Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt IV SA/Po 315/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2024-06-13 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Katarzyna Witkowicz-Grochowska Sędzia WSA Józef Maleszewski Asesor sądowy WSA Jacek Rejman (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 13 czerwca 2024 r. sprawy ze skargi T. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 12 marca 2024 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę w całości.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 12 marca 2024 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej: Kolegium; organ II instancji; organ odwoławczy), w wyniku rozpatrzenia odwołania T. R. (dalej również: wnioskodawca; skarżący; strona), na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2023 r., poz. 775 ze zm.) - dalej: k.p.a., utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy O. (dalej również: Wójt; organ I instancji) z dnia 1 lutego 2024 r. nr [...], wydaną w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Decyzje te zostały wydane w następujących okolicznościach sprawy.

Wójt Gminy O. decyzją z dnia 1 lutego 2024 r., wskazując w podstawie prawnej m.in. art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2023 r., poz. 390) - dalej: u.ś.r. i art. 63 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz.U. z 2023 r., poz. 1429 ze zm.), odmówił T. R. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną T. J..

W uzasadnieniu Wójt wyjaśnił, że w dniu 27 grudnia 2023 r. T. R. złożył wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną T. J.. Organ I instancji stwierdził, że zgodnie z Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym (dalej: k.r.o.) na wnioskodawcy nie ciąży obowiązek alimentacyjny względem osoby niepełnosprawnej, gdyż nie jest synem tej osoby. Organ I instancji odwołał się do brzmienia art. 128 k.r.o. i stwierdził, że obowiązek alimentacyjny powstaje z mocy prawa, a nie z wyboru dokonanego w danej rodzinie przez jej członków. Wskazał na to, że w aktach sprawy znajduje się odpis postanowienia Sądu Rejonowego w S. z dnia 6 maja 1992 r. sygn. akt [...] o ustanowieniu dla małoletniego wówczas T. R. opiekuna prawnego oraz rodziny zastępczej w osobie T. J.. Z oświadczenia złożonego wnioskodawcę w dniu 27 grudnia 2023 r. wynika, że jego rodzice zmarli, kiedy on był jeszcze dzieckiem i wówczas opiekę nad nim przejęła jego ciotka. Oświadczył on także, że to T. J. wychowała go i zapewniła wykształcenie.

Ponadto organ I instancji stwierdził, że z dołączonego do wniosku orzeczenia lekarza orzecznika ZUS nr [...] z dnia 23 listopada 2023 r. wynika, że T. J. jest trwale niezdolna do samodzielnej egzystencji; datę powstania niezdolności do samodzielnej egzystencji ustalono na 1 października 2019 r., a więc po ukończeniu 25. i tym bardziej 18. roku życia. W związku z tym organ stwierdził, że wniosek nie spełnia przesłanek zawartych w art. 17 ust. 1b pkt 1 i 2 u.ś.r. - i tym samym świadczenie nie przysługuje.

Zarazem Wójt wyjaśnił, że z informacji zebranych podczas wywiadu środowiskowego w dniu 10 stycznia 2024 r. wynika, że osoba niepełnosprawna jest w stanie samodzielnie posprzątać swoje mieszkanie, przygotować posiłek, nie wymaga pomocy podczas kąpieli czy wykonywania czynności związanych z higieną osobistą; T. J. nie wszystkie czynności jest w stanie wykonać samodzielnie, a wnioskodawca pomaga jej w przyjmowaniu leków, przygotowaniu i zorganizowaniu opału oraz zakupach, pilnuje terminów wizyt lekarskich. T. J. jest osobą trwale niezdolną do samodzielnej egzystencji i wymaga pomocy drugiej osoby w zaspokajaniu podstawowych potrzeb życiowych. W aktach sprawy znajduje się oświadczenie wnioskodawcy, że tylko on jest w stanie opiekować się osobą niepełnosprawną, bowiem jej mąż nie żyje, a osoba ta nie ma dzieci.

