Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt II SA/Gd 161/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2023-10-10 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Jolanta Górska Sędzia WSA Magdalena Dobek-Rak (spr.) Asesor WSA Wojciech Wycichowski po rozpoznaniu w Gdańsku w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 10 października 2023 r. sprawy ze skargi B. F. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 13 grudnia 2022 r., nr SKO Gd/2811/22 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję, 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku na rzecz skarżącej B. F. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

B. F. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego

w Gdańsku skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego

w Gdańsku z 13 grudnia 2022 r., nr SKO Gd/2811/22, którą utrzymano w mocy decyzję Burmistrza Nowego Dworu Gdańskiego, w imieniu którego działał Dyrektor Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Nowym Dworze Gdańskim,

z 22 kwietnia 2022 r., nr OPS.ŚR.524.OPŚ.000425.2022, w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad osobą niepełnosprawną.

Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym

i prawnym:

B. F. złożyła do Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Nowym Dworze Gdańskim wniosek o przyznanie prawa

do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad niepełnosprawną matką M.F.

Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że matka skarżącej, M. F. (ur. 17 czerwca 1945 r.) legitymowała się orzeczeniem Obwodowej Komisji Lekarskiej ds. Inwalidztwa i Zatrudnienia z 22 września 1988 r., zgodnie z którym została na stałe zaliczona do pierwszej grupy inwalidów,

jako osoba niezdolna do wykonywania jakiegokolwiek zatrudnienia i wymagająca opieki innej osoby. M. F. była osobą całkowicie ubezwłasnowolnioną,

a skarżąca, zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego w Malborku z 11 września 2007 r., [...], została ustanowiona jej opiekunem prawnym.

Zgodnie z opinią pielęgniarki rodzinnej z 19 czerwca 2020 r. M. F. potrzebowała pomocy w przygotowaniu posiłków i ich spożyciu, nie była w stanie samodzielnie przemieszczać się z łóżka na krzesło i z powrotem,

po mieszkaniu poruszała się na odległość do 50 m za pomocą sprzętu wspomagającego i z pomocą innej osoby, nie była w stanie wchodzić i schodzić

po schodach nawet z pomocą innej osoby, nie zachowywała równowagi przy siadaniu i siedzeniu, potrzebowała pomocy przy wykonywaniu czynności higienicznych, przy korzystaniu z toalety, kąpieli, ubieraniu się i rozbieraniu, sporadycznie zdarzało się jej nie kontrolować czynności fizjologicznych.

Na wezwanie organu, w oświadczeniu z 11 stycznia 2021 r., skarżąca wskazała, że nie jest w stanie podjąć zatrudnienia z powodu sprawowania opieki nad matką. Wyjaśniła, że po raz ostatni była zatrudniona w kuchni szpitalnej, zrezygnowała z pracy z powodu konieczności opieki nad małymi dziećmi. W momencie, gdy dzieci nie wymagały już opieki, skarżąca nie wróciła do pracy z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad sparaliżowaną matką.

W trakcie wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 25 stycznia 2021 r. ustalono, że kontakt słowny z M. F. jest utrudniony. Matka skarżącej mieszkała sama w domu wielorodzinnym, skarżąca mieszkała zaś w pobliżu i w razie potrzeby mogła w każdej chwili przyjść do matki. Pracownik socjalny ustalił ponadto, że matka skarżącej nie była osobą leżącą, poruszała się po mieszkaniu samodzielnie, samodzielnie spożywała posiłki, jednak wymagała pomocy przy ich przygotowaniu, sama przemieszczała się z łóżka na krzesło i z powrotem, utrzymywała higienę, samodzielnie korzystała z toalety, wymagała pomocy przy ubieraniu się, na noc była pampersowana, po powierzchniach płaskich poruszała się z pomocą laski oraz przy wsparciu opiekuna. Jak ustalono, matka skarżącej nie wychodziła z domu, gdyż nie była w stanie sama przemieszczać się po schodach. W trakcie wywiadu środowiskowego skarżąca oświadczyła, że zajmowała się matką od 2007 r., zaś do 2010 r. była aktywna zawodowo.

Pracownik socjalny ustalił, że w ramach sprawowanej opieki skarżąca pomagała matce w prowadzeniu gospodarstwa domowego, robiła zakupy, załatwiała wszystkie sprawy urzędowe, realizowała recepty, opłacała rachunki, przygotowywała posiłki, sprzątała. Skarżąca wskazała, że przebywała u matki codziennie w godzinach od 9 do 13 i od 17 do 19, w zależności od stanu zdrowia i potrzeb matki.

