Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 2937/23
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2024-12-10 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 188
journal: Dz.U. 2024 poz 935
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Piotr Niczyporuk (spr.) Sędziowie: Sędzia NSA Karol Kiczka Sędzia del. WSA Joanna Skiba po rozpoznaniu w dniu 10 grudnia 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej D. J. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 19 kwietnia 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 1788/22 w sprawie ze skargi D. J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 22 września 2022 r. znak SKO-NP-4115-408/22 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżony wyrok, zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wójta Gminy G. z 18 lipca 2022 r. nr GOPS.524.55.2022; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu na rzecz D. J. kwotę 720 (siedemset dwadzieścia) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 19 kwietnia 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 1788/22 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie (dalej: "Sąd I instancji") oddalił skargę D. J. (dalej: "Skarżąca") na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu (dalej: "Kolegium") z 22 września 2022 r. znak SKO-NP-4115-408/22 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Zaskarżoną decyzją z 22 września 2022 r., znak SKO-NP-4115-408/22 Kolegium orzekło o utrzymaniu w mocy decyzji Wójta Gminy G. (dalej: "Wójt") odmawiającej Skarżącej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawną M. J. (dalej: matka). Podstawę prawną decyzji stanowił art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r., poz. 735 ze zm., dalej: "k.p.a.") oraz art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 615, dalej: "u.ś.r.").

Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym.

W dniu 16 maja 2022 r. do Wójta wpłynął wniosek Skarżącej o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawną matką. Z treści wniosku wynika, że Skarżąca ostatni raz pozostawała w zatrudnieniu w 2013 r. Matka Skarżącej jest wdową. Oprócz Skarżącej ma jedną córkę. Z orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z dnia 2 grudnia 1998 r. wynika, że matka Skarżącej jest całkowicie niezdolna do samodzielnej egzystencji. Mąż Skarżącej pracuje na terenie Niemiec. Z przeprowadzonego 19 maja 2022 r. wywiadu środowiskowego wynika, że matka Skarżącej leczy się na następujące choroby: nadciśnienie tętnicze, chorobę niedokrwienną serca, utrwalone migotanie przedsionków, kardiomiopatię nadciśnienieniową oraz tachyarytmiczną niewydolność krążenia, nadciśnienie płucne, torbiele wątroby i nerek, kamicę nerki prawej, chorobę zwyrodnieniową stawów, kręgosłupa. Matka Skarżącej jest po mastektomii i chemioterapii z powodu raka piersi. Porusza się przy pomocy kul łokciowych. Skarżąca w czasie wywiadu oświadczyła, że z powodu opieki nad matką w 2013 r. zrezygnowała z pracy. Opieka Skarżącej nad matką obejmuje: pomoc w porannej toalecie, pomoc podczas wstawania, chodzenia, podawanie leków, przygotowanie posiłków, czasem karmienie, kąpiel, pielęgnację, masaż codzienny, umawianie na wizyty lekarskich, towarzyszenie podczas wizyt, czytanie książek i gazet, pomaganie w korzystaniu z toalety w ciągu dnia i w nocy. Skarżąca ponadto dba o czystość i porządek w domu. Skarżąca oświadczyła, że siostra nie może opiekować się matką, ponieważ pracuje zawodowo, a jej niski dochód uniemożliwia uczestniczenie w alimentacji matki. Skarżąca oświadczyła, że zrezygnowała z pracy w 2013 r. od tego czasu stale opiekuje się matką, która od jakiegoś czasu jest osobą leżącą, lecz kontaktową. Zakres czynności zależy od stanu zdrowia matki, czasami wymaga karmienia. Matka Skarżącej wymaga nieustannego nadzoru. Skarżąca wskazała, że w gorsze dni matka cały dzień leży, wymaga wtedy zmiany bielizny chłonnej i terapii przeciwodleżynowej.

