Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 621/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2025-01-15 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 7, art. 15, art. 77 par. 1, art. 80, art. 107 par. 3
journal: Dz.U. 2024 poz 572
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.)
article: art. 61, art. 64
journal: Dz.U. 2023 poz 901
law: Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t. j.)
article: art. 106 par. 3, art. 133, art. 135, art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a i c
journal: Dz.U. 2024 poz 935
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)

SENTENCJA

Dnia 15 stycznia 2025 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Magdalena Sieniuć (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Agnieszka Grosińska-Grzymkowska, Asesor WSA Marcin Olejniczak, , Protokolant Asystent sędziego Izabela Lewandowska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 stycznia 2025 roku sprawy ze skargi K.M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi z dnia 13 maja 2024 roku nr SKO.4115.74.2024 w przedmiocie odmowy całkowitego zwolnienia z obowiązku wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Miasta Ozorków z dnia 22 stycznia 2024 roku nr [...]. dc


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia 13 maja 2024 r., nr SKO.4115.74.2024, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łodzi, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r., poz. 572), dalej jako: "k.p.a.", w związku z art. 61, art. 64, art.106 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2023 r., poz. 901 ze zm.), dalej jako: "u.p.s.", utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Miasta Ozorków z dnia 22 stycznia 2024 r. nr 693-3/MOPS/odmowa/3483/2024 odmawiającą K. M. całkowitego zwolnienia z obowiązku wnoszenia opłaty za pobyt ojca K. M.1 w Domu Pomocy Społecznej w O..

Z akt sprawy wynika, że ww. decyzją z dnia 22 stycznia 2024 r. organ I instancji, na podstawie art. 61 ust. 2 pkt 2, art. 64 i art. 64a, art. 106 ust. 1 u.p.s., odmówił skarżącej całkowitego zwolnienia z obowiązku ponoszenia przedmiotowej opłaty. W uzasadnieniu organ ten wskazał, że z kwestionariusza wywiadu środowiskowego cz. II oraz zebranych dokumentów w sprawie wynika, iż K. M. mieszka sama i prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Źródłem jej dochodu jest wynagrodzenie za pracę w wysokości 2957,49 zł miesięcznie oraz dochód uzyskiwany z działalności gospodarczej w wysokości 2312,45 zł. Łączny dochód wynosi zatem 5269,94 zł i tym samym przekracza ustawowe kryterium 300 % dla osoby samotnie gospodarującej, zgodnie z art. 61 ust. 2 pkt 2a u.p.s., tj. kwotę 2328,00 zł.

Ponadto organ I instancji wyjaśnił, że K. M. zobowiązana jest umową, którą zawarła z Dyrektorem Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w O. (data wpływu do Ośrodka: 17 listopada 2022 r.), gdzie w § 2 tej umowy K. M. oświadczyła, że dobrowolnie zobowiązuje się do pokrywania określonej w § 3 ust. 1 niniejszej umowy opłaty za pobyt K. M.1 w Domu Pomocy Społecznej w O.. Ośrodek kierując do K. M. druk ww. umowy opatrzył ją pismem nr MOPS.DPS.5120.DM z dnia 26 października 2023 r., w którym prosił o zapoznanie się z treścią umowy oraz wskazał na możliwość odmowy jej podpisania poprzez wypełnienie oświadczenia o niewyrażeniu zgody na podpisanie umowy i zwrotne odesłanie podpisanego oświadczenia. Zgodnie z umową K. M. zobowiązała się dobrowolnie do partycypowania w kosztach za pobyt ojca w Domu Pomocy Społecznej w O. począwszy od dnia 19 października 2022 r. na czas nieokreślony w wysokości 2252,33 zł miesięcznie. Zgodnie z Aneksem nr 1 do przedmiotowej umowy od dnia 19 października 2022 r. kwoty wnoszonej opłaty wynosiły odpowiednio: za miesiąc październik 2022 r. w wysokości 427,38 zł, za miesiąc listopad 2022 r. w wysokości 4504,66 zł oraz od miesiąca grudnia 2022 r. do odwołania w wysokości 1019,14 zł miesięcznie. Aneks wiązał się z przyznaniem świadczenia w postaci renty i zmianą decyzji dotyczącej odpłatności za pobyt w DPS K. M.1. Natomiast Aneksem nr 2 do ww. umowy od dnia 1 marca 2023 r. wysokość uiszczanej przez K. M. opłaty wynosiła 1313,60 zł miesięcznie, a aneks wiązał się ze zmianą wysokości kosztów utrzymania w DPS w O. oraz zmianą decyzji dotyczącej odpłatności za pobyt w DPS. Następnie Aneksem nr 3 K. M. zobowiązała się do zapłaty od 1 kwietnia 2023 r. opłaty w wysokości 1146,41 zł. Aneks wiązał się ze zmianą dochodu i zmianą decyzji dotyczącej odpłatności za pobyt w DPS K. M.1.

Zdaniem organu I instancji, z powyższego wynika, że wnioskowany przez stronę wywiad skutkowałby ponoszeniem wyższej opłaty niż ponosi ona na podstawie dobrowolnie zawartej umowy wraz z późniejszymi aneksami. W ocenie organu I instancji, brak jest dokumentów, które potwierdzałyby ponoszenie opłat za pobyt innych członków rodziny w DPS lub innych placówkach, jak również występowanie okoliczności wymienionych w art. 64 pkt 2, takich jak: długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny lub straty materialne powstałe w wyniku klęski żywiołowej lub innych zdarzeń losowych. K. M. jest osobą aktywną zawodowo, zatrudnioną na podstawie umowy o pracę, pobierającą wynagrodzenie oraz prowadzącą działalność gospodarczą, z której uzyskuje dochód stanowiący źródło utrzymania dla jednoosobowego gospodarstwa domowego. Nie przedstawiła również dokumentów, na podstawie których można stwierdzić, że jest w ciąży lub samotnie wychowuje dziecko. Ponadto brak potwierdzenia, aby przebywała w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka lub innej placówce opiekuńczo-wychowawczej, jak i nie przedstawiła wyroku sądu oddalającego powództwo o alimenty na rzecz ojca. Do złożonego wniosku K. M. nie załączyła również żadnych dokumentów potwierdzających rażące naruszenie przez ojca obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem niej. W aktach sprawy, jak wskazał organ I instancji, brak jest natomiast dokumentów, które potwierdzałyby w sposób jednoznaczny powstanie okoliczności, o których mowa w art. 64, czy też w art. 64a u.p.s. Z uzyskanych podczas wywiadu informacji wynika, że K. M. nie dysponuje dokumentami, które stanowią podstawę do zastosowania wyjątkowego trybu odstąpienia od opłaty. W ocenie organu I instancji, na chwilę obecną brak jest udokumentowanego uzasadnienia pozwalającego na zwolnienie strony z wnoszonej opłaty za pobyt ojca K. M.1 w Domu Pomocy Społecznej w O.. Mając na uwadze powyższe organ I instancji stwierdził, że nie zostały spełnione przesłanki określone w art. 64a u.p.s. i brak jest także podstaw do zwolnienia K. M. z opłaty na podstawie art. 64 u.p.s.

Od powyższej decyzji K. M. wniosła do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi odwołanie. W jego treści zarzuciła decyzji organu I instancji obrazę prawa materialnego, tj. art. 64 u.p.s., poprzez jego błędną wykładnię polegającą na nieuzasadnionym przyjęciu, że katalog przesłanek wynikających z tego przepisu ma charakter zamknięty, podczas gdy wymienione w nim przesłanki uprawniające do zwolnień mają charakter przykładowy, czego konsekwencją było błędne przyjęcie przez organ administracji publicznej, że sytuacja życiowa, w tym materialna, K. M. pozwala na ponoszenie opłat za pobyt w domu pomocy społecznej K. M.1, podczas gdy K. M. nie posiada środków finansowych pozwalających na partycypowanie w opłacie. Ponadto odwołująca się zarzuciła obrazę prawa materialnego, tj. art. 64 ust. 7 u.p.s., poprzez jego niezastosowanie, podczas gdy mieszkaniec domu pomocy społecznej K. M.1 z powodu 20-letniego alkoholizmu rażąco naruszał obowiązki rodzinne polegające m.in. na porzuceniu, niealimentacji, niewykonywaniu opieki wobec córki K. M.. Podniosła też zarzut obrazy przepisów postępowania, tj. art. 7 w zw. z art. 77 § 1 k.p.a., poprzez zaniechanie wyczerpującego rozpatrzenia materiału dowodowego i jego błędnej oceny, mianowicie dowodów dotyczących sytuacji życiowej, w tym majątkowej, K. M., czy też dowodów na okoliczność rażącego naruszania obowiązków rodzinnych przez K. M.1. Uwzględniając powyższe odwołująca się na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a. wniosła o uchylenie decyzji organu I instancji z dnia 22 stycznia 2024 r. i orzeczenie co do istoty sprawy, ewentualnie na podstawie art. 138 § 2 k.p.a. wniosła o uchylenie ww. decyzji w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji. Ponadto wniosła o przeprowadzenie dowodu z przesłuchania świadka w osobach: K. E. i B. M. na okoliczność rażącego naruszania obowiązków rodzinnych przez K. M.1.