Decyzją z 3 lutego 2021 r. organ I instancji odmówił przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia wskazując, że w sprawie nie została spełniona przesłanka przyznania świadczenia z art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 615), zwanej dalej u.ś.r., odnosząca się do wieku powstania niepełnosprawności u osoby wymagającej opieki.

Na skutek wniesionego odwołania decyzją z 19 lipca 2021 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku uchyliło decyzję organu I instancji i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia.

W trakcie przeprowadzonego w dniu 11 sierpnia 2021 r. wywiadu środowiskowego pracownik socjalny ustalił, że M. F. 40 lat temu przeszła operację głowy i na skutek powikłań pooperacyjnych uległa paraliżowi prawostronnemu, miała niedowład prawej ręki i przykurcz prawej nogi. W kolejnych latach przeszła udar i zawał, a w 2019 r. usunięto jej nerkę. Nie była w stanie odpowiedzieć na zadawane pytania, wypowiadała pojedyncze słowa. Matka skarżącej wymagała pomocy przy kąpieli, myciu głowy, ubieraniu i rozbieraniu. Poza domem poruszała się na wózku inwalidzkim przy pomocy córki. W trakcie nieobecności skarżącej, M. F. leżała w łóżku lub siedziała w fotelu. Zdarzało się, że przy próbach samodzielnego poruszania się traciła równowagę, przewracała się i nie była w stanie sama się podnieść. Towarzystwo córki dobrze wpływało na jej stan psychiczny. Nie była agresywna, nie wykazywała zachowań mogących stanowić zagrożenie dla siebie lub otoczenia. Podczas przeprowadzonego wywiadu środowiskowego skarżąca wskazała, że przygotowywała wszystkie posiłki, które matka spożywała samodzielnie, towarzyszyła matce w trakcie wizyt lekarskich, w razie potrzeby woziła ją do placówek medycznych, kontrolowała przyjmowanie przez matkę leków, towarzyszyła jej w ciągu dnia. W sytuacji, gdy matka była w gorszym stanie i nie mogła wstać z łóżka, skarżąca karmiła ją, zmieniała pampersy, podawała przenośną toaletę.

W piśmie z 19 sierpnia 2021 r. pełnomocnik skarżącej wyjaśnił, że wnioskodawczyni zaprzestała świadczenia pracy około 2010 r. z powodu konieczności sprawowania stałej opieki nad matką.

W wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy, decyzją z 24 sierpnia 2021 r. organ I instancji odmówił przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia wskazując, że w sprawie nie została spełniona przesłanka przyznania świadczenia z art. 17 ust. 1b u.ś.r., odnosząca się do wieku powstania niepełnosprawności u osoby wymagającej opieki.

Na skutek wniesionego odwołania decyzją z 28 lutego 2022 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku uchyliło decyzję organu I instancji i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia.

W piśmie z 2 marca 2022 r. pełnomocnik skarżącej poinformował, że M. F. zmarła w dniu 22 lutego 2022 r.

Decyzją z 22 kwietnia 2022 r. organ I instancji odmówił przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia wskazując, że w sprawie zachodzi związek przyczynowo - skutkowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub niepodejmowaniem go a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką, lecz świadczenie nie może zostać przyznane z uwagi na treść przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r.

Na skutek wniesionego odwołania decyzją z 13 grudnia 2022 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji. Organ odwoławczy nie podzielił stanowiska organu I instancji w zakresie zaistnienia negatywnej przesłanki, wynikającej z art. 17 ust. 1b u.ś.r. Stwierdził natomiast, że w sprawie nie istnieje związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy rezygnacją z pracy zawodowej przez skarżącą a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką.

Zdaniem Kolegium, w sprawie nie zaistniał bezpośredni i ścisły związek przyczynowo - skutkowy pomiędzy rezygnacją z aktywności zawodowej a podjęciem się sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką, bowiem skarżąca nie zaprzestała aktywności zawodowej z uwagi na zakres sprawowanej opieki nad matką, lecz z innych powodów. W ocenie organu odwoławczego, przy odpowiedniej organizacji dnia oraz przy wsparciu rodzeństwa wnioskodawczyni mogłaby pogodzić wykonywanie pracy zarobkowej ze sprawowaniem opieki. Za takim stanowiskiem przemawia zaś to, że M. F. wsparcia swoich dzieci w codziennym funkcjonowaniu wymagała od co najmniej 1991 r., kiedy owdowiała, a na pewno od 2007 r., kiedy została uznana za osobę całkowicie ubezwłasnowolnioną, zaś wnioskodawczyni została jej opiekunem prawnym. Kolegium zauważyło, że wnioskodawczyni zdołała jednak wówczas podjąć pracę na pół etatu i wziąć udział w stażu w latach 2009 - 2010. Musiała zatem godzić obowiązki opiekuńcze z wykonywaniem pracy zarobkowej. W ocenie Kolegium, w momencie wystąpienia z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego również było to możliwe. Opieka nad matką, poza przypadkami, kiedy matka gorzej się czuła, zajmowała wnioskodawczyni około 6 godzin dziennie. Wnioskodawczyni pomagała matce w czynnościach higienicznych i przy korzystaniu z toalety, ubieraniu i rozbieraniu, przygotowywała jej posiłki, pomagała przy przemieszczaniu się w domu, asystowała przy wychodzeniu poza dom, w razie potrzeby jeździła z nią do lekarza.

