Wyrok WSA w Lublinie, sygn. akt II SA/Lu 39/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie
Data orzeczenia: 2023-03-30 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Stwierdzono nieważność zaskarżonej decyzji
Powołane przepisy: article: art. 156 par 1 pkt 1
journal: Dz.U. 2022 poz 2000
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
article: art. 23 ust. 2
journal: Dz.U. 2017 poz 1428
law: Ustawa z dnia 7 lipca 2017 r. o zmianie niektórych ustaw związanych z systemami wsparcia rodzin
article: art. 145 par 1 pkt 2
journal: Dz.U. 2023 poz 259
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Cylc – Malec (sprawozdawca) Sędziowie Sędzia WSA Jerzy Drwal Asesor sądowy Bartłomiej Pastucha po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 30 marca 2023 r. sprawy ze skargi T. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lublinie z dnia 2 listopada 2022 r., znak: SKO.41/2314/OS/2022 w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń I. stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lublinie na rzecz T. K. kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 2 listopada 2022r., nr SKO.41/2314/OS/2022 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Lublinie po rozpatrzeniu odwołania T. K. utrzymało w mocy decyzję Wojewody Lubelskiego z dnia 11 kwietnia 2022r., nr DZŚ.MG.442.233-1.2017 o ustaleniu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w łącznej wysokości 4.952 zł i zobowiązaniu do ich zwrotu.

Decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym:

Wnioskiem z 9 września 2015r. T. K. zwróciła się do Ośrodka Pomocy Społecznej w T. D. o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego oraz dodatków do zasiłku rodzinnego na dzieci: D. , K. i K. K..

Po rozpatrzeniu wniosku Wójt Gminy T. D. decyzją z dnia 16 października 2015r. uwzględnił wniosek przyznając skarżącej na synów na okres od dnia 1 listopada 2015 r. do dnia 31 października 2016r. zasiłki rodzinne wraz z dodatkami.

Postanowieniem z dnia 6 grudnia 2016r. Marszałek Województwa Lubelskiego – Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej Oddziała ds. Świadczeń Rodzinnych w Lublinie stwierdził, że w sprawie T. K. od dnia 1 stycznia 2011r. mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego z uwagi na prowadzenie przez jej męża P. K., na terytorium Wielkiej Brytanii, działalności zarobkowej.

W związku z tym, decyzją z dnia 28 grudnia 2016 r. Wójt Gminy uchylił powyższą własną decyzję z dnia 16 października 2015r. o przyznaniu skarżącej zasiłków rodzinnych wraz z dodatkami.

Następnie Wojewoda Lubelski pismem z dnia 4 października 2019 r. wezwał skarżącą oraz jej męża P. K. do złożenia zaświadczenia lub własnoręcznie podpisanego oświadczenia o dochodach uzyskanych przez niego na terenie Wielkiej Brytanii w lutym 2011r. oraz za lata 2011-2015, informując, że wskazany dochód powinien być wyrażony w walucie obcej w wartości netto, a w przypadku braku stosownych dokumentów poprosił o złożenie oświadczenia.

W odpowiedzi na wezwanie skarżąca złożyła pismo z dnia 24 października 2019r., w którym oświadczyła, że nie ma wiedzy na temat dochodów byłego męża P. K. uzyskanych we wskazanym okresie. Dodała, że od momentu wyjazdu jej byłego męża za granicę, tj. od stycznia 2011r. nie ma z nim żadnego kontaktu, od tego czasu nie łoży on na utrzymanie dzieci. Podniosła, że wyrokiem z 27 września 2018r., sygn. akt [...] Sąd Okręgowy [...] rozwiązał przez rozwód jej małżeństwo z P. K..

Wojewoda Lubelski uznał, że skarżąca nie wykonała należycie wezwania i pismem z dnia 25 sierpnia 2020r. w poinformował ją o pozostawieniu bez rozpoznania jej wniosku z dnia 10 września 2014r. o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego wraz z dodatkami stosownie do art. 24a ust. 2 ustawy z 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2023r., poz. 390, dalej jako "u.ś.r.").

W konsekwencji wskazaną na wstępie decyzją z dnia 11 kwietnia 2022r. Wojewoda orzekł o uznaniu świadczeń rodzinnych tj. zasiłków rodzinnych wraz z dodatkami, wypłaconych skarżącej przez Ośrodek Pomocy Społecznej w T. D. w okresie od dnia 1 listopada 2015r. do dnia 31 października 2016r. w kwocie 4.952 zł, za świadczenia nienależnie pobrane, jednocześnie zobowiązując skarżącą do zwrotu tej kwoty wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie.

Uzasadniając rozstrzygnięcie Wojewoda wskazał, że w momencie składania wniosku o świadczenia skarżąca została prawidłowo pouczona przez organ, a więc była świadoma obowiązku poinformowania organu o fakcie wyjazdu ojca dzieci poza granice Rzeczypospolitej Polskiej oraz o dochodach osiągniętych przez niego za granicą. Wojewoda uznał, że skarżąca zataiła powyższe fakty i świadomie wprowadziła organ w błąd, co skutkowało wypłatą świadczeń na podstawie fałszywych zeznań.

W odwołaniu od decyzji Wojewody Lubelskiego, skarżąca zarzuciła naruszenie szeregu przepisów prawa unijnego oraz ustawy o świadczeniach rodzinnych i Kodeksu postępowania administracyjnego, poprzez przyjęcie, że wypłacone jej świadczenia są nienależnie pobrane. Skarżąca zarzuciła również naruszenie przepisów prawa polegające na przyjęciu, że nie podała faktu wyjazdu ojca dzieci poza granice Rzeczpospolitej Polskiej, podczas gdy ojciec dzieci porzucił rodzinę w 2011r., nigdy nie płacił alimentów, nie interesował się rodziną. Jej zdaniem, to organ, do którego był składany wniosek powinien był przeprowadzić postępowanie administracyjne dotyczące sytuacji dochodowej rodziców dzieci oraz udzielić jej pouczeń w sposób zrozumiały, czytelny i transparentny. Dodatkowo podniosła, że sporne należności się przedawniły.

Po rozpatrzeniu odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Lublinie, zaskarżoną decyzją z dnia 2 listopada 2022r. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

Zdaniem Kolegium, małżonek skarżącej wchodził w skład "rodziny", a jego dochód wchodził w skład "dochodu rodziny" – art. 3 pkt 2 i pkt 16 u.ś.r. W związku z tym nie ma znaczenia to, że od 31 stycznia 2011r. skarżąca ma rozdzielność majątkową z ówczesnym mężem, a także podnoszona przez nią okoliczność prowadzenia odrębnego gospodarstwa domowego. Skarżąca przy składaniu w dniu 10 września 2014r. wniosku o zasiłek rodzinny wraz z dodatkami została pouczona o konieczności poinformowania organu o przebywaniu jej męża od stycznia 2011r. za granicą – pouczenie było zawarte w treści wniosku, mimo to informacji tej nie przekazała organowi.

Odnosząc się do zarzutu dotyczącego przedawnienia, organ stwierdził, że termin żądania zwrotu nienależnie pobranych świadczeń w niniejszej sprawie nie uległ przedawnieniu – przedawnienie nastąpi dopiero w 2025r.

W skardze do sądu administracyjnego na decyzję Kolegium skarżąca, reprezentowana przez zawodowego pełnomocnika, domagała się uchylenia decyzji organów obu instancji, zarzucając ich wydanie z naruszeniem:

1) art. 138 § 1 pkt. 1 k.p.a. w zw. z art. 67, art. 68 ust 1 lit. a rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/04 z dnia 29 kwietnia 2004r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego w zw. z art. 4, art. 23a ust. 9, art. 25 ust 1, art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 2, ust. 5-8 u.ś.r. oraz w zw. z art. 23 ustawy z dnia 7 lipca 2017r. o zmianie niektórych ustaw związanych z systemami wsparcia rodzin (Dz. U. z 2017r., poz. 1428, dalej jako "ustawa zmieniająca") poprzez ich błędną wykładnię i zastosowanie w sytuacji, gdy wypłacone skarżącej świadczenia rodzinne zostały ustalone decyzją administracyjną ze względu na spełnienie przesłanek do ich przyznania;

2) art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 2, ust. 8 u.ś.r., gdyż nie zachodziły przesłanki uzasadniające zwrot nienależnie pobranych świadczeń;

