Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt II SA/Gd 451/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2024-07-24 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 5 pkt 2
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Krzysztof Kaszubowski (spr.) Sędzia WSA Jolanta Górska Asesor WSA Justyna Dudek - Sienkiewicz po rozpoznaniu w dniu 24 lipca 2024 r. w Gdańsku w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi W. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Słupsku z dnia 30 stycznia 2024 r., nr SKO.421.1204.2023 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.


UZASADNIENIE

W. B. zaskarżyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Słupsku w sprawie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Zaskarżona decyzja została wydana w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:

Wnioskiem z dnia 12 listopada 2023 r. W. B. zwróciła się o przyznanie jej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką, A. K.

Z akt sprawy wynika, że A. K. (ur. 8 kwietnia 1979 r.) jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności z dnia 7 sierpnia 2023 r. wydanym przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w L.. Symbol przyczyny niepełnosprawności to 10-N i 05-R. Nie da się ustalić daty, od której istnieje niepełnosprawność, ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 29 czerwca 2023 r. Orzeczenie wydano do dnia 31 sierpnia 2026 r. Niepełnosprawna wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, zaopatrzenia w przedmioty ortopedyczne, środki pomocnicze oraz pomoce techniczne ułatwiające funkcjonowanie, a także korzystania z systemu środowiskowego wsparcia samodzielnej egzystencji, przez co rozumie się korzystanie z usług specjalnych, opiekuńczych, terapeutycznych i rehabilitacyjnych świadczonych przez sieć instytucji pomocy społecznej, organizacje pozarządowe oraz inne placówki. Może podjąć zatrudnienie w warunkach chronionych.

Na podstawie ustaleń przeprowadzonych przez pracownika socjalnego w trakcie wywiadu środowiskowego oraz na podstawie złożonych przez wnioskodawczynię oświadczeń ustalono, że A. K. choruje na stwardnienie rozsiane i jest w trakcie leczenia immunomodulującego w P. Dodatkowo leczy się z powodu schorzeń kręgosłupa (w 2020 r. przeszła operację kręgosłupa szyjnego), zespołu jelita drażliwego oraz zespołu bólowego na tle napięciowym. Porusza się przy pomocy kuli. Wszystkie prace związane z czynnościami samoobsługowymi niepełnosprawna wykonuje samodzielnie. Zdaniem pracownika socjalnego niepełnosprawna nie wymaga stałej opieki i pielęgnacji, a jedynie wsparcia rodziny w procesie leczenia.

A. K. jest mężatką. Ma troje dzieci: wnioskodawczynię, 24 – letniego syna biernego zawodowo, który zamieszkuje w W. i sporadycznie pomaga w opiece nad matką oraz 11 – letniego niepełnosprawnego syna. Mąż niepełnosprawnej nie pracuje z uwagi na sprawowanie opieki nad najmłodszym synem, na którego pobiera świadczenie pielęgnacyjne.

Ze złożonego przez niepełnosprawną oświadczenia wynika, że prowadzi własną działalność gospodarczą – restaurację, którą z uwagi na problemy zdrowotne zmuszona jest zamknąć. Prowadzi także drugą działalność gospodarczą – jest armatorem kutra rybackiego, a ponadto jest zatrudniona w sklepie spożywczym na stałe (obecnie przebywa na zwolnieniu lekarskim).

Opieka sprawowana przez W. B. sprowadza się do prowadzenia gospodarstwa domowego, dawkowania leków, pilnowania by matka zażywała leki, albowiem często o tym zapomina, przygotowywania posiłków. W miarę potrzeb pomaga mamie w czynnościach samoobsługowych i higienicznych: pomaga w zmianie bielizny nocnej, w ubieraniu. Ponadto umawia wizyty lekarskie i towarzyszy w nich, w tym także na badaniach w Z., realizuje recepty.

Wnioskodawczyni była ostatnio zatrudniona w okresie od 18 kwietnia 2023 r. do 31 października 2023 r. w wymiarze ½ etatu jako menadżer w restauracji "[...]. Umowę rozwiązano za porozumieniem stron. Oświadczyła, że nie może podjąć zatrudnienia w żadnym wymiarze czasu pracy z uwagi na sprawowanie stałej opieki nad niepełnosprawną matką.

Decyzją z dnia 11 grudnia 2023 r. Kierownik Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w N., działając z upoważnienia Wójta Gminy N. odmówił wnioskodawczyni przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką. W ocenie organu w przedmiotowej sprawie nie zostały spełnione przesłanki wynikające z art. 17 ust. 1b oraz art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2023 r., poz. 390; dalej jako "u.ś.r."), albowiem orzeczona niepełnosprawność matki wnioskodawczyni datuje się od 29 czerwca 2023 r., czyli w momencie, w którym miała ona 44 lata, a ponadto mąż osoby wymagającej opieki nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Decyzją z dnia 30 stycznia 2024 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Słupsku, po rozpoznaniu odwołania, utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji. W ocenie Kolegium organ I instancji niezasadnie odmówił wnioskodawczyni przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wskazując na przepis art. 17 ust.1b ustawy, bez uwzględnienia treści wyroku Trybunału Konstytucyjnego sygn. akt K 38/14. Niemniej jednak, zdaniem Kolegium, w przedmiotowej sprawie brak jest podstaw do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wnioskowanego na matkę pozostającą w związku małżeńskim z tego względu, że mąż osoby wymagającej opieki nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Niezależnie od powyższego Kolegium zwróciło uwagę, że pomimo posiadania orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności A. K. jest w dużej części osobą samodzielną. Natomiast pomoc udzielana matce przez wnioskodawczynię nie uniemożliwia jej podjęcia aktywności zawodowej. W rezultacie w sprawie brak także związku przyczynowo – skutkowego, o jakim mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku W. B., reprezentowana przez pełnomocnika zawodowego, wniosła o uchylenie decyzji organu I i II instancji, orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie żądanego świadczenia względnie o przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania, rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym oraz o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie prawa materialnego poprzez dokonanie błędnej wykładni art. 17 ust. 1 u.ś.r. przez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania przez nią opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymizująca się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Słupsku wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje:

Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie.

Przedmiotem kontroli sądowoadministracyjnej w niniejszej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Słupsku, którą utrzymano w mocy decyzję w przedmiocie odmowy przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.

W ocenie Sądu zaskarżona decyzja nie narusza przepisów prawa w stopniu, który uzasadniałby uwzględnienie skargi i podjęcie rozstrzygnięcia na podstawie art. 145 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2024 r., poz. 935 ze zm.; dalej jako "p.p.s.a.").

Materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2023 r., poz. 390 ze zm.; dalej jako: "u.ś.r."), a w szczególności art. 17 tej ustawy, w którym szczegółowo określono wymogi, od spełnienia których uzależnione jest pozytywne rozpatrzenie wniosku opiekuna osoby niepełnosprawnej o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, mającego w określonym stopniu rekompensować brak możliwości świadczenia pracy w związku z opieką, jaką sprawuje nad osobą niepełnosprawną. Wskazane przez ustawę przesłanki muszą być spełnione kumulatywnie przy jednoczesnym braku zaistnienia przesłanek negatywnych. W niniejszej sprawie organy prawidłowo zidentyfikowały brak możliwości przyznania świadczenia ze względów podmiotowych córce osoby posiadającej znaczny stopień niepełnosprawności.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

– jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Stosownie zaś do art. 17 ust. 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.

Sąd w składzie orzekającym podziela stanowisko Kolegium odnośnie do zakresu zastosowania art. 17 ust. 1b u.ś.r., bowiem wobec treści wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. (sygn. K 38/13), przymiot konstytucyjności utraciło przewidziane w tym przepisie kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego przez opiekunów dorosłych niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała później niż w okresach wskazanych w ust. 1b pkt 1 i 2 u.ś.r. Z tych przyczyn w odniesieniu do opiekunów dorosłych niepełnosprawnych, oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. Pomimo odmiennego stanowiska organu I instancji, decyzja tego organu, jak zasadnie wskazał organ odwoławczy, ostatecznie jest zgodna z prawem. Nie może bowiem ujść uwadze, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego przysługuje jedynie osobie, która spełnia łącznie przesłanki określone w art. 17 ust. 1 u.ś.r. (pozytywne), przy braku przesłanek negatywnych z art. 17 ust. 5 u.ś.r.

Z akt sprawy wynika, że matka skarżącej legitymuje się orzeczeniem z dnia 7 sierpnia 2023 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności, wydanym do dnia 31 sierpnia 2026 r. Matka skarżącej jest mężatką, a jej mąż nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Niemniej jednak mąż osoby wymagającej opieki nie podejmuje zatrudnienia, z uwagi na sprawowanie opieki nad najmłodszym synem, na którego pobiera świadczenie pielęgnacyjne.

Wydając zaskarżone rozstrzygnięcie Kolegium odwołało się do uchwały składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 14 listopada 2022 r. o sygn. akt I OPS 2/22 (ONSAiWSA 2023, nr 1, poz. 2), w której przyjęto, że warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit a u.ś.r.). Niezależnie od powyższego Kolegium wskazało, że z akt sprawy wynika, że pomimo posiadania przez matkę skarżącej orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności jest ona osobą w dużej części samodzielną. Ponadto, zdaniem organu, pomoc udzielana matce przez skarżącą nie uniemożliwia jej podjęcia aktywności zawodowej, co powoduje, że w sprawie nie zachodzi związek przyczynowo – skutkowy, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r.

Ustosunkowując się do powyższego Sąd orzekający w niniejszej sprawie doszedł do przekonania, że wskazana uchwała nie znajduje zastosowania w kontrolowanej sprawie. Ta konstatacja jest istotna w aspekcie art. 269 § 1 zd. pierwsze p.p.s.a., zgodnie z którym, jeżeli jakikolwiek skład sądu administracyjnego rozpoznający sprawę nie podziela stanowiska zajętego w uchwale składu siedmiu sędziów, całej izby albo w uchwale pełnego składu Naczelnego Sądu Administracyjnego, przedstawia powstałe zagadnienie prawne do rozstrzygnięcia odpowiedniemu składowi. Niezbędne jest zatem wyjaśnienie motywów uznania, że wykładnia przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit a u.ś.r. wyrażona w uchwale, nie jest wiążąca w niniejszej sprawie.

Ogólna moc wiążąca uchwał abstrakcyjnych i konkretnych obejmuje tylko wykładnię zawartą w sentencji uchwały, oczywiście w granicach wyznaczonych wnioskiem uprawnionego podmiotu lub postanowienia składu orzekającego Naczelnego Sądu Administracyjnego. Wykładnia podana w sentencji uchwały wykraczająca poza te granice, jak również te poglądy prawne wyrażane w uzasadnieniu uchwały, które nie mają bezpośredniego związku z wykładnią sformułowaną w jej sentencji, są pozbawione ogólnej mocy wiążącej. Ogólnej mocy wiążącej pozbawiona będzie (w całości lub w części) uchwała konkretna obejmująca wprawdzie problematykę wskazaną w wystąpieniu składu orzekającego Naczelnego Sądu Administracyjnego, jednakże niewykazująca niezbędnego związku (w całości lub w części) z okolicznościami danej sprawy.

Przedmiotowa uchwała NSA z 14 listopada 2022 r., I OPS 2/22, została podjęta na skutek wniosku Rzecznika Praw Obywatelskich z dnia 6 kwietnia 2022 r., dotyczącego podjęcia przez skład siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego na podstawie art. 264 § 2 w związku z art. 15 § 1 pkt 2 p.p.s.a. uchwały mającej na celu wyjaśnienie: "Czy podstawę do uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania lub rezygnowania z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, przez osoby wskazane w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 111 ze zm. – dalej u.ś.r.) stanowi wyłącznie legitymowanie się przez rodziców osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki (art. 17 ust. 1a u.ś.r.), współmałżonka osoby wymagającej opieki (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.) orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, czy też dopuszczalne jest przyznanie, osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania lub rezygnowania z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji w sytuacjach, gdy rodzice osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki (art. 17 ust. 1a u.ś.r.), współmałżonek osoby wymagającej opieki (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.) nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale z przyczyn obiektywnych nie mogą sprawować realnie i efektywnie opieki nad osobą wymagającą wsparcia?".

Mimo tak szeroko zakreślonego pytania o rodzaj obiektywnych przyczyn powodujących brak możliwości sprawowania realnie i efektywnie opieki nad osobą wymagającą wsparcia przez jej współmałżonka, już sama treść omawianej uchwały, nie pozostawia wątpliwości, że przedmiotem oceny powiększonego składu NSA były tylko sytuacje, w których ocena, czy współmałżonek osoby wymagającej opieki nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku opieki względem współmałżonka, dotyczyła stanu zdrowia tego małżonka, który – mimo braku stosownego orzeczenia o stopniu jego niepełnosprawności - miał być przeszkodą w realnym i efektywnym sprawowaniu opieki nad osobą wymagającą wsparcia. O zasadności takiego wniosku przekonuje to, że powiększony skład NSA jako warunek przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innej niż współmałżonek, wskazał legitymowanie się przez małżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.). Wniosek taki znajduje również potwierdzenie w uzasadnieniu omawianej uchwały. Oznacza to w ocenie Sądu rozpoznającego niniejszą sprawę, że omawianą uchwałą nie są objęte sytuacje, gdy to nie stan zdrowia jest przeszkodą w sprawowaniu opieki, ale np. okoliczność, że opiekę taką osoba uprawniona w pierwszej kolejności (tu małżonek osoby niepełnosprawnej) sprawuje już nad innym członkiem rodziny legitymującym się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym, wobec którego jest ona osobą zobowiązaną do alimentacji w pierwszej kolejności.

Opierając się na ustaleniach organów można uznać, że taka sytuacja występuje w kontrolowanej sprawie. W uzasadnieniu decyzji Kolegium wskazano, że mąż osoby niepełnosprawnej – J. B. pobiera świadczenie pielęgnacyjne z tytułu opieki nad małoletnim synem J. B., który ma ustalony znaczny stopień niepełnosprawności. Wprawdzie prawo do świadczenia pielęgnacyjnego nie zostało w sposób należyty zweryfikowane i udokumentowane w aktach sprawy, jednakże organ nie kwestionuje tej okoliczności.

W ocenie Sądu, przedstawiona argumentacja przekonuje, że omawiana uchwała w istotnej części nie wykazuje niezbędnego związku z okolicznościami kontrolowanej sprawy, przez co nie ma ona przy jej rozstrzyganiu wiążącego charakteru, o jakim mowa w art. 269 § 1 p.p.s.a.

Wskazać również należy, że na temat art. 17 ust. 5 pkt 4 u.ś.r. wypowiedział się Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 18 listopada 2014 r., sygn. SK 7/11. Trybunał stwierdził, że art. 17 ust. 5 pkt 4 u.ś.r., który uniemożliwiał przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego rodzicowi (opiekunowi faktycznemu), który rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1 tej ustawy, nad niepełnosprawnym dzieckiem, w sytuacji, gdy drugi z rodziców (opiekunów faktycznych) ma ustalone prawo do świadczenia pielęgnacyjnego na inne dziecko w rodzinie, jest niezgodny z art. 71 ust. 1 zdanie drugie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu takiego poglądu Trybunał Konstytucyjny zauważył, że sytuacja materialna, a także życiowa i społeczna rodzin, w których niepełnosprawność dotyka więcej niż jednego dziecka, jest znacznie trudniejsza niż rodzin mających jedno dziecko niepełnosprawne. Rodziny te ponoszą bowiem większe wydatki na koszty utrzymania, leczenia, rehabilitacji i nauczania takich dzieci. Żadne z rodziców niepełnosprawnego dziecka nie powinno być pozbawione możliwości uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego tylko z tego powodu, że drugie z rodziców ma przyznane takie świadczenie ze względu na opiekę nad innym dzieckiem. Skoro jedno i drugie z rodziców wywiązuje się ze swoich obowiązków - moralnych i prawnych - wobec ciężko chorego dziecka, a wymaga to od niego rezygnacji z zarobkowania, to każde z nich powinno w swych działaniach otrzymywać odpowiednie wsparcie państwa (zob. wyroki TK: z 15 listopada 2006 r., P 23/05 i 18 lipca 2008 r., P 27/07). W sytuacji innych rodzin, wychowujących więcej niż jedno dziecko niepełnosprawne, nie mamy do czynienia z uchylaniem się od rodzicielskich obowiązków czy rezygnowaniem z zarobkowania na rzecz rodziny po to, by obciążyć tymi obowiązkami państwo. Przeciwnie, rodzice (opiekunowie) niepełnosprawnych dzieci żyjących w tych rodzinach, wzięli na siebie trudny do przecenienia ciężar całodobowej, osobistej opieki nad nimi, nie korzystając z możliwości przeniesienia tego obowiązku na instytucje publiczne. Zdaniem Trybunału, pomoc państwa powinna być ukształtowana tak, by znajdujące się w rzeczywiście trudnej sytuacji rodziny, a do takich zaliczyć należy rodziny mające więcej niż jedno dziecko niepełnosprawne, otrzymały efektywną pomoc. Zważywszy z jednej strony wielkość wydatków związanych z utrzymywaniem, leczeniem i rehabilitacją osób niepełnosprawnych, a z drugiej wysokość świadczenia pielęgnacyjnego, nie tylko jedno świadczenie pielęgnacyjne, ale i dwa takie świadczenia nie wystarczą na ich pokrycie.

W konsekwencji powyższego wyroku Trybunału Konstytucyjnego ustawodawca uchylił z dniem 1 stycznia 2017 r. art. 17 ust. 5 pkt 4 u.ś.r. (zob. art. 1 pkt 2 ustawy z dnia 20 maja 2016 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów, Dz. U. z 2016 r., poz. 972).

Na tle opisanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego i zmiany w stanie prawnym wynikłej z jego zaakceptowania przez ustawodawcę, w orzecznictwie sądów administracyjnych został wyrażony pogląd, że analogicznie należy traktować sytuację, w której krewny osoby wymagającej opieki sprawuje już taką opiekę nad innym członkiem swojej rodziny. Wtedy prawo do świadczenia pielęgnacyjnego na osobę wymagającą opieki przechodzi na innego członka rodziny, zwłaszcza, gdy z racji tej opieki ma przyznane prawo do świadczenia pielęgnacyjnego (por. wyrok WSA w Olsztynie z 5 sierpnia 2021 r., II SA/Ol 492/21).

Skoro więc w ustawie o świadczeniach rodzinnych uchylony został przepis, który wprost wyłączał możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy członek rodziny osoby sprawującej opiekę ma już ustalone prawa do takiego świadczenia i nie chodzi tu o sytuację opieki dwóch członków tej samej rodziny nad tym samym członkiem rodziny, to oznacza to dopuszczenie przez ustawodawcę możliwości przyznawania dwóch świadczeń pielęgnacyjnych w sytuacji rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez dwóch członków tej samej rodziny w celu sprawowania opieki nad dwoma różnymi członkami ich rodzin, wymagającymi takiej opieki i spełniającymi warunki wskazane w ustawie o świadczeniach rodzinnych.

Obowiązujące regulacje ustawy o świadczeniach rodzinnych nie pozostawiają wątpliwości co do tego, że osoba sprawująca opiekę, która ma już ustalone prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, nie może uzyskać drugiego takiego świadczenia (art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b) u.ś.r.). Taka regulacja wynika z istoty świadczenia pielęgnacyjnego, którą jest pomoc osobom rezygnującym z zatrudnienia z uwagi na konieczność objęcia opieką niepełnosprawnego członka rodziny. Świadczenie przyznawane jest w celu zrekompensowania osobom zdolnym do pracy kosztów związanych z decyzją o rezygnacji z zatrudnienia, w szczególności utraconych przez nie dochodów. Świadczenie to stanowi zatem ekwiwalent zarobków za pracę. Świadczenie pielęgnacyjne przysługuje opiekunowi, który nie może wykonywać pracy z powodu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny i traci możliwość zarobkowania. Państwo wspiera w ten sposób tych, którzy obejmując opieką osoby niepełnosprawne, przyjmują na siebie realizację obowiązków spoczywających na państwie (zob. np. wyrok WSA we Wrocławiu z 9 stycznia 2020 r., IV SA/Wr 445/19; wyrok WSA w Łodzi z 17 stycznia 2019 r., II SA/Łd 1058/18; wyrok WSA w Białymstoku z 19 lutego 2019 r., II SA/Bk 820/18; wyrok WSA w Gliwicach z 25 listopada 2019 r., II SA/Gl 970/19).

Zdaniem Sądu w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę, skoro osoba, która już ma ustalone prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, nie może uzyskać drugiego takiego świadczenia, to oznacza to – w przypadku, gdy taka osoba jest współmałżonkiem osoby wymagającej opieki – że jest w ten sposób wyłączona zarówno z kręgu osób, które mogłyby otrzymać takie świadczenie na niepełnosprawnego współmałżonka (na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.), jak i z kręgu osób, które będąc współmałżonkiem osoby wymagającej opieki i nie legitymując się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wyłączałyby na podstawie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. możliwość uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego przez innego członka rodziny, który w dalszej kolejności może być uprawniony do ubiegania się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego (tu: przez córkę osoby wymagającej opieki). Do takiego współmałżonka osoby wymagającej opieki (tj. współmałżonka mającego ustalone prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką sprawowaną nad innym członkiem rodziny) wymóg wynikający z art. 17 ust. 1a pkt 2 in fine u.ś.r., dotyczący legitymowania się przez niego orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie ma w ogóle zastosowania.

Skoro tak, to również uchwała składu siedmiu sędziów NSA o sygn. akt I OPS 2/22 takich sytuacji nie dotyczy, przez co nie ma w niniejszej sprawie charakteru wiążącego, o jakim mowa w art. 269 § 1 p.p.s.a.

W związku z powyższym uznać należy, że organy błędnie uznały, że norma prawna odkodowana z treści art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. uniemożliwia w okolicznościach niniejszej sprawy przyznanie wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej, córce wymagającej opieki A. K. , z powodu pozostawania przez niepełnosprawną w związku małżeńskim z J. B., który nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Niemniej jednak zauważyć należy, że w rozpatrywanej sprawie nie była to jedyna przesłanka odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, wobec czego okoliczność ta nie miała wpływu na ocenę prawidłowości zaskarżonej decyzji.

Jako drugi powód odmowy przyznania żądanego świadczenia organ wskazał brak związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy rezygnacją przez skarżącą z zatrudnienia, a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką.

Wykładnia celowościowa art. 17 ust. 1 u.ś.r. prowadzi do wniosku, że uprawnienie w nim ujęte ma zapewnić częściowe wynagrodzenie osobom zdolnym do pracy faktu rezygnacji z tego zatrudnienia (lub niepodejmowania zatrudnienia), ze względu na konieczność sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Nie chodzi przy tym o jakąkolwiek opiekę, ale taką, której zakres i czas trwania wyklucza możliwość podjęcia jakiegokolwiek zatrudnienia. Stała i osobista opieka ubiegającego się o przyznanie świadczenia nad osobą niepełnosprawną jest jedną z podstawowych przesłanek uprawniających do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest. Opieka taka musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej. Zatem związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły.

Należy też podkreślić, że u.ś.r. nie zawiera definicji sprawowania opieki, jednak z treści art. 17 ust. 1 wskazanej ustawy wynika, że aby można było mówić o opiece w jej rozumieniu musi ona być "stała" lub "długoterminowa". Te określenia "stała" lub "długoterminowa" wskazują na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie (zob. wyrok NSA z dnia 2 lutego 2017 r., sygn. akt I OSK 2201/15).

Przepis art. 17 ust. 1 ustawy należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. System świadczeń rodzinnych został bowiem tak skonstruowany, aby rekompensować utratę dochodów z powodu konieczności pielęgnacji członka rodziny wymuszającej rezygnację lub niepodejmowanie zatrudnienia. Jednak wówczas wnioskujący musi sprawować stałą opiekę nad osobą niepełnosprawną i być jej niezbędny w tak znacznym wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między obiema tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni związek przyczynowo skutkowy.

Ustawodawca wymaga zatem, aby brak podejmowania zatrudnienia lub rezygnacja z zatrudnienia przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 i ust. 1a ustawy, pozostawały w bezpośrednim i ścisłym związku przyczynowo-skutkowym z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną (por. wyrok NSA z 12 lutego 2020 r., I OSK 516/19). W każdej sprawie właściwy organ musi dokonać oceny, czy w okolicznościach konkretnej sprawy istotnie osoba sprawująca opiekę nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia lub zmuszona jest zrezygnować z zatrudnienia (por. wyrok NSA z 13 maja 2015 r., I OSK 2820/13).

Z materiału dowodowego zgromadzonego przez organy administracji w toku postępowania wynika, że A. K. choruje na stwardnienie rozsiane, a ponadto cierpi na schorzenia kręgosłupa, zespół jelita drażliwego oraz zespół bólowy na tle napięciowym. Pomimo tego, że porusza się przy pomocy kuli samodzielnie wykonuje wszystkie czynności samoobsługowe. Z posiadanego orzeczenia wynika natomiast, że może podejmować zatrudnienie w warunkach chronionych. Z ustaleń pracownika socjalnego wynika dodatkowo, że niepełnosprawna nie wymaga stałej opieki i pielęgnacji, a wsparcia rodziny w procesie leczenia i rehabilitacji. Świadczona przez skarżącą pomoc sprowadza się przede wszystkim do towarzyszenia w dotarciu do placówek medycznych, lekarzy specjalistów oraz na rehabilitację. Ponadto skarżąca pilnuje dawkowania leków, przygotowuje posiłki i prowadzi gospodarstwo domowe.

Należy podkreślić, że świadczenie pielęgnacyjne nie może zostać przyznane w sytuacji, gdy czas poświęcany na czynności opiekuńcze nad niepełnosprawnym członkiem rodziny absorbuje jedynie część dnia, gdyż stan taki umożliwia podjęcie zatrudnienia. Nie zachodzi bowiem wówczas wymagana ustawą przesłanka przyznania świadczenia, jaką jest rezygnacja z pracy lub niepodejmowanie pracy z uwagi na konieczność sprawowania opieki. Opieka ubiegającego się o przyznanie świadczenia nad osobą niepełnosprawną musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, a jej zakres wykluczać możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej, tak więc związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką musi być rzeczywisty. W niniejszej sprawie organ odwoławczy prawidłowo ocenił, że zakres deklarowanych przez skarżącą czynności związanych ze sprawowaną, wymaganą i konieczną – z uwagi na niepełnosprawność matki – opieką nie stanowi sam w sobie podstawy do powstrzymywania się od aktywności zawodowej przez skarżącą.

Organ odwoławczy prawidłowo uznał, że zakres opieki nie wymaga od skarżącej rezygnacji z zatrudnia ani niepodejmowania pracy zarobkowej. Wykonywanych przez skarżącą czynności nie można bowiem określić jako sprawowania stałej i długotrwałej opieki nad osobą niepełnosprawną. Jest to raczej pomoc doraźna, którą może z powodzeniem świadczyć osoba pracująca zawodowo. Większość z nich (wożenie matki do placówek medycznych, lekarzy specjalistów czy na rehabilitację) nie jest wykonywana codziennie, a posiłki przygotować można z odpowiednim wyprzedzeniem tak, by czynność ta nie kolidowała z możliwością podjęcia jakiegokolwiek zatrudnienia. Pranie i sprzątanie to czynności należące do szeroko rozumianej kategorii czynności z zakresu prowadzenia gospodarstwa domowego i trudno je w okolicznościach rozpatrywanej sprawy powiązać ze sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. W orzecznictwie sądowym zawraca się uwagę, że wymienione czynności w zależności od stanu zdrowia i kondycji podopiecznego mogą stanowić czynności z zakresu niezbędnej opieki, gdy podopieczny nie jest im w stanie sprostać samodzielnie, a wespół z pozostałymi czynnościami opiekuna zajmują one większość czasu kosztem wygospodarowania choćby jego części na pracę zawodową (zob. wyrok NSA z 16 grudnia 2021 r., I OSK 858/21). Sytuacja taka nie występuje jednak w przedmiotowej sprawie, a dodatkowo należy zauważyć, że nie są to czynności tak bardzo absorbujące, by skarżąca nie mogła podjąć zatrudnienia, choćby w wymiarze niepełnym.

W tak ustalonym stanie faktycznym Kolegium zasadnie przyjęło, że nie wystąpiły przesłanki uzasadniające ustalenie prawa do wnioskowanego przez skarżącą świadczenia. Zebrany materiał dowodowy nie potwierdza, że zakres czynności podejmowanych przez skarżącą względem matki wpisuje się w zakres stałej lub długotrwałej opieki, która spowodowała, że skarżąca zrezygnowała z zatrudnienia (nie podejmuje pracy). Tym samym wniosek organu administracji o tym, że nie ma związku przyczynowego między niepodejmowaniem przez W. B. zatrudnienia, a sprawowaniem przez nią opieki nad matką jest trafny i znajduje potwierdzenie w zgromadzonym w sprawie materiałem dowodowym.

Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku - na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji wyroku.

Sprawę rozpoznano w postępowaniu uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a, zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie ustawowym nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Wniosek o rozpoznanie sprawy w tym trybie złożył pełnomocnik skarżącej, a organ administracji się temu nie sprzeciwił.

Powołane w treści niniejszego uzasadnienia orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (https://orzeczenia.nsa.gov.pl).