Kolegium zauważyło, że M. F. pozostawała sama w domu w ciągu dnia oraz w nocy. W tym czasie nie zdarzało się, by niepełnosprawna podejmowała zachowania nieracjonalne lub stwarzające zagrożenie dla niej lub otoczenia. Ponadto, wszystkie dzieci M.F. były zobowiązane do świadczenia wobec niej opieki i pomocy. W toku postępowania nie wykazano zaś, by bracia wnioskodawczyni z jakichś obiektywnych przyczyn nie byli w stanie zadośćuczynić temu obowiązkowi. Zamieszkiwanie w innym województwie, czy nawet za granicą, nie stanowi przyczyny, która zwalniałaby z obowiązku zapewnienia pomocy i opieki niepełnosprawnemu rodzicowi. Nawet jeśli nie jest możliwe osobiste sprawowanie opieki, osoba zobowiązana do alimentacji jest zobowiązana do zapewnienia opieki i pomocy w inny sposób, przykładowo poprzez dostarczenie środków finansowych na opłacenie profesjonalnej opieki. W ocenie organu odwoławczego, matce skarżącej można było zapewnić stosowną pomoc i opiekę w inny sposób, aniżeli opisany przez wnioskodawczynię. Wprawdzie jako opiekun prawny niepełnosprawnej, wnioskodawczyni miała więcej obowiązków wobec matki, nie zwalniało to jednak jej braci z obowiązku alimentacyjnego. Przy ich wsparciu finansowym wnioskodawczyni mogła zaś zapewnić matce opiekę na czas, w którym byłaby w pracy. Zdaniem Kolegium, nie bez znaczenia pozostaje też fakt, że wnioskodawczyni, w czasie, gdy matka już była niepełnosprawna w stopniu znacznym, podejmowała zatrudnienie. Oznacza to, że sprawowanie opieki można było pogodzić z pracą zarobkową. Organ odwoławczy podkreślił, że skarżąca miała prawo oczekiwać od braci, że pomogą oni w zorganizowaniu opieki nad matką, by wnioskodawczyni mogła podjąć pracę.

W rozpatrywanej sprawie Kolegium nie dostrzegło bezpośredniego i ścisłego związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy rezygnacją przez skarżącą z aktywności zawodowej a sprawowaniem przez nią opieki nad matką. W ocenie organu odwoławczego, skarżąca miała bowiem możliwość takiego zorganizowania opieki, by jednoczesne wykonywanie pracy zarobkowej było możliwe. Być może konieczne byłoby wówczas uzyskanie środków finansowych od braci i opłacenie profesjonalnej opiekunki, która zajmowałaby się niepełnosprawną w czasie pobytu wnioskodawczyni w pracy, jednak Kolegium zauważyło, że bardzo wiele osób mających starszych i niepełnosprawnych rodziców postępuje w taki właśnie sposób. Godzą oni wówczas sprawowanie opieki nad rodzicem z pracą zarobkową. Z tego względu Kolegium uważa, że osoba, która sprawując opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, ma możliwość pozostania aktywną zawodowo, nie może otrzymać świadczenia pielęgnacyjnego.

W skardze na powyższa decyzję skarżąca zarzuciła:

1. naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wynik sprawy poprzez dokonanie błędnej wykładni przepisu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. i zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej, a w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez organ, że brak jest związku pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia przez skarżącą a sprawowaniem przez nią opieki nad matką, podczas gdy w przedmiotowej sprawie taki związek przyczynowo - skutkowy istnieje i przesądzające znaczenie ma pozostawanie bez zatrudnienia bez względu na to, czy oznacza ono rezygnację z trwającego stosunku prawnego, czy też niepodejmowanie pracy, co doprowadziło do niekorzystnego dla strony rozstrzygnięcia;

2. naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy tj. art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 § 1, art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a., poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, tj. związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia przez skarżącą a pogorszającym się stanem zdrowia jej matki, determinującym konieczność stałego sprawowania opieki, co skutkuje brakiem ustalenia prawa skarżącej do świadczenia pielęgnacyjnego.

