu wykonawczego okazało się, że egzekucja jest bezskuteczna z uwagi na brak majątku zobowiązanego. Jest ona niezależna od zastosowanych środków egzekucyjnych i wyegzekwowania jakichkolwiek kwot na poczet dochodzonej wierzytelności. W konsekwencji organ nie zgodził się z zarzutem wierzyciela, że wartość świadczenia organu ma odpowiadać wysokości opłaty manipulacyjnej określonej w zaskarżonym postanowieniu. Biorąc pod uwagę wysokość egzekwowanych należności, kwota opłaty manipulacyjnej naliczona w wysokości [...] zł nie przekracza rozsądnego pułapu.

W kwestii naliczenia kosztów egzekucyjnych za zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego organ wyjaśnił, że podstawę prawną tego działania stanowi art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a., zgodnie z którym organ egzekucyjny pobiera za zajęcie innych niż wymienione w pkt 2 i 3 wierzytelności pieniężnych lub innych praw majątkowych - 5% kwoty egzekwowanej należności, nie mniej jednak niż 4 zł 20 gr. Natomiast, w myśl art. 64 § 9 pkt 2 u.p.e.a., obowiązek uiszczenia opłaty za zajęcie wierzytelności pieniężnych lub innych praw majątkowych u dłużnika zajętej wierzytelności, powstaje z chwilą doręczenia dłużnikowi zajętej wierzytelności zawiadomienia o zajęciu.

Wskazując na podjęte działania organ stwierdził, że w sprawie dokonano czynności egzekucyjnej, a czynność ta była skuteczna, jednak z uwagi na przeszkody w realizacji zajęcia, nie wyegzekwowano żadnej kwoty. Naliczona opłata egzekucyjna jest zatem należna, a jej wysokość - 5% egzekwowanej należności - prawidłowo naliczona i wynosi dla tytułu wykonawczego nr [...] - [...] zł. Organ odwoławczy nie zgodził się przy tym z podglądem, że naliczanie opłat egzekucyjnych jest możliwe tylko wówczas, gdy z zajętego rachunku bankowego organ przeprowadzi skutecznie egzekucję. Przepisy ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji nie uzależniają naliczenia opłaty od efektywności przeprowadzonej czynności egzekucyjnej. Organ wyjaśnił, że zgodnie z art. 80 § 2 u.p.e.a., zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego zobowiązanego jest dokonane z chwilą doręczenia bankowi zawiadomienia o zajęciu, o którym mowa w § 1, i obejmuje również kwoty, które nie były na rachunku bankowym w chwili zajęcia, a zostały wpłacone na ten rachunek po dokonaniu zajęcia. Z powyższego wynika, że ustawodawca dopuszcza możliwość zajęcia wierzytelności przyszłych, które dopiero trafią na zajęty rachunek bankowy, a sama czynność egzekucyjna jest skuteczna, nawet w przypadku braku środków na rachunku należącym do zobowiązanego. Nie można zatem zgodzić się, że warunkiem naliczenia opłaty na podstawie art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. jest istnienie wierzytelności, a brak środków pieniężnych na zajętym rachunku bankowym powoduje, że opłata za tę czynność jest nienależna.

Dyrektor Izby Administracji Skarbowej podkreślił, że w zakresie opłat za czynności egzekucyjne, przepisy ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji zawierają szczegółowe regulacje dotyczące podstawy prawnej ich naliczenia oraz wysokości w jakiej mają zostać naliczone. Jednocześnie zdaniem organu odwoławczego, zaskarżone postanowienie nie stoi w sprzeczności z tezami zawartymi w wyroku Trybunał Konstytucyjnego z dnia 28 czerwca 2016 r. sygn. akt SK 31/14, bowiem naliczone opłaty egzekucyjne są adekwatne do podjętych przez organ egzekucyjny czynności. Trybunał Konstytucyjny nie nakazał bowiem, miarkowania kosztów w każdym przypadku, lecz jedynie w przypadku stwierdzenia, że koszty te są niewspółmiernie wysokie w porównaniu do czasochłonności i pracochłonności podjętych przez organ egzekucyjny czynności egzekucyjnych, która ma miejsce w przypadku należności o znacznej wartości. Zgodnie z orzeczeniem Trybunału, brak określenia górnej granicy opłat egzekucyjnych oraz opłaty manipulacyjnej powoduje, że w pewnych warunkach (w przypadku należności o znacznej wartości) następuje całkowite zerwanie związku między świadczeniem organu egzekucyjnego, a wysokością ponoszonych za dokonanie tych czynności opłat.