Na koniec Wójt stwierdził, że kolejną negatywną przesłanką jest fakt, że wnioskodawca nie jest osobą, na której ciąży obowiązek alimentacyjny wobec osoby niepełnosprawnej, co skutkuje tym, że nie jest możliwe przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z uwagi na treść art. 17 ust. 1 u.ś.r. w brzmieniu dotychczasowym, zgodnie z art. 63 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym. który ściśle określa krąg osób uprawnionych do tego świadczenia.

W odwołaniu od decyzji organu I instancji T. R. podniósł, że odmówiono mu przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną T. J., która formalnie jest dla niego ciocią (siostrą mamy), lecz praktycznie całe moje życie był traktowany jak jej syn i sam także traktuje ją jak mamę, gdyż ze względu na warunki rodzinne wychowywany był w domu T. J., która razem ze swoim mężem obdarzyli go rodzicielską opieką i zagwarantowali bezpieczeństwo. Po śmierci jego rodziców ciotka wzięła na swoje barki ciężar opieki nad nim oraz jego wychowania i wykształcenia, a na podstawie postanowienia Sądu Rejonowego w S. z dnia 6 maja 1992 r. T. J. stała się dla niego rodziną zastępczą i prawnym opiekunem. Aktualnie ciotka jest trwale niezdolna do samodzielnej egzystencji, wymaga stałej opieki i pomocy drugiej osoby; nie ma męża ani dzieci, dlatego tylko on jest w stanie zapewnić jej opiekę i z tego względu nie może podjąć zatrudnienia. Podniósł, że niektóre czynności ciocia jest w stanie wykonywać samodzielnie, co daje jej satysfakcję i zadowolenie, jak mycie, sprzątanie, przygotowanie posiłków, jednakże wymaga jego pomocy i uwagi podczas przyjmowania leków, wizyt lekarskich, zakupów, organizacji i przygotowywaniu opału, praniu i innych, dlatego też jego pomoc jej jest konieczna i niezbędna.

Kolegium, motywując swoje rozstrzygnięcie, w uzasadnieniu decyzji z dnia 12 marca 2024 r., przywołało m.in. brzmienie art. 17 ust. 1, 1a i 1b u.ś.r. i stwierdziło, że w świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r. decydującym kryterium przyznania świadczenia osobom, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 uś.r. jest kwestia istnienia bądź braku obowiązku alimentacyjnego w rozumieniu Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Organ II instancji, powołując się na stanowisko orzecznictwa, wyjaśnił, że z pokrewieństwa w linii bocznej, w przeciwieństwie do pokrewieństwa w linii prostej nie wynika obowiązek alimentacyjny; istnienie takiego obowiązku po stronie osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego jest jedną z przesłanek warunkujących przyznanie tego świadczenia, co wynika z treści przytoczonego art. 17 ust. 1 u.ś.r. W związku z tym, aby uzyskać świadczenie, osoba ubiegająca się o to świadczenie musi być ustawowo obciążona obowiązkiem alimentacyjnym. Powyższe przesądza, że mimo sprawowania opieki wnioskodawca nie może korzystać z prawa do świadczenia określonego w art. 17 u.ś.r., z uwagi na brak obowiązku alimentacyjnego w rozumieniu Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Organ odwoławczy wyjaśnił, że zgodnie z art. 617 § 1 k.r.o. krewnymi w linii prostej są osoby, z których jedna pochodzi od drugiej, a krewnymi w linii bocznej są osoby, które pochodzą od wspólnego przodka, a nie są krewnymi w linii prostej. Z art. 128 k.r.o. wynika zarazem, że obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo.

