Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 1516/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2023-03-28 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: oddalono skargę
Powołane przepisy: article: Art. 151
journal: Dz.U. 2023 poz 259
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: Art. 17
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Hanna Knysiak-Sudyka Sędziowie WSA Renata Czeluśniak (spr.) ASR WSA Marta Kisielowska po rozpoznaniu w dniu 28 marca 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi K. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie z dnia 16 sierpnia 2022 r. nr SKO.NP/4115/279/2022 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia skargę oddala.


UZASADNIENIE

Prezydent Miasta Tarnowa decyzją z dnia 10 marca 2022 r. znak: [...] odmówił skarżącemu K. K. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką Z. K.

W uzasadnieniu organ wskazał, że nie została spełniona przesłanka zawarta w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, ponieważ niepełnosprawność matki skarżącego powstała po 25 roku życia. Drugą przesłanką odmowy przyznania przedmiotowego świadczenia jest posiadanie przez skarżącego prawa do świadczenia rentowego. Organ podniósł, że skarżący nie podejmuje zatrudnienia, gdyż ma ustalone prawo do świadczenia rentowego, a tym samym nie rezygnuje z zatrudnienia na rzecz pomocy matce lecz ze względu na swój stan zdrowia.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie w wyniku rozpoznania odwołania decyzją z dnia 6 maja 2022 r. znak: SKO.NP/4115/159/2022 uchyliło decyzję organu I instancji i przekazało sprawę do ponownego rozpoznania.

Kolegium wyjaśniło, że organ I instancji orzekając o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie uwzględnił zmiany stanu prawnego, która nastąpiła na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13. Nadto odnosząc się do kwestii pobierania przez skarżącego świadczenia rentowego z ZUS, Kolegium stwierdziło, że opowiada się za poglądem, uwzględniającym możliwość dokonania wyboru przez opiekuna świadczenia pielęgnacyjnego w pełnej wysokości pod warunkiem zawieszenia prawa do renty. Kolegium wskazało także, że organ l instancji nie ustalił w szczegółowy sposób, jakich czynności pielęgnacyjno-opiekuńczych wymaga matka skarżącego oraz czy koniecznym jest, aby opieka ta była sprawowana w sposób ciągły, uniemożliwiający skarżącemu podjęcie zatrudnienia nawet w niewielkim rozmiarze. Jednocześnie organ poruszył kwestię udziału pozostałych członków rodziny w sprawowaniu opieki nad niepełnosprawną matką.

Prezydent Miasta Tarnowa decyzją z dnia 9 czerwca 2022 r. znak: [...] ponownie odmówił skarżącemu przyznania wnioskowanego świadczenia stwierdzając, jak uprzednio, że w sprawie nie została spełniona przesłanka z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, która uzależnia ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od wieku powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Organ wskazał również, że sama konieczność sprawowania opieki, czy też wykonywane czynności stanowiące codzienną pomoc nie stanowią w świetle art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Ponadto mając na uwadze, że skarżący ma ustalone prawo do renty, organ uznał, iż nie istnieje związek przyczynowo - skutkowy pomiędzy koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną w znacznym stopniu a rezygnacją przez opiekuna z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Skarżący nie wykazał także, że istnieją szczególne, obiektywne okoliczności pozwalające na zwolnienie pozostałych członków rodziny z obowiązku zapewnienia przez nich opieki niepełnosprawnej matce.

W odwołaniu skarżący zarzucił naruszenie:

- art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez jego zastosowanie bez uwzględnienia okoliczności, iż na skutek orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną, ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP,

- art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez uznanie, iż w sprawie nie zachodzi związek przyczynowo - skutkowy między rezygnacją z zatrudnienia a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną,

- art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez jego zastosowanie mimo derogacyjnego skutku orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 2019r. sygn. akt SK 2/17.

Skarżący wniósł o uchylenie decyzji i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ewentualnie o uchylenie decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia przez organ l instancji.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie decyzją z dnia 16 sierpnia 2022 r. znak: SKO.NP/4115/279/2022 utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

W uzasadnieniu SKO wyjaśniło, że skarżący zwrócił się z wnioskiem z dnia 21 stycznia 2022 r. o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką legitymującą się orzeczeniem Miejskiego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w T. z dnia 15 kwietnia 2019 r. o zaliczeniu do znacznego stopnia niepełnosprawności na stałe, ze stwierdzeniem że nie da się ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność, natomiast ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od kwietnia 2019 r. W treści orzeczenia zawarto zapis - symbol przyczyny niepełnosprawności 10-N co oznacza choroby neurologiczne.

W opinii Kolegium, stanowisko organu l instancji, co do skutków wyroku TK z dnia 21 października 2014 r. nie zasługuje na akceptację, ponieważ w świetle art. 190 ust. 1 Konstytucji RP orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne, co oznacza, że wiążą one wszystkich adresatów bez wyjątku, a zatem winny być przez nich respektowane. Pomimo jednak dokonania błędnej wykładni art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, decyzja ostatecznie odpowiada prawu ponieważ w rozpoznawanej sprawie nie zachodzi bezpośredni związek przyczynowo - skutkowy pomiędzy rezygnacją z pracy lub niepodejmowaniem przez skarżącego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a koniecznością sprawowania stałej opieki nad matką.

SKO wskazało w tym miejscu, że decyzją Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 16 grudnia 2021 r. przyznano skarżącemu rentę od dnia 29 listopada 2021 r., tj. od dnia zaprzestania pobierania świadczenia rehabilitacyjnego. W treści orzeczenia podano, iż Lekarz Orzecznik w orzeczeniu z dnia 9 listopada 2021 r. uznał skarżącego za osobę częściowo niezdolną do pracy do 30 listopada 2022 r., wobec czego renta przysługuje do 30 listopada 2022 r. Organ, odnosząc się do stanowiska skarżącego zaprezentowanego w odwołaniach od decyzji z dnia 10 marca 2022 r. oraz 9 czerwca 2022 r. w zakresie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego po zawieszeniu prawa do renty, wyjaśnił, że opowiada się za koncepcją uwzględniającą możliwość dokonania wyboru przez zainteresowaną stronę (opiekuna) świadczenia pielęgnacyjnego w pełnej wysokości, pod warunkiem zawieszenia prawa do renty.

Analizując kwestię istnienia w sprawie związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną organ wskazał, że ww. orzeczenie z dnia 9 listopada 2021 r., zgodnie z którym skarżący został uznany za osobę częściowo niezdolną do pracy do 30 listopada 2022 r., zostało wydane po dokonaniu analizy kart informacyjnych z leczenia szpitalnego w okresie 2020 r. oraz zaświadczeń o stanie zdrowia wystawionych przez lekarzy leczących w dniu 23 września 2021 r. Przy dokonywaniu ustaleń orzeczniczych uwzględniono stopień naruszenia organizmu, rodzaj i charakter dotychczas wykonywanej pracy, poziom wykształcenia, wiek i predyspozycje psychofizyczne. W aktach sprawy zalega karta informacyjna z dnia 23 listopada 2020 r. wydana przez szpital w R., w którym skarżący był hospitalizowany w okresie od 12 listopada 2020 r. do 23 listopada 2020 r. Z jej treści wynika, że u pacjenta rozpoznano tętniaka aorty wstępującej, niedomykalność zastawki aortalnej, nadciśnienie tętnicze, niewydolność serca, hipercholesterolemia. W dniu 27 września 2021 r. skarżący złożył wniosek do ZUS o przyznanie renty. Świadczenie zostało mu przyznane od 29 listopada 2021 r., tj. od zaprzestania pobierania świadczenia rehabilitacyjnego. Kolegium wyjaśniło, że w oświadczeniu z dnia 26 maja 2022 r. skarżący podniósł cyt. "nie pracuje od miesiąca czerwca 2020 r. gdyż muszę zapewnić mamie stałą opiekę", a w oświadczeniu z dnia 24 maja 2022 r. podał "zrezygnowałem z zatrudnienia w 2021 r., następnie nabyłem prawo do renty". SKO przypomniało, że skarżący wniosek o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego złożył w dniu 26 stycznia 2022 r.

Zestawiając opisane wyżej ustalenia z załączonym do akt sprawy orzeczeniem z dnia 15 kwietnia 2019 r. zaliczającym matkę skarżącego do osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności na stałe ze stwierdzeniem, że ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od kwietnia 2019 r. organ stwierdził, że zaprzestanie aktywności zawodowej, jak i niepodejmowanie zatrudnienia przez skarżącego nie miało związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką. Wg organu zestawienie przywołanych dat i okoliczności wskazuje niezbicie, że skarżący zaprzestał aktywności zawodowej z przyczyn związanych z jego stanem zdrowia. Kolegium wskazało przy tym, że orzeczenie o częściowej niezdolności do pracy świadczy o tym, że skarżący jest zdolny do wykonywania tylko odpowiedniej pracy. W aktach sprawy zalegają również dokumenty medyczne dotyczące wykonywanych zajęć rehabilitacyjnych i fizjoterapii w miesiącu kwietniu 2022 r. oraz badań radiologicznych z dnia 22 listopada 2021 r. (odcinka lędźwiowo- krzyżowego kręgosłupa, odcinka szyjnego i piersiowego), które zmierzają, jak należy domniemać, do usprawnienia pacjenta.

Organ odnosząc się następnie do stanu zdrowia matki skarżącego oraz czynności opiekuńczych wykonywanych przez skarżącego wyjaśnił, że osoba wymagająca opieki jest osobą w wieku 90 lat, wdową, jest przewlekle chora, cierpi na nadciśnienie tętnicze, miażdżycę, głuchotę i zaburzenia nerwicowe, ma zaawansowaną chorobę Alzheimera, nie rozpoznaje najbliższych osób, pory dnia i nocy, nie kojarzy logicznie, nie potrafi wykonać najprostszych czynności codziennych, wymaga pampersowania, nie przemieszcza się samodzielnie. Z uwagi na stan zdrowia jest całkowicie uzależniona od pomocy osób drugich. Skarżący wykonuje czynności opiekuńcze względem matki polegające na przygotowywaniu i podawaniu posiłków, karmieniu, codziennej toalecie (kąpieli), zmianie pampersów, odzieży, pościeli, robieniu zakupów, czynnościach porządkowych, umawianiu wizyt lekarskich, przygotowywaniu leków i ich podawaniu, załatwianiu spraw urzędowych. Dodatkowo w aktach sprawy zalega spis czynności wykonywanych przez skarżącego względem matki, sporządzony w dniu 21 stycznia 2022 r. Z jego treści wynika, że wykonuje on czynności toaletowe, pomiary ciśnienia, podaje leki - 2 razy dziennie, smaruje kremami, pomaga w ćwiczeniach fizycznych, masuje i oklepuje - 1 raz dziennie, przygotowuje i podaje posiłki 3-4 razy dziennie, prowadzi do toalety – w razie potrzeby, wychodzi do kościoła - raz w tygodniu, na spacery - czasami, wykonuje czynności porządkowe - na bieżąco, ponadto przygotowuje ubrania, przewraca na inny bok, wymienia pielucho - majtki, robi zakupy, organizuje wizyty lekarskie, załatwia sprawy urzędowe, czyta książki, układa do snu.

Kolegium wyjaśniło, że w następstwie wskazanych w decyzji kasatoryjnej stosownych zaleceń, przedłożono w poczet materiału dowodowego Kartę oceny stanu osoby wg zmodyfikowanej skali Barthel. Z zawartego w niej zestawienia wynika, że matka skarżącego w ramach przemieszczania się po powierzchniach płaskich spaceruje z pomocą jednej osoby, na odległości do 50 m - 10 pkt, potrzebuje pomocy przy krojeniu i smarowaniu - 5 pkt, przy przemieszczaniu się z łóżka na krzesło potrzebuje większej pomocy fizycznej, może siedzieć - 5 pkt, częściowo potrzebuje pomocy przy korzystaniu z toalety - 5 pkt, potrzebuje pomocy fizycznej przy wchodzeniu i schodzeniu po schodach - 5 pkt, przy ubieraniu i rozbieraniu potrzebuje pomocy, ale część czynności może wykonywać bez pomocy - 5 pkt, kotroluje czynności fizjologiczne - 5 pkt + 5 pkt, jest zależna przy utrzymaniu higieny osobistej - O , jest zależna przy myciu i kąpieli całego ciała - O pkt. Łączny wynik oceny wyniósł 45 pkt na 100 pkt możliwych do osiągnięcia. Dodatkowo wskazano, że pacjentka potrzebuje pomocy osoby drugiej w codziennym funkcjonowaniu w związku z otępieniem w chorobie Alzheimera.

Aktualizując dane dotyczące stanu zdrowia podopiecznej i czynności opiekuńczych wykonywanych w ramach opieki skarżący złożył 24 maja 2022 r. oświadczenie, w którego treści podał, że matka choruje na Alzheimera w wyniku, którego nie rozpoznaje krewnych, ma brak orientacji w czasie i przestrzeni. Matka wymaga zmiany pielucho-majtek 2-3 razy dziennie, przygotowywania i podawania posiłków - 2-3 razy dziennie oraz leków 2 razy dziennie. Jest osobą siedząco - leżącą, wymaga pomocy w wykonywaniu wszystkich czynności higienicznych oraz codziennych, tj. pomocy w ubieraniu, podawanie leków, mierzenie ciśnienia, smarowanie, masaże, umawianie wizyt lekarskich, realizacja recept, zakupy, czynności porządkowe.

SKO podało również, że pracownik socjalny zaktualizował wywiad środowiskowy w dniu 26 maja 2022 r., w którego treści odnotował dane dotyczące stanu zdrowia podopiecznej oraz czynności opiekuńcze jakie wykonuje Wnioskodawca względem matki. Informacje w nim zawarte zbieżne są z opisanymi w przywołanych wyżej dowodach. Mając na uwadze powyższe Kolegium uznało, że czynności opiekuńcze skarżącego bezpośrednio związane z matką sprowadzają się do pomocy przy czynnościach dnia codziennego.

Organ wyjaśnił też, że osoba wymagająca opieki mieszka wraz ze skarżącym, jego żoną i dorosłym pracującym wnukiem, którzy nie wyrażają chęci zaopiekowania się teściową (babcią). Nadto skarżący ma dwóch braci – B. K. (emeryt), który zamieszkuje w T., nie pomaga w opiece nad matką oraz J. K. (emeryt), który zamieszkuje w P., kontaktuje się telefonicznie. W oświadczeniu z dnia 24 maja 2022 r. skarżący podał, że jego rodzeństwo nie jest w stanie zadośćuczynić obowiązkowi alimentacyjnemu i zaopiekować się matką. Zdaniem Kolegium część obowiązków nad matką mogą przejąć zatem pozostali synowie, na których również ciąży wobec niej obowiązek alimentacyjny, wynikający wprost z art. 129 § 1 Kodeksu rodzinnego, jak i obowiązek moralny. Samo stwierdzenie, że są na emeryturze, nie może automatycznie oznaczać, że w żaden sposób nie mogą wesprzeć brata - skarżącego (osobiście lub choćby finansowo, realizując tym samym swój obowiązek alimentacyjny) w opiece nad chorą matką.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżący zarzucił naruszenie:

- art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez jego zastosowanie bez uwzględnienia okoliczności, iż na skutek orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną, ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP;

- art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez uznanie, iż w sprawie nie zachodzi związek przyczynowo-skutkowy między rezygnacją z zatrudnienia a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną;

- art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez jego zastosowanie mimo derogacyjnego skutku orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 2019 r. sygn. akt. SK 2/17.

Mając na uwadze powyższe skarżący wniósł o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji i przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie na jego rzecz zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

Dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji w granicach kompetencji przysługujących sądowi administracyjnemu Sąd uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Przedmiotem kontroli Sądu była decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta Tarnowa odmawiającą przyznania skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką.

Materialnoprawną podstawą wydania ww. decyzji stanowiły przepisy ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2022 r., poz. 615 ze zm.).

Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. W myśl art. 17 ust. 1b ustawy, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Zgodnie z kolei z art. 17 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy, świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli: 1) osoba sprawująca opiekę: a) ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym.

W pierwszej kolejności wyjaśnić należy, że wyrokiem z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 Trybunał Konstytucyjny uznał ww. art. 17 ust. 1b ustawy za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Skutki tego wyroku mają znaczenie w okolicznościach niniejszej sprawy. Mimo bowiem, że wyrok Trybunału nie doprowadził do wyeliminowania przez ustawodawcę niekonstytucyjnej normy z porządku prawnego, to jego treść wiąże wszystkich – w myśl art. 190 ust. 1 Konstytucji RP i stanowi dla organów administracji oraz sądów administracyjnych istotną wskazówkę̨ interpretacyjną. Co więcej, przepis uznany przez sąd konstytucyjny za niezgodny z Konstytucją nie może nadal stanowić podstawy rozstrzygnięć́. Skoro zatem Trybunał Konstytucyjny kategorycznie przyjął, że art. 17 ust. 1b ustawy narusza prawa opiekunów osób, których niepełnosprawność́ powstała odpowiednio po ukończeniu 18 oraz 25 roku życia, to nie sposób uznać, iż orzeczenie to nie ma żadnego wpływu na sytuację prawną skarżącego. Wręcz przeciwnie - data ustalenia niepełnosprawności matki skarżącego nie mogła być negatywną przesłanką do przyznania wnioskowanego świadczenia. Organ I instancji rozstrzygając w zakresie przedmiotowego wniosku miał obowiązek procedować́ zatem w oparciu o przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych z wyłączeniem niekonstytucyjnej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy, na co trafnie zwróciło uwagę SKO w zaskarżonej decyzji, jak i w poprzedniej decyzji z dnia 6 maja 2022 r. uchylającej decyzję Prezydenta Miasta Tarnowa w całości i przekazującej sprawę do ponownego rozpoznania.

Odnosząc się natomiast w tym miejscu do zarzutu skargi dotyczącego naruszenia przez organy art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy, wyjaśnić należy, że nie zasługuje on na uwzględnienie. Wskazać należy, że w orzecznictwie sądów administracyjnych od 2019 r. wyrażany jest pogląd, iż narusza zasadę równości taka wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, która pozbawia w całości prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osoby mające ustalone prawo do emerytury (czy renty) w wysokości niższej niż to świadczenie. Sądy dając prymat wykładni systemowej, celowościowej i funkcjonalnej nad dotychczas przyjmowaną wykładnią językową tego przepisu, akcentowały istotną zmianę relacji między wysokością świadczenia pielęgnacyjnego, a wysokością świadczeń, których pobieranie wyłącza prawo do tego świadczenia. W obecnych realiach, pozbawienie w całości świadczenia pielęgnacyjnego opiekunowi otrzymującemu świadczenie niższe nie znajduje uzasadnienia w dyrektywach wykładni systemowej oraz funkcjonalnej oraz celowościowej i narusza konstytucyjną zasadę równości (vide: wyroki NSA z dnia 28 czerwca 2019 r., sygn. akt I OSK 757/19, z dnia 8 stycznia 2020 r., sygn. akt I OSK 2392/19, z dnia 30 kwietnia 2020 r., sygn. akt I OSK 1546/19, z dnia 27 maja 2020 r., sygn. akt I OSK 2375/19, z dnia 18 czerwca 2020 r., sygn. akt I OSK 254/20, z dnia 28 czerwca 2019 r., sygn. akt I OSK 757/19 i z dnia 11 sierpnia 2020 r., sygn. akt I OSK 764/20, a także wyroki wojewódzkich sądów administracyjnych z dnia 20 lutego 2019 r., sygn. akt II SA/Go 833/18, z dnia 11 kwietnia 2019 r., sygn. akt III SA/Kr 137/19 oraz z 12 września 2019 r., sygn. akt III SA/Gd 472/19).

W ocenie Sądu, samo zatem ustalenie prawa do emerytury, renty nie może automatycznie wykluczać możliwości przyznania opiekunowi osoby niepełnosprawnej świadczenia pielęgnacyjnego. Zauważyć bowiem należy, że celem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest zrekompensowanie opiekunowi braku dochodów z pracy zarobkowej z powodu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Pozbawienie więc prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osób pobierających jedno ze świadczeń wskazanych w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych w niższej wysokości niż świadczenie pielęgnacyjne powoduje, że cel instytucji świadczeń pielęgnacyjnych nie jest realizowany w stosunku do pewnej grupy opiekunów pomimo, iż sprawujący opiekę nie może podjąć pracy zarobkowej. Trzeba bowiem mieć na uwadze to, że fakt uzyskania świadczeń emerytalnych nie wyklucza jeszcze możliwości podjęcia zatrudnienia. Niewątpliwie dokonując wykładni powołanego wyżej przepisu, należy uwzględniać także wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 2019 r., sygn. akt SK 2/17 stwierdzający, że różnicowanie sytuacji prawnej osób rezygnujących z pracy w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnymi w oparciu o przyjęte przez ustawodawcę kryterium posiadania przez takie osoby ustalonego prawa do renty jest niedopuszczalne. Prowadzi ono bowiem do wyłączenia opiekunów-rencistów z kręgu podmiotów uprawnionych do świadczeń pielęgnacyjnych pomimo, że sytuacja faktyczna takich osób sprawujących opiekę nad niepełnosprawnymi (gdy nie podejmują oni zatrudnienia, które mogliby podjąć przy jednoczesnym pobieraniu świadczenia rentowego) jest tożsama z sytuacją osób zdolnych do pracy, lecz rezygnujących z niej w celu opieki nad niepełnosprawnym dzieckiem.

Zdaniem Sądu, należy zatem dokonać prokonstytucyjnej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, pozwalającej na realizację zasady równości wobec prawa (art. 32 ust. 1 Konstytucji RP). Odnośnie więc sposobu rozwiązania problemu zależności pomiędzy uprawnieniem do świadczenia pielęgnacyjnego i uprawnieniem do świadczenia emerytalnego, czy rentowego, Sąd przychyla się do stanowiska wyrażonego m.in. w wyrokach NSA z dnia 18 czerwca 2020 r., sygn. akt I OSK 254/20, z dnia 27 maja 2020 r., sygn. akt I OSK 2375/19, czy z dnia z 11 sierpnia 2020 r., sygn. akt I OSK 764/20. W orzeczeniach tych wskazano na potrzebę umożliwienia osobie uprawnionej wyboru jednego ze świadczeń: pielęgnacyjnego lub emerytalnego (rentowego). Stwierdzić zatem należy, że zawieszenie prawa do emerytury, renty eliminuje negatywną przesłankę z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych - dopuszczalności przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W sytuacji więc, gdy postępowanie z wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wykaże, że zachodzą przesłanki umożliwiające uwzględnienie wniosku i jedyną przeszkodą jest pobieranie emerytury, renty wówczas, organ winien poinformować stronę, że o ile doprowadzi ona do zawieszenia prawa do emerytury, renty możliwe będzie przyznanie żądanego świadczenia.

Zwrócić jednak należy uwagę, że w okolicznościach przedmiotowej sprawy, organ odwoławczy uznał, że nie zostały spełnione pozostałe przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, o których mowa w art. 17 ust. 1 ustawy.

Zdaniem Sądu stanowisko to jest prawidłowe. W rozpoznawanej sprawie nie został wykazany bowiem związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy zaprzestaniem aktywności zawodowej skarżącego, czy też niemożnością podjęcia zatrudnienia, a sprawowaniem przez niego opieki nad niepełnosprawną matką. Mając bowiem na uwadze materiał dowodowy zgromadzony w aktach sprawy, tj. orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z 9 listopada 2021 r. o częściowej niezdolności skarżącego do pracy, decyzję o przyznaniu skarżącemu renty z dnia 16 grudnia 2021 r. oraz dokumentację medyczną skarżącego, trudno dać wiarę, że to w istocie sprawowana przez niego opieka nad matką - a nie stan zdrowia - stanowiła rzeczywistą przyczynę rezygnacji z zatrudnienia, czy też niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.

Niewątpliwie matka skarżącego jest osobą schorowaną i wymagającą opieki. Jednakże nie sposób przyjąć, aby takie czynności jak: przygotowywanie i podawanie posiłków, podawanie leków, mierzenie ciśnienia, smarowanie kremami, masaże, oklepywanie, robienie zakupów, organizowanie wizyt lekarskich, załatwianie spraw urzędowych, czytanie książek, układanie do snu, pomaganie w ćwiczeniach fizycznych mogły być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności skarżącego. Są to typowe czynności dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo i wykonują je przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu. Natomiast czynności polegające na utrzymywaniu higieny nie są czynnościami oznaczającymi długotrwałą opiekę uniemożliwiającą podjęcie zatrudnienia.

Mając na uwadze powyższe nie sposób przyjąć, aby zakres oraz rozmiar opieki sprawowanej przez skarżącego nad niepełnosprawną matką, która nie jest osobą leżącą, powodował brak możliwości podjęcia przez niego zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy, zwłaszcza, że jest on osobą uznaną za częściowo niezdolną do pracy. Skarżący nie wykazał, że mógłby podjąć konkretne zatrudnienie przy jednoczesnym pobieraniu świadczenia rentowego gdyby nie konieczność opieki nad matką.

Ponadto, zdaniem Sądu, ocena, czy istnieje związek pomiędzy niepodejmowaniem (rezygnacją) z zatrudnienia a opieką nad osobą niepełnosprawną, wymaga również ustalenia, czy istnieją inne osoby zobowiązane do alimentacji względem osoby niepełnosprawnej w tym samym stopniu, co osoba wnioskująca o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. W przypadku bowiem osób zobowiązanych w różnym stopniu, możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego została jednoznacznie określona w art. 17 ust. 4 u.ś.r. i potwierdzona uchwałą Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 listopada 2022 r. (I OPS 2/22, CBOSA). Konieczność uwzględnienia innych osób zobowiązanych do alimentacji przy ocenie spełnienia przesłanek określonych w art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika w pierwszej kolejności z faktu, że są to świadczenia z zakresu pomocy społecznej, a zatem ich przyznanie powinno uwzględniać zasadę subsydiarności, w świetle której Państwo powinno pomagać tam, gdzie jednostka (rodzina) nie może poradzić sobie sama. Równocześnie, interpretacja przepisów u.ś.r. wymaga odwołania do wyrażonej w Konstytucji RP zasady wspierania rodzin, które znajdują się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej (art. 71 ust. 1 Konstytucji).

Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale z dnia 14 listopada 2022 r. (I OPS 2/22, CBOSA) wskazał, że obowiązek wsparcia rodziny jako wspólnoty, nie oznacza obowiązku wspierania każdego w taki sam sposób, to ustawodawca powinien określić formy i zasady wsparcia państwa, a takie zasady zostały określone m.in. w u.ś.r. W ocenie Sądu, brak uwzględnienia przy ocenie konieczności rezygnacji lub powstrzymania się z zatrudnienia przez skarżącego przepisów o obowiązku alimentacyjnym, prowadziłoby do naruszenia przepisów k.r.o. i niedopuszczalnego modyfikowania przepisów określających obowiązki alimentacyjne dzieci względem rodziców, a w rezultacie do nieprzewidzianego ustawą zwolnienia pozostałych zobowiązanych z obowiązków alimentacyjnych względem matki.

Zdaniem Sądu, nie może budzić również wątpliwości, że w zakresie nieuregulowanym w u.ś.r. zastosowanie znajdują inne przepisy prawa, w tym w szczególności przepisy ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r., poz. 1359 ze zm., dalej: "k.r.o."). NSA w ww. uchwale z 14 listopada 2022 r. wskazał, że uregulowania u.ś.r. mają charakter lex specialis, w stosunku do k.r.o. W zakresie jednak obowiązku alimentacyjnego dzieci względem rodziców w u.ś.r. brak jest regulacji, a zatem odwołać się należy do przepisów k.r.o. Trzeba bowiem podzielić pogląd, że zastosowanie modelu derywacyjnego wykładni wymaga odwołania się do wszystkich argumentów interpretacyjnych - językowych, systemowych oraz celowościowych (por. uchwała NSA z dnia 14 listopada 2022 r. I OPS 2/22). Wykładnia systemowa zakłada natomiast odwołanie się do kontekstu węższego (czyli miejsca przepisu w danym akcie prawnym) oraz szerszego (całego systemu prawa). Dokonując zatem interpretacji art. 17 ust. 1 u.ś.r. konieczne jest uwzględnienie zarówno miejsca przepisu w ustawie o świadczeniach rodzinnych, jak w całym systemie prawa, tj. w szczególności uwzględnienia postanowień Konstytucji RP (przede wszystkim zasad subsydiarności oraz pomocy rodzinie), a także przepisów ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. z 2020 r., poz. 1359 ze zm., w skrócie: "k.r.o.")

W związku z powyższym należy zwrócić uwagę, że skarżący posiada jeszcze dwóch braci (emerytów) - zatem mogą oni wspólnie realizować obciążający ich z mocy prawa obowiązek alimentacyjny. Zgodnie z art. 128 k.r.o. obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby również środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo, a zgodnie z art. 129 § 2 k.r.o. krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym.

Sąd podziela dominujący w orzecznictwie pogląd, iż nawet wykonywanie zatrudnienia przez dzieci osoby wymagającej opieki czy nawet zamieszkiwanie w innej miejscowości nie stanowią obiektywnej okoliczności przesądzającej o tym, że nie są one w stanie sprawować opieki nad rodzicem (zob. np. wyrok WSA w Opolu z dnia 22 czerwca 2021 r., sygn. akt II SA/Op 79/21, wyrok WSA w Poznaniu z dnia 12 maja 2021 r., sygn. akt IV SA/Po 66/21, wyrok WSA w Gdańsku z dnia 11 marca 2021 r., sygn. akt III SA/Gd 1201/20). Przesłanki obiektywne bowiem to takie, które są niezależne od woli, a na ich wystąpienie nie ma się żadnego wpływu. Takimi okolicznościami może być np. przebywanie w zamkniętym zakładzie leczniczym, innym zakładzie administracyjnym, w którym władztwo zakładowe ogranicza sposobność określonego postępowania, czy stwierdzony znaczny stopień niepełnosprawności, który nie pozwala na podjęcie się opieki nad osobą niepełnosprawną. Natomiast posiadanie rodziny, praca zawodowa, zamieszkiwanie w innej miejscowości niewątpliwie mogą utrudniać sprawowanie opieki nad osobą wymagającą opieki, jednakże okoliczności takie tego nie uniemożliwiają, tym bardziej że wykonanie obowiązku alimentacyjnego nie musi polegać na fizycznym sprawowaniu opieki, lecz może polegać np. na finansowaniu usług opiekuńczych. W aktach brak dowodu aby skarżący, czy też jego matka próbowali wyegzekwować spełnienie ww. obowiązku od braci skarżącego.

W konsekwencji, nie sposób przyjąć, aby w przedmiotowej sprawie zostały wykazane jakiekolwiek obiektywne przeszkody w wywiązywaniu się przez rodzeństwo skarżącego z obowiązku alimentacyjnego względem matki.

Pomoc Państwa ma, jak już wyżej wskazano, charakter subsydiarny, ponieważ to na rodzinie ciąży obowiązek opieki nad osobą niepełnosprawną. Jest zatem możliwa jedynie wówczas gdy wnioskujący o nią wykaże w sposób niebudzący jakichkolwiek wątpliwości, że wyczerpał wszystkie inne możliwości zapewnienia opieki osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji (w nin. sprawie - pomocy rodzeństwa, skorzystanie z usług opiekuńczych, czy opiekuna), a pomimo to - ze względu na rzeczywisty zakres opieki wynikający z potrzeb osoby niepełnosprawnej (a dokładniej, z posiadanych przez nią schorzeń) istnieje konieczność rezygnacji przez niego z zatrudnienia bądź ww. sytuacja uniemożliwia podjęcie zatrudnienia.

Podsumowując, zdaniem Sądu, w sytuacji gdy istnieją inne osoby zobowiązane do alimentacji, w stosunku do których brak jest obiektywnych przeszkód w realizacji ww. ustawowego obowiązku, brak jest związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem (rezygnacją z) zatrudnienia a opieką nad osobą niepełnosprawną, ponieważ w opiece powinny uczestniczyć również pozostałe osoby zobowiązane do alimentacji, a zatem nie zachodziła konieczność rezygnacji przez skarżącego z zatrudnienia. Co więcej, nie do pogodzenia z interesem społecznym, a w interesie społecznym jest przestrzeganie całego obowiązującego porządku prawnego, byłaby taka wykładnia art. 17 ust. 1 u.ś.r., z której wynikałoby, że obowiązki Państwa obejmujące pomoc rodzinie, wyprzedzałyby obowiązki alimentacyjne dzieci względem rodziców, ponieważ w takiej sytuacji doszłoby do przerzucenia realizacji tych obowiązków na całe społeczeństwo, w sytuacji gdy powinny one zostać zrealizowane przez członków rodziny. Doprowadziłoby to też do – z jednej strony - uprzywilejowania tych, którzy nie wywiązują się ze swych obowiązków wobec rodziców (gdyż to Państwo będzie płacić jednemu z wielu dzieci za opiekę nad rodzicem, zwalniając pozostałych faktycznie i finansowo z zapewnienia opieki rodzicowi) oraz – z drugiej strony - dodatkowego obciążenia tych, którzy wywiązują się ze swych obowiązków względem swoich rodziców a mimo to, ich podatki przeznaczane byłyby na pomoc osobom, których dzieci z tych obowiązków się nie wywiązują. Zdaniem Sądu, godziłoby to w konstytucyjną zasadę równości wobec prawa, wyrażoną w art. 32 ust. 1, czy też zasadę sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP). Pominięcie przy wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. regulacji k.r.i.o. w zakresie konieczności wywiązania się z obowiązku alimentacyjnego dzieci względem rodzica naruszałoby też zasadę praworządności (art. 7 Konstytucji RP), czy obowiązek przestrzegania prawa RP (art. 83 Konstytucji RP). Wobec tego "limitowanie" dostępu do świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o kryterium konieczności wypełnienia przez wszystkie dzieci obowiązku alimentacyjnego względem rodzica nie może zostać uznane za naruszenie kryteriów przyznania tego świadczenia wyrażonych w ustawie o świadczeniach rodzinnych. Ustawa ta jest jedną z wielu ustaw obowiązujących w polskim systemie prawnym i w żaden sposób nie uchyla, czy nie ogranicza obowiązków dzieci wobec rodziców. Dlatego, zdaniem Sądu, wsparcia Państwa wymaga jedynie ten opiekun osoby z niepełnosprawnością, który sprawując faktycznie opiekę nad rodzicem, wykaże, że nie może uzyskać (wyegzekwować) pomocy od rodzeństwa i z tego względu zmuszony jest zrezygnować z pracy, czy też nie może jej podjąć (vide: wyroki WSA w Krakowie z dnia 24 października 2022 r. sygn. akt III SA/Kr 669/22, czy z 5 grudnia 2022 r. sygn. akt III SA/Kr 918/22).

W konsekwencji powyższych rozważań, prawidłowe jest stanowisko Kolegium, że okoliczności stanu faktycznego sprawy uzasadniały odmowę przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką. Podkreślić należy, że pomimo niekwestionowanego złego stanu zdrowia matki skarżącego i konieczności pomocy przez syna (do czego jest zobowiązany zgodnie z Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym), samo sprawowanie opieki, jak wyżej podkreślono, nie stanowi w świetle art. 17 ust. 1 ww. ustawy, samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Mając powyższe na względzie, Kolegium w zaskarżonej decyzji, a wbrew zarzutom skargi, w sposób prawidłowy dokonało wykładni art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Zdaniem Sądu, zaskarżone rozstrzygnięcie zostało oparte na prawidłowej analizie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, który pozwolił na wyczerpujące ustalenie istotnych okoliczności sprawy. Poczynione ustalenia znalazły odzwierciedlenie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Decyzja ta zawiera wyczerpujące uzasadnienie faktyczne i prawne podjętego przez organ rozstrzygnięcia.

W tym stanie rzeczy, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie na podstawie art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 119 pkt 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.