Wskazaną na wstępie decyzją z dnia 13 maja 2024 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łodzi, po rozpatrzeniu powyższego odwołania, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

W uzasadnieniu decyzji Kolegium, powołując się uprzednio na przepisy prawa mające w zastosowanie w sprawie, podkreśliło, że żadna z okoliczności wskazanych we wniosku skarżącej, które miały uzasadniać zwolnienie jej w całości z obowiązku ponoszenia opłaty za pobyt ojca w domu pomocy społecznej, nie wskazuje na szczególną okoliczność, której skarżąca, nawet przy użyciu największego wysiłku, nie może pokonać. Niewątpliwie sytuacja K. M. jest trudna, ale nie jest szczególnie trudna ani szczególnie uzasadniona, stąd nie ma podstaw do uwzględnienia jej wniosku o zwolnienie z odpłatności w całości.

Jednocześnie organ II instancji zwrócił uwagę, że pojęcie "uzasadnionych okoliczności" wymienione w art. 64 pkt 2 u.p.s. nie zostało przez ustawodawcę sprecyzowane. Jednak podane w nim przykłady zdarzeń uzasadniające zwolnienie z opłat wskazują, że zamiarem ustawodawcy było objęcie jego zakresem zastosowania okoliczności związanych ze stanem zdrowia zobowiązanego lub członków jego rodziny, jak również przypadku nagłego pogorszenia się sytuacji materialnej będącej wynikiem zdarzeń niezależnych od woli zobowiązanego. Za takim rozumieniem pojęcia przemawiają wskazane w tym przepisie okoliczności uzasadniające zwolnienie z opłaty: długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, straty materialne powstałe w wyniku klęski żywiołowej lub innych zdarzeń losowych.

Długotrwała choroba – jak podkreślił organ odwoławczy - co do zasady eliminuje daną osobę z rynku pracy pozbawiając zdolności zarobkowania, podobnie bezrobocie, z tym że w tym przypadku nie można abstrahować od sytuacji na rynku pracy, tylko bowiem niezawinione bezrobocie może usprawiedliwiać wniosek o zwolnienie, także niepełnosprawność z oczywistych względów kształtuje możliwości finansowe zobowiązanego, podobnie śmierć członka rodziny, zwłaszcza w sytuacji gdy był żywicielem rodziny, może mieć zasadniczego wpływu na ocenę dochodów, tak samo klęska żywiołowa czy inne zdarzenie losowe trudne do przewidzenia w finansach wnioskodawcy. Wszystkie wymienione okoliczności muszą jednocześnie oddziaływać na sytuację finansową, od której bezpośrednio zależy zdolność płatnicza wnioskodawcy. Zwolnienie z opłaty powinno zawsze znaleźć uzasadnienie w wyjątkowych okolicznościach, w przeciwnym razie może dojść do nieuzasadnionego przerzucania obowiązku na pozostałych obywateli.

Wychodząc z powyższych wskazań Kolegium podniosło, że K. M. ma problemy zdrowotne, korzysta z psychoterapii indywidualnej niemniej nie wynika z nich, iż strona nie może pracować. Także sytuacja majątkowa nie uzasadnia w żaden sposób twierdzenia, że ustalona odpłatność stanowi dla niej obciążenie o charakterze nadmiernym. Kolegium nie kwestionując trudnej sytuacji K. M., zgodziło się z oceną organu I instancji, że sytuacja skarżącej nie usprawiedliwia skorzystania z wnioskowanej formy pomocy, tj. całkowitego zwolnienia z ponoszenia opłat za pobyt ojca w DPS. Zdaniem organu II instancji, K. M. nie wykazała, aby poza wymienionymi przez nią kosztami ponosiła inne nadzwyczajne koszty związane z pogorszeniem stanu zdrowia. Strona nie jest również bezrobotna, pobierane wynagrodzenie wystarcza na pokrycie ustalonej przez organ I instancji odpłatności.

Kolegium wskazało przy tym, że większość kontrolowanych decyzji, w tym również ustalających odpłatność za pobyt w DPS, wskazuje na zbliżone sytuacje wnioskodawców. Gdyby w każdej z tych spraw przychylić się do wniosku o zwolnienie, stałoby się ono zasadą, a nie wyjątkiem. Pogorszenie sytuacji majątkowej z powodu obciążenia odpłatnością za pobyt ojca w DPS również nie może być podstawą do zwolnienia w całości z tej opłaty. Oczywistym jest bowiem, że stanowi ona znaczny uszczerbek w comiesięcznych wydatkach. Strona nie może jednak zapominać, że jest to opłata związana z opieką nad jej ojcem i stanowi rekompensatę za sprawowanie tej opieki przez jednostki samorządowe. Opieka ta nie jest bezpłatna. Zdaniem organu II instancji, w rozpoznawanej sprawie nie doszło do przekroczenia granic uznania administracyjnego.

Organ odwoławczy wyjaśnił także, iż mimo zrozumienia sytuacji K. M. organy nie mogą postępować zgodnie z życzeniem osób zainteresowanych, sprzecznych między innymi z przytoczonymi wyżej przepisami, na których straży mają obowiązek stać.