Z przeprowadzonego rodzinnego wywiadu środowiskowego wynika, że dochód na osobę w rodzinie siostry Skarżącej wynosi 1668,68 zł. Rodzinę tworzy siostra Skarżącej z mężem, a utrzymują się z zarobków siostry Skarżącej w wysokości 3487,36 zł miesięcznie.

Decyzją z dnia 18 lipca 2022 r. Wójt orzekł o odmowie przyznania Skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego. W uzasadnieniu organ wskazał, że niepełnosprawność matki Skarżącej powstała po ukończeniu 25 roku życia, a zatem brak jest spełnienia przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Na skutek odwołania Skarżącej – Kolegium utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji.

W uzasadnieniu Kolegium wskazało, że w świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 niedopuszczalna jest odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z powołaniem się na wiek, w którym powstała niepełnosprawność osoby wymagającej opieki. W ocenie Kolegium zakres opieki Skarżącej nad matką nie jest tego rodzaju, aby wykluczał podjęcie przez Skarżącą jakiegokolwiek zatrudnienia, a zatem zasadna była odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego Skarżącej. Organ zwrócił uwagę, że do alimentacji względem matki Skarżącej zobowiązana jest jeszcze jedna córka, a w ocenie organu, brak jest obiektywnych przesłanek zwalniających z realizacji obowiązku alimentacyjnego względem matki. Organ podniósł, że istnieje możliwość zorganizowania usług opiekuńczych dla matki Skarżącej, które mogłyby pomóc Skarżącej w podjęciu zatrudnienia.

Skargę na powyższą decyzję do Sądu I instancji wniosła Skarżąca.

Wyrokiem z dnia 19 kwietnia 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 1788/22 – Sąd I instancji na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 259, dalej: "p.p.s.a."), oddalił wniesioną skargę.

Na wstępie Sąd I instancji podał, że w niniejszej sprawie niesporne były następujące okoliczności: matka Skarżącej jest osobą niezdolną do samodzielnej egzystencji od 1998 r. Skarżąca pozostaje bez zatrudnienia od 2013 r. Bezsporny jest również zakres opieki Skarżącej nad matką wynikający z wywiadu środowiskowego oraz oświadczeń Skarżącej oraz fakt, że do alimentacji matki Skarżącej zobowiązana jest jeszcze siostra Skarżącej. Sporną okolicznością było natomiast, czy zakres opieki Skarżącej nad matką jest tego rodzaju, aby wykluczał podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia oraz, czy Skarżąca zrezygnowała, bądź nie podejmuje zatrudnienia związku z opieką nad matką.

Zdaniem Sądu I instancji, prawidłowe są ustalenia przyjęte w zaskarżonej decyzji, że w sprawie brak jest podstaw do przyjęcia, aby zakres opieki Skarżącej nad matką całkowicie wykluczał podjęcie zatrudnienia przez Skarżącą, a także aby wyłączną przyczyną niepodejmowania zatrudnienia przez Skarżącą była konieczność opieki nad matką. Zdaniem Sądu I instancji, prawidłowe są ustalenia przyjęte w zaskarżonej decyzji, że zakres czynności opiekuńczych Skarżącej nad matką nie jest tego rodzaju, aby wykluczał podjęcie zatrudnienia przez Skarżącą, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Sąd I instancja wskazał przy tym, że podziela pogląd wyrażony w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie (z dnia 5 grudnia 2022 r., sygn. akt III SA/Kr 918/22, wyrok dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, pod adresem internetowym http:/orzeczenia.nsa.gov.pl – dalej jako "CBOSA"), w świetle którego takie czynności jak: przygotowanie posiłków, ich podanie, podanie leków, założenie pampersów, czynności higieniczne, a tym bardziej czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego mogą być realizowane przed rozpoczęciem pracy lub po jej zakończeniu, a także w dni wolne. Nie sposób przyjąć, aby takie czynności, jak dbanie o czystość w domu- sprzątanie, pranie, zmienianie pościeli, towarzyszenie w wizytach lekarskich, badaniach, wykupywanie leków, pilnowanie ich przyjmowania, pomoc w ubieraniu się, przygotowanie posiłków, czy ich podanie, dokonanie pomiaru ciśnienia wymagały całkowitej rezygnacji przez Skarżącą z zatrudnienia. Zdaniem Sądu I instancji, podkreślić należy, że są to typowe czynności dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo i wykonują je (dla siebie, a przy okazji także dla domowników) przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu, czy w dni wolne od pracy. Nawet gdyby Skarżąca mieszkała sama, to i tak musiałaby wykonywać większość ww. czynności (sprzątanie, pranie, robienie zakupów, czy przygotowanie posiłków). Natomiast czynności polegające na pomocy w utrzymaniu higieny, podawaniu posiłków, czy leków nie są czynnościami oznaczającymi stałą lub długotrwałą opiekę innej osoby w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. uniemożliwiającą podjęcie zatrudnienia (por. wyrok WSA w Krakowie, jw.).