W konsekwencji Kolegium uznało, że wnioskodawca nie jest krewnym w linii prostej względem osoby niepełnosprawnej i nie jest osobą, na której w świetle art. 128 k.r.o. ciąży obowiązek alimentacyjny. Organ II instancji stwierdził, że tym samym nie został spełniony jeden z wymogów, od których w myśl art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. powołanej zależy przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Organ podkreślił, że niespełnienie choćby jednego warunku, o jakim mowa w tym ostatnim przepisie, wyklucza wydanie decyzji pozytywnej, skoro nie jest osobą, na której w świetle art. 128 k.r.o. ciąży obowiązek alimentacyjny. W podsumowaniu organ II instancji podniósł, że żaden z przepisów Kodeku rodzinnego i opiekuńczego nie przewiduje obowiązku alimentacyjnego w stosunku do siostry (brata) swojej matki lub ojca. Z tego powodu wnioskodawca nie mieści się w kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad ciotką. Skoro T. R. nie spełnia przesłanki określonej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., to zasadnie odmówiono mu przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z koniecznością sprawowania stałej opieki nad ciotką T. J..

W skardze na decyzję odwoławczą T. R. zarzucił naruszenie przepisu art. 17 ust. 1a u.ś.r. i podniósł, że wszystkie trzy warunki wymienione w tym przepisie zostały spełnione, dlatego przysługuje mu świadczenie pielęgnacyjne

Ponadto, podobnie jak w odwołaniu, skarżący przedstawił wyjaśnienie dotyczące bliskich relacji, które łączą go z ciocią od jego urodzenia po dzień dzisiejszy.

Przy takich zarzutach i argumentacji skarżący wniósł o pozytywne rozpatrzenie skargi i przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Kolegium w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje.

Na wstępie rozważań należy zaznaczyć, że niniejsza sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym wyznaczonym w trybie przepisu art. 15 zzs(4) ust. 1 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (aktualnie: Dz.U. z 2024 r., poz. 340 ze zm.), w brzmieniu obowiązującym na dzień wydania zarządzenia Przewodniczącego Wydziału z dnia 6 maja 2024 r. w tym przedmiocie.

Zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.) - dalej: p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Oznacza to, że bierze pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze - w granicach sprawy, wyznaczonych przede wszystkim rodzajem i treścią zaskarżonego aktu.

Ponadto Sąd zauważa, że zgodnie z art. 133 § 1 p.p.s.a. sąd administracyjny orzeka na podstawie akt sprawy. Analiza i ocena prawna okoliczności niniejszej sprawy nastąpiła na gruncie faktów znajdujących odzwierciedlenie w aktach tejże sprawy (por. np. orzecznictwo powołane w wyroku NSA z dnia 19 stycznia 2021 r. sygn. akt III OSK 2678/21, dostępnym w bazie orzeczeń pod adresem: http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Przedmiotem kontroli sądowej w niniejszej sprawie była decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego utrzymująca w mocy decyzję organu I instancji odmawiającą przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego w związku z niepodejmowaniem pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad swoja ciotką, będącą osobą niepełnosprawną, niezdolną do samodzielnej egzystencji.

W wyniku przeprowadzenia tak rozumianej kontroli Sąd uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Zakwestionowana w niniejszej sprawie decyzja Kolegium odpowiada prawu.

Materialnoprawną podstawę decyzji stanowiły przepisy art. 17 ust. 1 i 1a u.ś.r. w brzmieniu sprzed 1 stycznia 2024 r. (patrz: art. 43, art. 63 ust. 1 i 2 oraz art. 71 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. - Dz.U. z 2023 r., poz. 1429, zmieniającej nin. ustawę z dniem 1 stycznia 2024 r.).

Zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom [niż wymienione w pkt 1-3], na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Zauważyć również należy – co jednakże nie nie było sporne pomiędzy stronami postępowania – że przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r., na który powołał się organ I instancji, a wprowadzający kryterium okresu powstania u osoby podopiecznej niepełnosprawności, nie mógł stanowić w przedmiotowej sprawie przeszkody do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Jak to wyjaśnił Naczelny Sąd Administracyjny w jednym z nowszych orzeczeń (patrz: wyrok z dnia 26 września 2023 r. sygn. akt I OSK 1639/21, dostępny jw.), w toku dekodowania treści normy prawnej z oparciem się m.in. na art. 17 ust. 1b u.ś.r. należy przyjąć, że w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała nie później, niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia, przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. powinien znaleźć zastosowanie jako zgodny w tym zakresie z przepisami Konstytucji. Jednocześnie, w stosunku do opiekunów osób, których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności, a zatem w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. Stanowisko to jest wynikiem przyjęcia, że przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. od momentu wejścia w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 (Dz.U. z 2014 r., poz. 1443) nie może być stosowany w jego dotychczasowym brzmieniu (patrz np. wyrok NSA z dnia 26 lutego 2021 r. sygn. I OSK 1530/20, dostępny jw.).

W następnej kolejności trzeba podkreślić, że istota rozpoznawanej spawy sprowadza się do oceny, czy organy dokonały prawidłowej wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. W tym wypadku wymaga to odpowiedzi na pytanie, czy dopuszczalne jest przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie, którą z podopiecznym (niepełnosprawną osobą wymagająca opieki) łączył wcześniej stosunek rodziny zastępczej, niepowodujący powstania obowiązku alimentacyjnego pomiędzy stronami tego stosunku.

Mając powyższe na uwadze, wskazać należy, że zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje matce albo ojcu (pkt 1), opiekunowi faktycznemu dziecka (pkt 2), osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (pkt 3) oraz innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności (pkt 4), jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Z uwagi na powiązanie uprawnienia do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego z obowiązkiem alimentacyjnym należy wskazać, że obowiązek ten obciąża krewnych w linii prostej, a w linii bocznej wyłącznie rodzeństwo, co też wynika z art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. z 2023 r., poz. 2809 ze zm.). Ponadto obowiązek alimentacyjny zgodnie z treścią art. 131 k.r.o. powstaje w przypadku nawiązania stosunku przysposobienia, a także stosownie do postanowień art. 144 k.r.o. - dotyczy ojczymów, macoch i pasierbów.

Dla ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego zarówno osoba wymagająca opieki, jak i osoba sprawująca tę opiekę muszą spełniać określone ustawą przesłanki. Nie wystarczy zatem sama okoliczność sprawowania opieki nad schorowanym członkiem rodziny. Należy podkreślić, że bratanek i siostrzeniec nie należą do kręgu osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny. Obowiązek ten zgodnie z art. 128 k.r.o. obciąża bowiem, w linii bocznej wyłącznie rodzeństwo, a nie wstępnych i zstępnych rodzeństwa. Powyższe nie pozwala zaliczyć bratanka (siostrzeńca) do grona osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż jako osoba nieobciążona obowiązkiem alimentacyjnym nie jest podmiotem, o którym mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., a więc nie ma do niego zastosowania również art. 17 ust. 1a tej ustawy.

Zauważyć przy tym należy, że przedstawiony pogląd znalazł potwierdzenie w uchwale Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 grudnia 2013 r. sygn. akt I OPS 5/13 (dostępnej jw.), w której ostatecznie rozstrzygnięto tę kwestię. Zgodnie ze stanowiskiem zaprezentowanym w tej uchwale, krąg osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny został ograniczony osób zobowiązanych do alimentacji. Tym samym osobie, której nie obciąża obowiązek alimentacyjny względem pełnoletniego członka rodziny legitymującego się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym i która nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad tym niepełnosprawnym członkiem rodziny, nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne na podstawie art. 17 ust. 1 i 1a u.ś.r.

Wyjaśnić trzeba, że wprawdzie uchwała ta dotyczy stanu prawnego obowiązującego do 1 stycznia 2013 r., kiedy to przepisy nie przewidywały odpowiednika rozwiązania ujętego w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. stanowiącego podstawę wydania zaskarżonej decyzji, jednakże w związku z powiązaniem tego przepisu z kręgiem osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny, w ocenie składu orzekającego stanowisko zajęte w przywołanej uchwale znajduje pełne zastosowanie w rozpoznawanej sprawie (por. wyroki NSA z dnia: 9 maja 2024 r. sygn. akt I OSK 1370/23, 22 maja 2024 r. sygn. akt I OSK 954/23 - dostępne jw.).