W związku z powyższym wniesiono o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, zobowiązanie organów I i II instancji do przyjęcia oceny prawnej i wskazań co do dalszego postępowania wyrażonych w orzeczeniu Sądu, a także o zasądzenie na rzecz skarżącej kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.

Pełnomocnik skarżącej wskazał, że z pola widzenia organu nie powinna znikać okoliczność, iż od chwili, w której konieczne stało się permanentne sprawowanie opieki nad matką, opieka ta była sprawowana przez skarżącą. Fakt rezygnacji z zatrudnienia przez skarżącą był spowodowany wbrew twierdzeniu organu tylko i wyłącznie koniecznością opieki nad niepełnosprawną matką. Pełnomocnik skarżącej zauważył, że organ II instancji wywodząc, że rezygnacja z aktywności zawodowej skarżącej była spowodowana innymi powodami, nie wskazał jakie to były powody. Wbrew twierdzeniu organu odwoławczego, skarżąca była osobą zdolną do pracy i jedynie stała potrzeba opieki nad matką wymusiła konieczność rezygnacji z pracy.

W odpowiedzi na skargę, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny, zważył co następuje:

Skarga podlega uwzględnieniu.

Sąd, dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z 13 grudnia 2022 r., utrzymującej w mocy decyzję Burmistrza Nowego Dworu Gdańskiego, w imieniu którego działał Dyrektor Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Nowym Dworze Gdańskim,

z 22 kwietnia 2022 r., o odmowie przyznania skarżącej na jej wniosek świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką, stwierdził,

że narusza ona prawo.

Materialnoprawną podstawę wydanych w sprawie decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 615), zwanej dalej u.ś.r., a w szczególności art. 17 u.ś.r., w którym szczegółowo określono wymogi, od spełnienia których uzależnione jest pozytywne rozpatrzenie wniosku opiekuna osoby niepełnosprawnej o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.

W myśl art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji

z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia

9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

– jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Należy przy tym wyjaśnić, że śmierć wymagającej opieki matki skarżącej M. F. w dniu 22 lutego 2022 r., nie świadczy o bezprzedmiotowości postępowania administracyjnego. Jak wynika z art. 24 ust. 2 i 4 u.ś.r. prawo do świadczeń rodzinnych ustala się, począwszy od miesiąca, w którym wpłynął wniosek z prawidłowo wypełnionymi dokumentami, do końca okresu zasiłkowego. Z kolei prawo do zasiłku pielęgnacyjnego lub świadczenia pielęgnacyjnego ustala się na czas nieokreślony, chyba że orzeczenie o niepełnosprawności lub orzeczenie o stopniu niepełnosprawności zostało wydane na czas określony. W niniejszej sprawie datą końcową przyznania świadczenia może być tylko data śmierci podopiecznej.

Organ I instancji w wydanej decyzji jako przyczynę odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia wskazał niespełnienie warunków, o których mowa

w art. 17 ust. 1b u.ś.r., ponieważ nie można ustalić, czy niepełnosprawność M. F. powstała nie później niż do ukończenia przez nią 18. roku życia

lub w trakcie nauki w szkole, jednak nie później niż do ukończenia przez nią 25. roku życia. Jednocześnie organ stwierdził, że skarżąca nie podejmowała zatrudnienia

lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką,

a zatem spełnia przesłanki, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.

Organ odwoławczy nie podzielił stanowiska organu I instancji w zakresie zaistnienia negatywnej przesłanki, wynikającej z art. 17 ust. 1b u.ś.r. Kolegium stwierdziło natomiast, że w sprawie nie zaistniał bezpośredni i ścisły związek przyczynowo - skutkowy pomiędzy rezygnacją przez skarżącą z aktywności zawodowej a sprawowaniem przez nią opieki nad matką. W ocenie organu odwoławczego, skarżąca miała bowiem możliwość takiego zorganizowania opieki, by jednoczesne wykonywanie pracy zarobkowej było możliwe. Organ odwoławczy zauważył także, że skarżąca nie zaprzestała aktywności zawodowej z uwagi na zakres sprawowanej opieki nad matką, lecz z innych powodów. Ponadto, Kolegium podkreśliło, że skarżąca ma rodzeństwo, które mogło wspomóc wnioskodawczynię finansowo w celu zapewnienia opieki niepełnosprawnej matce.

W pierwszej kolejności wyjaśnić należy, że niewątpliwie przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Jednakże, jak słusznie wskazało Kolegium, przepis ten winien być interpretowany z uwzględnieniem wiążącego, w myśl art. 190 Konstytucji RP, wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, z którego wynika, że w odniesieniu do grupy opiekunów osób, których niepełnosprawność wymagająca opieki powstała po ukończeniu 18. roku życia, przesłanka nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego utraciła cechę konstytucyjności. W konsekwencji przysługiwanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego tej grupie osób należy rozpatrywać bez wskazanej przesłanki. Organy administracji rozstrzygające o prawie do świadczenia pielęgnacyjnego mają zatem obowiązek procedować w oparciu o przepisy u.ś.r. z wyłączeniem tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która z dniem wejścia w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego, tj. w dniu 23 października 2014 r., została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.

W okolicznościach niniejszej sprawy, w świetle art. 17 ust. ust. 1 pkt 4 i ust. 1a u.ś.r., skarżąca jako zobowiązana do alimentacji względem matki należy do kręgu podmiotów uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką. Przeszkodą w przyznaniu świadczenia skarżącej nie mógł być podniesiony przez organ odwoławczy fakt posiadania przez skarżącą rodzeństwa, które potencjalnie mogłoby zapewnić matce pomoc i opiekę, chociażby przez dostarczenie środków finansowych na opłacenie profesjonalnej opiekunki. Wskazać bowiem należy, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie określa kto spośród osób będących w tym samym stopniu pokrewieństwa względem osoby niepełnosprawnej winien sprawować opiekę nad nią i jakimi kryteriami należy się kierować przy wskazaniu takiej osoby. W takiej sytuacji rozstrzygnięcie tej kwestii należy pozostawić samej rodzinie. W niniejszej sprawie nie było zatem podstaw do badania alternatywnych sposobów zapewnienia M. F. niezbędnej opieki przez pozostałe osoby zobowiązane względem niej do alimentacji w sytuacji, gdy to skarżąca pozostawała w pełnej dyspozycji niepełnosprawnej matki, udzielając jej wszechstronnej pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość jej niesienia. Wielość osób, które potencjalnie mogłyby sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną nie daje podstawy do podważania faktu sprawowania opieki przez osobę, która w sposób niejako zinstytucjonalizowany się jej podjęła, rezygnując bądź nie podejmując z tego powodu aktywności zawodowej i ubiegając się o świadczenie z tego tytułu (zob. wyroki NSA: z 23 listopada 2021 r., I OSK 786/21; z 28 lipca 2022 r., I OSK 1867/21, dostępne https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Brak jest wśród okoliczności sprawy takich ustaleń, z których wynikałoby, że sposób sprawowania opieki przez skarżącą był podważany, w szczególności, że M. F. zgłaszała zastrzeżenia, wskazując chociażby, iż skarżąca nie jest tą osobą, która się nią opiekuje bądź powinna się opiekować.

W tej sytuacji ocenie należało poddać stanowisko organu odwoławczego, który za zasadniczy powód odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego uznał brak związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem lub rezygnacją przez skarżącą z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a sprawowaniem opieki nad matką.

Zdaniem Sądu, przedstawiona argumentacja na tle okoliczności faktycznych niniejszej sprawy jest wadliwa, a wydane rozstrzygnięcie nie może być zaakceptowane.

Za nieprawidłowe należy uznać stanowisko Kolegium, które z faktu, iż M. F. wymagała wsparcia w codziennym funkcjonowaniu co najmniej

od 1991 r., a na pewno od 2007 r., kiedy została uznana za osobę całkowicie ubezwłasnowolnioną, zaś wnioskodawczyni, która została jej opiekunem prawnym zdołała wówczas podjąć pracę na pół etatu i wziąć udział w stażu w latach 2009 – 2010, wywiodło wniosek o braku rezygnacji skarżącej z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką.

W ocenie Sądu, powyższe okoliczności nie wykluczały stwierdzenia, że w sprawie zaistniał związek pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia a potrzebą sprawowania opieki nad matką w zakresie wynikającym z orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Należy bowiem zaznaczyć, że art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie zakreśla żadnych ram czasowych co do wykazania rezygnacji z zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania opieki. Jest to świadczenie przyznawane na wniosek, od wnioskodawcy zależy więc, czy i w jakim czasie po wystąpieniu przesłanek do przyznania świadczenia o nie wystąpi. Nie wyklucza przyznania świadczenia rezygnacja z zatrudnienia z powodu konieczności opieki nad niepełnosprawnym, która miała miejsce miesiąc, rok, czy 25 lat przed złożeniem wniosku pod warunkiem oczywiście, że ten stan w odniesieniu do tego samego niepełnosprawnego i jego opiekuna trwa (zob. wyrok WSA w Poznaniu z 28 listopada 2019 r., II SA/Po 827/19, dostępny https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Nie ma zatem podstaw do kwestionowania prawa strony do wyboru momentu, w którym chce ona wystąpić z wnioskiem o przyznanie świadczenia. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym zwraca się uwagę na zasadny pogląd, który akcentuje, iż ocena spełnienia przesłanek z art. 17 ust. 1 u.ś.r. powinna być zawsze dokonywana jako aktualna, tj. odnosząca się do czasu, w którym skarżący wystąpił o przyznanie świadczenia (por. wyrok WSA w Gdańsku z 14 maja 2020 r., III SA/Gd 410/20, dostępny https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Istotne jest zatem to, czy na dzień złożenia wniosku (por. art. 24 ust. 2 u.ś.r.), a najpóźniej na dzień przyznania świadczenia decyzją administracyjną, skarżąca spełniała przesłanki przyznania oczekiwanego świadczenia.

W niniejszej sprawie skarżąca złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad matką w dniu 21 grudnia 2020 r. W toku postępowania skarżąca oświadczyła, że po raz ostatni była zatrudniona w kuchni szpitalnej, zrezygnowała z pracy z powodu konieczności opieki nad małymi dziećmi. W momencie, gdy dzieci nie wymagały już opieki, skarżąca nie wróciła do pracy z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad sparaliżowaną matką. Skarżąca wyjaśniła, że zajmowała się matką od 2007 r., przy czym, jak wynika z akt sprawy, w latach 2009 – 2010 podejmowała próby aktywności zawodowej. Wbrew stanowisku Kolegium, podjęcie w tym czasie przez skarżącą próby aktywizacji zawodowej nie może być traktowane obecnie jako okoliczność wykluczająca istnienie związku pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia a koniecznością opieki nad niepełnosprawną matką. Wręcz przeciwnie, jest ona wyrazem aktywności skarżącej, która miała wolę podjęcia pracy zawodowej i łączenia tych obowiązków ze sprawowaniem opieki nad matką. Pomimo jednak podjętych prób okazało się, że zakres pomocy, której potrzebowała matka, wykluczył możliwość połączenia obowiązków zawodowych i opieki nad nią, nawet w ograniczonym czy nienormowanym czasie pracy, a opieka ta wymagała pozostawania przez opiekuna w stałej gotowości do niesienia pomocy. W konsekwencji, okoliczność, iż skarżąca podjęła zatrudnienie po rozpoczęciu sprawowania opieki nad M. F., nie mogła sama w sobie przesądzać, że późniejsza rezygnacja z zatrudnienia i niepodejmowanie zatrudnienia nie wiązały się ściśle z opieką nad niepełnosprawną matką.

Sąd nie podzielił również oceny Kolegium co do zakresu sprawowanej przez skarżącą opieki nad niepełnosprawną matką, która, zdaniem organu, nie była na tyle absorbująca czasowo, by wykluczała możliwość podjęcia przez skarżącą pracy zawodowej, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy.

Jak wynika z akt sprawy, wymagająca opieki M. F. ponad 40 lat temu przeszła operację głowy i na skutek powikłań pooperacyjnych uległa paraliżowi prawostronnemu, miała niedowład prawej ręki i przykurcz prawej nogi. W kolejnych latach przeszła udar i zawał, a w 2019 r. usunięto jej nerkę. Nie była w stanie odpowiadać na zadawane pytania, wypowiadała jedynie pojedyncze słowa. Jak ustalono, matka skarżącej nie była osobą leżącą, poruszała się po mieszkaniu samodzielnie, samodzielnie spożywała też posiłki, jednak wymagała pomocy przy ich przygotowaniu, samodzielnie korzystała z toalety, przy czym na noc była pampersowana, wymagała pomocy przy ubieraniu się, po powierzchniach płaskich poruszała się z pomocą laski oraz przy wsparciu opiekuna. W trakcie przeprowadzonego dwukrotnie wywiadu środowiskowego pracownik socjalny ustalił, że skarżąca nie mieszkała wspólnie z matką, jednak jej dom znajdował się w pobliżu i w razie potrzeby mogła w każdej chwili przyjść do matki. W ramach sprawowanej opieki skarżąca pomagała matce w prowadzeniu gospodarstwa domowego, robiła zakupy, załatwiała wszystkie sprawy urzędowe, realizowała recepty, opłacała rachunki, przygotowywała posiłki, sprzątała. Skarżąca wskazała, że przebywała u matki codziennie w godzinach od 9 do 13 i od 17 do 19, w zależności od stanu zdrowia i potrzeb niepełnosprawnej. Matka skarżącej wymagała pomocy przy kąpieli, myciu głowy i ubieraniu się, poza domem poruszała się na wózku inwalidzkim przy pomocy córki. W trakcie nieobecności skarżącej M. F. leżała w łóżku lub siedziała w fotelu. Zdarzało się, że przy próbach samodzielnego poruszania się traciła równowagę, przewracała się i nie była w stanie sama się podnieść. Towarzystwo córki dobrze wpływało na jej stan psychiczny. W trakcie wywiadu skarżąca wskazywał, że przygotowywała wszystkie posiłki, które matka spożywała samodzielnie, towarzyszyła matce w trakcie wizyt lekarskich, w razie potrzeby woziła ją do placówek medycznych, kontrolowała przyjmowanie przez matkę leków, towarzyszyła jej w ciągu dnia. W sytuacji, gdy matka była w gorszym stanie i nie była w stanie wstać z łóżka, skarżąca karmiła ją, zmieniała pampersy i podawała przenośną toaletę.

W ocenie Sądu, zebrany w sprawie materiał w sposób właściwy opisuje, na czym polegała opieka skarżącej nad matką, która była znacznie ograniczona w samodzielnej egzystencji. Konfrontacja potwierdzonego w orzeczeniu znacznego stopnia niepełnosprawności M. F. ze wskazanymi czynnościami opiekuńczymi świadczonymi matce w sposób ciągły i stały przez skarżącą, nie pozostawia, w ocenie Sądu, wątpliwości, że zakres tej opieki i pomocy uniemożliwiał skarżącej podjęcie zatrudnienia w jakimkolwiek wymiarze. Przy tym, organ odwoławczy nie przedstawił żadnych przekonywujących argumentów przemawiających za możliwością pogodzenia niezbędnej opieki nad matką z zajęciem zarobkowym. Organ I instancji odmiennie aniżeli Kolegium nie kwestionował zaś, że skarżąca nie podejmowała zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką, która wymagała pomocy w codziennym funkcjonowaniu. Ocenę w tym zakresie organ I instancji sformułował na podstawie podsumowania pracownika socjalnego przeprowadzającego wywiad środowiskowy, z którego wynikało, że skarżąca nie podejmowała zatrudnienia ze względu na sprawowanie opieki nad matką, która nie była w stanie funkcjonować bez wsparcia córki. Kolegium nie przeprowadziło jakichkolwiek dowodów w toku rozpoznawania odwołania, które podważyłyby stanowisko organu I instancji.

Należy wskazać, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. w żaden sposób nie dookreśla pojęcia opieki. Ustawodawca nie posłużył się jakimkolwiek przymiotnikiem konkretyzującym zakres lub charakter sprawowanej opieki. Nie wskazał w szczególności, aby opieka ta musiała być stała, rozumiana jako opieka całodobowa. Cel i istota świadczenia pielęgnacyjnego pozwalają wskazać, że w art. 17 ust. 1 u.ś.r. chodzi raczej o ustawiczną opiekę sprawowaną nad osobą niepełnosprawną. Punkt ciężkości w tym zakresie tkwi w stałości opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, a to oznacza, że opieka ta powinna być sprawowana codziennie. Opiekun musi pozostawać do dyspozycji podopiecznego – udzielając pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość jej niesienia. Sprawowanie tego rodzaju opieki nie musi oznaczać, że podopieczny nie może podejmować adekwatnych dla swego stanu zdrowia aktywności, a opiekun musi wykonywać swoje obowiązki bez przerwy, 24 godziny na dobę oraz, że powinien zamieszkiwać ze swoim podopiecznym (zob. wyrok NSA z 23 listopada 2021 r., I OSK 786/21, dostępny https://orzeczenia.nsa.gov.pl wraz z przywołanym tam orzecznictwem).

W ocenie Sądu, zakres czynności opiekuńczych wykonywanych przez skarżącą jest zgodny z wymogami i z rozmiarem potrzeb określonych w orzeczeniu o niepełnosprawności. Przedstawiony przez skarżącą zakres czynności opiekuńczych wykonywanych przez nią w stosunku do matki każdego dnia świadczy o tym, że opieka ta miała w istocie charakter kompleksowy i stały. Za nieuzasadnione należy przy tym uznać sprowadzenie przez Kolegium sprawowanej przez skarżącą opieki nad matką jedynie do czynności polegających na pomocy w czynnościach higienicznych i korzystaniu z toalety, ubieraniu się, przygotowywaniu posiłków, przemieszczaniu się i zawożeniu na wizyty lekarskie. M. F. ze względu na swój stan zdrowia wymagała bowiem pomocy we wszystkich czynnościach życia codziennego i stałej asysty, co konsekwentnie podkreślała skarżąca i czemu nie zaprzeczono żadnym dowodem przeciwnym. Pomimo tego, że podopieczna nie była osobą leżącą i wykazywała pewne przejawy samodzielności, wymagała asysty m.in. przy wykonywaniu higieny osobistej, czynnościach fizjologicznych, posiłkach i poruszaniu się. Skarżąca przez większość czasu czuwała nad chorym matką, by nieść jej niezbędną i niezwłoczną pomoc w zwykłych czynnościach życia codziennego oraz w razie nagłej potrzeby, pozostając tym samym w stałej gotowości. W tej sytuacji związek pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia a zakresem sprawowanej opieki i świadczonej nieustannie pomocy przez skarżącą był w tej konkretnej sprawie bezpośredni i ścisły. Powyższemu nie przeczy okoliczność, iż skarżąca nie mieszkała wspólnie z matką, a jedynie w pobliżu. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie wymaga bowiem zamieszkiwania opiekuna z osobą, nad którą jest sprawowana opieka. W orzecznictwie zwraca się uwagę, że nie można zatem ani wymagać wspólnego zamieszkiwania, ani też sprawowania opieki nieustannie przez cały dzień i w tym sensie "całodobowo". Wobec tego "sprawowanie opieki" zgodne z wymogami danego orzeczenia o niepełnosprawności, nawet jeżeli z uwagi na stan zdrowia (sprawności organizmu) i potrzeby osoby niepełnosprawnej wymaga wykonywania opieki lub pomocy w sposób stały, nie musi polegać na wykonywaniu czynności opiekuńczych lub pomocowych "stale przez cały dzień" (zob. wyrok NSA z 29 maja 2020 r., I OSK 1854/19, dostępny https://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Zdaniem Sądu, wszystkie wskazane przez skarżącą czynności były konieczne, aby zapewnić osobie ograniczonej w możliwościach samodzielnej egzystencji właściwe warunki życia i zadbać o jej dobrostan adekwatnie do orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności. Z zakresu tych czynności nie można wykluczyć zwykłych czynności życia codziennego, takich jak sprzątanie, gotowanie, robienie zakupów, którym osoba o znacznym stopniu niepełnosprawności nie może sprostać ze względu na swoje ograniczenia zdrowotne. Ograniczenie form opieki nad osobą niepełnosprawną do czynności pielęgnacyjnych sensu stricto z pominięciem innych, szerzej rozumianych czynności opiekuńczych, prowadziłoby do zdeformowania znaczenia pojęcia opieki, a co za tym idzie naruszałoby istotę świadczenia pielęgnacyjnego. Istotą tą jest bowiem udzielenie wsparcia osobom, które poświęcając się w pełnym wymiarze opiece nad najbliższą osobą niepełnosprawną nie mogą pracować zarobkowo, by zaspokoić potrzeby życiowe swoje i swojej rodziny (por. wyrok WSA w Gdańsku z 10 czerwca 2021 r., III SA/Gd 319/21, dostępny https://orzeczenia.nsa.gov.pl).

W ocenie Sądu, z materiału dowodowego wynika, wbrew temu co przyjęło Kolegium, że zakres opieki sprawowanej przez skarżącą nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką był szeroki i uniemożliwiał jej podjęcie aktywności zawodowej nawet w częściowym zakresie, ze względu na niepodważoną potrzebę pozostawania skarżącej w stałej dyspozycyjności związanej ze stanem zdrowia matki. Ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że matka skarżącej wymagała stałej opieki, a skarżąca jej taką opiekę zapewniała.

W ocenie Sądu, wynikające z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie okoliczności dotyczące zakresu świadczonej przez skarżącą opieki nad matką oraz ich związek z niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej nie został przez Kolegium podważony w sposób, który uzasadniał odmowę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W konsekwencji za nieuzasadnione należało uznać stanowisko organu odwoławczego o braku istnienia związku przyczynowo–skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką.

Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję uznając to za wystarczające do ponownego, właściwego załatwienia sprawy. Kolegium posiada bowiem kompetencje merytoryczno-reformacyjne umożliwiające wydanie prawidłowego rozstrzygnięcia w sprawie, zgodnego z wiążącą oceną prawną wyrażoną przez Sąd w uzasadnieniu niniejszego wyroku.

O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 200 oraz art. 205 § 2 p.p.s.a. zasądzając od Kolegium na rzecz skarżącej zwrot kosztów postępowania w wysokości 480 zł, na które składa się wynagrodzenie pełnomocnika ustalone na podstawie § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (t.j. Dz.U. z 2018 r., poz. 265).

Sąd orzekał w niniejszej sprawie w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, w trybie przepisu art. 119 pkt 2 p.p.s.a., albowiem wniosek w tym zakresie złożyła skarżąca, a organ administracji publicznej w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu tego wniosku nie zażądał przeprowadzenia rozprawy.