Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt IV SA 4747/03
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2005-07-25 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Małgorzata Miron, Sędziowie asesor WSA Anna Szymańska /spr./, asesor WSA Wanda Zielińska - Baran, Protokolant Paweł Włodarczyk, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 25 lipca 2005 r. sprawy ze skargi S.S. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] listopada 2003 r. Nr [...] w przedmiocie przejęcia majątku ziemskiego 1. uchyla zaskarżoną decyzję i utrzymana nią w mocy decyzję organu pierwszej instancji; 2. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz skarżącego S.S. kwotę 127,42 zł (sto dwadzieści siedem złotych czterdzieści dwa grosze) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] października 2003 r. nr [...], podjętą na podstawie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51), Wojewoda [...] po rozpoznaniu wniosku S.S. o wydanie decyzji stwierdzającej, że majątek "[...]" zapisany w KW [...] tom [...] karta [...], matrykuły -[...] , [...] i [...], nie podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r., Nr 3, poz. 13 ze zm.) odmówił wydania decyzji o takiej treści.

W uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia Wojewoda wskazał, że zgodnie z zapisem w księdze wieczystej [...] tom [...] karta [...]. właścicielem majątku ziemskiego w R. o pow. 124,2122 ha był od dnia [...] lutego 1928 r. do dnia [...] czerwca 1946 r. K.S.. W dniu [...] czerwca 1946 r. w miejsce dotychczasowego właściciela na cały obszar nieruchomości wpisano Skarb Państwa.

Dalej podniesiono, że w rozumieniu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, na cele reformy rolnej przeznaczone były nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego, śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych. Nieruchomości te przechodziły bezzwłocznie, z mocy samego prawa, bez żadnego odszkodowania i w całości na własność Państwa.

Zdaniem Wojewody, dla ustalenia zakresu podmiotowego art. 2 ust. 1 lit. e dekretu niezbędne jest przede wszystkim wyjaśnienie pojęcia "nieruchomość ziemska", gdyż dekret takiej definicji nie zawiera. Powołując się na uchwałę Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 r. (W 3/89, OTK z 1990 r. nr 3, poz. 26), oraz orzecznictwo sądowe (wyrok SN z 6 marca 1998 r., III CKN 393/97 - OSP 1998 r., nr 10, poz. 171, wyrok Sądu Apelacyjnego w Lublinie z 8 maja 1997 r., I ACA 103/97, OSA Lublin z 1998 r., nr 1, poz. C 4, wyrok NSA z 8 czerwca 2000 r., IV SA 958/98, wyrok NSA z 5 marca 2003 r. , IV SA 1593/02), organ wyjaśnił, iż ustawodawca przez określenie "nieruchomości ziemskie" miał na względzie te obiekty mienia nieruchomego, które mają charakter wyłącznie rolniczy.

Analiza przepisów dekretu i rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, w ocenie Wojewody [...] prowadzi do wniosku, że intencją ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości i ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej. Ze wskazanych przepisów nie wynika, aby na cele reformy rolnej były przeznaczone nieruchomości nie mające takiego charakteru, nie pozostające w funkcjonalnej łączności z gospodarstwem rolnym.

Wobec powyższego uznano, że na podstawie § 5 rozporządzenia z 1945 r., powinna być oceniana możliwość wyłączenia spod reformy rolnej tych części, które nie były funkcjonalnie powiązane z gospodarstwem rolnym, a więc i nie były przeznaczone na cele tego dekretu.

Wojewoda ustalił, iż w skład majątku [...] wchodziły: dom mieszkalny (dworek), dwa domy mieszkalne czworaki, przybudówka do dworku, obora, kuźnia, kurnik, szopa oraz stodoła w polu. Ponadto na terenie zabudowań znajdowały się: dachówki cementowe, żelazne formy do wyrobu rur cementowych, formy do wyrobu dachówek, młynek do farbowania, forma do pustaków, kocioł żelazny na 60 litrów. Zarówno charakter zabudowań, położenie, jak i ich przeznaczenie nie pozwalały na wyodrębnienie w tej nieruchomości w sposób zdecydowany części dworsko - parkowej i części gospodarczej.

Wskazano, że z zeznań świadków wynika, iż K.S. podejmował osobiście wszystkie decyzje dotyczące majątkiem. Powiązania funkcjonalne, jakie występowały w ramach przedmiotowego majątku, w ocenie Wojewody sprawiają, że omawiany dwór należy traktować jako ośrodek decyzyjny i dyspozycyjny, związany gospodarczo z pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej.

Podniesiono także, że we wniosku S.S. określił, że w skład majątku wchodziły również betoniarnia i torfiarnia. Odnosząc się do tej kwestii, organ wyjaśnił, że betoniarnia produkowała wyroby betonowe na niewielką skalę i była zlokalizowana w stodole, a nie w specjalnie do tego zbudowanym budynku. Zdaniem Wojewody o rolniczym charakterze danego obiektu nie przesądza jego faktyczne wykorzystanie, lecz właściwości wyznaczające możliwy sposób użytkowania. Dlatego też należy uznać, że przedmiotowa stodoła miała niewątpliwie charakter rolny.

Następnie Wojewoda rozpatrując związek funkcjonalny torfiarni, podkreślił, że należy przede wszystkim określić, na jakich gruntach była ona położona. Wskazano na dyspozycję § 4 powoływanego rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r., który stanowi, że za użytki rolne uważa się grunty orne, łąki, pastwiska, ogrody warzywne i owocowe. Ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że torfiarnia była otoczona lasami i stanowiła użytki rolne będące łąkami. W ocenie organu, fakt wykorzystywania kwaśnych łąk do wydobywania torfu, który następnie służył jako opał i materiał izolacyjny, nie przesądzał, że łąki te musiały być wykorzystane wyłącznie do tego celu.

Od wskazanej wyżej decyzji Wojewody [...] odwołał się skarżący S.S., zarzucając jej m. in. tendencyjność, polegającą na wybraniu z dokumentów, jak i z zeznań świadków, tylko takich argumentów, które uzasadniały "konfiskatę" mienia.

Skarżący wniósł o wydanie decyzji stwierdzającej, że przejęty na rzecz Skarbu Państwa folwark, z zespołem pałacowo - parkowym i betoniarnią w R. [...], zostały wykorzystane niezgodnie z intencjami dekretu PKWN. Natomiast torfiarnia "[...]", według skarżącego "nie została nigdy formalnie przejęta przez władze PRL", gdyż nie została objęta protokołem z dnia [...] marca 1945 r. o przejęciu majątku [...] na rzecz Skarbu Państwa.

Decyzją z dnia [...] listopada 2003 r., nr [...], Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa, po rozpatrzeniu odwołania S.S. od decyzji Wojewody [...] z dnia [...] października 2003 r., utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu decyzji Minister podniósł, że w przypadku ustalenia, że dana nieruchomość posiadała cechy wskazane w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej (tj. była nieruchomością ziemską stanowiącą własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli jej rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego, śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych), to nieruchomość taka przechodziła z mocy prawa na własność Skarbu Państwa. W takim przypadku była ona niezwłocznie obejmowana zarządem państwowym wraz z budynkami i całym inwentarzem żywym i martwym oraz znajdującymi się na tych nieruchomościach przedsiębiorstwami przemysłu rolnego.

W decyzji pierwszoinstancyjnej słusznie wskazano, że ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, iż obszar spornej nieruchomości przekraczał 100 ha.

Minister powołując się na art. 1 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, w którym wymienione zostały różne cele reformy rolnej, stwierdził, iż cele te wskazują, że pojęcie nieruchomości ziemskiej "znacjonalizowanej" jest znacznie szersze od pojęcia nieruchomości "parcelowanej" na rzecz rolników i może obejmować np. tereny przeznaczone dla szkół oraz poddanych zarządowi państwowemu lub samorządowemu ośrodków dla podniesienia kultury rolnej, wytwórczości nasiennej, hodowlanej oraz przemysłu rolnego. Dla tworzenia takich ośrodków przejmowane były także zabudowania, w tym pałace i dwory. Za taką definicją nieruchomości ziemskiej przemawia również treść art. 6 omawianego dekretu, zgodnie z którym Minister Rolnictwa i Reform Rolnych obejmował niezwłocznie zarząd państwowy nad nieruchomościami ziemskimi, wymienionymi w art. 2 dekretu, wraz z budynkami i całym inwentarzem żywym i martwym oraz znajdującymi się na tych nieruchomościach przedsiębiorstwami przemysłu rolnego.

Zgodnie natomiast z § 44 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r., podziałowi między beneficjentów reformy rolnej nie podlegały parki, zabudowania dworskie lub przemysłowe oraz zabytki architektoniczne, co oznacza, że wymienione składniki mienia podlegały przejęciu na cele reformy rolnej, choć nie mogły podlegać podziałowi.

Następnie wskazano, że żaden z przepisów dekretu nie wyłączył zespołów pałacowo - parkowym spod działania przepisów art. 2 ust. 1 lit e dekretu, a wręcz przeciwnie, zarówno z dekretu jak i rozporządzenia wykonawczego wynika, że przejęciu podlegały wszystkie budynki posadowione na znacjonalizowanej nieruchomości.

Istotnym dla rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy jest fakt, że zespół pałacowo -parkowy nie był wyodrębniony prawnie i nie posiadał urządzonej księgi wieczystej.

Natomiast w sprawie betoniarni zlokalizowanej w stodole, organ II instancji stwierdził, że Wojewoda [...] słusznie orzekł, iż przeszła ona na rzecz Skarbu Państwa wraz z pozostałym majątkiem. Również za niezasadne uznał zarzuty skarżącego, że sprzeczne z prawem było przejęcie torfiarni z uwagi na nieobjęcie jej protokołem przejęcia z dnia [...] marca 1945 r. Należy mieć na względzie, że nieruchomość ta przeszła na Skarb Państwa nie na podstawie protokołu, ale z mocy prawa.