W ocenie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej z taką sytuacją nie mamy do czynienia w rozpatrywanej sprawie, bowiem organ egzekucyjny dokonał szeregu czynności, które wprawdzie nie przełożyły się na efektywność egzekucji, jednak z pewnością były pracochłonne i czasochłonne. Przyjął i skierował do realizacji tytuł wykonawczy, przeprowadzając uprzednio na podstawie art. 29 u.p.e.a., ocenę dopuszczalności egzekucji oraz wymogów formalnych tego dokumentu. Następnie organ egzekucyjny poszukiwał majątku zobowiązanej spółki, korzystając z różnych baz danych dostępnych organowi egzekucyjnemu (czynności te szczegółowo opisane zostały w postanowieniu organu egzekucyjnego w sprawie umorzenia postępowania egzekucyjnego). Organ egzekucyjny ustalił również rachunek bankowy zobowiązanej spółki, a następnie sporządził i skierował zawiadomienie o zajęciu rachunku bankowego. Dyrektor nie zgodził się ze stanowiskiem, że naliczanie opłat za podjęte czynności egzekucyjne zasadne jest jedynie w przypadku efektywności podjętych działań. Zdaniem organu odwoławczego, ustalona przez organ egzekucyjny kwota kosztów egzekucyjnych w wysokości [...] zł jest kwotą, która nie pozostaje w oderwaniu od nakładów pracy organu egzekucyjnego.

Odpierając zarzut naruszenia art. 29 § 2 pkt 2 u.p.e.a. organ podniósł, że w dacie doręczenia zobowiązanej spółce odpisu tytułu wykonawczego oraz skierowania zawiadomienia o zajęciu rachunku bankowego, organ egzekucyjnym nie był w stanie przewidzieć, jaka jest sytuacja finansowa spółki oraz czy dysponuje ona jakimikolwiek majątkiem. Ewentualne podjęcie kolejnych czynności egzekucyjnych organ egzekucyjny poprzedził analizą sytuacji majątkowej zobowiązanej, stwierdzając, że Spółka nie posiada majątku, do którego można kierować egzekucję. Tym samym organ egzekucyjny uznał, że dalsze czynności są bezcelowe i po stwierdzeniu okoliczności uprawdopodabniających, że nie uzyska się kwoty przewyższającej wydatki egzekucyjne, umorzył postępowanie egzekucyjne, aby nie spowodować powstania dalszych kosztów egzekucyjnych. W konsekwencji Dyrektor Izby Administracji Skarbowej uznał również za niezasadny zarzut naruszenia art. 7 § 2 u.p.e.a., gdyż jak wskazano organ egzekucyjny przed skierowaniem zajęcia do rachunku bankowego nie jest w stanie stwierdzić, czy znajdują się na nim wierzytelności, a jeżeli tak, to czy ich wysokość pozwoli na wyegzekwowanie należności w kwocie przewyższającej wydatki egzekucyjne. Kwestionowane zajęcie było pierwszą czynnością egzekucyjną w sprawie, dokonaną jednocześnie z doręczeniem odpisu tytułu wykonawczego spółce, a na tym etapie organ egzekucyjny nie dysponował szczegółową analizą stanu majątkowego zobowiązanej.

W konsekwencji powyższego organ uznał, że koszty egzekucyjne, którymi obciążono wierzyciela naliczone zostały zgodnie z zasadami wyrażonymi w ustawie o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, w prawidłowej wysokości, a obciążenie nimi wierzyciela, wobec niemożności wyegzekwowania ich od zobowiązanej Spółki było zasadne i konieczne.

W skardze strona wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia oraz poprzedzającego postanowienia Naczelnika Urzędu Skarbowego we [...] zarzucając naruszenie:

- art. 64 § 1 pkt 4 i art. 64 § 6 w związku z art. 64 § 1 pkt 6 u.p.e.a., poprzez błędne przyjęcie, że dokonane przez organ egzekucyjny obciążenie Skarżącej opłatą egzekucyjną i opłatą manipulacyjną w wysokości [...] zł jest zgodne z prawem i znajduje odzwierciedlenie w faktycznie poniesionych przez organ egzekucyjny nakładach pracy i zgodne z regułami zaprezentowanymi w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28 czerwca 2016 r. sygn. akt SK 31/14,

- art. 64 § 1 pkt 4 w związku z art. 80 § 1 i 2 u.p.e.a., poprzez nieuprawnione przyjęcie przez organ, że przepisy ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji przewidują opłatę egzekucyjną za samo zajęcie rachunku bankowego, podczas gdy zgodnie z art. 64 § 1 pkt 4 tej ustawy podstawa prawna naliczenia opłaty egzekucyjnej zachodzi wyłączenie w wypadku zajęcia wierzytelności pieniężnych, do czego faktycznie nie doszło,