W dalszej kolejności odwołując się do przesłanki zwolnienia wskazanej w art.64 pkt 7 u.p.s. Kolegium podniosło, że K. M. w toku postępowania wskazywała na chorobę alkoholową ojca oraz brak więzi z ojcem, które mają uzasadniać wystąpienie okoliczności z art. 64 pkt 7 u.p.s. Fakt ten został poparty kartą informacyjną leczenia szpitalnego z dnia 21 maja 2020 r. Analiza tych dowodów, w ocenie organu II instancji, prowadzi do wniosku, że K. M. w okresie dzieciństwa znajdowała się w trudnym położeniu. Borykała się bowiem z brakiem właściwej opieki ze strony ojca. Nie oznacza to jednak, że niedostatki te były wynikiem tylko i wyłącznie złej woli ojca strony. W rozpatrywanej sprawie nie było potrzeby pozbawienia ojca władzy rodzicielskiej, czy też chociażby jej ograniczenia. Właściwe instytucje państwowe, tj. Policja, szkoła, kiedy strona była dzieckiem, nie powiadomiły pomocy społecznej, prokuratury, czy nie skierowano stosownych wniosków do sądu z powodu niewywiązywania się K. M.1 ze swoich obowiązków względem dzieci. Jednocześnie Kolegium zwróciło uwagę, że wbrew negacji K. M., łączyły i łączą ją więzy emocjonalne z ojcem. Strona dokładała staranności, aby ojciec miał jak najlepszą opiekę, co przejawiało się nadzorem nad kierowanym wnioskami do organów pomocy społecznej. Strona również dobrowolnie zobowiązała się opłacać pobyt ojca w DPS. Biorąc pod uwagę powyższe organ odwoławczy podzielił stanowisko organu I instancji, że K. M. nie wykazała, aby zaistniały okoliczności opisane w art. 64 pkt 7 u.p.s. Okoliczności uzasadniające wystąpienie przesłanki z art. 64 pkt 7 u.p.s. muszą mieć nie tylko charakter rażący, ale również muszą być wynikiem celowego, a przynajmniej świadomego działania (zaniechania) osoby umieszczonej w domu pomocy społecznej. Dlatego też nie można uznać, że wystąpiły przesłanki ze wspomnianego przepisu, które mogłyby uzasadniać zwolnienie strony z obowiązku ponoszenia kosztów pobytu jej ojca w domu pomocy społecznej. Ponadto organ odwoławczy uznał za zbędny zgłoszony przez stronę wniosek o przeprowadzenie dowodu z zeznań świadków na okoliczność rażącego naruszania obowiązków rodzinnych przez K. M.1, przyjmując, że okoliczność ta została już dostatecznie wyjaśniona innymi dowodami.

Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi wniosła K. M., zarzucając:

1. naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: art. 7 k.p.a. w zw. z art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a. poprzez pominięcie istotnych dla sprawy dowodów w postaci dowodu z przesłuchania świadków oraz poprzez zaniechanie wyczerpującego rozpatrzenia materiału dowodowego i jego błędnej oceny,

2. naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. art. 64 pkt 2 i 7 u.p.s. przez jego niezastosowanie i w konsekwencji odmowę zwolnienia skarżącej z obowiązku płatności za pobyt ojca w domu pomocy społecznej, podczas gdy z materiału dowodowego wynika, że skarżąca spełnia przesłanki przemawiające za zwolnieniem od uiszczenia opłaty, albowiem nie posiada środków finansowych na wnoszenie opłat za pobyt ojca w Domu Pomocy Społecznej oraz jej ojciec w sposób rażący naruszał obowiązki rodzinne.

W oparciu o powyższe zarzuty skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości, rozpatrzenie sprawy na rozprawie, zasądzenie kosztów postępowania administracyjnego według norm przepisanych oraz przeprowadzenie dowodu z przesłuchania świadków; tj.: K. E. i B. M., na okoliczność rażącego naruszenia obowiązków rodzinnych przez jej ojca.

Uzasadniając skargę skarżąca wskazała, że organ II instancji zupełnie pominął dane wynikające z wywiadu środowiskowego dotyczące sytuacji majątkowej, z których wynika, że skarżąca nie ma możliwości partycypowania w kosztach pobytu ojca w Domu Pomocy Społecznej. Dochód skarżącej wynosi średnio 5269,94 zł miesięcznie. Od 1 kwietnia 2023 r. ponosi opłatę za pobyt w DPS w kwocie 1146,41 zł. Kwota dochodu po wniesieniu tej opłaty wynosi 4123,53 zł. Po odliczeniu raty kredytu mieszkaniowego w wysokości 2649,99 zł pozostaje kwota 1473,54 zł (kwota dochodu po wniesieniu opłaty za DPS i raty kredytu). W ocenie skarżącej, wbrew ustaleniom organów, nie spełnia ona kryterium dochodowego określonego w art. 61 ust. 2 pkt 2 a u.p.s. wynoszącego 2312,45 zł. Zdaniem skarżącej, pominięte zostały przez organ II instancji także dane dotyczące comiesięcznych kosztów utrzymania ponoszonych przez skarżącą w kwocie 2238,73 zł, których nie jest w stanie samodzielnie ponosić. Po opłacie za DPS (1146,41 zł) oraz zapłacie raty kredytu mieszkaniowego (2649,99 zł) na utrzymanie pozostaje jej kwota 1473,54 zł, natomiast w każdym miesiącu wydatki wynoszą średnio 2238,73 zł. W związku z tym w każdym miesiącu skarżącej brakuje, aby samodzielnie się utrzymać z kwoty 765,19 zł (2238,73 zł średnie miesięczne wydatki - 1473,54 zł, kwota pozostała po zapłacie opłaty za DPS i raty kredytu mieszkaniowego = 765,19 zł).

W dalszej kolejności skarżąca podniosła, że organ II instancji pominął stanowisko judykatury, z którego wynika, że katalog przesłanek z art. 64 u.p.s. ma charakter otwarty. Jednocześnie zauważyła, że z samego doświadczenia życiowego - mając na uwadze, że jej ojciec od 1996 roku, czyli prawie od jej narodzin (skarżąca urodziła się w 1995 r.), zaczął nadużywać alkoholu - wynika, że osoby uzależnione od alkoholu nie interesują się dziećmi. Co za tym idzie, powszechnie wiadomo, że zachowują się w sposób nieodpowiadający przepisom kodeksu rodzinnego i opiekuńczego o obowiązku wzajemnego szacunku rodziców i dzieci, obowiązku utrzymywania kontaktów, dostarczania środków utrzymania oraz wychowania. Jej zdaniem, organ II instancji całkowicie pominął przedstawione przez nią stanowisko świadczące o zaistnieniu przesłanki wynikającej z art. 64 pkt 7 u.p.s., odnośnie rażącego zaniedbywania obowiązków rodzinnych przez K. M.1, który nie zapewniał środków utrzymania rodzinie, nie zapewniał od najmłodszych lat opieki, generalnie nie wykazywał zainteresowania swoimi dziećmi. Skarżąca nadmieniła, że wychowywała się w rodzinie dysfunkcyjnej, ma stwierdzony syndrom dorosłego dziecka alkoholika, obecnie korzysta z psychoterapii. W świetle powyższego skarżąca stwierdziła, że K. M.1 rażąco naruszał obowiązki rodzinne. W konsekwencji czego rodzicielstwem zajmowała się matka skarżącej, która z powodu choroby alkoholowej K. M.1 zmuszona została do rozwodu.

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym i oddalenie skargi, podtrzymując przy tym stanowisko przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Pismem z dnia 4 listopada 2024 r. skarżąca wniosła o rozpoznanie sprawy na rozprawie i powtórzyła argumentację przedstawioną w skardze.

Postanowieniem wydanym na rozprawie w dniu 15 stycznia 2025 r. Sąd oddalił wniosek dowodowy skarżącej zawarty w skardze.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje:

Skarga podlega uwzględnieniu.

Zgodnie z treścią art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2024 r. poz. 1267) w związku z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2024 r. poz. 935), dalej jako: "p.p.s.a.", sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach owej kontroli sąd administracyjny nie przejmuje sprawy administracyjnej do jej końcowego załatwienia, lecz ocenia, czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu (decyzji lub postanowienia) nie naruszono reguł postępowania administracyjnego i czy prawidłowo zastosowano prawo materialne.

Uchylenie zaskarżonej decyzji w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia przepisów prawa materialnego, jeżeli miało ono wpływ na wynik sprawy lub naruszenia przepisów prawa procesowego, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a także dając podstawę do wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Natomiast w razie nieuwzględnienia skargi, sąd skargę oddala odpowiednio w całości albo w części (art. 151 p.p.s.a.). Ponadto należy wskazać, że zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

W niniejszej sprawie przedmiotem skargi jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi z dnia 13 maja 2024 r. utrzymująca w mocy decyzję organu I instancji w sprawie odmowy całkowitego zwolnienia skarżącej z opłaty za pobyt jej ojca w domu pomocy społecznej.

Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji w zakreślonych powyżej granicach Sąd stwierdził, że przedmiotowa decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja organu I instancji naruszają prawo w stopniu, który w świetle powołanego art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a. uzasadnia ich uchylenie w całości.

Zaskarżona decyzja została wydana w oparciu o przepisy ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (tekst jedn.: Dz. U. z 2023 r. poz. 901 ze zm.), powoływanej w niniejszym uzasadnieniu także jako: "u.p.s.". Zgodnie z art. 64 tej ustawy, osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, w szczególności jeżeli:

1) wnoszą opłatę za pobyt innych członków rodziny w domu pomocy społecznej, ośrodku wsparcia lub innej placówce;

2) występują uzasadnione okoliczności, zwłaszcza długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, straty materialne powstałe w wyniku klęski żywiołowej lub innych zdarzeń losowych;

3) małżonkowie, zstępni, wstępni utrzymują się z jednego świadczenia lub wynagrodzenia;

4) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty jest w ciąży lub samotnie wychowuje dziecko;

5) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty lub jej rodzic przebywała w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka lub placówce opiekuńczo-wychowawczej, na podstawie orzeczenia sądu o ograniczeniu władzy rodzicielskiej osobie kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańcowi domu;

6) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty przedstawi wyrok sądu oddalający powództwo o alimenty na rzecz osoby kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu;

7) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty wykaże, w szczególności na podstawie dokumentów dołączonych do wniosku, rażące naruszenie przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty.

Katalog osób zobowiązanych do ponoszenia przedmiotowej opłaty i kolejność, w jakiej ich ona obciąża, zostały ustalone w art. 61 u.p.s., zgodnie z którym w przypadku niepokrycia pełnych kosztów utrzymania przez mieszkańca domu pomocy społecznej, obowiązek ów obciąża małżonka mieszkańca, zstępnych przed wstępnymi (art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s.).

Brzmienie przywołanego powyżej art. 64 u.p.s. potwierdza uznaniowy charakter wydawanej na jego podstawie decyzji o zwolnieniu osoby z opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej w całości lub w części. Oznacza to, że wybór sposobu załatwienia tego rodzaju wniosku zależy wyłącznie od woli organu właściwego do ustalenia tej opłaty, co nie może jednak oznaczać dowolności wydanego w wyniku jego rozpatrzenia rozstrzygnięcia. Wyjaśnić przy tym należy, że sądowa kontrola decyzji w sprawie zwolnienia z przedmiotowej opłaty, a więc opartych na uznaniu administracyjnym, jest ograniczona wyłącznie do oceny, czy w sprawie zachodzą warunki materialnoprawne uzasadniające skorzystanie przez organ administracji z przysługujących mu uprawnień oraz czy wydanie decyzji zostało poprzedzone prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem, z zachowaniem przepisów procedury administracyjnej. W przypadku postępowań prowadzonych w oparciu o art. 64 u.p.s. wydanie rozstrzygnięcia na podstawie tego przepisu powinno być bowiem poprzedzone wyjaśnieniem okoliczności sprawy w zakresie sytuacji rodzinnej i dochodowej wnioskodawcy, w szczególności zaś przesłanek wymienionych w pkt 1-7 tego artykułu, oraz jej analizą z zachowaniem wymogów proceduralnych przewidzianych w Kodeksie postępowania administracyjnego. Organ powinien zatem szczegółowo rozważyć kwestię istnienia bądź nieistnienia w konkretnej sprawie szczególnych okoliczności uzasadniających skorzystanie z omawianej instytucji oraz okoliczności uzasadniające zakres jej ewentualnego zastosowania, co następnie powinno znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji.

Dokonując analizy akt kontrolowanej sprawy z perspektywy powołanej regulacji art. 64 u.p.s.a., Sąd nie podzielił stanowiska Kolegium, że w okolicznościach rozpatrywanej sprawy zgromadzony w sprawie materiał dowodowy uzasadniał wydanie decyzji o odmowie zwolnienia całkowitego skarżącej z opłaty za pobyt jej ojca w domu pomocy społecznej i w związku z tym zachodziły podstawy do utrzymania w mocy tej decyzji przez organ odwoławczy na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a.

W okolicznościach kontrolowanej sprawy organy rozważały jako podstawę zwolnienia skarżącej z przedmiotowej opłaty przesłanki wskazane w art. 64 pkt 2 u.p.s. dotyczące sytuacji, w której występują uzasadnione okoliczności, zwłaszcza długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, straty materialne powstałe w wyniku klęski żywiołowej lub innych zdarzeń losowych, a ponadto okoliczności wskazane w art. 64 pkt 7 u.p.s. odnoszące się do sytuacji, gdy osoba obowiązana do wnoszenia opłaty wykaże, w szczególności na podstawie dokumentów dołączonych do wniosku, rażące naruszenie przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty.

Podejmując zaś rozstrzygnięcie o odmowie całkowitego zwolnienia skarżącej z przedmiotowej opłaty organy orzekające przyjęły, że skarżąca nie wykazała, iż w sprawie zostały spełnione powyższe przesłanki. W ocenie organów orzekających w sprawie, brak jest dokumentów, które potwierdzałyby ponoszenie przez skarżącą opłat za pobyt innych członków rodziny w DPS lub innych placówkach, jak również potwierdzających występowanie okoliczności takich jak: długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny lub straty materialne powstałe w wyniku klęski żywiołowej lub innych zdarzeń losowych. Organy podkreśliły, że skarżąca jest osobą aktywną zawodowo, zatrudnioną na podstawie umowy o pracę, pobierającą wynagrodzenie oraz prowadzącą działalność gospodarczą, z której uzyskuje dochód stanowiący źródło utrzymania dla jednoosobowego gospodarstwa domowego. Organy stwierdziły również, że skarżąca nie przedstawiła dokumentów, z których wynikałoby, iż jest w ciąży lub samotnie wychowuje dziecko, jak również brak jest potwierdzenia, aby przebywała w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka lub innej placówce opiekuńczo-wychowawczej, nie przedstawiła również wyroku sądu oddalającego powództwo o alimenty na rzecz ojca. Dokonując takiej oceny Kolegium stwierdziło, że do złożonego wniosku skarżąca nie załączyła żadnych dokumentów potwierdzających rażące naruszenie przez ojca obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem niej.

Tak przedstawiające się stanowisko organów orzekających w sprawie nie zasługuje na aprobatę. W szczególności, w ocenie Sądu, zastrzeżenia budzi kwestia stwierdzenia, że skarżąca nie przedstawiła żadnych dokumentów potwierdzających zaniedbania obowiązków rodzinnych ze strony jej ojca. Dokonana w tym kontekście analiza akt kontrolowanej sprawy bezspornie dowodzi bowiem, że w toku postępowania skarżąca wnioskowała o przeprowadzenie wywiadu środowiskowego oraz przesłuchania wskazanych przez nią świadków na okoliczność rażącego naruszenia obowiązków rodzinnych przez jej ojca, celem wykazania spełnienia przesłanki z art. 64 pkt 7 u.p.s. Skarżąca wskazała przy tym, że jej ojciec K. M.1 z powodu 20-letniego alkoholizmu rażąco naruszał obowiązki rodzinne polegające m.in. na porzuceniu, niealimentacji, niewykonywaniu opieki wobec córki K. M..

Jednocześnie dla potwierdzenia powyższej okoliczności skarżąca przedłożyła szereg kart informacyjnych dotyczących leczenia szpitalnego jej ojca na Oddziale Leczenia Alkoholowych Zespołów Abstynencyjnych. W szczególności, w karcie z dnia 7 stycznia 2016 r. wskazano m.in., że jest to pierwszy pobyt ojca skarżącej na tym Oddziale, alkohol spożywa od około 20 lat. Obok 12 takich kart, w aktach sprawy znajduje się również postanowienie Sądu Rejonowego z dnia 12 lipca 2022 r. dotyczące postępowania w sprawie zastosowania obowiązku leczenia odwykowego u ojca skarżącej. Poza tym w aktach organu II instancji znajduje się również zaświadczenie, że skarżąca w latach 2006–2009 korzystała z pomocy psychologicznej związanej z trudną sytuacją rodzinną, wynikającą z choroby alkoholowej ojca. W ocenie Sądu w składzie niniejszym, podniesiona przez skarżącą kwestia niewywiązywania się jej ojca z obowiązków rodzicielskich w kontekście przedłożonych dokumentów nie została zatem przez organy poddana wnikliwej analizie. W konsekwencji dokonaną zaś w tym zakresie ocenę dowodów uznać należy za wadliwą, podjętą z przekroczeniem zasady swobodnej oceny dowodów.

W rozważanym aspekcie należy bowiem zwrócić uwagę, że przepis art. 64 pkt 7 u.p.s. jako przesłankę, której wystąpienie umożliwia całkowite lub częściowe zwolnienie z obowiązku ponoszenia opłaty, wskazuje możliwość wykazania przez osobę obowiązaną do wnoszenia opłaty, w szczególności na podstawie dokumentów dołączonych do wniosku, rażące naruszenie przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty. Przy czym jak wskazuje się w orzecznictwie sądów administracyjnych, za rażące naruszenie innych niż obowiązek alimentacyjny obowiązków rodzinnych należy uznać podejmowanie w sposób uporczywy wobec zobowiązanego do wnoszenia opłaty obiektywnie społecznie potępianych działań, takich jak wszczynanie awantur, ubliżanie, rzucanie wyzwisk, używanie przemocy fizycznej, brak jakiegokolwiek zainteresowania losem członka rodziny, w tym zupełny brak wsparcia i pomocy w sytuacjach tego wymagających, które doprowadziły do całkowitego zerwania więzi rodzinnych z obowiązanym do wnoszenia opłaty (zob. wyrok WSA w Łodzi z dnia 25 września 2024 r., sygn. akt. II SA/Łd 544/24, LEX nr 3769997). Podkreślić przy tym należy, że okoliczności, na które zamierza powołać się osoba zobowiązana do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej, muszą być rażące i muszą zostać udowodnione. Nie wymaga się co prawda przedłożenia orzeczenia sądu, niemniej konieczne jest przedstawienie dowodów w postaci dokumentów (np. decyzji przyznającej świadczenie z funduszu alimentacyjnego na skutek bezskuteczności egzekucji wobec dłużnika alimentacyjnego) lub innych, w tym zeznań świadków (zob. I. Sierpowska [w:] Pomoc społeczna. Komentarz, wyd. VI, Warszawa 2023, art. 64).

Uwzględniając powyższe należało stwierdzić, że organy orzekające w sprawie przedwcześnie przyjęły, że skarżąca nie wykazała spełnienia przesłanki zwolnienia, o której mowa w art. 64 pkt 7 u.p.s. Zdaniem Sądu, ocena dostępnego w aktach materiału dowodowego w tym zakresie przekroczyła granice swobodnego uznania w tej sprawie. Stąd też uznać należało, że dokonane przez organ I instancji ustalenia, które, utrzymując w mocy decyzję tego organu, podzieliło Kolegium, nie wyjaśniły powyższych kwestii mających istotne znaczenie dla prawidłowości rozstrzygnięcia sprawy, na co zresztą trafnie zwróciła uwagę skarżąca w skardze.

Reasumując, przedstawiona postawa organów prowadzących postępowanie w istocie ignorująca stanowisko strony postępowania i składane przez nią wnioski dowodowe, niewątpliwie świadczy o niedopełnieniu obowiązku wszechstronnego rozpatrzenia materiału dowodowego sprawy, o którym mowa w art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a., brak zaś dostatecznej konfrontacji z twierdzeniami strony, stanowi o wadliwym dokonaniu oceny materiału dowodowego w warunkach przekroczenia zasady swobodnej oceny dowodów w niniejszej sprawie, o której stanowi art. 80 k.p.a.

Uwagę zwraca przy tym fakt, że w złożonym wniosku skarżąca zawarła prośbę o całkowite zwolnienie, a w przypadku gdyby organ odmówił jej całkowitego zwolnienia, wnioskowała o choćby częściowe zwolnienie z przedmiotowej opłaty. Tymczasem organy wniosek skarżącej w tym zakresie pominęły milczeniem.

Biorąc pod uwagę powyższe należało stwierdzić, że organ I instancji, a w ślad za nim organ odwoławczy, naruszyły przepisy postępowania administracyjnego, tj. art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., przez niewystarczające ustalenie okoliczności istotnych dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy i związaną z nim błędną ocenę materiału dowodowego, co z kolei spowodowało, że stanowisko organu I instancji nie zostało uzasadnione w sposób odpowiadający wymogom art.107 § 3 k.p.a., a stanowisko Kolegium w sposób odpowiadający standardom art.107 § 3 k.p.a. w związku z art. 15 k.p.a. Błędne zaś ustalenie stanu faktycznego sprawy w konsekwencji doprowadziło do naruszenia przepisów prawa materialnego w niniejszej sprawie, w tym zwłaszcza art. 64 pkt 7 u.p.s., które niewątpliwie miało wpływ na jej wynik.

Przy ponownym rozpoznawaniu sprawy organ zobowiązany będzie w należyty sposób wyjaśnić okoliczności sprawy istotne dla jej rozstrzygnięcia, w szczególności dotyczące sytuacji rodzinnej i majątkowej skarżącej, dopuszczając przy tym zgłaszane przez stronę wnioski dowodowe. Następnie dokona prawidłowej oceny zgromadzonego materiału dowodowego sprawy w kontekście przesłanki określonej w art. 64 pkt 7 u.p.s.a. i wyda rozstrzygnięcie odpowiadające przepisom prawa znajdującym w niej zastosowanie, ustosunkowując się przy tym w sposób szczegółowy do argumentacji skarżącej prezentowanej w toku rozpoznawania sprawy i uzasadniając jej zgodnie z wymogami art. 107 § 3 k.p.a.

W kwestii zaś zgłoszonego przez skarżącą w skardze wniosku dowodowego - oddalonego na rozprawie w dniu 15 stycznia 2025 r. Sąd uznał za zasadne wyjaśnić, że wskazane w skardze okoliczności nie budziły wątpliwości, o których mowa w art.106 § 3 p.p.s.a., czemu Sąd dał wyraz w powyższych rozważaniach.

Wskazać przy tym należy, że stosownie do art. 133 p.p.s.a. zasadą jest, iż sąd administracyjny orzeka na podstawie akt sprawy, a postępowanie dowodowe w postępowaniu sądowoadministracyjnym ma jedynie uzupełniający, wyjątkowy, charakter, ograniczony do dowodu z dokumentu, dodatkowo podyktowany łącznym spełnieniem przesłanek z art. 106 § 3 p.p.s.a., czyli: 1) jeśli przeprowadzenie dowodu jest niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości w sprawie i 2) nie spowoduje to nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie. Podkreślić jedynie należy, że obowiązkiem organu będzie uwzględnienie zgłaszanych przez skarżącą wniosków dowodowych w toku ponownie przeprowadzonego postępowania w przedmiotowej sprawie.

Mając na uwadze powyższe Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) w związku z art. 135 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.

ds