3) art. 4, art. 5, art. 6 ust. 1 pkt 1, art. 8 pkt 6, pkt 7, art. 14 ust. 1, ust. 2, art. 15 ust. 1 pkt 2, art. 24 u.ś.r. poprzez przyjęcie, że w niniejszej sprawie zachodzą okoliczności opisane w art. 30 ust. 2 pkt 2 u.ś.r, co w efekcie doprowadziło do wydania decyzji o zwrocie pobranego świadczenia, pomimo wystąpienia w niniejszej sprawie okoliczności, o których mowa w ww. przepisach;

4) art. 3 pkt 2 i pkt 16 u.ś.r. poprzez błędne przyjęcie, że były małżonek skarżącej - P. K. wchodzi w skład rodziny, a jego dochód wchodzi w skład dochodu rodziny w rozumieniu u.ś.r., podczas gdy P. K. porzucił rodzinę w 2011r. i nie utrzymuje z nią kontaktu;

5) art. 7 w zw. z art. 8 § 1 w zw. z art. 10 § 1 w zw. z art. 77 § 1 w zw. z art. 80 k.p.a. oraz art. 7, art. 77, art. 107 w zw. z art. 110 k.p.a. poprzez brak wyczerpującego postępowania wyjaśniającego.

W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wobec zgodnych wniosków stron co do trybu rozpoznania sprawy, Sąd na podstawie art. 119 pkt 2 i art. 120 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023r. poz. 259 ze zm., dalej jako "p.p.s.a.") rozpoznał sprawę w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd wydaje rozstrzygnięcie w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Skarga w niniejszej sprawie zasługuje na uwzględnienie z innych przyczyn, niż w niej wskazane, uwzględnionych przez Sąd z urzędu, dających podstawę do stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji jako wydanej z naruszeniem przepisów o właściwości.

Wydanie decyzji z naruszeniem przepisów o właściwości jest jedną z wad kwalifikowanych stanowiących podstawę do stwierdzenia nieważności decyzji wskazaną w art. 156 § 1 pkt 1 k.p.a. Wada ta obejmuje naruszenie każdego rodzaju właściwości (miejscowej, rzeczowej, instancyjnej).

Podstawą prawną decyzji Wojewody Lubelskiego z dnia 11 kwietnia 2022r., orzekającej o uznaniu pobranych przez skarżącą w okresie od 1 listopada 2015r. do 31 października 2016r. świadczeń rodzinnych był m.in. art. 23a ust. 9 u.ś.r. Zgodnie z tym przepisem, wojewoda ustala i dochodzi zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w sprawach, w których mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Przepis art. 30 stosuje się odpowiednio. Ustawa o świadczeniach rodzinnych nie przewiduje natomiast organu wyższego stopnia w stosunku do wojewody, właściwego do rozpoznania odwołania od decyzji ustalającej świadczenia nienależnie pobrane (art. 127 § 2 k.p.a.), a więc właściwość należało ustalić na podstawie art. 17 pkt 2 k.p.a., z którego wynika, że organem wyższego stopnia w stosunku do wojewody, jest właściwy w sprawie minister.

W pouczeniu zawartym w decyzji organu I instancji błędnie więc wskazano, że służy od niej odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lublinie, a Kolegium błędnie uznało się za właściwe do rozpoznania takiego odwołania. Stanowisko organów mogło wynikać z treści art. 23 ust. 2 ustawy zmieniającej z dnia 7 lipca 2017r. Przepis ten stanowi, że w sprawach z wniosków o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych realizowanych w związku z koordynacją systemów zabezpieczenia społecznego, złożonych przed dniem 1 stycznia 2019r., organem wyższego stopnia jest samorządowe kolegium odwoławcze. Przedmiotem decyzji wydanej przez Wojewodę nie była jednak sprawa rozpoznania wniosku skarżącej o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych, gdyż wniosek skarżącej z 9 września 2015r. o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego wraz z dodatkami został pozostawiony bez rozpoznania, o czym Wojewoda poinformował skarżącą pismem z dnia 25 sierpnia 2020 r.

Przedmiotem decyzji Wojewody z 11 kwietnia 2022r. była kwestia uznania świadczeń rodzinnych wypłaconych skarżącej za świadczenia nienależnie pobrane, a więc nie jest to sprawa "z wniosku o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych realizowanych w związku z koordynacją systemów zabezpieczenia społecznego" – przepis art. 23 ust. 2 ustawy zmieniającej nie miał więc zastosowania, a więc nie był przepisem szczególnym ustalającym jako organ właściwy do rozpatrzenia odwołania skarżącej od tej decyzji Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Lublinie. Takie stanowisko w kwestii zastosowania art. 23 ust. 2 ustawy zmieniającej jest już ugruntowane w orzecznictwie (zob. postanowienia NSA: z dnia 14 lipca 2020r., sygn. akt I OW 25/20; z dnia 17 grudnia 2020 r., sygn. akt I OW 115/20; z dnia 17 grudnia 2020r., sygn. akt I OW 120/20; wyrok NSA z dnia 12 kwietnia 2022r., sygn. akt I OSK 1306/21 i I OSK 1354/21).

Kolegium powinno było zastosować art. 65 § 1 i 3 k.p.a. i przekazać odwołanie do właściwego w sprawie ministra (tj. Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej), jako organu właściwego w sprawie, zawiadamiając jednocześnie o tym skarżącą. Na obowiązek ten wskazuje też art. 19 k.p.a. (organy administracji publicznej mają obowiązek przestrzegać z urzędu swojej właściwości). Nie zmienia tego faktu błędne pouczenie zawarte w decyzji Wojewody co do organu wyższego stopnia. Wniesienie odwołania do organu niewłaściwego nie może powodować dla skarżącej negatywnych konsekwencji.

W związku z powyższym zaskarżona decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 2 listopada 2022r., jako wydana z naruszeniem przepisów o właściwości, obarczona jest wadą kwalifikowaną dającą podstawę do stwierdzenia jej nieważności (art. 156 § 1 pkt 1 k.p.a.), dlatego Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji.

O kosztach postępowania Sąd orzekł natomiast na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 oraz art. 206 p.p.s.a., zasądzając od organu na rzecz skarżącej zwrot kosztów postępowania obejmujących kwotę 240 zł z tytułu zastępstwa procesowego. Sąd skorzystał z uprawnienia przewidzianego w art. 206 p.p.s.a. i obniżył o połowę ustawową minimalną stawkę (480 zł) za czynności radców prawnych, określoną w § 14 ust. 1 pkt 1 lit. "c" rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2018r., poz. 265 ze zm.). W orzecznictwie nie budzi wątpliwości, że skoro art. 206 p.p.s.a. dotyczy kosztów postępowania niezbędnych do celowego dochodzenia praw, o których mowa w art. 205 p.p.s.a., obejmuje on swoim zakresem również miarkowanie wysokości wynagrodzenia fachowego pełnomocnika (por. postanowienie NSA z dnia 10 lutego 2014 r., sygn. akt I FPS 3/13). Sąd stosuje ten przepis z urzędu, a określając wysokość wynagrodzenia zawodowego pełnomocnika uwzględnia zarówno stopień zawiłości sprawy, jak i nakład pracy pełnomocnika, przyczyniający się do wyjaśnienia sprawy pod względem faktycznym, jak i wyjaśnienia istotnych zagadnień prawnych, które mogą budzić wątpliwości judykatury bądź doktryny. W ocenie Sądu, za odstąpieniem od zasądzenia na rzecz skarżącej pełnej stawki minimalnego wynagrodzenia dla jej pełnomocnika, przemawiało przede wszystkim to, że rozpoznawana sprawa jest jedną z ośmiu tożsamych spraw, zainicjowanych skargami tej samej osoby, zarejestrowanymi pod sygn. II SA/Lu 34-41/23. Przedmiotem zaskarżenia w tych sprawach są decyzje Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lublinie o uznaniu świadczeń wypłaconych skarżącej - za kolejne okresy począwszy od 2011r. - za nienależnie pobrane. Seryjność spraw, wynikająca z analogii stanów faktycznych i prawnych, sprawiła, że pełnomocnik sporządził niemal identyczne skargi, zatem nie sposób uznać, że nakład pracy był taki sam, jaki byłby w przypadku wniesienia ośmiu skarg w różnych przedmiotowo sprawach. Poza tym Sąd stwierdził nieważność zaskarżonej decyzji z przyczyn całkowicie innych, niż podniesione w treści skargi, co oznacza, że skarga sporządzona przez pełnomocnika nie przyczyniła się do stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji.