Wyrok WSA we Wrocławiu, sygn. akt IV SA/Wr 371/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Data orzeczenia: 2024-10-30 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: *Oddalono skargę w całości
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1 pkt 4 i ust. 5 pkt 2 lit. a
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Gabriel Węgrzyn, Sędziowie: Asesor WSA Aneta Brzezińska, Sędzia WSA Marta Pająkiewicz - Kremis (sprawozdawca), po rozpoznaniu w Wydziale IV na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 30 października 2024 r. sprawy ze skargi E. U. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Legnicy z dnia 29 kwietnia 2024 r. nr SKO/RŚ-423/80/2024 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę w całości.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 29 kwietnia 2024 r. (nr SKO/RŚ-423/80/2024) Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Legnicy (dalej: SKO, organ drugiej instancji), po rozpoznaniu odwołania E. U. , utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta Lubina (dalej: organ pierwszej instancji) o odmowie przyznania E. U. (dalej: strona, skarżąca, wnioskodawczyni) prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką.

Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym:

W dniu 9 listopada 2023 r. do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Lubinie wpłynął wniosek strony o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką P. U. (ur. [...] r.).

Z przyjętych w decyzji organu pierwszej instancji ustaleń faktycznych wynika, że matka strony jest osobą zamężną, jednak mąż A. U. od 1992 r. mieszka w S. Od tego też czasu matka strony żyje w faktycznej separacji z mężem, który od sierpnia 2011 r. przebywa w C. (w S.) w celu opieki długoterminowej.

P. U. posiada dwóch synów oraz córkę ze związku z mężem. Najstarszy syn (A.) również przebywa w S., nie utrzymuje kontaktu z matką. Drugi syn (M.) na stałe mieszka w G. Odwiedza matkę kilka razy w roku.

Wnioskodawczyni od roku 1995 przebywała w G., będąc na utrzymaniu partnera oraz pracując dorywczo (nielegalnie). Regularnie przyjeżdżała do Polski na święta, wakacje, spędzając z matką około trzech miesięcy w roku. Na co dzień, matka strony korzystała z pomocy opiekunki z MOPS-u, która przychodziła dwa razy w tygodniu i przed dwie godziny świadczyła usługi opiekuńcze. W pozostałe dni, do matki wnioskodawczyni przychodziła prywatna opiekunka, która robiła zakupy, przygotowywała posiłki, podawała leki oraz dbała o higienę osobistą podopiecznej.

W związku z pogarszającym się stanem zdrowia matki, w styczniu 2023 r., wnioskodawczyni złożyła w Sądzie Okręgowym w Legnicy wniosek o ubezwłasnowolnienie całkowite wraz z wnioskiem o ustanowienie dla matki doradcy tymczasowego. Postanowieniem z dnia 27 października 2023 r. Sąd Okręgowy w Legnicy (sygn. akt I Ns 6/23) ubezwłasnowolnił całkowicie P. U. z powodu zespołu otępiennego oraz organicznych zaburzeń urojeniowych. Wówczas wnioskodawczyni zdecydowała się na stale wrócić do kraju i zapewnić matce całodobową opiekę.

P. U. legitymuje się znacznym stopniem stopniem niepełnosprawności w rozumieniu art. 3 ust. 21 lit. b ustawy o świadczeniach rodzinnych. Do wniosku strona dołączyła orzeczenie z dnia 17 lutego 2023 r., wydane przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Lubinie na stałe oraz z którego wynika, że stopień niepełnosprawności datuje się od 15 września 2011 r. Inne dostarczone przez stronę orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności P. U., z dnia 30 listopada 2021 r., wydane przez Wojewódzki Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Elblągu potwierdza powyższe.

Z dołączonego przez stronę do wniosku zaświadczenia o stanie zdrowia z dnia 26 października 2023 r. (wystawionego przez lekarza specjalistę psychiatrii) wynika, że P. U. choruje na otępienie naczyniopochodne, z objawami psychotycznymi. Wymaga stałej opieki ze strony osób bliskich, niezdolna do samodzielnej egzystencji.

Dostarczona przez stronę opinia psychologiczna z dnia 7 listopada 2023 r. wskazuje na nieporadność życiową, niesamodzielność w codziennym funkcjonowaniu, niskie umiejętności radzenia sobie z trudnościami życiowymi. Wymaga stałej opieki innych. W tym także, przygotowania i podawania jedzenia, leków, ubrań. Sygnalizuje potrzeby fizjologiczne, od trzech miesięcy jest zapampersowana. Wymaga pomocy przy czynnościach higienicznych. Zna litery i liczby, ale nie liczy, nie pisze, nie odwzorowuje z pamięci swojego imienia i nazwiska, nie zna wartości pieniędzy, nie jest w stanie nimi gospodarować, nie potrafi podejmować prostych decyzji. Zdarza się, że nie poznaje córki, wychodzi w piżamie na zewnątrz.

W toku przeprowadzonego w dniu 30 listopada 2023 r. wywiadu środowiskowego ustalono, że matka strony potrzebuje pomocy: w przygotowywaniu i podaniu posiłków (które spożywa samodzielnie), w poruszaniu się poza mieszkaniem (w obrębie mieszkania porusza się samodzielnie), w wykonywaniu porannej i wieczornej toalety, w kąpieli, w ubieraniu i rozbieraniu się, w umówieniu do lekarza oraz dotarciu na wizytę lekarską, w załatwianiu spraw urzędowych, przy robieniu zakupów, porcjowaniu leków, płaceniu rachunków.

Dysponując tym materiałem dowodowym organ pierwszej instancji w decyzji z dnia 8 marca 2024 r. odmówił stronie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W treści tej decyzji odnotował, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobom, które nie mogą podjąć zatrudnienia, czy też muszą z niego zrezygnować w związku z koniecznością sprawowania stałej, permanentnej i regularnej opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny i to w takim zakresie, który wyklucza możliwość jednoczesnego wykonywania pracy. Tym wymogom odpowiada, ustalony w toku postępowania, zakres pomocy jaką świadczy wnioskodawczyni na rzecz swojej matki. Strona w październiku 2023 r. powróciła z zagranicy (gdzie pracowała dorywczo) w celu zapewnienia matce stałej opieki. Zachodzi więc związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem przez stronę pracy a koniecznością sprawowania stałej opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Natomiast nie została spełniona przesłanka z art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych ( 2023 r. poz. 390, dalej: u.ś.r.), który to przepis, pomimo orzeczonej przez Trybunał Konstytucyjny niezgodnością z Konstytucją, nie został wyeliminowany ze stanu prawnego obowiązującego do 1 stycznia 2024 r.

W odwołaniu od tej decyzji strona zarzuciła naruszenie:

- art. 17 ust. 1b u.ś.r. poprzez niewłaściwe zastosowanie, polegające na odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką;

- art. 24 ust. 2 u.ś.r. poprzez jego niezastosowanie, polegające na braku ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego począwszy od miesiąca, w którym wpłynął wniosek.

Z tych powodów strona wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia.

Powołaną na wstępie decyzją, SKO działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. Z 2024 r. poz. 572, dalej: k.p.a.) utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji.

W jej uzasadnieniu organ odwołał się do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2024 r., sygn. akt K 38/13 i wskazał, że w związku z treścią tego wyroku spełnienie w sprawie przesłanek do ustalenia wnioskowanego świadczenia należy rozpatrywać z pominięciem określonego w art. 17 ust. 1b u.ś.r. kryterium okresu powstania niepełnosprawności. Jak dalej argumentował organ, z ustaleń faktycznych poczynionych w sprawie wynika, że matka strony jest zamężna. Jej mąż mieszka w S. i od 2011 r. jest rezydentem placówki C. w której przebywa w celu opieki długoterminowej. SKO zaznaczyło, że przebywanie A. U. w w/w placówce oznacza, że wymaga on opieki, jednakże nie jest możliwe stwierdzenie, czy ze względu na stan zdrowia zostałby on zaliczony do znacznego stopnia niepełnosprawności, a tym samym, czy nie ciążyłby na nim obowiązek świadczenia pomocy na rzecz żony. Skonstatowało, że nie jest możliwe sprawowanie opieki nad żoną przez A. U. ze względu na to, że przebywa on w S., jednakże nie zostało jednocześnie wykazane, aby legitymował się on orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Legitymowanie się tego rodzaju orzeczeniem organ uznał za okoliczność istotną w sprawie z uwagi na treść uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 listopada 2022 r., sygn. akt I OPS 2/22 w której stwierdzono, że: "Warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.).".

Wskazując na dotychczasową argumentację organ drugiej instancji stwierdził, że skoro A. U. nie posiada orzeczenia o niepełnosprawności w stopniu znacznym, to już z tego powodu strona nie może skutecznie starać się o świadczenie pielęgnacyjne.

Niezależnie od tej argumentacji organ drugiej instancji wyraził także pogląd, iż nawet w przypadku, gdyby A. U. legitymował się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności i strona, jako osoba zobowiązana w dalszej kolejności do alimentacji wobec swojej matki, była uprawniona do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne w związku ze sprawowaniem opieki nad matką, to nie zostałaby spełniona przesłanka z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. polegająca na rezygnacji/niepodejmowaniu zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki. W ramach tej argumentacji organ nie kwestionował tego, że matka strony wymaga stałej opieki. Wskazał natomiast, że z oświadczenia strony wynika, że przebywając przez 29 lat w G. strona pracowała tam dorywczo nielegalnie. Ponadto, była na utrzymaniu partnera, który nie żyje od 1 czerwca 2021 r. Wskazując na powyższe organ stwierdził, że nielegalne zatrudnienie nie mieści się w definicji z art. 3 pkt 22 u.ś.r., a zatem, rezygnacja przez stronę z nielegalnego zatrudnienia nie jest tym samym, co rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w rozumieniu art. 3 pkt 22 u.ś.r.

Na marginesie organ wskazał, że ustawodawca przewidział pomoc dla osoby niepełnosprawnej w formie świadczenia wspierającego, o którym mowa w ustawie z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. z 1429 ze zm.). Pouczył, że o przyznanie takiego świadczenia może wystąpić opiekun osoby niepełnosprawnej.

W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu strona wniosła o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji SKO jako wydanej z naruszeniem art. 17 ust. 1b u.ś.r., ewentualnie, o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.

W treści skargi skarżąca podniosła, że SKO wykroczyło poza zakres odwołania, a nadto, "podważyło fakty, które nie zostały zakwestionowane", a które rozstrzygały, że spełnione zostały przesłanki z art. 17 u.ś.r., warunkujące przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. W ramach przedstawionej w skardze argumentacji strona zwróciła uwagę na to, że brak dokumentu potwierdzającego legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności przez A. U. (przebywającego od kilkudziesięciu lat w S. w domu pomocy społecznej) nie stanowiła dla organu pierwszej instancji przeszkody w ustaleniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Stwierdziła nadto, że jej aktywność zawodowa w G. w sytuacji powrotu do kraju w celu opieki nad matką i sprawowania tej opieki w sposób ciągły przez okres ponad roku nie powinna mieć znaczenia dla oceny spełnienia przez nią przesłanki niepodejmowania zatrudnienia.

Do skargi strona dołączyła kserokopię zaświadczenia z dnia 28 maja 2024 r., potwierdzającego, że skarżąca została ustanowiona opiekunem prawnym dla całkowicie ubezwłasnowolnionej P. U. i złożyła przyrzeczenie.

W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie. W ramach podjętej polemiki ze skargą organ drugiej instancji akcentował istotę zasady dwuinstancyjności postępowania administracyjnego. Wskazał, że istota administracyjnego toku instancji polega na dwukrotnym rozstrzygnięciu tej samej sprawy, nie zaś na kontroli zasadności argumentów podniesionych w stosunku do orzeczenia organu pierwszej instancji. Zauważył, że organ odwoławczy ma obowiązek skontrolowania sprawy w jej całokształcie, nie będąc przy tym związany uzasadnieniem wniesionego środka zaskarżenia. Organ odwoławczy może, a nawet powinien skontrolować postępowanie i decyzję organu pierwszej instancji z punktu widzenia legalności, a także, celowości i słuszności rozstrzygnięcia, niezależnie od tego, czy zarzuty w tym zakresie zostały podniesione w odwołaniu, czy też nie. Wobec powyższego, fakt, że organ pierwszej instancji pominął w swoich rozważaniach orzecznictwo sądów administracyjnych powstałe na kanwie uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 listopada 2022 r., sygn. akt I OPS 2/22 nie może skutkować niemożnością uwzględnienia przez organ odwoławczy tego stanowiska judykatury. Jak następnie argumentowało SKO, w sprawie nie jest sporne, że na dzień wystąpienia przez skarżącą z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego A. U. nie legitymował się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, a zatem skarżąca nie jest osobą w pierwszej kolejności zobowiązaną do spełnienia obowiązku alimentacyjnego wobec swojej matki, co skutkowało tym, że nie mogła ona uzyskać prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W zaskarżonej decyzji Kolegium wskazało, że już ta przesłanka powoduje, że strona nie może skutecznie starać się o świadczenie pielęgnacyjne. Dodatkowo stwierdziło również, że nawet w przypadku gdyby A. U. legitymował się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności i strona jako osoba zobowiązana w dalszej kolejności do alimentacji swojej matki byłaby uprawniona do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne w związku ze sprawowaniem opieki nad matką, to nie zostałaby spełniona przesłanka z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., polegająca na rezygnacji/niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki.

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych ( Dz. U. z 2024 r. poz. 1267) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Oznacza to, że sądy administracyjne nie orzekają merytorycznie, tj. nie wydają orzeczeń, co do istoty sprawy, lecz badają zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego, określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami procedury administracyjnej, normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej.

Z brzmienia zaś art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. z 2024 r. poz. 935 ; dalej "p.p.s.a.") wynika, że w przypadku, gdy sąd stwierdzi bądź to naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź to naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź wreszcie inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wówczas - w zależności od rodzaju naruszenia - uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub w części, albo stwierdza ich nieważność bądź niezgodność z prawem.

Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie albowiem zaskarżona decyzja, pomimo częściowo błędnego uzasadnienia, co do zasady odpowiada prawu.

Przesłanki do ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego reguluje ustawa o świadczeniach rodzinnych. Z uwagi na datę wystąpienia przez stronę z wnioskiem o przyznanie wspomnianego świadczenia, w sprawie znalazły zastosowanie regulacje tej ustawy w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2023 r.

Obowiązujący w tym stanie prawnym przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. stanowił, że:

świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Co ważne, w rozważanym stanie prawnym funkcjonował w obrocie prawnym także przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., wedle którego świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Wzajemna relacja tych dwóch przepisów doprowadziła do rozbieżności w orzecznictwie sądowym na tle spraw, w których małżonek osoby legitymującej się, orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności nie posiadał orzeczenia, o jakim mowa w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. a w świetle materiału aktowego oczywistym było, że z powodów obiektywnych, zwykle podyktowanych stanem zdrowia, nie mógł on sprawować opieki nad współmałżonkiem.

W tym miejscu wskazać należy, że w orzecznictwie sądów administracyjnych ukształtowały się dwa odmienne stanowiska co do tego, pod jakim warunkiem osoby wymienione w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. mogą nabyć prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, w sytuacji gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim. Pierwsze z nich, wskazuje, że warunkiem koniecznym do nabycia przedmiotowego świadczenia jest legitymowanie się przez małżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, zgodnie z brzmieniem art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. (por. wyroki NSA z 19 maja 2021 r., sygn. akt I OSK 229/21; z 10 listopada 2021 r., sygn. akt I OSK 699/21; z 6 grudnia 2021 r., sygn. akt I OSK 815/21 - dostępne na stronie https://orzeczenia.nsa.gov.pl/; dalej: CBOSA). Zgodnie z drugim stanowiskiem, legitymowanie się takim orzeczeniem przez małżonka osoby wymagającej opieki nie jest konieczne, jeżeli małżonek z przyczyn obiektywnych nie może realnie podjąć się opieki i w takiej sytuacji świadczenie może być przyznane osobie zobowiązanej do alimentacji w dalszej kolejności, a sprawującej faktyczną opiekę nad osobą takiej opieki wymagającej (por. wyroki NSA z 15 czerwca 2021 r., sygn. akt I OSK 364/21; z 18 listopada 2021 r., sygn. akt I OSK 744/21; z 24 lutego 2022 r., sygn. akt I OSK 1139/21, CBOSA).

Z uwagi na powyższą rozbieżność w orzecznictwie, Naczelny Sąd Administracyjny na wniosek Rzecznika Praw Obywatelskich z dnia 6 kwietnia 2022 r. podjął w dniu 14 listopada 2022 r. uchwałę w składzie siedmiu sędziów, o sygn. akt I OPS 2/22, która wyznacza aktualną linię orzeczniczą w kwestii przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego osobom wymienionym w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., w sytuacji gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim i nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, co stanowi negatywną przesłankę przyznania ww. świadczenia zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.

Naczelny Sąd Administracyjny w w/w uchwale orzekł, że: "Warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.)."

Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił przy tym, że "limitowanie dostępu do świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o kryterium zobiektywizowane nie może również zostać uznane za rażące naruszenie zasad równości i sprawiedliwości społecznej. Kryterium to zapewnia dostęp do świadczenia wszystkim osobom będącym w takiej samej sytuacji faktycznej, nie ma ono także charakteru dyskryminującego i nie jest niemożliwe do spełnienia, udzielanie świadczenia nie jest oparte w konsekwencji o uznanie organu (...). Stopień orzeczonej niepełnosprawności osoby uprawnionej do świadczenia w pierwszej kolejności, jako kryterium "przesunięcia" uprawnienia do świadczenia na osoby uprawnione w kolejności dalszej, stanowi kryterium zobiektywizowane, a jednocześnie w sposób rzeczowy związane z możliwością sprawowania osobistej opieki nad osobą tego wymagającą". Taka zaś regulacja, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego "nie jest sprzeczna z wyrażoną w art. 32 ust. 1 Konstytucji RP zasadą równości wobec prawa, jak też z wyrażoną w art. 2 zasadą sprawiedliwości społecznej." Jak bowiem wyjaśnił Naczelny Sąd Administracyjny: "Sprawiedliwość to zagadnienie przedmiotowo dotyczące problemu rozdziału wszelkich podlegających dystrybucji "dóbr i ciężarów", włączając w to kwestię nakładania obowiązków i kar, udzielania zezwoleń i ulg, przyznawania uprawnień oraz przyjmowanych w związku z tym kryteriów (...), sprawiedliwość społeczna oznacza jednak nakaz równego traktowania podmiotów należących do takiej samej kategorii istotnej. Wyróżnienie tej kategorii nastąpiło za pomocą kryterium sformalizowanego związanego z orzeczeniem o niepełnosprawności, które pozostaje w rzeczowym związku z celami świadczenia pielęgnacyjnego, nie jest zatem kryterium przyjętym arbitralnie. Zastosowanie takiego zobiektywizowanego kryterium, a nie zależnego od ocen stanu faktycznego dokonywanych każdorazowo przez organ, nie narusza w oczywisty sposób wartości wiązanych z państwem prawnym, takich jak pewność prawa i przewidywalność rozstrzygnięć władzy publicznej w stosunku do obywatela."

Jak nadto czytamy w tej uchwale: "Ustawodawca odsyła w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. do przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wyłącznie w zakresie dotyczącym kręgu osób obciążonych obowiązkiem alimentacyjnym. [...] Odesłanie zawarte w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. do przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ma ograniczony charakter w tym znaczeniu, że nie daje podstaw w procesie wykładni do odwoływania się do przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w zakresie szerszym, niż to wynika z odesłania. Kontekst systemowy jest w tym zakresie ograniczony i brak jest w szczególności podstaw do przyjmowania, że stanowi go też art. 132 k.r.o., i przyjęte w nim przesłanki wyznaczające kolejność powstawania obowiązku alimentacyjnego. W kwestii kolejności dostępu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego ustawodawca nie odsyła do przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, a ustawa zawiera własną regulację, która nie jest aktualnie w pełni koherentna z modelem przyjętym w przepisach Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, co bynajmniej nie świadczy o braku spójności systemowej, koherencja taka nie jest wszak konieczna – brak jest odesłania do stosowania przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w szerszym zakresie, a przedmiot regulacji obu aktów prawnych jest różny. Wskazując na osoby zobowiązane do alimentacji względem osoby wymagającej opieki ustawa w szczególności nie wymaga, aby ich obowiązek alimentacyjny pod postacią obowiązku dostarczania środków utrzymania się zrealizował, dotyczy to w szczególności podejmowania się opieki dorosłych osób niepełnosprawnych mających własne środki wystarczające na pokrycie kosztów utrzymania i opieki. Przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego nie jest w żadnym zakresie uzależnione od sytuacji materialnej osoby niepełnosprawnej wymagającej opieki, kwestie te nie są badane w postępowaniu, nie ma zatem podstaw, aby na wykładnię przepisów regulujących przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego miały oddziaływać przesłanki z art. 132 k.r.o. regulujące kolejność realizowania się obowiązku alimentacyjnego. W kwestii kryteriów i przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego ustawa o świadczeniach rodzinnych ma charakter autonomiczny i brak podstaw do przyjmowania, że art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a czy art. 17 ust. 1a u.ś.r. powinny być interpretowane z uwzględnieniem art. 132 k.r.o. i wskazanych w nim przesłanek odnoszących się do braku możliwości lub nadmiernych trudności w zadośćuczynieniu obowiązkom alimentacyjnym.".

Sąd orzekający w niniejszej sprawie był zobligowany do respektowania powyższej uchwały. Trzeba w tym miejscu bowiem podkreślić, że z treści art. 269 p.p.s.a. wynika moc ogólnie wiążąca zarówno uchwał abstrakcyjnych, jak i uchwał konkretnych, której istota sprowadza się do tego, że stanowisko zajęte w uchwale Naczelnego Sądu Administracyjnego wiąże pośrednio wszystkie składy orzekające sądów administracyjnych. W orzecznictwie podkreśla się również, że dokonana w uchwale składu poszerzonego interpretacja przepisów prawa administracyjnego jest wiążąca zarówno dla zwykłych, jak i rozszerzonych składów orzekających. Skutkiem takiego związania jest to, że składowi sądu administracyjnego rozpoznającemu sprawę nie wolno samodzielnie przyjmować wykładni prawa odmiennej od tej, która została przyjęta przez skład poszerzony Naczelnego Sądu Administracyjnego (zob. wyrok NSA z dnia 8 listopada 2017 r. sygn. akt II OSK 378/16, Lex nr 2415862).

Mając na uwadze stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego jakie zostało przyjęte we wspomnianej uchwale Sąd stwierdził, że w sprawie brak było podstaw do wyeliminowania zaskarżonej decyzji z obrotu prawnego. Jak wynika z przyjętych w tej decyzji ustaleń faktycznych, matka strony pozostaje w związku małżeńskim, a w sprawie nie wykazano, by A. U. legitymował się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Sąd oczywiście dostrzega złożoność sytuacji rodzinnej w sprawie, a mianowicie, że A. U. zamieszkuje od wielu lat w S. i przebywa tam w domu pomocy społecznej (taką informację podała strona w skardze) w celu opieki długoterminowej. W ocenie Sądu, wspomniana uchwała ma jednak zastosowanie w sprawie, pomimo wspomnianych okoliczności, co jedynie potwierdza analiza stanów faktycznych w sprawach zakończonych wyrokami Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 grudnia 2023 r., sygn.. akt I OSK 2092/22,CBOSA). Nadto także, orzecznictwo Wojewódzkich Sądów Administracyjnych zapadłe po wydaniu rzeczonej uchwały (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 23 października 2024 r., sygn. akt IV SA/Wr 277/24, CBOSA).

SKO w objętej zarzutami skargi decyzji dokonało wykładni przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych, zgodnie z kierunkiem przyjętym w rzeczonej uchwale. Powyższe nakazuje przyjąć brak podstaw do wyeliminowania zaskarżonej decyzji z obrotu prawnego. Wbrew zarzutowi skargi, w sprawie nie doszło do naruszenia art. 17 ust. 1b u.ś.r. Organ drugiej instancji nie stosował tego przepisu. Co więcej, trafnie w tym zakresie skorygował stanowisko organu pierwszej instancji powołując się na wyrok TK z dnia 21 października 2024 r., sygn. akt K 38/13.

Sąd nie podziela natomiast stanowiska organu drugiej instancji przedstawionego niejako w uzupełnieniu argumentów przemawiających za odmową przyznania stronie świadczenia pielęgnacyjnego, a odnoszącego się do kwestii braku związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy brakiem aktywności zawodowej strony a czynnościami opiekuńczymi przy matce.

Uchybienie organu w tym zakresie, jakkolwiek nie ma w świetle uchwały o sygn. akt I OPS 2/22 wpływu na wynik sprawy, to jednak wymaga omówienia. Otóż umknęło uwadze organu, że w przepisie art. 17 ust. 1 u.ś.r. mowa jest nie tylko o rezygnacji z zatrudnienia, ale i o jego niepodejmowaniu z powodu opiekowania się osobą legitymującą się wymaganym orzeczeniem o niepełnosprawności. Organ drugiej instancji swoje rozważania ograniczył jedynie do pierwszej z wymienionych przesłanek, pomijając to, że norma z art. 17 ust. 1 u.ś.r. obejmuje także przesłankę niepodejmowania zatrudnienia. Sam fakt, że matka strony wymaga stałej opieki został dostrzeżony przez SKO w zaskarżonej decyzji (por. str. 9 decyzji SKO). Prawidłowa wykładnia art. 17 ust. 1 u.ś.r.. przy zastrzeżeniu legitymowania się przez małżonka wymaganym orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wymagałaby zatem oceny związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez stronę zatrudnienia a zakresem niezbędnej opieki. Uwaga Sądu w tym zakresie poczyniona jest jednak wyłącznie na marginesie, albowiem kwestia wystąpienia związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez stronę zatrudnienia a czynnościami opiekuńczymi mogłaby zostać poddana ocenie jedynie przy braku przeszkody w ustaleniu stronie świadczenia pielęgnacyjnego, jaka to przeszkoda wynika z treści art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.

Informacyjnie Sąd wskazuje, że przy rozważanym stanie faktycznym, od 1 stycznia 2024 r. istnieje możliwość uzyskania tzw. świadczenia wspierającego. Zasady przyznawania tego świadczenia reguluje z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. z 2023 r. poz. 1429). Celem świadczenia wspierającego jest udzielenie osobom niepełnosprawnym mającym potrzebę wsparcia pomocy służącej częściowemu pokryciu wydatków związanych z zaspokojeniem szczególnych potrzeb życiowych tych osób (art. 3 ust. 1 ustawy). Świadczenie wspierające przysługuje osobie w wieku od ukończenia 18. roku życia posiadającej decyzję ustalającą poziom potrzeby wsparcia, o której mowa w art. 6b3 ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 100, 173, 240, 852, 1234 i 1429), , w której potrzebę wsparcia określono na poziomie od 70 do 100 punktów w skali potrzeby wsparcia, o której mowa w art. 4b ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (art. 3 ust. 2). Zgodnie z art. 6 ust. 1 ustawy, za osobę, która nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej ze względu na potrzebę udzielania wsparcia osobie, o której mowa w art. 3 ust. 2, wspólnie z nią zamieszkującej i gospodarującej, Zakład Ubezpieczeń Społecznych opłaca składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe z ubezpieczenia społecznego, na zasadach określonych w ustawie z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1230) oraz składki na ubezpieczenie zdrowotne na zasadach określonych w ustawie z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2561, z późn. zm.). Zgodnie z art. 9 ust. 1, ustalenie prawa do świadczenia wspierającego oraz jego wypłata następują na wniosek osoby, o której mowa w art. 3 ust. 2, lub osoby upoważnionej do jej reprezentowania.

Oczywiście o zasadności samego wniosku o wspomniane świadczenie Sąd w sprawie nie przesądza.

W nawiązaniu do zarzutów skargi wymaga końcowo zauważenia, że w sprawie, organ drugiej instancji nie naruszył zakazu z art. 139 k.p.a. Pojęcie "niekorzyści", o której mowa w przepisie art. 139 k.p.a., należy odnosić do obiektywnego pogorszenia sytuacji prawnej strony odwołującej się wskutek wydania decyzji przez organ odwoławczy. O tym, czy pogorszenie takie nastąpiło, przesądza zestawienie treści rozstrzygnięcia decyzji organu I instancji z rozstrzygnięciem organu odwoławczego, przy czym musi w tym przypadku chodzić o rzeczywistą zmianę tych elementów decyzji, które kształtują zakres przyznanych stronie uprawnień lub nałożonych na nią obowiązków (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 września 2023 r., sygn. akt II OSK 3235/20). Organ pierwszej instancji odmówił stronie ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Organ drugiej instancji w ramach ponownego rozpoznania sprawy w jej całokształcie był uprawniony do odmowy przyznania stronie wnioskowanego świadczenia w powołaniu na inną argumentację, niż ta zaprezentowana przez organ pierwszej instancji.

Kierując się przedstawioną argumentacją, Sąd na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935) skargę w całości oddalił.