- art. 7, art. 8, art. 77 § 1, art. 80 w związku z art. 124 § 2 ustawy Kodeks postępowania administracyjnego oraz w związku z art. 18 u.p.e.a., poprzez nierozpoznanie sprawy w sposób wyczerpujący i wszechstronny, nierozważenie słusznego interesu Skarżącej, niedostateczne wyjaśnienie podstaw i przesłanek utrzymania w mocy zaskarżonego rozstrzygnięcia poprzez niewskazanie w uzasadnieniu okoliczności faktycznych świadczących o poziomie skomplikowania dokonanych czynności egzekucyjnych oraz o poniesionym nakładzie pracy organu egzekucyjnego, jak również nieuwzględnienie wytycznych zaprezentowanych w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28 czerwca 2016 r. sygn. akt SK 31/14,

- art. 8 § 1 w związku z art. 80 ustawy Kodeks postępowania administracyjnego poprzez brak oceny całokształtu materiału dowodowego i bezpodstawne przyjęcie, że czynności jakie podjął organ egzekucyjny w sprawie wymagały szczególnych nakładów pracy i były obarczone wysokim poziomem skomplikowania, a w konsekwencji przyjęcie, że wartość świadczonej pracy w tym zakresie powinna wynosić [...] zł, co skutkowało naruszeniem zasady proporcjonalności, bezstronności, równego traktowania i zaufania do władzy publicznej,

- art. 7 i 77 § 1 ustawy Kodeks postępowania administracyjnego w związku z art. 7 § 2 i art. 64c § 7 u.p.e.a., poprzez brak podjęcia wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy oraz naruszenie zasady odpowiedzialnego wszczynania i prowadzenia egzekucji wyrażonej w art. 29 § 2 pkt 2 u.p.e.a., której celem jest racjonalizowanie kosztów tak, aby postanowienie w sprawie kosztów nie było nacechowane jedynie chęcią uzyskania opłat egzekucyjnych,

- art. 107 § 3 w związku z art. 126 ustawy Kodeks postępowania administracyjnego w związku z art. 64c § 7 u.p.e.a., poprzez sporządzenie uzasadnienia, które nie koresponduje z treścią zarzutów i jest wewnętrznie niespójne, w szczególności poprzez brak odniesienia się do zasadności ustalenia wysokości opłaty manipulacyjnej i egzekucyjnej w oparciu o wytyczne z wyroku Trybunału Konstytucyjnego i nieuwzględnienie takich czynników jak: efektywność i skuteczność egzekucji, poziom skomplikowania poszczególnych czynności czy rzeczywisty nakład pracy organu egzekucyjnego, a w konsekwencji naruszenie także art. 11 ustawy Kodeks postępowania administracyjnego i obciążenie Skarżącej rażąco wysoką kwotą kosztów bezskutecznej egzekucji,

- art. 138 § 1 pkt 1 ustawy Kodeks postępowania administracyjnego poprzez utrzymanie w mocy postanowienia wydanego z naruszeniem przepisów art. 7, art. 8 § 1, art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 3 w związku z art. 124 § 2 ustawy Kodeks postępowania administracyjnego oraz art. 18 u.p.e.a.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2018 r. poz. 1302 - dalej jako: "p.p.s.a."), sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Z brzmienia art. 145 § 1 p.p.s.a. wynika natomiast, że w przypadku, gdy sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, czy inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wówczas w zależności od rodzaju naruszenia uchyla zaskarżoną decyzję w całości lub w części, albo stwierdza jej nieważność bądź niezgodność z prawem.

Dokonując oceny zaskarżonej decyzji w oparciu o wyżej wskazane kryterium Sąd uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie, albowiem zaskarżone postanowienie narusza prawo w stopniu uzasadniającym wyeliminowanie go z obrotu prawnego.

Przedmiotem skargi w niniejszej sprawie jest postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...] kwietnia 2019 r. utrzymujące w mocy postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego we [...] z dnia [...] stycznia 2019 r. w sprawie obciążenia wierzyciela kosztami postępowania egzekucyjnego w wysokości [...] zł, powstałych w wyniku egzekucji prowadzonej wobec majątku O. N. T. i B. I. Sp. z o.o. we [...].

Na wstępie wskazać należy, iż kwestie związane z powstaniem i wysokością kosztów egzekucyjnych oraz podmiotów obowiązanych do ich poniesienia uregulowane zostały w Dziale I Rozdziale 6 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Podstawę materialnoprawną dla podjęcia zaskarżonego postanowienia stanowiły przepisy art. 64 § 1 pkt 4 i § 6 u.p.e.a., art. 64c § 4 i § 7 u.p.e.a.

W rozpoznawanej sprawie bezspornym pozostaje, że w toku prowadzonego postępowania egzekucyjnego Naczelnik Urzędu Skarbowego we [...] dokonał w dniu [...] czerwca 2016 r. zajęcia rachunku bankowego Spółki w [...] Banku S.A., przy czym bank w odpowiedzi na zajęcie z dnia [...] lipca 2016 r. poinformował o zbiegu egzekucji oraz braku środków na rachunku bankowym Spółki. Organ w dniu [...] czerwca 2016 r. dokonał także zajęcia rachunku bankowego dłużnika w Banku P. Także w tym przypadku bank pismem z dnia [...] kwietnia 2016 r. poinformował o braku środków na rachunku bankowym. Ponadto Naczelnik Urzędu Skarbowego we [...] podejmował próby zajęcia rachunków bankowych w Banku B. oraz P. jednakże w tych przypadkach banki poinformowały, że nie prowadzą rachunków bankowych Spółki. Jednocześnie w organy obu instancji podstawy do powstania kosztów egzekucyjnych w wysokości [...] zł upatrują w przepisach art. 64 § 1 pkt 4 oraz art. 64 § 6 u.p.e.a.

Wobec bezskuteczności prowadzonego postępowania egzekucyjnego, postanowieniem z dnia [...] grudnia 2018 r. nr [...] organ egzekucyjny umorzył przedmiotowe postępowanie egzekucyjne. Tego też dnia zawiadomieniem nr [...] Naczelnik Urzędu Skarbowego we [...] zawiadomił [...] A. R. P. o wysokości kosztów postępowania egzekucyjnego w kwocie [...]zł.

Kwestią sporną w przedmiotowej sprawie pozostaje zasadność obciążenia wierzyciela – P. A. R. P., kosztami postępowania egzekucyjnego, prowadzonego w oparciu o tytuł wykonawczy nr [...] z dnia [...] kwietnia 2016 r. obejmującego należności zobowiązanej – O. N. T. i B. I. Sp. z o.o. we [...] w kwocie [...]zł. W niniejszej sprawie Skarżąca zarzuciła naruszenie przepisów art. 64 § 1 pkt 4 oraz art. 64c § 4 u.p.e.a., poprzez przyjęcie przez organ, że obciążenie Skarżącej opłatami egzekucyjnymi i opłatą manipulacyjną w maksymalnej wysokości jest prawidłowe podczas gdy Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 28 czerwca 2016 r. (sygn. akt SK 31/14), uznał za niekonstytucyjne przepisy art. 64 § 1 pkt 4 oraz art. 64 § 6 u.p.e.a., ponadto zakwestionowała możliwość naliczenia opłaty egzekucyjnej za zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego, w sytuacji, gdy na rachunku nie było środków pieniężnych.

Zgodnie z art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a., organ egzekucyjny w egzekucji należności pieniężnych pobiera za dokonane czynności egzekucyjne opłaty za zajęcie innych niż wymienione w pkt 2 i 3 (pobranie pieniędzy na miejscu u zobowiązanego, zajęcie świadczeń z ubezpieczenia społecznego i zajęcie wynagrodzenia za pracę) wierzytelności pieniężnych lub innych praw majątkowych - 5% kwoty egzekwowanej należności, nie mniej jednak niż 4 zł 20 gr. Zgodnie natomiast z art. 64 § 6 u.p.e.a., organ egzekucyjny pobiera opłatę manipulacyjną z tytułu zwrotu wydatków za wszystkie czynności manipulacyjne związane ze stosowaniem środków egzekucyjnych. Opłata wynosi 1% kwoty egzekwowanych należności pieniężnych objętych każdym tytułem wykonawczym, nie mniej jednak niż 1 zł 40 gr. W podstawie obliczenia opłaty uwzględnia się również odsetki z tytułu niezapłacenia należności w terminie przypadające w dniu wszczęcia postępowania egzekucyjnego.

Zaznaczyć należy, iż wyrokiem z dnia 28 czerwca 2016 r., o sygn. akt SK 31/14 (Dz.U. z 2016 r., poz. 1244), Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. w zakresie, w jakim nie określa maksymalnej wysokości opłaty za dokonane czynności egzekucyjne, jest niezgodny z wynikającą z art. 2 Konstytucji RP zasadą zakazu nadmiernej ingerencji w związku z art. 64 ust. 1 i art. 84 Konstytucji RP oraz nie jest niezgodny z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP, oraz że art. 64 § 6 u.p.e.a. w zakresie, w jakim nie określa maksymalnej wysokości opłaty manipulacyjnej, jest niezgodny z wynikającą z art. 2 Konstytucji RP zasadą zakazu nadmiernej ingerencji w związku z art. 64 ust. 1 i art. 84 Konstytucji RP oraz nie jest niezgodny z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP.

Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu wskazanego wyroku (por. pkt 4.3 uzasadnienia) wskazał, że nie budzi wątpliwości konstytucyjnych dopuszczalność stosowania stawek stosunkowych (procentowych) jako jednej z metod określania wysokości danin publicznych, także opłat. W tym sposobie określania wysokości danin publicznych, uwzględniając obiektywny wymiar danej opłaty, co do zasady nie bierze się pod uwagę sytuacji indywidualnego podmiotu, który te opłaty uiszcza. Stawki stosunkowe są obciążeniem proporcjonalnym do wysokości konkretnej kwoty podlegającej egzekucji. Tak określona wysokość opłaty egzekucyjnej może nie być w pełni adekwatna do nakładu pracy organu egzekucyjnego i stopnia skuteczności jego działań w konkretnej egzekucji. Jest to jednak sytuacja konstytucyjnie dopuszczalna. W tym zakresie ustawodawca ma bowiem znaczną swobodę regulacyjną. Z samej też istoty opłat wynika, że nie zawsze wiążą się one z ekwiwalentnym świadczeniem podmiotu publicznego. Swoboda ustawodawcy, jak wyjaśnił Trybunał, określania wysokości opłat nie jest jednak nieograniczona. Problematyka wysokości opłat w egzekucji jest bowiem nierozerwalnie związana z zapewnieniem właściwej równowagi między interesem państwa, polegającym na otrzymaniu zwrotu wydatków za przeprowadzone postępowanie egzekucyjne, a ochroną podmiotów przed nadmiernym fiskalizmem państwa. Bez wątpienia wysokość i zasady pobierania tych opłat powinny być ukształtowane w taki sposób, aby zapewnić finansowanie aparatu egzekucyjnego. Funkcja fiskalna opłat w egzekucji powinna polegać na uzyskaniu częściowego przynajmniej zwrotu kosztów funkcjonowania tego aparatu. Istotne jest jednak zachowanie przez ustawodawcę racjonalnej zależności między wysokością opłat w egzekucji a czynnościami organów, za których podjęcie opłaty te zostały naliczone. W przeciwnym razie rola tych opłat sprowadza się do swoistej kary z tytułu niewykonania określonego obowiązku, co jest niespójne z podstawowym celem postępowania egzekucyjnego, za który należy uznać wykonanie przez dłużnika ciążącego na nim obowiązku. Trybunał stwierdził, że brak określenia górnej granicy opłaty, o której mowa w art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. oraz opłaty manipulacyjnej powoduje, że w pewnych warunkach (w wypadku należności o znacznej wartości) następuje całkowite wręcz zerwanie związku między świadczeniem organu egzekucyjnego a wysokością ponoszonych za dokonanie tych czynności opłat. Opłaty te, nie są wtedy formą zryczałtowanego wynagrodzenia organu prowadzącego egzekucję za podejmowane czynności, ale z perspektywy podmiotu obciążonego kosztami stają się jedynie sankcją pieniężną. Mechanizm ustalania opłaty stosunkowej z wyznaczoną górną jej granicą chroni przed tego typu sytuacjami. Wartość wyznaczona kwotowo zakreśla bowiem maksymalny pułap opłaty i dzięki temu limituje kwotę określoną procentowo przed jej nadmierną wysokością. Trybunał wskazał także, że brak określenia górnej granicy przedmiotowych opłat powoduje, że z punktu widzenia organu egzekucyjnego stają się one formą dochodu nieuzasadnionego wielkością, czasochłonnością czy stopniem skomplikowania podejmowanych czynności egzekucyjnych. W ujęciu materialnym staje się więc obciążeniem podatkowym. Regulacje zawarte w zaskarżonych normach prawnych są nieadekwatne do podstawowego celu postępowania egzekucyjnego. Ze względu na brak określenia maksymalnych wysokości opłaty wymienionej w art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. oraz opłaty manipulacyjnej, opłaty te realizują w nadmiernym stopniu funkcję represyjną. W punkcie 5 uzasadnienia wyroku Trybunał Konstytucyjny wyjaśnił skutki tego wyroku i wskazał, że dla właściwej jego realizacji w rozpatrzonej sprawie konieczna będzie interwencja ustawodawcy, który powinien, w granicach norm konstytucyjnych i z uwzględnieniem wniosków wynikających z wyroku Trybunału Konstytucyjnego, określić nie tylko maksymalną wysokość opłaty egzekucyjnej, o której mowa w art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. oraz opłaty manipulacyjnej, o której mowa w art. 64 § 6 u.p.e.a., ale także maksymalną wysokość innych opłat egzekucyjnych, przeciwko którym można wysunąć zarzuty podobne do rozpatrzonych w niniejszej sprawie.

Przedmiotowy wyrok Trybunału Konstytucyjnego nie wyeliminował zatem z porządku prawnego przepisów art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. i art. 64 § 6 u.p.e.a. w całości. W konsekwencji, co do zasady istnieje nadal podstawa prawna do orzekania o wysokości kosztów egzekucyjnych na podstawie art. 64 § 1 pkt 4 i § 6 u.p.e.a., z zastosowaniem procentowego sposobu obliczania opłaty za dokonanie czynności egzekucyjnej i opłaty manipulacyjnej w odniesieniu do kwoty egzekwowanych należności. Wyrok ten zmienił jednakże normatywną treść tych przepisów, uchylając je w zakresie, w jakim nie określają maksymalnej wysokości opłaty za dokonane czynności egzekucyjne oraz maksymalnej wysokości opłaty manipulacyjnej. Dopóki zatem ustawodawca w uwzględnieniu orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego nie określi maksymalnej wysokości opłaty egzekucyjnej, opłaty manipulacyjnej i wysokości innych opłat egzekucyjnych, organy stosujące prawo muszą tak określać wysokość kosztów egzekucyjnych, aby nie można było zarzucić im naruszenia standardów określonych w wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Nie można zatem podzielić stanowiska organu, że skoro Trybunał Konstytucyjny nie orzekł o utracie mocy obowiązującej wskazanych przepisów, do czasu interwencji ustawodawcy organ ma obowiązek orzekać zgodnie z regulacjami określonymi w ustawie egzekucyjnej. Bezczynność ustawodawcy nie może prowadzić do pozostawienia w obrocie prawnym orzeczenia opartego na niekonstytucyjnej podstawie prawnej. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego obowiązuje, został ogłoszony i opublikowany. Zawarte w jego uzasadnieniu wywody nakazują kierować się przy stosowaniu przepisów uznanych za niekonstytucyjne w zakresie, w jakim nie określają maksymalnej wysokości opłaty egzekucyjnej i opłaty manipulacyjnej, tymi przepisami Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, które Trybunał powołał jako wzorzec konstytucyjności.

Odnosząc powyższe do rozpoznawanej sprawy należy stwierdzić, że obciążając wierzyciela kosztami egzekucyjnymi, na które składa się opłata za zajęcie rachunku bankowego oraz opłata manipulacyjna, organ w przekonujący sposób nie wykazał adekwatności ustalonych kosztów egzekucyjnych względem poziomu skomplikowania czynności podejmowanych przez organ egzekucyjny, poniesionego nakładu pracy przy egzekwowaniu należności, nie rozważył, czy została zachowana racjonalna zależność między ustaloną wysokością opłat a czynnościami organów, za podjęcie których opłaty te zostały naliczone, tak aby opłaty nie stały się swoistą sankcją pieniężną. Wprawdzie w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia z dnia [...] kwietnia 2019 r. organ nadzoru wspomniał, że organ egzekucyjny dokonał szeregu czynności, które wprawdzie nie przełożyły się na efektywność egzekucji, jednak z pewnością były pracochłonne i czasochłonne, czyli: przyjął i skierował do realizacji tytuł wykonawczy (dokonując uprzednio oceny dopuszczalności egzekucji oraz wymogów formalnych tytułu wykonawczego), poszukiwał majątku zobowiązanej Spółki, korzystając z różnych baz danych dostępnych organowi egzekucyjnemu (co szczegółowo opisał w postanowieniu o umorzeniu postępowania egzekucyjnego) oraz ustalił rachunek bankowy zobowiązanej Spółki, a następnie sporządził i skierował zawiadomienie o zajęciu rachunku bankowego. Niemniej jednak, jak wyżej wskazano, w ocenie Sądu, stopień złożoności i czasochłonności oraz liczba tych działań nie zostały odniesione ustalonej kwoty kosztów w wysokości [...] zł. przy uwzględnieniu choćby faktu, że w dominującej części wykonywanie wymienionych czynności odbywało się przy wykorzystaniu systemów informatycznych w istocie rzeczy wykorzystywanych standardowo przez organ i w oparciu o zasoby danych pozostających w jego dyspozycji względnie, do których miał on dostęp.

Organ w istocie rzeczy pominął te argumenty, które zadecydowały o niekonstytucyjności zastosowanych przepisów. Jeżeli uwzględnić czasochłonność, stopień skomplikowania podejmowanych czynności, czy też konieczny nakład pracy organu egzekucyjnego, co podkreślono w skardze, w zestawieniu z wysokością ustalonych kosztów - powstaje uzasadniona wątpliwość czy ustalone koszty egzekucyjne na podstawie stawek procentowych wskazanych w przepisach ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji przystają do wzorców konstytucyjnych, wynikających z art. 64 ust. 1 i art. 84 Konstytucji. Na wadę konstrukcyjną regulacji, wynikającą z braku zależności pomiędzy poborem opłat a skutecznością prowadzonej egzekucji, prowadzącą w niektórych sytuacjach do generowania wysokich kosztów egzekucyjnych, przy jednoczesnym braku realizacji, chociażby w części dochodzonego obowiązku pieniężnego wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 30 marca 2017 r. sygn. akt II FSK 579/15 (publ.: Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, www.orzeczenia.nsa.gov.pl – dalej: CBOSA). Konieczność uwzględniania przez organy skutków jakie dla możliwości zastosowania uznanych za niekonstytucyjne przepisów art. 64 § 1 pkt 4 i § 6 ustawy egzekucyjnej ma wyrok Trybunału Konstytucyjnego w sprawie SK 31/14, potwierdza orzecznictwo sądów administracyjnych (por. wyroki NSA z dnia 27 września 2016 r., sygn. akt II FSK 2066/14 z dnia 8 sierpnia 2016 r., sygn. akt II FSK 1021/16, z dnia 7 czerwca 2017 r. sygn. akt II FSK 1484/15 oraz wyroki WSA z dnia 11 stycznia 2018 r. sygn. akt I SA/Sz 958/17, z dnia 15 listopada 2017 r. sygn. akt I SA/Lu 801/17; publ.: CBOSA).

W ocenie Sądu zasługuje również na uwzględnienie zarzut wadliwego uznania przez organ, że do zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego dochodzi także w sytuacji, gdy na rachunku zobowiązanego brak jest jakichkolwiek środków pieniężnych. W niniejszej sprawie w odpowiedzi na otrzymanie zawiadomienia o zajęciu wierzytelności z rachunku bankowego [...] Bank S.A. i Bank [...] S.A. poinformowały o braku środków na tym rachunku. W wyroku z dnia 6 kwietnia 2017 r. sygn. akt II FSK 693/15 NSA orzekł, że opłata egzekucyjna w wysokości określonej w art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. może być pobrana wówczas gdy nastąpi faktyczne zajęcie wierzytelności, skoro bowiem przepisy ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji nie przewidują opłaty za zajęcie rachunku bankowego, a jedynie za zajęcie wierzytelności pieniężnych, to dopóki nie dojdzie do zajęcia wierzytelności dopóty nie ma podstaw do naliczenia opłaty w wysokości określonej w art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. Jednocześnie w powołanym przepisie ustawodawca nie zawarł jakiegokolwiek przyzwolenia do pobierania stosownych opłat egzekucyjnych także wówczas, gdy dojdzie do zajęcia rachunku bankowego, na którym nie było jakichkolwiek środków finansowych (por. wyrok NSA z dnia10 kwietnia 2018 r., sygn. akt II FSK 914/16, publ.: CBOSA). Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę stanowiska te w pełni akceptuje.

Zatem uwzględniając wcześniejsze rozważania w sprawie, zdaniem Sądu, organ egzekucyjny wyliczył kwotę kosztów egzekucyjnych w oderwaniu od istoty zryczałtowanego wynagrodzenia za podejmowane czynności. Skoro w istocie rzeczy nie było "egzekwowanych należności", o jakich mowa tak w art. 64 § 1 pkt 4 jak i w art. 64 § 6 u.p.e.a., to nie było zgodności z prawem, w tym z Konstytucją RP, naliczanie i w konsekwencji obciążenie wierzyciela kosztami egzekucyjnymi, o jakich mowa w zaskarżonym postanowieniu. Sąd uwzględnił przy tym okoliczność, że na koszty egzekucyjne oprócz wskazanych opłat (za czynności egzekucyjne oraz manipulacyjną) składają się wydatki faktycznie poniesione (art. 64b § 1 u.p.e.a.), które nie są katalogiem zamkniętym, co oznacza, że powyższe rozumienie zastosowanych przepisów prawa, ostatecznie chroni też organ egzekucyjny.

Z kolei w odniesieniu do zarzutu art. 7 i 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 7 § 2 i art. 64c § 7 u.p.e.a. oraz art. 29 § 2 pkt 2 u.p.e.a., w świetle okoliczności faktycznych rozpoznawanej sprawy należy stwierdzić, że nie jest on zasadny. Organ nie znał sytuacji majątkowej Spółki, a majątek mogący być przedmiotem egzekucji nie został też wskazany przez wierzyciela, co oznacza, że przed przeprowadzeniem postępowania egzekucyjnego, organ egzekucyjny nie mógł stwierdzić czy, i jakie składniki majątkowe Spółka posiada, a w konsekwencji czy majątek ten nie pozwoli na uzyskanie kwoty przewyższającej wydatki egzekucyjne, co z kolei przemawiałoby za koniecznością odstąpienia od egzekucji. Z akt sprawy wynika, że organ egzekucyjny podejmował działania zmierzające do ustalenia składników majątkowych zobowiązanej Spółki, do których można byłoby skierować egzekucję. Uzasadnia to przyjęcie, że organ nie znał sytuacji majątkowej Spółki. W uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia organ w istocie rzeczy to przyznaje i stwierdza że zajęcie stanowiska przez organ, o jakim mowa jest w art. 29 § 2 pkt 2 u.p.e.a., jest możliwe wówczas, jeżeli organ posiada już wiadomości na temat sytuacji zobowiązanego uzyskane np. w toku wcześniej dokonywanych postępowań, czy też z informacji pozyskanych choćby od wierzyciela. Dodać należy, że organ egzekucyjny nie prowadził innego postępowania egzekucyjnego wobec O. N. T. i B. I. Sp. z o.o. we [...], niż w oparciu o tytuł wykonawczy nr [...] z dnia [...] kwietnia 2016 r. Analogiczny pogląd w tym zakresie jest prezentowany w orzecznictwie sądowoadministracyjnym (por. wyroki: WSA w Łodzi z dnia 28 listopada 2018 r., sygn. akt III SA/Łd 682/18 – prawomocny, WSA w Krakowie z dnia 14 lutego 2019 r., sygn. akt I SA/Kr 1276/18; publ.: CBOSA). Do odmiennych wniosków nie skłania też stanowisko, jakie wyraził WSA w Poznaniu, gdzie z okoliczności faktycznych sprawy, w odniesieniu do wykorzystania informacji o sytuacji majątkowej zobowiązanego uzyskanych z systemów informatycznych będących w dyspozycji organu (wskazanych także w skardze w niniejszej sprawie – [...]) wynika, że ustaleń istotnych z punktu widzenia zastosowania art. 29 § 2 pkt 2 u.p.e.a. organ egzekucyjny dokonał wcześniej w innym postępowaniu egzekucyjnym (por. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 21 lutego 2019 r., sygn. akt III SA/Po 610/18 – prawomocny; publ.: CBOSA).

Ponownie rozpoznając sprawę organ, w razie braku interwencji ustawodawcy, winien ocenić czy ustalone koszty egzekucyjne na podstawie stawek procentowych wskazanych w przepisach ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji przystają do wzorców konstytucyjnych, wynikających z art. 64 ust. 1 i art. 84 Konstytucji. Organ winien zatem uwzględnić, że wysokość kosztów egzekucyjnych, nie może pozostawać w oderwaniu od stopnia efektywności egzekucji, poziomu skomplikowania czynności podejmowanych przez organ egzekucyjny oraz nakładu pracy organu przy egzekwowaniu należności publicznoprawnych. Koszty egzekucyjne mają zapewnić funkcjonowanie aparatu egzekucyjnego z tym zastrzeżeniem, że jakkolwiek funkcja fiskalna powinna polegać na uzyskaniu (przynajmniej częściowego) zwrotu kosztów funkcjonowania aparatu egzekucyjnego, to istotne jest zachowanie racjonalnej zależności pomiędzy wysokością tych kosztów, a czynnościami organów, za podjęcie których zostały naliczone. Innymi słowy, dokonując ewentualnego miarkowania należy uwzględnić współmierność poniesionych kosztów organu egzekucyjnego, nakładu pracy poniesionego w związku z egzekwowaniem należności do kosztów egzekucyjnych, jakimi faktycznie zostaje obciążona strona, tak by nie doszło do pozyskania nieuzasadnionego dochodu.

Biorąc pod uwagę powyższe Sąd, uznając za uzasadnione zarzuty skargi w zakresie niewłaściwego zastosowania przepisów art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. i art. 64 § 6 u.p.e.a., na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. uchylił zaskarżone postanowienie. O kosztach postępowania postanowiono na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 2, art. 209 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz.U. z 2018 r., poz. 265).

U. Wiśniewska E. Kruppik-Świetlicka T. Wójcik