Wyrok WSA w Lublinie, sygn. akt II SA/Lu 831/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie
Data orzeczenia: 2023-11-21 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 30 ust.2
journal: Dz.U. 2016 poz 169
law: Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jerzy Parchomiuk Sędziowie Sędzia WSA Jacek Czaja Asesor sądowy Anna Ostrowska (sprawozdawca) Protokolant Starszy sekretarz sądowy Agata Jakimiuk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 listopada 2023 r. sprawy ze skargi D. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Chełmie z dnia 6 lipca 2023 r., znak: SKO.II.41/945/ŚR/2023 w przedmiocie umorzenia należności z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Prezydenta Miasta Chełm z 11 kwietnia 2023 r., znak: [...]


UZASADNIENIE

Decyzją z 6 lipca 2023 r., SKO.II.41/945/ŚR/2023, wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r. poz. 775 ze zm., dalej: k.p.a.) w związku z art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2023 r. poz. 581 ze zm.), po rozpoznaniu odwołania D. R., Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Chełmie utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta Chełm z 11 kwietnia 2023 r., znak: MOPR.WŚ.ZŚRA.0432-30/2023 odmawiającą D. R. umorzenia należności w kwocie 3500 zł z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz P. R. w okresie od 1 września 2019 r. do 31 marca 2020 r. wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie w kwocie 1049,30 zł, naliczonymi od dnia wymagalności do dnia wydania niniejszej decyzji.

Stan sprawy przedstawia się następująco.

Protokołem ugody zawartej w dniu 23 maja 2016 r. przed Sądem Rejonowym w Chełmie w sprawie o sygn. akt III RC [...] skarżący zobowiązał się do płacenia alimentów na rzecz córki P. R. w kwocie po 500 zł miesięcznie. Prowadzona przez Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w Chełmie egzekucja alimentów była bezskuteczna, w związku z czym na rzecz P. R. przyznane zostały świadczenia z funduszu alimentacyjnego od 1 września 2019 r. do 31 marca 2020 r.

W dniu 14 marca 2023 r. skarżący złożył wniosek o umorzenie zadłużenia z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz P. R. w okresie od 1 września 2019 r. do 31 marca 2020 r.

Do dnia wydania decyzji do Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w Chełmie nie wpłynęła żadna kwota tytułem zwrotu wypłaconych osobie uprawnionej świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Do zwrotu na dzień 11 kwietnia 2023 r. pozostała kwota 4 549,30 zł, w tym należność główna - 3 500,00 zł oraz odsetki ustawowe za opóźnienie - 1 049,30 zł.

Z akt sprawy wynika, że wnioskodawca ma 54 lata, nie ma żadnych osób na utrzymaniu, obecnie przebywa w zakładzie karnym, gdzie odbywa karę pozbawienia wolności. W zakładzie karnym nie jest zatrudniony, zaś planowany termin zakończenia kary pozbawienia wolności przypada na dzień 28 września 2037 r. Skarżący jest trwale całkowicie niezdolny do pracy (choruje na polineuropatię czuciowo-ruchową z niedowładem czterokończynowym). Oświadczenie strony o stanie majątkowym potwierdza, że nie posiada nieruchomości, ruchomości oraz przedmiotów wartościowych i zasobów pieniężnych.

W ocenie organów obu instancji, powstanie zadłużenia i obowiązek jego uregulowania jest następstwem zaniechania wywiązywania się wobec dziecka z obowiązku alimentacyjnego, a zabezpieczenie społeczne nie ma na celu przejmowania w całości kosztów utrzymania dzieci z rodziców na podatników. To na rodzicach ciąży podstawowy obowiązek zapewnienia opieki i utrzymania dziecka. Państwo udziela pomocy, gdy rodzice nie są w stanie zapewnić środków na utrzymanie dziecka, zatem dłużnik alimentacyjny musi liczyć się z tym, że państwo będzie dochodzić zwrotu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych.

Organy wyjaśniły, że umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego ma charakter wyjątkowy i zachodzi jedynie wówczas, gdy na skutek obiektywnych okoliczności sytuacja dochodowa i rodzinna uniemożliwia zobowiązanemu wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Stan taki powinien być efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu, gdyż tylko takie przesłanki mogą uzasadniać umorzenie jakichkolwiek należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Z całą pewnością pobyt w zakładzie karnym do takich przesłanek się nie zalicza. Odbywanie kary pozbawienia wolności stanowi efekt zabronionych z punktu widzenia prawa działań zobowiązanego i nie może stanowić okoliczności uzasadniających umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego.

Jednocześnie organy zauważyły, że w zakładzie karnym wnioskodawca przebywa od 6 października 2012 r., leczy się od 2014 r. i posiada orzeczenie lekarskie z dnia 19 stycznia 2016 r. (sygn. akt VIII U 1527/15) uznające go za trwale całkowicie niezdolnego do pracy. Zdaniem organów nie zmieniło to jednak jego sytuacji w zakresie wywiązywania się z nałożonego przez sąd obowiązku alimentacyjnego, ponieważ przed chorobą, jak również w czasie pobytu w zakładzie karnym, skarżący nie łożył na utrzymanie P. R..

W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Kolegium dodało, że co do zasady każdy dłużnik alimentacyjny, wobec którego okazała się bezskuteczna egzekucja, nie uzyskuje dochodów wystarczających na pokrycie zasądzonych przez sąd alimentów. Samo uzyskiwanie niskich dochodów czy brak dochodów nie jest okolicznością wyjątkową i szczególną na tle innych dłużników alimentacyjnych. Sytuacja rodzinna i dochodowa dłużnika ubiegającego się o umorzenie należności musi go więc wyróżniać spośród innych dłużników alimentacyjnych.

W ocenie organu odwoławczego fakt, że skarżący przebywa z zakładzie karnym, nie stanowi obiektywnej okoliczności, na powstanie której skarżący nie miał wpływu. Uznanie przebywania w zakładzie karnym za podstawę do umorzenia należności prowadziłoby do tego, że naganne zachowanie dłużnika sprzeczne z normami prawnymi byłoby dodatkowo premiowane umorzeniem zaległości z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego, uprzednio wypłacanych na koszt podatnika. Przebywając w zakładzie karnym, skarżący ma zapewnione wyżywienie, nocleg, opiekę lekarską. Nie jest zmuszony do samodzielnego ponoszenia wydatków na zaspokojenie swoich najniezbędniejszych potrzeb życiowych. Wprawdzie skarżący jest osobą trwale niezdolną do pracy ze względu na stan zdrowia, jednakże okoliczność ta, w ocenie Kolegium, nie jest wystarczająca do umorzenia zadłużenia, biorąc pod uwagę fakt, iż jego niepełnosprawność datuje się od stycznia 2016 r., a ugodą sądową zawartą przed Sądem Rejonowym w Chełmie z dnia 23 maja 2016 r. zobowiązał się on do płacenia alimentów w kwocie 500 zł miesięcznie na rzecz P. R..

Zdaniem Kolegium, w perspektywie przyszłości może nastąpić poprawa sytuacji dochodowej strony w związku z zakończeniem okresu pozbawienia wolności i uzyskaniem prawa do świadczeń z ubezpieczeń społecznych bądź pomocy społecznej.

W skardze na decyzję Kolegium D. R. wyjaśnił, że jego sytuacja zdrowotna i materialna uniemożliwia mu realne wywiązanie się z obowiązku spłaty długu. Stwierdził, że nie ma szans na poprawę swojej sytuacji, ponieważ jest całkowicie i trwale niezdolny do pracy. Obecnie odbywa karę pozbawienia wolności, której koniec przewidywany jest na 2037 rok. W tym okresie nie ma żadnych możliwości podjęcia jakiejkolwiek pracy i spłacenia długów alimentacyjnych. Stan zdrowia nie pozwala mu na podjęcie pracy ani w zakładzie karnym, ani po wyjściu na wolność. Ponadto skarżący nie posiada żadnego zabezpieczenia finansowego, z którego mógłby spłacić zaległe należności.

W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Skarga jest zasadna. Zaskarżona decyzja oraz utrzymana nią w mocy decyzja organu pierwszej instancji naruszają prawo w stopniu uzasadniającym ich uchylenie.

Materialnoprawną podstawę rozstrzygnięcia niniejszej sprawy stanowi art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (dalej: ustawa), zgodnie z którym organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną.

Użycie w tym przepisie sformułowania "organ może" świadczy o zastosowaniu przez ustawodawcę konstrukcji tzw. uznania administracyjnego pozwalającego organowi na pewien luz decyzyjny. Jednak ten luz decyzyjny organu nie jest równoznaczny ze swobodą rozstrzygania, ponieważ ogranicza go wynikający z zasady prawdy materialnej obowiązek prawidłowego ustalenia stanu faktycznego, w szczególności w kontekście ustalenia sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika, ponadto obowiązek wyważenia interesu publicznego i słusznego interesu dłużnika (art. 7 k.p.a.), konieczność przestrzegania innych reguł proceduralnych, jak również zakaz wydawania rozstrzygnięć arbitralnych, sprzecznych z podstawowymi zasadami porządku prawnego, stanowiącymi wyraz nadużycia uznania administracyjnego. Jeżeli z ustaleń organu wynika, że skarżący nie ma realnych szans zatrudnienia lub innej drogi poprawy sytuacji majątkowej i dochodowej, odmowa umorzenia należności stanowi naruszenie art. 30 ust. 2 ustawy.

Z taką sytuacją mamy do czynienia w niniejszej sprawie. Decyzje organów obu instancji zostały wydane z przekroczeniem przysługującego im uznania administracyjnego.

Oczywiście Sąd podziela stanowisko organów obu instancji, że umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego musi być traktowane jako instytucja o charakterze wyjątkowym. Kolegium trafnie podniosło, że w istocie każde umorzenie zadłużenia alimentacyjnego powoduje zwolnienie dłużnika alimentacyjnego z ciężaru utrzymania swoich dzieci i przerzucenie go na ogół społeczeństwa. Sąd zgadza się również z argumentami organów, że sam pobyt skarżącego w zakładzie karnym nie stanowi przesłanki do uwzględnienia wniosku o umorzenie należności.

Jednak, w ocenie Sądu, organy błędnie oceniły pozostałe kluczowe kwestie mające istotne znaczenie dla oceny sytuacji zdrowotnej, dochodowej i majątkowej skarżącego jako dłużnika alimentacyjnego.

Pierwszą z nich jest stan zdrowia skarżącego, który jest trwale i całkowicie niezdolny do pracy. Cierpi na polineuropatię czuciowo-ruchową z niedowładem czterokończynowym. Bezspornie ta okoliczność, potwierdzona stosownym orzeczeniem, nie pozostawia wątpliwości, że skarżący ani obecnie - w czasie pobytu w zakładzie karnym, ani po opuszczeniu zakładu karnego nie będzie w stanie podjąć zatrudnienia. Aktualny wiek skarżącego (54 lata) w powiązaniu z przewidywanym okresem pozbawienia wolności (opuści zakład karny w 2037 r.) wskazuje, że skarżący wyjdzie na wolność w wieku 69 lat. W efekcie co najmniej wątpliwe staje się prognozowanie, że skarżący będzie w stanie wygospodarować środki na pokrycie należności, skoro nawet na zabezpieczenie podstawowych potrzeb bytowych będzie potrzebował środków pochodzących z szeroko rozumianego systemu zabezpieczenia społecznego.

W ocenie Sądu, nie sposób przyjąć, że osoba trwale całkowicie niezdolna do pracy, która nie jest w stanie z tej przyczyny pracować w zakładzie karnym i opuści zakład karny w wieku wykluczającym realne szanse podjęcia zatrudnienia (nawet gdyby pozwalał na to stan jej zdrowia), nie znajduje się w szczególnie trudnym położeniu w rozumieniu art. 30 ust. 2 ustawy. Wprawdzie, jak słusznie dostrzegło Kolegium, w zakładzie karnym skarżący ma zaspokojone potrzeby bytowe, ale jednocześnie organ ten pomija fakt, że ze względu na pobyt w zakładzie, wiek i przede wszystkim stan zdrowia, skarżący nie jest w stanie aktualnie uzyskać dochodu pozwalającego na spłatę zaległości.

Wbrew stanowisku Kolegium, nie sposób zakładać, że w perspektywie przyszłości może nastąpić poprawa sytuacji dochodowej skarżącego w związku z zakończeniem okresu pozbawienia wolności i uzyskaniem prawa do świadczeń z ubezpieczeń społecznych bądź pomocy społecznej. Po opuszczeniu zakładu karnego skarżący będzie musiał uzyskać własnym staraniem środki utrzymania, a biorąc pod uwagę jego stan zdrowia i wiek, w którym prawdopodobnie opuści zakład karny, jedynym źródłem jego utrzymania staną się środki z ubezpieczenia społecznego. Gdyby podzielić argumentację Kolegium, to należałoby zaakceptować stan, w którym z jednej strony skarżącemu będzie udzielana pomoc ze środków publicznych, z drugiej zaś ta pomoc będzie mu następnie odbierana celem zaspokojenia zaległych należności publicznoprawnych. Takie działania byłyby nieracjonalne. W tym zakresie Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę podziela w pełni pogląd tutejszego Sądu wyrażony w innej sprawie skarżącego, toczącej się pod sygnaturą akt II SA/Lu 187/19, zakończonej wyrokiem z dnia 16 maja 2019 r.

W konsekwencji powyższego, w ocenie Sądu, organy obu instancji naruszyły art. 30 ust. 2 ustawy. Nie dokonały bowiem właściwego wyważenia interesu publicznego oraz słusznego interesu skarżącego wbrew dyspozycji art. 7 k.p.a. Z tych względów na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a/ i c/ oraz art. 135 p.p.s.a. Sąd uchylił decyzje organów obu instancji.

Ponownie rozpatrując sprawę, organ pierwszej instancji jeszcze raz oceni sytuację dochodową i rodzinną skarżącego, zwłaszcza w odniesieniu do kwestii trwałej i całkowitej niezdolności skarżącego do pracy. Organ powinien rozważyć, czy właściwe wyważenie interesu publicznego i słusznego interesu skarżącego nie nakazuje jednak umorzenia skarżącemu należności, jeśli nie w całości, to przynajmniej w części. Z uwagi na uznaniowy charakter decyzji Sąd nie może wskazać organowi konkretnego sposobu załatwienia sprawy (art. 145 § 1a p.p.s.a.).

Mając na uwadze powyższe, Sąd orzekł jak w sentencji.