Na konieczność ścisłej wykładni art. 17 u.ś.r. wskazał również skład siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego w uchwale z dnia 14 listopada 2022 r., sygn. akt I OPS 2/22 (dostępnej jw.). W tejże uchwale NSA wyjaśnił, że brzmienie przepisu jest wynikiem zmian legislacyjnych, które dostosowały je do aktualnej sytuacji, a na wynik wykładni opisywanej normy wpływ ma również fakt, że świadczenie pielęgnacyjne jest tylko jednym ze świadczeń rodzinnych, w związku z czym pozbawienie prawa do uzyskania tego świadczenia na skutek ścisłej wykładni analizowanego przepisu nie pozbawia rodziny – jako całości – przysługujących jej świadczeń. W konsekwencji NSA stwierdził, że wykładnia literalna nie prowadzi do powstania luki legislacyjnej, której uzupełnienie miałoby następować w drodze innych niż językowa metod wykładni. Podniósł ponadto, że świadczenie pielęgnacyjne jest instrumentem wspierania rodzin będących w trudnej sytuacji ze względu na konieczność opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Obowiązek wsparcia rodziny, jako wspólnoty, nie oznacza jednak obowiązku wspierania każdego z jej członków w taki sam sposób. Limitowanie dostępu do świadczenia pielęgnacyjnego z oparciem się na kryterium zobiektywizowanym nie może również zostać uznane za rażące naruszenie zasad równości i sprawiedliwości społecznej. Kryterium to zapewnia dostęp do świadczenia wszystkim osobom będącym w takiej samej sytuacji faktycznej, nie ma ono także charakteru dyskryminującego i nie jest niemożliwe do spełnienia; udzielanie świadczenia nie jest oparte na uznaniu organu administracji. Regulując kryteria przyznawania świadczenia pieniężnego ze środków publicznych, w trybie administracyjnym, ustawodawca był przy tym uprawniony do takiego skonstruowania przesłanek, które zapewniają ich konkretność i ograniczają sferę uznaniowości organu, co sprzyja zachowaniu równości i transparentności w udzielaniu świadczeń ze środków publicznych. Dodać należy, że wprawdzie w powyższej uchwale Naczelny Sąd Administracyjny rozstrzygał konkretne zagadnienie prawne, uchwała ta nie ma zatem charakteru wiążącego w rozpoznawanej sprawie, jednakże stanowisko leżące u jej podstaw zasługuje na uwzględnienie również na gruncie problematyki dotyczącej niniejszej sprawy.

Jak też wyjaśnił Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 10 grudnia 2020 r. sygn. akt I OSK 1954/20 (dostępnym jw.), kwestia powiązania świadczenia pielęgnacyjnego z obowiązkiem alimentacyjnym była wielokrotnie analizowana w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego (patrz: wyrok z dnia 15 listopada 2006 r. sygn. akt P 23/05; wyroki z dnia 18 lipca 2008 r. sygn. akt P 27/07 i 22 lipca 2008 r. sygn. akt P 41/07), a samo wprowadzenie z dniem 1 stycznia 2013 r. do ustawy o świadczeniach rodzinnych przepisu art. 17 ust. 1 pkt 4 wiążącego sporne świadczenie z obowiązkiem alimentacyjnym było wynikiem zmian legislacyjnych, które wiązać należy z dotychczasowym orzecznictwem Trybunału Konstytucyjnego podkreślającym subsydiarny charakter pomocy wynikającej z systemu świadczeń rodzinnych w stosunku do osób, na których ciąży określony przepisami obowiązek alimentacyjny. Trybunał nie zakwestionował jako niekonstytucyjnego wymogu istnienia obowiązku alimentacyjnego pomiędzy osobą sprawującą opiekę i podopiecznym. Wręcz przeciwnie, wyraził pogląd, że z woli ustawodawcy nie sam fakt opieki nad osobą niepełnosprawną, czy też rezygnacja dla jej sprawowania z zatrudnienia, lecz szczególna więź prawna pomiędzy osobą opiekuna a osobą niepełnosprawną wyróżnia grupę uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego. Nie jest natomiast intencją ustawodawcy wspieranie wszystkich osób, które dobrowolnie podejmują się opieki nad niepełnosprawnym członkiem szeroko rozumianej rodziny. Wykładnia gramatyczna omawianych przepisów, ich znaczenie językowe, zgodne są z rezultatem wykładni systemowej i funkcjonalnej.

Przepis art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. wyraźnie wiąże uprawnienie do ubiegania się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z istnieniem obowiązku alimentacyjnego obciążającego ubiegającego się o uzyskanie takiego świadczenia w stosunku do podopiecznego. Jak wskazano powyżej, przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przewidują ograniczoną listę przypadków, w których powstaje obowiązek alimentacyjny. Oznacza to, że pozostałe osoby znajdujące się w zbliżonych stanach faktycznych, ale nie spełniających warunków wskazanych w przytoczonych przepisach Kodeksu nie są obciążone obowiązkiem alimentacyjnym i w konsekwencji nie są uprawnione do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego.

Powyższe stanowisko jest utrwalone w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. wyroki z dnia: 20 marca 2014 r. sygn. akt I OSK 448/13, 25 stycznia 2021 r. sygn. akt I OSK 2091/20, 22 lutego 2021 r. sygn. akt I OSK 2505/20, 6 października 2021 r. sygn. akt I OSK 572/21, 15 października 2021 r. sygn. akt I OSK 480/21, 11 lutego 2022 r. sygn. akt I OSK 1164/21, 23 marca 2022 r. sygn. akt I OSK 1637/21, 5 grudnia 2023 r. sygn. akt I OSK 2225/22 i 9 maja 2024 r. sygn. akt I OSK 1361/23 - przywołane w wyroku NSA z dnia 22 maja 2024 r. sygn. akt I OSK 954/23, dostępnym jw.).

W rozpoznawanej sprawie skarżący ubiega się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad swoją niepełnosprawną ciotką, która do osiągnięcia przez skarżącego pełnoletności pełniła względem niego funkcję rodziny zastępczej na podstawie orzeczenia sądu powszechnego, przy czym była również jego opiekunem prawnym (patrz: postanowienie Sądu Rejonowego w S. z dnia 6 maja 1992 r. sygn. akt [...]).

W sprawie nie było podstaw do zastosowania rozszerzającej wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., umożliwiającej przyznanie skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Sąd miał również na uwadze, że przepisy art. 18 oraz art. 71 ust. 1 Konstytucji odnoszą się do obowiązków Państwa wobec rodziny, w tym obowiązku szczególnej pomocy rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej, ale obowiązek wsparcia rodziny jako wspólnoty nie oznacza konieczności wspierania każdego z jej członków w taki sam sposób. Ponadto dla charakteru uprawnień wynikających z art. 71 Konstytucji nie bez znaczenia jest także i to, że zgodnie z art. 81 Konstytucji praw określonych w tym przepisie można dochodzić jedynie w granicach określonych w ustawie (por. wyrok NSA z dnia 12 stycznia 2022 r. sygn. akt I OSK 954/21).