Jak wskazał Minister, w przedmiotowej sprawie jedynymi przesłankami pozwalającymi na stwierdzenie, że dana nieruchomość nie podpadała pod działanie dekretu, mogło być wyłącznie ustalenie, że nieruchomość ta w dacie wejścia w życie dekretu, tj. w dniu 13 września 1944 r. nie spełniała norm obszarowych wskazanych w dekrecie o przeprowadzeniu reformy rolnej, czy też miało miejsce wyodrębnienie prawne danej nieruchomości od pozostałej części majątku.

W skardze do sądu administracyjnego S.S. podniósł, że "konfiskata" majątku R. była niezgodna z dekretem PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej bowiem: majątek nie został rozparcelowany lub w inny sposób wykorzystany na cele rolnicze, zespół pałacowo-parkowy został zniszczony, zaś betoniarnia i torfiarnia stanowiły odrębne od majątku ziemskiego zakłady produkcyjne. Interpretacja dekretu przedstawiona przez Ministra ma charakter polityczny. Skarżący podnosi, że ponieważ PKWN był organem poza konstytucyjnym, wszelkie akty normatywne przez niego wydane są sprzeczne z Konstytucją.

W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie, odwołując się do argumentacji zawartej w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga jest zasadna, a zaskarżona decyzja podlega uchyleniu, jednakże z innych przyczyn, niż podniesione w skardze. Sąd bowiem stosownie do treści art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r., Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Obydwie decyzje wydane zostały bez udziału wszystkich osób, którym przysługuje przymiot strony. Jak wynika z akt administracyjnych, jako podmiot posiadający interes prawny w postępowaniu o stwierdzenie, że majątek ziemski [...] nie podpadał pod działanie przepisów dekretu PKWN z dnia 06.09.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, został uznany między innymi M. P. i S. N..

W trakcie postępowania sądowego ustalono, iż M.P. zmarł [...].06.1998 r., a zatem jeszcze przed wszczęciem postępowania przed Wojewodą. W postępowaniu administracyjnym okoliczność powyższa nie była znana i organ zarówno pierwszej instancji, jak i drugiej o toczącym się postępowaniu i orzeczeniach w nim zapadłych zawiadamiał osobę, która nie miała zdolności prawnej, bowiem nie żyła. W postępowaniu tym zaś winni brać udział spadkobiercy M.P. Zatem zarówno Wojewoda, jak i Minister prowadzili postępowanie bez udziału wszystkich zainteresowanych, co skutkuje możliwością jego wznowienia w oparciu o art. 145 par. 1 pkt. 4 Kpa.

W trakcie postępowania administracyjnego, przed wydaniem decyzji przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi zmarł S.N. ([...].07.2003 r.), który był jego stroną. Organ II instancji winien zatem bądź wezwać spadkobierców zmarłej strony i prowadzić postępowanie z ich udziałem, bądź też wydać postanowienie o zawieszeniu postępowania do czasu ustalenia następców prawnych. Nie mniej jednak nie było możliwe prowadzenie sprawy i wydanie decyzji bez udziału spadkobierców S.N.

Ponieważ wyżej wskazane naruszenie przepisów postępowania administracyjnego stanowi samodzielną podstawę do uchylenia decyzji, niezależnie czy wadliwość taka mogła mieć wpływ na wynik sprawy, Sąd stwierdzając wystąpienie tego rodzaju uchybienia miał obowiązek uchylenia zaskarżonych aktów.

Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1b powołanej ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w zw. z art. 97 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1271 ze zm.), orzekł jak wyżej.

Natomiast o kosztach orzeczono na zasadzie art. 200 i art. 205 § 1 powołanej ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnym. Nie było jednakże możliwe zasądzenie zwrotu kosztów w kwocie żądanej przez skarżącego. Otóż zgodnie z art. 205 § 1 cytowanej ustawy do niezbędnych kosztów postępowania prowadzonego przez stronę osobiście zalicza się poniesione przez stronę koszty sądowe, koszty przejazdu do sądu strony oraz równowartość zarobku utraconego wskutek stawiennictwa w sądzie. Kosztami sądowymi w niniejszej sprawie jest uiszczony wpis sądowy w kwocie 10 zł. Koszty przejazdu do Sądu to koszt taksówki oraz przejazd pociągiem relacji [...] i [...].. Przy czym dotyczy to jedynie przejazdu skarżącego, nie wykazał bowiem, iż niezbędne i uzasadnione było korzystanie z opieki, a w związku z tym żądanie zwrotu kosztów przejazdu tegoż opiekuna. Obowiązujące przepisy nie dają także podstawy do zwrotu wydatków poniesionych na hotel.

Mając powyższe na uwadze, Sąd orzekł jak na wstępie.