Sąd I instancji podzielił również stanowisko przyjęte w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 maja 2021 r. (sygn. akt I OSK 275/21, źródło CBOSA), że prawidłowo interpretowana hipoteza normy wyrażonej w art. 17 ust. 1 u.ś.r. obejmuje również konieczność poszukiwania związku - także czasowego - pomiędzy zaprzestaniem aktywności zawodowej (działań zmierzających do jej podjęcia), a wystąpieniem konieczności opieki nad osobą niepełnosprawną. W niniejszej sprawie matka Skarżącej posiada orzeczenie o niezdolności do samodzielnej egzystencji od 1998 r., Skarżąca pozostaje bez zatrudnienia od 2013 r. W rezultacie, w oparciu o relację czasową trudno przyjąć, aby przyczyną niepodejmowania przez Skarżącą zatrudnienia była wyłącznie opieka nad matką. Co więcej, Skarżąca nie wykazała, aby w 2013 r. doszło do takiego pogorszenia stanu zdrowia matki, że Skarżąca musiała zrezygnować z zatrudnienia. Skarżąca, reprezentowana przez zawodowego pełnomocnika, nie przedstawiła w toku postępowania żadnych dowodów, czy nawet oświadczeń potwierdzających, aby przyczyną rezygnacji z zatrudnienia w 2013 r. była opieka nad matką, ani dowodów potwierdzających, że Skarżąca w związku z opieką nad matką nie podejmuje zatrudnienia. Do wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego została dołączona karta informacyjna z leczenia szpitalnego matki z roku 2019 r. W epikryzie wskazano, że zaobserwowano poprawę sprawności ruchowej i mentalnej, a pacjentce zalecono utrzymanie aktywności psychofizycznej dostosowanej do możliwości pacjentki. Z treści dołączonego dokumentu nie wynika, aby w 2019 r. matka Skarżącej wymagała opieki wyłączającej zatrudnienie.

Zdaniem Sądu I instancji, trzeba równocześnie podkreślić, że organ nie ma obowiązku poszukiwania dowodów na poparcie stanowiska strony (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 grudnia 2009 r., sygn. akt II OSK 1933/08, źródło CBOSA). Organy realizując zasadę prawdy obiektywnej, zawartą w art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a., zobowiązane są do wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego. Powyższe jednak nie sprawia, że strona jest zwolniona od obowiązku współdziałania w wyjaśnianiu okoliczności faktycznych sprawy, gdyż zobowiązana jest ona przedstawić w sprawie wszystkie informacje niezbędne do ustalenia jej stanu faktycznego, wskazać dowody mające, jej zdaniem, znaczenie w sprawie i udostępnić dowody znajdujące się w jej posiadaniu (tak Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 30 czerwca 2022 r., sygn. akt III OSK 5191/21, źródło CBOSA). Tymczasem Skarżąca, reprezentowana przez zawodowego pełnomocnika w toku całego postępowania, nie przedłożyła żadnych dowodów wykazujących powyższe okoliczności.

W rezultacie, zdaniem Sądu I instancji, zasadnie przyjęły organy, że w sprawie nie istnieje związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy rezygnacją przez Skarżącą z zatrudnienia a opieką nad matką.

Zdaniem Sądu I instancji, podkreślić również należy, że siostra Skarżącej mieszka w tej samej miejscowości co matka - numer domu siostry Skarżącej wskazany w wywiadzie środowiskowym to 198, natomiast matka Skarżącej zamieszkuje pod numerem 200. W rezultacie, możliwe jest zdaniem Sądu takie podzielenie się obowiązkami, żeby Skarżąca mogła podjąć zatrudnienie, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosła Skarżąca. Zaskarżonemu wyrokowi zarzuciła naruszenie

I. prawa materialnego, tj.:

1. art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie skutkujące uznaniem, iż zakres sprawowanej przez Skarżącą opieki nie uniemożliwia jej podjęcia zatrudnienia oraz że między rezygnacją lub niepodejmowaniem przez Skarżącą zatrudnienia nie występuje zawiązek przyczynowy;

2. art. 17 ust. 1 w zw. z art. 17 ust.1a u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię skutkującą uznaniem, iż dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego dziecku osoby niepełnosprawnej konieczne jest wykazanie iż pozostałe dzieci niepełnosprawnej są obiektywnie niezdolne do sprawowania opieki i wywiązywania się z ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnego, podczas gdy prawidłowa wykładania tego przepisu nakazuje przyjąć iż możliwości realizacji obowiązku alimentacyjnego przez pozostałe osoby zobowiązane w tym samym stopniu pozostaje bez wpływu na prawo wnioskodawcy do świadczenia pielęgnacyjnego.

II. naruszenie prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie w sprawie, tj.:

1. art. 135 p.p.s.a. poprzez nieuwzględnienie przy orzekaniu całości okoliczności faktycznych w przedmiotowej sprawie w postaci niewzięcia pod uwagę faktu, iż Skarżąca od 10 lat pobiera zasiłek dla opiekuna w związku z rezygnacja z zatrudnienia i sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką;

2. art. 151 p.p.s.a. poprzez niesłuszne oddalenie skargi podczas gdy zaskarżona decyzja wydana została z naruszeniem art. 7 i 77 § 1 i 80 k.p.a., bowiem organ odwoławczy orzekł jednoznacznie sprzecznie z zebranym materiałem dowodowym oceniając go zupełnie dowolnie, czym naruszył zasadę swobodnej oceny dowodów zdecydowanie wykraczając poza granice tej swobody.

Wobec powyższego Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie skargi, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Nadto, wniosła o zasądzenie kosztów postępowania oraz zrzekła się przeprowadzenia rozprawy.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zawiera usprawiedliwione podstawy, zatem podlegała uwzględnieniu.

Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod uwagę nieważność postępowania. W sprawie nie występują enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 p.p.s.a. przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego. Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny związany był granicami skargi kasacyjnej.

Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 182 § 2 p.p.s.a., ponieważ Skarżący kasacyjnie zrzekł się rozprawy, a organ, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia skargi kasacyjnej, nie zażądał przeprowadzenia rozprawy.

W środku zaskarżenia sformułowano zarówno zarzuty naruszenia prawa materialnego jak i procesowego, przy czym za sporne w sprawie uznać należy zaistnienie związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy koniecznością rezygnacji przez Skarżącego z zatrudnienia a potrzebą sprawowania stałej opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką. Rozstrzygnięcia również wymaga kwestia, czy podstawą odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego może być okoliczność, że rodzeństwo strony (w równym stopniu zobowiązane do alimentacji względem matki) opieki takiej nie podejmuje.

Stosownie do art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu; 2) opiekunowi faktycznemu dziecka; 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej; 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Powołany przepis u.ś.r. określa przesłanki podmiotowe i przedmiotowe, których spełnienie jest konieczne, by danej osobie mogło być przyznane świadczenie pielęgnacyjne. Opisywana norma formułuje warunek rezygnacji (zaprzestania) lub niepodejmowania zatrudnienia (bądź innej pracy zarobkowej), który należy brać pod uwagę przy ocenie spełnienia przesłanek koniecznych do ustalenia prawa do ww. świadczenia. W jej świetle przyjąć należy, że strona ubiegająca się o ustalenie tego prawa powinna sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną w wymiarze, który obiektywnie zmusza ją do rezygnacji z dotychczasowego zatrudnienia, bądź wyklucza możliwość podjęcia zatrudnienia (lub innej pracy zarobkowej). Istotną jest tu także ocena, czy zakres sprawowanej opieki wypełnia ustawowe przesłanki, warunkujące ustalenie tego prawa i stwierdzenie związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy sprawowaną opieką a możliwością pogodzenia jej z pracą zarobkową. Podkreślenia wymaga, że okoliczności rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia oraz brak możliwości jego podjęcia powinny być oceniane na moment rozpoznawania wniosku o przyznanie tej formy pomocy.

Niewątpliwie świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za sam fakt opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, czy też za pozostawanie w gotowości do świadczenia czynności opiekuńczych. Za zasadne uznać w tym kontekście należy prezentowane w orzecznictwie stanowisko, że powinno ono stanowić ekwiwalent za faktyczny brak możliwości podjęcia przez opiekuna zatrudnienia wobec konieczności sprawowania czynności opiekuńczych, bądź za rezygnację z zatrudnienia w celu ich sprawowania. Norma art. 17 ust. 1 u.ś.r. odnosi się więc wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Prawodawca wymaga bowiem, by brak podejmowania zatrudnienia lub rezygnacja z niego przez osoby wymienione w ww. normie pozostawały w bezpośrednim związku z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Spełnienie przesłanek określonych w art. 17 ust. 1 u.ś.r. oznacza, że czynności opiekuńcze muszą w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, a związek pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia (jego niepodejmowaniem) a opieką musi być bezpośredni i ścisły. Oceny takiej powinien dokonać organ administracji, biorąc pod uwagę okoliczności konkretnej sprawy i ustalając, czy istotnie osoba sprawująca opiekę nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia lub zmuszona jest z niego zrezygnować. Kluczowym jest, że w przywołanej regulacji brak jest wskazania dotyczącego sprawowania opieki w sposób nieprzerwany, całodobowy, codzienny, samodzielny, jak też przebywania stale w pobliżu osoby, która pomocy tego typu wymaga. Jak już wielokrotnie podkreślano w orzecznictwie, opieka powinna mieć charakter stały, długotrwały w sensie rozciągłości w czasie i powtarzalny, zaś jej zakres wyznaczony być powinien niepełnosprawnością osoby wymagającej opieki, czyli koniecznością wykonywania czynności w związku z ograniczoną możliwością podopiecznego do samodzielnej egzystencji, w warunkach dnia codziennego. Tak określony zakres opieki, uprawniający do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, zależny jest więc od całokształtu okoliczności konkretnej sprawy, a przede wszystkim indywidualnej sytuacji osoby wymagającej wsparcia, w tym: rodzaju niepełnosprawności, stanu zdrowia, sprawności ruchowej i intelektualnej, trybu życia, warunków mieszkaniowych, itp.

Przenosząc powyższe na grunt rozpoznawanej sprawy, zgodzić się należy ze Skarżącą kasacyjnie, że jej matka, u której stwierdzono nadciśnienie tętnicze, chorobę niedokrwienną serca, utrwalone migotanie przedsionków, kardiomiopatię nadciśnienieniową oraz tachyarytmiczną niewydolność krążenia, nadciśnienie płucne, torbiele wątroby i nerek, kamicę nerki prawej, chorobę zwyrodnieniową stawów, kręgosłupa, raka piersi, po mastektomii i chemioterapii, oraz mająca problemy z poruszaniem się (porusza się przy pomocy kul łokciowych) – nie może zostać uznana za osobę, która nie wymaga stałej i długotrwałej opieki innej osoby. Z akt administracyjnych sprawy wynika, że podopieczna to osoba w podeszłym wieku, jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym. Legitymuje się orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS z dnia 2 grudnia 1998 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności na stałe. Matka Skarżącej została uznana za osobę "niezdolną do samodzielnej egzystencji" (wypis z treści orzeczenia lekarza orzecznika ZUS – k. 4 akt administracyjnych).

W aktach sprawy znajduje się również wywiad środowiskowy z 19 maja 2022 r., opisujący wykonywane przez stronę w ramach opieki nad matką czynności oraz złożone pod odpowiedzialnością karną oświadczenie wnioskodawcy z tej daty. Skarżąca w czasie wywiadu oświadczyła, że z powodu opieki nad matką w 2013 r. zrezygnowała z pracy. Opieka Skarżącej nad matką obejmuje: pomoc w porannej toalecie, pomoc podczas wstawania, chodzenia, podawanie leków, przygotowanie posiłków, czasem karmienie, kąpiel, pielęgnację, masaż codzienny, umawianie na wizyty lekarskich, towarzyszenie podczas wizyt, czytanie książek i gazet, pomaganie w korzystaniu z toalety w ciągu dnia i w nocy. Skarżąca ponadto dba o czystość i porządek w domu, zaś matka od jakiegoś czasu jest osobą leżącą, lecz kontaktową. Zakres czynności zależy od stanu zdrowia matki, czasami wymaga karmienia. Matka Skarżącej wymaga nieustannego nadzoru. Skarżąca wskazała, że w gorsze dni matka cały dzień leży, wymaga wtedy zmiany bielizny chłonnej i terapii przeciwodleżynowej. Ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że Skarżąca sprawuje nad nią opiekę. Matka strony względu na stan zdrowia oraz typy schorzeń nie może funkcjonować samodzielnie (wymaga pomocy przy poruszaniu się, czynnościach samoobsługowych i higienicznych, przy spożywaniu posiłków, itp.). Większość czynności opiekuńczych wykonywanych jest przez wnioskodawczynię codziennie lub klika razy dziennie – co wynika tak z wywiadu środowiskowego, jak i ze złożonych w sprawie oświadczeń – stan ten nie jest kwestionowany przez organy.

Twierdzenia ww. wywiadu, treść orzeczenia o stopniu niepełnosprawności oraz złożonych do akt sprawy oświadczeń, jednoznacznie wskazują na szeroki zakres czynności opiekuńczych wykonywanych przez stronę wobec matki, ich czasochłonność oraz bezpośredni związek z aktualnym brakiem podejmowania przez nią aktywności zawodowej.

Z tych względów, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, nie można zaakceptować stanowiska Sądu I instancji oraz organów, odnośnie braku związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez stronę zatrudnienia a koniecznością sprawowania osobistej opieki nad niepełnosprawną. Z akt sprawy wynika bowiem, że podopieczna ze względu na stan zdrowia i typ schorzenia, wymaga całodobowej opieki oraz obecności osoby, która będzie stale w pobliżu, gotowa do stałego świadczenia pomocy. Częstotliwość z jaką Skarżąca pomaga matce w czynnościach niezbędnych do zaspokojenia jej podstawowych życiowych potrzeb (szczególnie higienicznych, czy dotyczących poruszania się, czy przyjmowania posiłków) w istotny sposób ogranicza czasowo możliwość podjęcia przez niego pracy.

W analizowanej bowiem aktualnie sprawie, organy i następnie Sąd Wojewódzki miały za zadanie dokonać walidacji spełnienia warunków koniecznych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w odniesieniu do opieki sprawowanej przez Skarżącą nad niepełnosprawną matką.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, stanowisko wyrażone przez WSA i organy nie znajduje oparcia w materiale dowodowym zgromadzonym w sprawie. Trudno bowiem przyjąć, że matka Skarżącej, która wymaga pomocy przy wielu czynnościach oraz jej stan zdrowia nie rokuje poprawy, nie jest osobą wymagającą stałej obecności opiekuna i długotrwałej opieki. W ocenie Sądu kasacyjnego aktualna sytuacja zawodowa Skarżącej, jest niewątpliwie bezpośrednio związana ze stanem zdrowia i sprawnością jego matki, a więc również zakresem faktycznej opieki, który zależy bezpośrednio od kondycji podopiecznej.

Nieuprawnione w związku z tym było stanowisko Kolegium, podzielone następnie przez Sąd I instancji, że zakres czynności opiekuńczych wykonywanych przez Skarżącą nie koliduje z możliwością podjęcia przez niego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. W opisanym wyżej stanie faktycznym sprawy uznać należy, że kwestionowany przez organy i Sąd I instancji związek pomiędzy rezygnacją przez stronę z zatrudnienia i brak możliwości ponownego podjęcia aktywności zawodowej, pozostawały w związku z koniecznością opieki nad matką. Organy oraz Sąd I instancji w swoich rozważaniach dotyczących ww. związku przyczynowo-skutkowego skupiły na hipotetycznej możliwości sprawowania opieki przez pozostałe rodzeństwo wnioskującego.

Zdaniem Sądu kasacyjnego, ocena całokształtu sprawy nie pozwala na przyjęcie, żeby stan zdrowia osoby podlegającej opiece był na tyle dobry, aby mogła ona przez większość czasu funkcjonować samodzielnie, bez wsparcia i pomocy innej osoby w wymiarze, który umożliwiałby opiekunowi równoczesne podjęcie pracy zarobkowej. Analizując i poddając ocenie stan sprawy, należy każdorazowo brać pod uwagę indywidualną sytuację podopiecznego, determinowaną jego stanem zdrowia i warunkami bytowymi. Istotnym jest tu nie tylko związek przyczynowo–skutkowy pomiędzy opieką a rezygnacją przez opiekuna z zatrudnienia, ale przede wszystkim potencjalna możliwość świadczenia, czy podjęcia pracy – bezpośrednio związana z potrzebami osoby niepełnosprawnej podlegającej opiece – a określona ramami jej możliwości samodzielnego funkcjonowania, również w aspekcie radzenia sobie z czynnościami dnia codziennego. Ponownego podkreślenia wymaga, że pod pojęciem opieki stałej rozumie się stałą pieczę nad osobą wymagającą opieki, gotowość i możliwość udzielenia pomocy w sytuacji, gdy tylko taka potrzeba w danym momencie zaistnieje. Konsekwencją powyższego stanu jest brak faktycznej możliwości podjęcia zatrudnienia przez osobę zainteresowaną przyznaniem świadczenia. Z taką właśnie sytuacją mamy do czynienia w analizowanej sprawie, bowiem opieka sprawowana przez Skarżącą nad matką nosi cechy opieki stałej i długotrwałej.

Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela również poglądu Sądu I instancji postulującego akceptację dla stanowiska, że strona wnioskująca, przed wystąpieniem o ustalenie prawa do świadczenia z u.ś.r. ma obowiązek rozważyć alternatywne scenariusze opieki nad osobą niepełnosprawną – a w szczególności kwestie angażujące osoby w tym samym stopniu zobowiązane do alimentacji podopiecznego (w analizowanej sprawie: rodzeństwa).

Podkreślić w tym miejscu należy, że norma art. 17 ust. 1 u.ś.r. jasno wylicza przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Niedopuszczalne jest w tej sytuacji wprowadzanie przez organy administracyjne i sanowanie przez Sąd Wojewódzki, dodatkowych negatywnych przesłanek ustalenia prawa do tego rodzaju pomocy. Przyczyną odmowy przyznania świadczenia nie może być więc posiadanie przez wnioskodawcę rodzeństwa, na równi obciążonego obowiązkiem alimentacyjnym wobec niepełnosprawnej siostry. Stanowisko takie wyrażane jest aktualnie w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego. Wskazuje ono, że jeżeli jest kilka osób zobowiązanych w równym stopniu do alimentacji, można przyznać świadczenie jednej z nich, pod warunkiem, gdy spełnia ona przewidziane prawem przesłanki (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 9 sierpnia 2023 r., sygn. akt I OSK 1661/22; z dnia 12 grudnia 2023 r., sygn. akt I OSK 2057/22; z dnia 6 lutego 2024 r., sygn. akt I OSK 157/23, źródło CBOSA).

Naczelny Sąd Administracyjny nie kwestionuje tym samym obowiązku alimentacyjnego rodzeństwa Skarżącej wobec matki, jednak wskazuje na konieczność rozróżnienia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy obok wnioskującej osoby (spełniającej warunki do jego przyznania) są jeszcze inne osoby spokrewnione w tym samym stopniu z osobą wymagającą opieki od sytuacji złożenia wniosku o przyznanie świadczenia przez osobę potencjalnie uprawnioną, a zobowiązaną w dalszej kolejności – gdy istnieją osoby bliżej spokrewnione. Podkreślenia wymaga, że u.ś.r. w sytuacji, gdy jest kilka osób zobowiązanych do alimentacji w tym samym stopniu, nie przewiduje pierwszeństwa względem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego dla jednej z nich w możliwości wywiązania się z obowiązku alimentacyjnego łącznie przez wszystkich zobowiązanych. Skoro zatem Skarżąca, jako córka osoby wymagającej opieki znajduje się wraz z rodzeństwem wśród osób wymienionych w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., którym przy spełnieniu pozostałych warunków ustawowych przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, to do niego należy wybór czy wypełni swój obowiązek alimentacyjny względem matki poprzez sprawowanie opieki osobistej (nie podejmując, bądź rezygnując z zatrudnienia), czy też zapewni jej opiekę w inny sposób, np. podejmując zatrudnienie i dzieląc się obowiązkami opiekuńczymi z rodzeństwem, czy przekazując stosowną kwotę na zatrudnienie profesjonalnego opiekuna.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zasadnie stwierdził, że organy zebrały kompletny materiał dowodowy, jednakże niezasadnie zaakceptował nieprawidłową jego ocenę. W konsekwencji powyższego w sprawie doszło do naruszenia przez nie art. 80 k.p.a. Skarżąca kasacyjnie słusznie również zwróciła uwagę na rozbieżności w dokonanych przez organy ocenach stanu faktycznego i prawnego sprawy w odniesieniu do negatywnej oceny przesłanek do ustalenia prawa do wnioskowanego świadczenia w sytuacji przyznania stronie specjalnego zasiłku pielęgnacyjnego. Kolegium przy dokonywaniu oceny sprawy winno bowiem wziąć pod uwagę jej całokształt, a więc również przyjętą odmienną ocenę sytuacji Skarżącej w sprawie specjalnego zasiłku opiekuńczego, którego przyznanie wymaga od strony m.in. spełnienia przesłanki rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania stałej opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W obrocie prawnym nie powinno dochodzić do sytuacji funkcjonowania indywidualnych aktów administracyjnych, na gruncie tych samych okoliczności faktycznych sprawy i przy istnieniu tożsamych przesłanek materialnoprawnych rozbieżnie kształtują sytuację prawną strony postępowania.

Ponownie rozpoznając wniosek Skarżącej kasacyjnie organy uwzględnią wskazaną powyżej wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r., ocenę okoliczności niepodejmowania przez niego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a także charakteru opieki i pomocy udzielanej niepełnosprawnej. Będą również zobowiązane rozważyć zmiany stanu prawnego wprowadzone ustawą z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. z 2023 r., poz. 1429).

Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny uznał skargę kasacyjną za zasadną i na podstawie art. 188 w zw. z art. 193 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżony wyrok, zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta.

O kosztach orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a.