W tak ustalonym niespornym stanie faktycznym skarżący nie jest uprawniony do uzyskania przedmiotowego świadczenia na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Przy tym, przepis art. 17 ust. 1 pkt 3 u.ś.r. uprawnia do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego wyłącznie osobę będącą rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (aktualnie: Dz.U. z 2024 r., poz. 177 ze zm.). Zgodnie z art. 41 ust. 1 tej ustawy rodzinę zastępczą tworzą małżonkowie lub osoba niepozostająca w związku małżeńskim, u których umieszczono dziecko w celu sprawowania nad nim pieczy zastępczej, z zastrzeżeniem art. 55 i 58. Rodzinę zastępczą spokrewnioną tworzą małżonkowie lub osoba, o których mowa w ust. 1, będący wstępnymi lub rodzeństwem dziecka (art. 41 ust. 2). W konsekwencji, skarżący jako osoba, która pozostawała pod pieczą zastępczą, nie jest uprawniona do uzyskania na tej podstawie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad rodzicem zastępczym, w stosunku do którego wydano orzeczenie o niepełnosprawności.

Jeszcze raz należy podkreślić, że Kodeks rodzinny i opiekuńczy nie ustanawia wzajemnego obowiązku alimentacyjnego względem innych osób aniżeli małżonkowie oraz krewni - w linii prostej (niezależnie od stopnia pokrewieństwa, tj. rodzice, dzieci, wnuki, prawnuki, dziadkowie, pradziadkowie) lub w linii bocznej (do II stopnia, tj. rodzeństwo), a także powinowaci w wypadkach określonych w art. 144 k.r.o. Ustanowienie rodziny zastępczej nie jest tożsame w skutkach z przysposobieniem.

Przywołana treść omawianych przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych nie może być uzupełniona przez inne rozumienie zakresu podmiotowego obowiązku alimentacyjnego, niż to wynika z Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Na skarżącym, będącym siostrzeńcem osoby niepełnosprawnej wymagającej opieki, nie ciąży obowiązek alimentacyjny w rozumieniu przywołanych przepisów. Należy podkreślić, że siostrzeniec nie należy do kręgu osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny. Obowiązek ten zgodnie z art. 128 k.r.o. obciąża bowiem w linii bocznej wyłącznie rodzeństwo, a nie wstępnych i zstępnych rodzeństwa. Powyższe nie pozwala zaliczyć siostrzeńca do grona osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego. W konsekwencji T. R. – jako osoba nieobciążona obowiązkiem alimentacyjnym – nie jest podmiotem, o którym mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., zatem nie ma do niego zastosowania również art. 17 ust. 1a u.ś.r. Brzmienie tego ostatniego przepisu odsyła bowiem wprost do osób, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. (patrz: wyrok NSA z dnia 9 stycznia 2024 r., sygn. akt I OSK 2463/22, dostępny jw.).

Co do niedopuszczalności przyznania świadczenia pielęgnacyjnego krewnym w linii bocznej będącym siostrzeńcami i bratankami osoby wymagającej opieki, wprost wypowiedział się Naczelny Sąd Administracyjny również m.in. w wyrokach z dnia: 26 sierpnia 2021 r. sygn. akt I OSK 480/21, 11 lutego 2022 r. sygn. akt I OSK 1164/21, 8 listopada 2023 r. sygn. akt I OSK 1898/22, 14 lipca 2022 r. sygn. akt I OSK 613/22, 11 października 2023 r. sygn. akt I OSK 2123/21 (orzeczenia dostępne jw.).

W rozpoznawanej sprawie organy administracyjne, odmawiając skarżącemu przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, zasadnie uznały, że w tej sprawie nie została spełniona przesłanka z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., albowiem na skarżącym nie ciąży obowiązek alimentacyjny względem ciotki (siostry jego matki).

Powyższe wskazuje na to, że z jednej strony organ odwoławczy nie dopuścił się błędu w wykładni przepisów prawa materialnego - art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r., a z drugiej, że nie miało miejsca w sprawie naruszenie przepisów postępowania (w szczególności art. 7 w zw. z art. 77 § 1 oraz art. 80, a także art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a.). W zaistniałym stanie faktycznym sprawy organ II instancji prawidłowo zinterpretował i zastosował przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych.

W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji.