Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 533/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2023-04-26 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 7, art. 80
journal: Dz.U. 2021 poz 735
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
article: art. 25 ust. 9 i ust. 10
journal: Dz.U. 2019 poz 2407
law: Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci
article: art. 106 par. 3, art. 135, art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a i c), art. 250 par. 1
journal: Dz.U. 2023 poz 259
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: par. 21 ust. 1 pkt 1 lit. c)
journal: Dz.U. 2019 poz 18
law: Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej  pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu - tekst jedn.
article: art. 15zzs4 ust. 3
journal: Dz.U. 2020 poz 1842
law: Ustawa z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych  chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych - t.j.

SENTENCJA

Dnia 26 kwietnia 2023 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Magdalena Sieniuć Sędziowie Sędzia WSA Agnieszka Grosińska-Grzymkowska (spr.) Asesor WSA Tomasz Porczyński po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 26 kwietnia 2023 roku sprawy ze skargi W. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Piotrkowie Trybunalskim z dnia 19 kwietnia 2022 roku nr KO.441.84.2022 w przedmiocie odmowy umorzenia kwoty nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego i rozłożenie na raty jego części 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Radomska z dnia 14 lutego 2022 roku, nr ZZW.475.15.2022; 2. przyznaje i nakazuje wypłacić z funduszu Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi adwokat M. D. prowadzącej Kancelarię Adwokacką w Ł. przy ulicy [...] kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych powiększoną o należny podatek od towarów i usług, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu. ał


UZASADNIENIE

Decyzją z 19 kwietnia 2022 r., nr KO. 441.84.2022, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Piotrkowie Trybunalskim, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2021 r., poz. 735 ze zm.) – dalej: "k.p.a." – utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta Radomska z 14 lutego 2022 r., nr ZZW.475.15.2022, odmawiającą W.K. umorzenia w całości oraz w części nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego na dziecko: M.K. za okres od 1 października 2018 r. do 30 września 2019 r. w wysokości 6.000,00 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie, odmawiającej rozłożenia na raty nienależnie pobranego świadczenia w wysokości 6000,00 zł po 100,00 zł miesięcznie z tytułu wypłaty świadczenia wychowawczego na M.K. i rozkładającej ww. należność na 12 rat w kwocie po 500,00 zł miesięcznie wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie.

Kolegium wskazało, że w niniejszej sprawie postępowanie toczyło się na wniosek W.K. z 22 września 2021 r. o umorzenie w całości lub w części (ewentualnie rozłożenie na raty w kwocie po 100,00 zł miesięcznie) nienależnie pobranych świadczeń wychowawczych na córkę M.K. za okres od 1 października 2018 r. do 30 września 2019 r. w łącznej kwocie 6.000,00 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Argumentując wniosek W.K. podała, że nie posiada dostatecznych środków i majątku pozwalających na spłatę ww. należności. Ponadto zważywszy na bardzo ciężką sytuację rodzinną, mieszkaniową, dochodową i zdrowotną nie jest w stanie uczynić jej zadość bez wyrządzenia szkody, z zachowaniem i utrzymaniem dzieci na podstawowym poziomie. Wskazała, że samotnie wychowuje trójkę niepełnoletnich dzieci: P.G. (ur. 13.09.2013 r.), K.G. (ur. 13.09.2013 r.), P.K. (ur. 22.07.2009 r.) oraz niepełnosprawnego pełnoletniego syna M.K. (ur. 27.03.1997 r.), który ma orzeczony znaczny stopień niepełnosprawności. Poinformowała, że z małżonkiem K.K. pozostaje w faktycznej separacji od około 10 lat. Z uwagi na konieczność osobistej opieki nad niepełnosprawnym synem M. zrezygnowała z zatrudnienia i w związku z tym otrzymuje świadczenie pielęgnacyjne w wysokości 1.971,00 zł miesięcznie przyznane od 1 lipca 2021 r. do 31 lipca 2024 r. Ponadto na małoletnie bliźnięta P.G. i K.G. otrzymuje świadczenie z funduszu alimentacyjnego po 350,00 zł miesięcznie na okres od 1 listopada 2020 r. do 30 września 2021 r. oraz świadczenie 500 +. Nie posiada innych dochodów, majątku ruchomego i nieruchomego, oszczędności, czy też wartościowych przedmiotów.

Małoletnie dzieci P. i K.G. posiadają duże problemy zdrowotne. K.G. pozostaje pod stałą opieką Centrum Terapii K. z uwagi na dolegliwości neurologiczne - umiarkowaną asymetrię czynności podstawowej, wymagające terapii odpłatnej mikropolaryzacji mózgu, ponadto pozostaje pod stałą opieką psychologa i psychiatry. Średni miesięczny koszt terapii jednego dziecka to kwota około 800 zł, a koszt wykonania badania EEG to kwota 200 zł. Wedle zaświadczenia lekarskiego z dnia 9 sierpnia 2021 r. u K.G. stwierdzono autyzm atypowy. P.G. także pozostaje pod stałą opieką Centrum Terapii K., z uwagi na: stwierdzone opóźnienie rozwojowe, dolegliwości neurologiczne - umiarkowaną asymetrię czynności podstawowej, ponadto pozostaje pod stałą opieką psychologa i psychiatry oraz otolaryngologa i audiologa z uwagi na zaburzenia słuchu. Wedle zaświadczenia lekarskiego z dnia 9 sierpnia 2021 r. u P.G. stwierdzono zaburzenia intelektualne, niskorosłość, dolegliwości te wymagają specjalistycznej opieki i stałej kontroli. P. choruje na astmę. Ponadto wymaga specjalistycznego leczenia okulistycznego z uwagi na nadwzroczność obu oczu. Skarżąca zmuszona jest wymienić mu okulary, co będzie się łączyło z kosztem co najmniej na poziomie 500 zł. Córka P.K. ma stwierdzone zaburzenia neurologiczne w tym: deficyt słuchowy, problemy z czytaniem, wnioskowaniem i rozumieniem tekstu. Wymaga uwagi i stałej kontroli lekarskiej. Ponadto stwierdzono u niej zaburzenia emocjonalne oraz potwierdzono "boreliozę glistnica". Objęta jest indywidulanym programem nauczania. Przyjmuje leki na stałe i pozostaje pod stałą opieką specjalistów, wielokrotnie nie tylko w ramach NFZ. Ponadto cierpi na inaczej lekką padaczkę.

Skarżąca podniosła również, iż także ona zmaga się z wieloma poważnymi dolegliwościami zdrowotnymi, w tym m.in. chorobą zwyrodnieniową kręgosłupa szyjnego i lędźwiowego, przepukliną krążka C6/C7, dyskopatią L2/L3/L5/Lh, zaburzeniami depresyjno-lękowymi, przewlekłym zapaleniem zatoki szczękowej lewej, zapaleniem błony śluzowej żołądka, nawracającym zapaleniem dwunastnicy, torbielem wątroby, powiększeniem brodawki Vatera, czerwienicą wtórną. Pozostaje od kilku lat pod stałą opieką poradni specjalistycznych: neurologicznej, laryngologicznej, gastrologicznej i onkologicznej. Rokowania co do wyzdrowienia są niepomyślne, wymaga stałego, systematycznego leczenia. Samo jej leczenie neurologiczne to koszt około 300 zł na 1 miesiąc, na którą to kwotę składa się koszt wizyty u specjalisty oraz koszty lekarstw. Ponadto wykonanie badania rezonansu magnetycznego to koszt około 400 zł. Koszt wykonania badań z krwi to około 300 zł. W samym miesiącu wrześniu na wizyty u specjalistów w tym hematologa musiała przeznaczyć ok 2.000 zł. Zaznaczyła, iż znajduje się w bardzo trudnej sytuacji życiowej, rodzinnej i zdrowotnej, albowiem z uzyskiwanych świadczeń musi zaspokoić wszelkie potrzeby 5 osobowej rodziny, w tym dzieci i siebie. Zważywszy na okoliczność, że wszyscy wymagają specjalistycznego leczenia, w tym leczenia i kosztownych terapii odpłatnych, nie stać jej na zwrot przedmiotowych środków. Ponadto potrącanie nienależnie pobranych świadczeń na M.K. z bieżąco otrzymywanych świadczeń rodzinnych na dzieci, doprowadzi do wyrządzenia im niepowetowanej szkody, gdyż nie stać jej będzie na zaspokajanie ich potrzeb. Jednocześnie wskazała na bardzo trudną sytuację mieszkaniową, gdyż otrzymuje bardzo wysokie rachunki za prąd, wodę i utrzymanie mieszkania. Wielokrotnie prosiła o pomoc i wyjaśnienia tak wysokich rachunków zarówno TBS, jaki P., jednak za każdym razem otrzymuje informację, że musi regulować na bieżąco tak wysokie opłaty, nie ma środków na ich zaspokojenie.

We wniosku skarżąca zaznaczyła także, że za szczególnie trudną sytuacją rodziny przemawiają, przede wszystkim: wysokość osiąganych dochodów na 5 osobową rodzinę czyli kwota 2.671 zł, co w przeliczeniu na jednego członka rodziny stanowi 534,20 zł oraz wydatki związane z potrzebami rodziny, tj.: wyżywienie ok. 500 zł na tydzień, ubranie, obuwie, przybory szkolne, środki czystości ok. 400 zł na miesiąc, w miesiącu wrześniu z uwagi na powrót dzieci do szkoły to koszt 800 zł, opłaty za utrzymanie mieszkania, w tym prąd ok. 850 zł na 2 m-ce, czynsz ok. 530 zł, śmieci ok. 130 zł na 1 m-c, gaz ok 70 zł na 1 m-c, opłaty za wizyty specjalistyczne i badania ok 2.000 zł w miesiącu wrześniu, dojazdy do lekarza do poradni ok. 200 zł, leki ok. 100 - 150 zł na miesiąc. Wedle TBS posiada ponadto znaczne zadłużenie w płatnościach czynszowych oraz zaległości z tytułu prądu. Na dowód przedłożyła wezwanie do zapłaty z 13 sierpnia 2021 r. od E., fakturę z 8 września 2021 r. od E., fakturę z P., pisma z TBS o zadłużeniu. Dodała, iż w świetle doświadczenia życiowego wydatki związane z funkcjonowaniem rodziny to nie tylko opłaty za media i mieszkanie oraz koszty wyżywienia. Analizując szczególną sytuację rodziny należy wziąć pod uwagę także inne koszty utrzymania wieloosobowej rodziny (w tym uczących się dzieci i dorosłego, niepełnosprawnego syna, zważywszy na poważne problemy zdrowotne każdego z nich), takie jak wydatki na ubrania, buty, książki, zeszyty, leki, środki czystości, które są przecież konieczne i też stale obciążają budżet domowy.

Organ II instancji wyjaśnił, że materialnoprawną podstawę rozstrzygnięcia niniejszej sprawy stanowił przepis art. 25 ust. 10 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 2407 ze zm.) – w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2021 r. – zwana dalej: "u.p.p.w.d." – a następnie stwierdził, że ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, w tym wywiadu środowiskowego przeprowadzonego 21 października 2021 r., ponowionego 31 stycznia 2022 r., wynika, że skarżąca mieszka wraz z małoletnimi dziećmi: córką P.K. (ur. 22.07.2009 r.), córką K.G. (ur. 13.09.2013 r.), synem P.G. (ur. 13.09.2013 r.) w mieszkaniu pozostającym w zasobach TBS w R., którego głównym najemcą jest R.L. Lokal składa się z 3 izb, kuchni i łazienki. W mieszkaniu obok mieszka jej pełnoletni syn M.K. (ur. 27.03.1997 r.). Skarżąca nie pracuje, pobiera świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad synem M. w kwocie 1.971,00 zł (od 1 stycznia 2022 r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje w kwocie 2.119,00 zł), świadczenia z funduszu alimentacyjnego przyznane na rzecz małoletnich dzieci: K. i P.G. w kwocie 350,00 zł miesięcznie na każde dziecko (łącznie 700 zł), świadczenia rodzinne z dodatkami i zasiłkiem pielęgnacyjnym (687 zł + 431,68 zł) i świadczenia wychowawcze na dzieci (1.500 zł), co stanowi ogółem kwotę 5.437,68 zł (przyjmując wysokość świadczenia pielęgnacyjnego w wysokości przysługującej od stycznia br.). M.K. otrzymuje natomiast rentę socjalną z ZUS-u w wysokości 1.066,30 zł i zasiłek pielęgnacyjny w wysokości 215,84 zł.

Kolegium stwierdziło także, że niekwestionowaną okolicznością jest, iż zarówno skarżąca, jak i jej dzieci mają problemy zdrowotne, które szczegółowo opisała i udokumentowała. P.G. orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Radomsku z 9 listopada 2021 r. znak: ZO.5210.zp.166.2021 został zaliczony do osób niepełnosprawnych, K. orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Radomsku z 9 listopada 2021 r., znak: ZO.5210.zp.165.2021, została zaliczona do osób niepełnosprawnych. Skarżąca orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Radomsku z 19 lipca 2021 r., znak: ZO.5211.1317.2021, została zaliczona do lekkiego stopnia niepełnosprawności, a jej pełnoletni syn M. legitymuje się orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Radomsku z 12 lipca 2021 r., znak: ZO.5211.1185.2021, o zaliczeniu do znacznego stopnia niepełnosprawności (orzeczenie wydano do 31 lipca 2024 r.).

Dalej organ odwoławczy wskazał, że skarżąca zadeklarowała we wniosku wysokość ponoszonych wydatków na leki i leczenie oraz dojazdy w przedziale 2.200 - 2.350 zł. Przedstawiła faktury za leki i zabiegi z okresu sierpień-wrzesień 2021 r. oraz paragon z 9 czerwca 2021 r. wystawiony przez Stowarzyszenie Rodziców i Opiekunów Osób Niepełnosprawnych "K.". Kolegium nadmieniło jednakże, że o ile nie jest sporne, że małoletnie dzieci strony K. i P.G. zostały zakwalifikowane na terapię w Centrum Terapii "K.", której koszt stanowi 1.720,00 zł na jedno dziecko (dowód: zaświadczenie z 23 listopada 2021 r.), to z informacji udzielonej przez pracownika ww. Stowarzyszenia wynika, że w niej nie uczestniczą, istnieje przy tym możliwość ubiegania się przez stronę o dofinansowanie terapii (dowód: notatka służbowa z 1 grudnia 2021 r.). W wywiadzie środowiskowym przeprowadzonym 21 października 2021 r. skarżąca zadeklarowała, iż miesięczny koszt wydatków na leki i leczenie to kwota 500 zł. Z kolei w wywiadzie środowiskowym przeprowadzonym 31 stycznia 2022 r. podała, iż wydatki z tego tytułu (na leki, leczenie i dojazdy) wynoszą 1.200 zł - 1.500 zł. Przedstawiła również przy piśmie z 2 lutego 2022 r. faktury za leki i konsultacje lekarskie z miesiąca grudnia 2021 r. na kwotę 150 zł i z miesiąca stycznia br. na łączną kwotę 232,82 zł. Wskazała także na umówione w lutym br. prywatne wizyty lekarskie i badania swoje i dzieci na ogólną kwotę 1.400 zł. Stałe miesięczne wydatki - wedle informacji z wywiadu środowiskowego z 31 stycznia 2022 r. - wynoszą 1.600,00 zł, w tym gaz 100 zł i 1.200 zł wydatki na leki i leczenie + dojazdy w grudniu 2021 r. (podczas sporządzania oświadczenia W.K. zmieniła zdanie wskazując kwotę 1.500 zł). Zaznaczono przy tym, iż W.K. nie posiada umowy i nie orientuje się, jaka jest aktualnie wysokość czynszu. W toku postępowania odwoławczego od poprzednio wydanej w tej sprawie decyzji organu I instancji, skarżąca załączyła do odwołania historię rachunku bankowego (wydruk z 25 listopada 2021 r.), potwierdzającą dokonywanie opłat tytułem czynszu i pomieszczenia gospodarczego, na media, opłat za śmieci obejmującą okres od 1 stycznia 2016 r. Niemniej jednak wśród tych transakcji znajduje się tylko jedna z roku 2021, tj. przelew tytułem czynszu – R.L., ul. [...], R. - w kwocie 220,00 zł. Skarżąca przedstawiła także kserokopię wydruku dokonania wpłaty na TBS tytułem zaległego czynszu (brak daty transakcji) w kwocie 3.493,09 zł oraz oświadczenie R.L., iż to W.K. ponosi wszelkie opłaty związane z utrzymaniem i remontem ww. lokalu.

Kolegium zaznaczyło również, że w swojej decyzji z 12 stycznia 2022 r. podniosło, iż chociaż oświadczenie może być dowodem w sprawie, to jednak oczywiście jego wiarygodność podlega ocenie prawnej zgodnie z regułą swobodnej oceny dowodów, w rozumieniu art. 75 § 1 k.p.a. w związku z art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Oznacza to, że oświadczenie nie ma charakteru szczególnego środka dowodowego, czyli okoliczność faktyczna stwierdzona w oświadczeniu powinna być poddana ocenie z użyciem innych środków dowodowych. Zwrócono także uwagę, iż na złożonym przez R.L. oświadczeniu brak jest daty jego wypełnienia, zatem nie jest wiadome, jakiego to dotyczy czasokresu i czy zawiera aktualne dane, ponadto nie zostało złożone pod rygorem odpowiedzialności za fałszywe zeznania. W trakcie wywiadu środowiskowego przeprowadzonego ze stroną 31 stycznia 2022 r. nie wyraziła ona zgody na udostępnienie adresu R.L., tym samym organ I instancji nie miał możliwości skonfrontowania udzielonych przez skarżącą informacji w kwestii ponoszenia kosztów utrzymania mieszkania z autorem ww. oświadczenia. Niezależnie od powyższego z załączonych przez W.K. dokumentów (kserokopii wezwań do zapłaty od sprzedawcy E. S.A., P. S.A i TBS w R. Sp. z.o.o., decyzji o rozłożeniu zadłużenia w E. S.A. na raty - kierowanych do R.L. - wynika, iż posiada on zaległości w opłatach na rzecz ww. podmiotów. Opłaty na rzecz ww. podmiotów nie są regulowane od dłuższego czasu. TBS w R. w piśmie z 2 lutego 2022 r. poinformował, że w 2021 r. z tytułu najmu lokalu komunalnego przy ul. [...], w którym zamieszkuje skarżąca, dokonano jedynie czterech wpłat, tj. 20 kwietnia 2021 r. w kwocie 220,00 zł, 30 kwietnia 2021 r. w kwocie 500,00 zł, 31 maja 2021 r. w kwocie 500,00 zł i w 1 czerwca 2021 r. w kwocie 450,00 zł, w tym kwota 220,00 zł była uiszczona przez W.K. W pozostałych przypadkach przelewy były dokonywane przez agencje finansowe lub punkty pocztowe, a w opisach operacji widnieją dane R.L.. Załączone obecnie do odwołania kserokopie dowodów wpłat dokonanych tytułem czynszu ww. lokalu i śmieci za styczeń 2022 r. oraz tytułem spłaty 1 raty zadłużenia względem E. S.A. w żaden sposób nie dowodzą, że są to stałe regularne miesięczne wydatki obciążające rodzinę. Przede wszystkim, co już wyżej podkreślano, najemcą lokalu nie jest skarżąca. Nie jest zatem osobą zobowiązaną do regulowania należności wobec ww. podmiotów. Trudno jednocześnie uznać, aby skarżąca była zainteresowana spłatą ww. zadłużeń oraz bieżącym regulowaniem ww. zobowiązań, skoro przez pół roku nie dokonano żadnej wpłaty tytułem czynszu i innych opłat związanych z korzystaniem z mieszkania, a skarżąca nie orientowała się nawet w kwestii aktualnej wysokości czynszu. Dopiero w lutym br. zapłacono 1 ratę zadłużenia względem E. S.A. Jeśli zaś chodzi o kwestię opłat za lokal przyznany przez TBS pełnoletniemu, niepełnosprawnemu synowi skarżącej, znajdujący się przy ul. [...] w R., to wedle informacji zawartej w piśmie TBS w R. Sp. z o.o. z dnia 1 grudnia 2021 r., czynsz za ww. lokal wynosi 65,76 zł, a zadłużenie ww. lokalu nadzień 30 listopada 2021 r. wynosi 1.501,09 zł. W 2021 r. nie dokonano żadnych wpłat czynszowych tytułem najmu ww. lokalu. W lutym br. wpłynęła zaś kwota w wysokości 200,00 zł dokonana tytułem opłaty za ww. lokal (dowód: pismo TBS z 2 lutego 2022 r.).

Zdaniem Kolegium skarżąca nie wykazała, iż ponosi regularnie miesięczne koszty utrzymania lokalu mieszkalnego, w którym zamieszkuje z dziećmi, jak również kosztów najmu lokalu syna. Niemniej jednak organ I instancji uwzględnił na korzyść strony, iż koszty te wynoszą miesięcznie 781,00 zł (czynsz 416 zł, prąd 1.060 co 4 m-ce, tj. 265 zł, gaz 100 zł). Wprawdzie wydatek na prąd, jak dowodzą przedstawione przez stronę dokumenty, stanowi spłatę 1 raty zadłużenia, a nie miesięczny wydatek z tego tytułu. Okoliczność ta nie ma jednak wpływu na wynik sprawy, gdyż skarżąca nie jest osobą obowiązaną do uregulowania ww. zaległości. Ponadto opierając się na informacjach z wywiadu środowiskowego należałoby przyjąć, iż nie ponosi stałych miesięcznych wydatków z tego tytułu, skoro nie orientowała się w aktualnej wysokości czynszu i nie była w stanie określić wydatków na ten cel, w tym także na energię elektryczną, wskazując jedynie na istniejące zadłużenia. Niezależnie od tego konieczności spłaty licznych zobowiązań (w tym przypadku zaległości względem TBS i E. S.A.) i tak nie mogłyby być uznane za szczególnie uzasadnioną okoliczność w rozumieniu art. 25 ust. 10 u.p.p.w.d. Osoba, która nie reguluje obowiązkowych opłat, doprowadzając do ich kumulacji, winna bowiem mieć świadomość, iż będzie zobowiązana do ich zwrotu wraz z odsetkami.

Dalej organ odwoławczy podniósł, że pozostałe wydatki rodziny organ I instancji ustalił na podstawie przedstawionych dokumentów i oszacowania, zaliczając do nich: opał 300,00 zł, jedzenie, środki czystości i kosmetyki 2.400,00 zł, dzieci (ubrania, edukacja) - 800 zł, leczenie dzieci 800,00 zł, inne wydatki (np. koszty transportu itp.) - 300,00 zł, łącznie 5.381,00 zł. Uwzględniono przy tym wzrost cen kosztów spowodowany inflacją, przyjmując ostatecznie, iż koszty utrzymania rodziny wynoszą 5.800,00 zł. Przy łącznych dochodach rodziny w kwocie 6.571,82 zł w grudniu 2021 r. (w styczniu 2022 r. - 6.719,82 zł) do dyspozycji pozostawała kwota 771,82 zł (919,82 zł – styczeń 2022 r.), co daje zatem realną możliwość spłaty nienależnie pobranego świadczenia w ustalonych zaskarżoną decyzją ratach miesięcznych. Nie może przy tym ujść uwadze, iż o ile nie budzi wątpliwości, że znaczną część budżetu domowego pochłaniają wydatki związane z leczeniem, to strona skarżąca w żaden sposób nie wyjaśniła, iż może ono odbywać się jedynie w prywatnych gabinetach lekarskich, co niewątpliwie generuje dodatkowe koszty, w tym jak sama podnosi - pełną odpłatność za leki. Okoliczność, że skarżąca korzysta jedynie wraz z dziećmi z prywatnych wizyt u lekarzy specjalistów, utrzymując się przy tym jedynie ze świadczeń z organu pomocowego (tj. świadczeń rodzinnych wraz z dodatkami, w tym świadczeń opiekuńczych, świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz świadczenia wychowawczego), nie uzasadnia w żadnej mierze uwzględnienia jej żądania umorzenia pozostającego na jej koncie zadłużenia. Do powstania tego zadłużenia doszło na skutek złożenia przez skarżącą fałszywego oświadczenia, iż córka M.K. zamieszkuje wspólnie z nią i pozostaje na jej utrzymaniu, przez co w celu osiągnięcia korzyści majątkowej wprowadziła organ w błąd i wyłudziła świadczenie wychowawcze za okres od 1 października 2018 r. do 30 września 2019 r. w łącznej wysokości 6.000,00 zł na szkodę MOPS w Radomsku (zob. wyrok Sądu Rejonowego w Radomsku II Wydział Karny z 12 maja 2021 r., sygn. akt II K 324/20). Skarżąca zaś, jako będąca osobą ubezpieczoną ma możliwość wraz z dziećmi korzystania z publicznej służby zdrowia, gwarantującej dostęp do opieki oraz świadczeń zdrowotnych. Może korzystać z niezbędnej bezpłatnej opieki zdrowotnej na zasadach ogólnych dotyczących osób objętych powszechnym ubezpieczeniem zdrowotnym. Jednocześnie na podstawie okazanej dokumentacji nie można przesądzić, iż wydatki na ten cel - prywatne konsultacje u lekarzy specjalistów oraz prywatne badania i zabiegi w zadeklarowanej przez nią kwocie - stanowią regularne miesięczne wydatki. Wybierając taką formę leczenia sama naraża się na dodatkowe koszty. Reasumując Kolegium stwierdza, że sytuacja życiowa skarżącej jest trudna, jednakże nie wystąpiły szczególnie uzasadnione okoliczności, przemawiające za zastosowaniem przywileju umorzenia nienależnie pobranych świadczeń, wszak pochodzących ze środków publicznych. Kłóciłoby się to bowiem z fundamentalną dla prawa socjalnego zasadą subsydiarności. Owszem sytuacja rodziny skarżącej jest trudna, jednakże kwota jaką obecnie dysponuje rodzina skarżącej pozwala na spłatę nienależnie pobranego świadczenia w ustalonych zaskarżoną decyzją ratach miesięcznych, których wysokość pozwala na spłatę długu bez uszczerbku dla egzystencji rodziny. Należy mieć na wglądzie, iż organy administracji zgodnie z zasadą praworządności, podjęły wszelkie niezbędne w okolicznościach tej sprawy czynności do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy, ważąc interes społeczny (prawidłowość wydatkowania środków publicznych i ich odzyskanie w przypadku nienależnego pobrania) i "słuszność" interesu indywidualnego strony postępowania. Nie jest w interesie społecznym ponoszenie konsekwencji nieprawidłowych zachowań skarżącej poprzez umorzenie przypisanych jej do zwrotu należności, czy też rozkładanie zadłużenia na proponowane przez stronę raty. Zastosowana ulga w postaci rozłożenia na raty nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego w ww. wysokości odpowiada zarówno sytuacji rodziny skarżącej, jak i ochronie interesu publicznego. Skarżąca otrzymała nienależne świadczenie, w interesie publicznym leży zatem, aby owo świadczenie - jak zauważył organ I instancji - zostało jak najszybciej zwrócić, celem dalszego wykorzystania ich na cele publiczne. Kolegium uznało, że wniosek skarżącej został rozpatrzony przy uwzględnieniu przedstawionej przez nią sytuacji materialnej i rodzinnej, w tym zdrowotnej członków rodziny. W ocenie Kolegium organ pierwszej podejmując zaskarżoną decyzję nie przekroczył granic uznania administracyjnego, wyznaczonych przepisami art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., jak też zasady przekonywania wyrażonej w art. 11 k.p.a.

Na ostateczną decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Piotrkowie Trybunalskim skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi złożyła W.K., zarzucając:

1. naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na treść rozstrzygnięcia, tj. art. 7, art. 7a, art. 8, art. 9, art. 11, art. 77 § 1 i art. 80, art. 81 i art. 107 § 3 k.p.a. poprzez

a) przekroczenie granic uznania administracyjnego błędnie oceniając oszacowania kosztów utrzymania rodziny;

b) wydanie orzeczenie niezgodnego z zasadami logiki i doświadczenia życiowego uznając, że W.K. nie powinna wydawać środków na prywatne leczenie, a jedynie leczyć się na NFZ w sytuacji kiedy wizyty specjalistów są wyjątkowo odległe i takie postępowanie naraziłoby na pogorszenie się stanu zdrowia dzieci i samej skarżącej;

c) niewyjaśnienie przesłanek, jakimi kierował się organ uznając jedynie, że sytuacja skarżącej jest trudna, a nie szczególnie wyjątkowa, nie wskazał jaka to konkretnie sytuacja winna być uznana za szczególnie wyjątkową;

d) niezastosowanie normy art. 7a k.p.a. i nierozstrzygnięcie na korzyść strony wątpliwości co do treści normy prawnej;

2. naruszenie przepisów prawa materialnego tj. art. 25 ust. 10 u.p.p.w.d. poprzez błędną interpretację i przyjęcie, że nie występują żadne uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny, podczas gdy cała pięcioosobowa rodzina pozostaje pod stałą opieką lekarską, wymaga specjalistycznego leczenia a ponadto K.G. musi być dalej konsultowane w Poradni Genetycznej a dodatkowo skarżąca i ojciec dziecka muszą zostać poddani badaniom genetycznym; u dziecka stwierdzono niezrównoważenie genomu w postaci delekcji krótkiego ramienia chromosomu X w regione Xp21.1; jak wynika z interpretacji wyników badań mutacje i delecje tego genu opisywane są u pacjentów z dystrofią mięśniową Duchenne'a, dystrofią mięśniową Beckera oraz kardiomiopatią rozstrzeniową.

W związku z powyższym skarżąca wniosła o zmianę zaskarżonej decyzji poprzez umorzenie świadczenia, a z daleko idącej ostrożności rozłożenie skarżącej nienależnie pobranego świadczenia na raty po 100 zł miesięcznie, a ponadto o przeprowadzenie dowodu z wyniku badania diagnostycznego K. G. z 4 maja 2022 r. oraz dokumentacji medycznej oraz rachunków na okoliczność szczególnej sytuacji rodziny.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Piotrkowie Trybunalskim podtrzymało stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i w związku z tym wniosło o oddaleniu skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje:

Skarga jest zasadna.

Tytułem wstępu należy wyjaśnić, że niniejsza sprawa została skierowana do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r. poz. 1842), powoływanej dalej jako: "ustawa covidowa". W związku ze zmianą art. 15 zzs4 tej ustawy wynikającą z art. 4 pkt 3 ustawy z dnia 28 maja 2021 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1090), która weszła w życie 3 lipca 2021 r., w okresie obowiązywania stanu zagrożenia epidemicznego albo stanu epidemii ogłoszonego z powodu COVID-19 oraz w ciągu roku od odwołania ostatniego z nich wojewódzkie sądy administracyjne oraz Naczelny Sąd Administracyjny przeprowadzają rozprawę przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających przeprowadzenie jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku, z tym że osoby w niej uczestniczące nie muszą przebywać w budynku sądu. Zgodnie zaś z art. 15 zzs4 ust. 3 wskazanej ustawy covidowej przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Na posiedzeniu niejawnym w tych sprawach sąd orzeka w składzie trzech sędziów.

Na tle powołanego przepisu w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażono pogląd, iż "prawo do publicznej rozprawy nie ma charakteru absolutnego i może podlegać ograniczeniu, w tym także ze względu na treść art. 31 ust. 3 Konstytucji RP, w którym jest mowa o ograniczeniach w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw, gdy jest to unormowane w ustawie oraz tylko wtedy, gdy jest to konieczne w demokratycznym państwie m.in. dla ochrony zdrowia. Nie ulega wątpliwości, że celem stosowania konstrukcji przewidzianych przepisami uCOVID-19 jest m.in. ochrona życia i zdrowia ludzkiego w związku z zapobieganiem i zwalczaniem zakażenia wirusem COVID-19. Z perspektywy zachowania prawa do rzetelnego procesu sądowego najistotniejsze jest zachowanie prawa przedstawienia przez stronę swojego stanowiska w sprawie (gwarancja prawa do obrony). Dopuszczalne przepisami szczególnymi odstępstwo od posiedzenia jawnego sądu administracyjnego na rzecz formy niejawnej winno bowiem następować z zachowaniem wymogów rzetelnego procesu sądowego" (zob. uchwała NSA z dnia 30 listopada 2020 r., sygn. akt II OPS 6/19, dostępna na stronie: www.orzeczenia.nsa.gov.pl).

W okolicznościach niniejszej sprawy należy stwierdzić wypełnienie się warunków określonych w art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy covidowej. Rozpoznanie przedmiotowej sprawy jest konieczne, co znajduje potwierdzenie w zarządzeniu o rozprawie zdalnej z 22 lutego 2023 r., jednakże rozprawy tej, wymaganej przez ustawę, nie można przeprowadzić na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku z uwagi na brak oświadczenia skarżącej, że ma możliwości techniczne w zakresie uczestniczenia w rozprawie zdalnej, co skutkowało skierowaniem sprawy do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym w trybie wskazanego przepisu, o czym strony zostały zawiadomione w drodze zarządzenia z 27 marca 2023 r.

Nie ulega przy tym wątpliwości, że wymagany przywołaną wyżej uchwałą NSA standard ochrony praw stron w niniejszej sprawie został zachowany, skoro wskazanym powyżej zarządzeniem strony zostały powiadomione o skierowaniu sprawy na posiedzenie niejawne i miały możliwość zajęcia stanowiska w sprawie, względnie uzupełnienia dotychczasowej argumentacji (zarządzenie o rozprawie zdalnej z 22 lutego 2023 r.).

Przechodząc zatem do kontroli legalności zaskarżonej decyzji należy wyjaśnić, że stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) w związku z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2023 r. poz. 259) – powoływanej dalej jako: "p.p.s.a." – sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach owej kontroli sąd administracyjny nie przejmuje sprawy administracyjnej do jej końcowego załatwienia, lecz ocenia, nie będąc przy tym związany granicami skargi, czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu nie naruszono reguł postępowania administracyjnego i czy prawidłowo zastosowano prawo materialne.

Sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie uchyla decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Przy czym stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. rozstrzygając daną sprawę sąd, co zasady, nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi, może zastosować przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p.p.s.a.). Natomiast w razie nieuwzględnienia skargi, sąd skargę oddala odpowiednio w całości albo w części (art. 151 p.p.s.a.).

Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji w wyżej zakreślonych granicach Sąd stwierdził, że zarówno zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji naruszają prawo w sposób określony w przywołanych wyżej przepisach, co uzasadniało uwzględnienie skargi.

Podstawę prawną wydania zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 111 ze zm.). Stosownie do art. 25 ust. 10 u.p.p.w.d. – jak słusznie zaznaczyło Kolegium w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2021 r. – organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, może umorzyć kwoty nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny.

Jak wynika z orzecznictwa sądowego ocena istnienia "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących rodziny", dających organom możliwość umorzenia, odroczenia terminu płatności czy rozłożenia na raty nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego winna być dokonywana w odniesieniu do aktualnej sytuacji życiowej (materialnej, dochodowej, zdrowotnej) rodziny wnioskodawcy. Organ administracji publicznej, rozpoznając sprawę administracyjną, ma bowiem obowiązek każdorazowo brać pod uwagę zarówno stan prawny, jak i stan faktyczny istniejący w chwili podejmowania decyzji, co jest szczególnie istotne właśnie w przypadku rozstrzygnięć wydawanych w przedmiocie "ulg" w spłacie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego. Podstawą bowiem dla podjęcia decyzji w tym zakresie musi być ustalenie faktycznie istniejących ważnych (szczególnie uzasadnionych) powodów mających wpływ na funkcjonowanie rodziny i skonfrontowanie ich z konkretną (realną i aktualną) możliwością spłaty nienależnie pobranych świadczeń. Innymi słowy, przesłanką zastosowania ulgi w postaci umorzenia należności jest każdorazowo ustalenie sytuacji dochodowej i rodzinnej wnioskodawcy oraz ocena tej sytuacji.

Rozstrzygnięcie w przedmiocie umorzenia nienależnie pobranego świadczenia następuje w ramach tzw. uznania administracyjnego. Zatem organ może, ale nie musi uwzględnić wniosku strony, nawet jeżeli sytuacja majątkowa i rodzinna dłużnika jest trudna. Przy działaniu w ramach uznania administracyjnego organ administracji ma zatem prawo wyboru sposobu rozstrzygnięcia sprawy, co nie oznacza, że może ono nosić cechy dowolności. Zakres swobody działania organu administracyjnego, wynika z przepisu prawa materialnego, jakim jest art. 25 ust. 10 u.p.p.w.d., a ograniczony jest ogólnymi regułami postępowania administracyjnego, określonymi w przepisach Kodeksu postępowania administracyjnego.

Mając to na uwadze, aby móc uznać podjętą na podstawie art. 25 ust. 10 u.p.p.w.d. decyzję za zgodną z przepisami prawa, jej wydanie musi być poprzedzone zgromadzeniem materiału dowodowego, pozwalającego na ustalenie okoliczności istotnych dla sprawy (art. 7 oraz art. 77 § 1 k.p.a.), a następnie wszechstronnym i wnikliwym rozważeniem zebranego materiału (art. 80 k.p.a.) przez pryzmat ustalenia "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących rodziny" osoby wnioskującej, a kolejno oceny tych okoliczności z punktu widzenia zastosowania jednej z "ulg" w spłacie nienależnie pobranego świadczenia, o których mowa w art. 25 ust. 10 ustawy.

Dodać również należy, że sądowa kontrola legalności decyzji wydanych w ramach uznania administracyjnego jest ograniczona w tym znaczeniu, że Sąd nie ocenia natomiast wydanej decyzji z punktu widzenia jej słuszności czy celowości. Orzeczenie uznaniowe może być przez sąd uchylone w wypadkach stwierdzenia, że zostało wydane z takim naruszeniem przepisów prawa o postępowaniu lub prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy. O tego rodzaju naruszeniach można mówić, gdyby organ pozostawił poza swoimi rozważaniami argumenty podnoszone przez stronę, pominął istotny dla rozstrzygnięcia materiał dowodowy lub dokonał jego oceny wbrew zasadom logiki lub doświadczenia życiowego.

Dokonując oceny zaskarżonej decyzji z perspektywy powyższych podstawowych zasad postępowania administracyjnego Sąd stwierdził, że w kontrolowanej sprawie organy prawidłowo wywiązały się z realizacji obowiązku zgromadzenia niezbędnego w sprawie materiału dowodowego. Nie ma zatem potrzeby ponownego przytaczania wszystkich ustalonych przez organy okoliczności.

Niemniej jednak zasadnicze zastrzeżenia Sądu budzi ocena zgromadzonych w sprawie dowodów leżąca u podstaw wydania zaskarżonej decyzji, zwłaszcza w kontekście oceny, czy zastosowana przez organ ulga w postaci rozłożenia kwoty nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego w wysokości 6000 zł na 12 rat po 500 zł każda jest dla skarżącej wystarczająca, gdyż pozostaje bez większego wpływu na egzystencję rodziny.

W ocenie Sądu orzekające w sprawie organy administracji nie uwzględniły wszystkich powoływanych przez skarżącą w toku postępowania okoliczności dotyczących sytuacji zdrowotnej zarówno skarżącej, jak i jej dzieci. Organy dokonały wyłącznie matematycznego wyliczenia jakie miesięczne dochody uzyskiwane są w rodzinie skarżącej oraz jakie miesięczne wydatki ponoszone są na utrzymanie rodziny, a następnie uznały, że z pozostałej kwoty w wysokości 771,82 zł (wolnej do zagospodarowania) potrącenie raty w wysokości 500 zł miesięcznie na poczet spłaty nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego nie spowoduje znacznego obciążenia budżetu domowego skarżącej. Jak stwierdził organ I instancji sytuacja materialna skarżącej jest na tyle stabilna, że pozwala uregulować powyższe zobowiązania przy wykorzystaniu własnych środków finansowych, a wskazany w decyzji układ ratalny umożliwi skarżącej spłatę świadczenia bez znacznego uszczerbku zagrażającego bytowi jej rodziny.

Należy jednak przypomnieć, że rodzina skarżącej składa się z pięciu osób, w tym trójki niepełnoletnich dzieci oraz pełnoletniego syna. Zarówno skarżąca, jak dzieci posiadają liczne schorzenia, a nawet legitymują się orzeczeniami o niepełnosprawności, i wymagają stałej opieki lekarskiej. Jak same przyznały orzekające w sprawie organy nie budzi wątpliwości, że znaczną część budżetu domowego pochłaniają wydatki związane z leczeniem. Jednakże fakt, że skarżąca wraz z dziećmi korzysta jedynie z prywatnych wizyt u lekarzy specjalistów, utrzymując się przy tym jedynie ze świadczeń z organu pomocowego (tj. świadczeń rodzinnych wraz z dodatkami, w tym świadczeń opiekuńczych, świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz świadczenia wychowawczego) wcale nie uzasadnia stanowiska organów, że jest to wyłącznie wybór skarżącej, a koszty leczenia prywatnego stanowią dodatkowy, a przy tym zbędny wydatek. Powszechnie wiadomo, że niektóre choroby wymagają specjalistycznego leczenia, a tego rodzaju pomocy nie uzyska się korzystając wyłącznie z publicznej opieki zdrowotnej. Ocena zaś, jakiego leczenia, w jakich placówkach i o jakiej intensywności wymagają istniejące w rodzinie schorzenia nie leży w gestii ani sądu, ani organów administracji, gdy z nie posiadają w tym zakresie wiedzy specjalistycznej. Nie można zatem podzielić twierdzenia Kolegium, że wybierając taką formę leczenia skarżąca sama naraża się na dodatkowe koszty. W związku z tym nie można stwierdzić, że korzystanie przez rodzinę skarżącej z odpłatnego leczenia automatycznie dyskwalifikuje z możliwości ubiegania się o ulgę w spłacie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego albo przynajmniej ustalenia ww. ulgi na poziomie pozwalającym rodzinie skarżącej na funkcjonowanie bez zagrożenia dla jej bytu.

Jak słusznie podkreślił organ II instancji w sprawach kończących się decyzjami uznaniowymi, to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania zaistnienia przesłanek uprawniających do zastosowania ulgi. W interesie strony leży bowiem podanie do wiadomości organu wszystkich istotnych okoliczności sprawy. Zatem strona powinna wykazać, iż zaistniały szczególne okoliczności związane z jego sytuacją dochodową i rodzinną, uzasadniające uwzględnienie wniosku.

W ocenie Sądu skarżąca spełniła powyższy obowiązek, a przedstawiony przez nią materiał dowodowy jest wystarczający do uznania, że w sprawie zachodzą szczególne okoliczności, o których mowa w art. 25 ust. 10 ustawy. Fakt, że czasem skarżąca myliła się w swoich oświadczeniach dotyczących ponoszonych wydatków na leczenie i utrzymanie rodziny, jak również fakt, że pewnych okoliczności nie umiała wytłumaczyć nie przemawia jeszcze za uznaniem, że inne oświadczenia skarżącej nie są wiarygodne.

Na uwagę zasługuje również to, że skarżąca wyrażała wolę spłaty zadłużenia w całości, jednakże ustalona przez organ kwota pojedynczej raty nadal jest dla skarżącej zbyt wysoka. W tym miejscu należy zwrócić uwagę na to, że po odjęciu kwoty jednej raty (500 zł) od kwoty wolnej do zagospodarowania (771,82 zł), tj. pozostającej skarżącej po odliczeniu wydatków na leczenie i utrzymanie rodziny, skarżąca będzie dysponowała jedynie kwotą 271,82 zł, co przy liczbie osób pozostających na jej utrzymaniu, w tym w szczególności niepełnoletnich dzieci oraz występujących w rodzinie licznych schorzeń, jest kwotą niewystarczającą na zabezpieczenie nieprzewidzianych wydatków. Podkreślić przy tym należy, że przepis art. 25 ust. 10 u.p.p.w.d. może być zastosowany tylko wtedy, gdy sytuacja rodziny wynikająca ze szczególnie uzasadnionych okoliczności uniemożliwia spłatę nienależnie pobranego świadczenia nie tylko w chwili wnioskowania o jej umorzenie, ale także w przyszłości. Innymi słowy trudności te muszą być wyjątkowe, wykluczające ewentualność spłaty należności także w przyszłości (por. wyrok NSA z 8 kwietnia 2022 r. sygn. akt I OSK 854/21 – dostępny w CBOSA).

W ocenie Sądu, organy nie wykazały, że aktualnie istnieje pozytywna prognoza, że w najbliżej przyszłości sytuacja majątkowa i zdrowotna ulegnie znaczącej poprawie. Dlatego nie można zgodzić się z twierdzeniem Kolegium, że organy należycie wyważyły interes społeczny (prawidłowość wydatkowania środków publicznych i ich odzyskanie w przypadku nienależnego pobrania) i "słuszność" interesu indywidualnego strony postępowania. O ile należy zgodzić się ze stanowiskiem, że co do zasady nie leży w interesie społecznym ponoszenie konsekwencji nieprawidłowych zachowań skarżącej (przede wszystkim chodzi o sam fakt wyłudzenia świadczenia, potwierdzony wyrokiem sądu karnego) poprzez umorzenie przypisanych jej do zwrotu należności, to rozważeniu powinno podlegać, czy w tej konkretnej sytuacji rozłożenie zadłużenia na proponowane przez skarżącą raty przyczyni się z jednej strony do zaspokojenia interesu społecznego, a z drugiej do dobrowolnej spłaty zadłużenia bez stwarzania sytuacji zagrażającej egzystencji rodziny. Chociaż w interesie publicznym leży jak najszybsze odzyskanie zadłużenia, to (mając na uwadze rodzaj uzyskiwanych przez skarżącą dochodów) należy przyjąć, że nie może się to odbywać takim kosztem, którego strona zobowiązana nie może udźwignąć, gdyż w konsekwencji doprowadzi to do ubiegania się o kolejną pomoc ze strony Państwa. Poza tym nie można zapominać o tym, że spłacie głównej kwoty towarzyszy także obowiązek spłaty odsetek od zadłużenia, co wprost wynika z art. 25 ust. 9 u.p.p.w.d. Tym samym dłuższy okres zwrotu nienależnie pobranego świadczenia rekompensowany jest naliczaniem odsetek ustawowych za opóźnienie. Zatem zastosowanie ulgi w postaci rozłożenia zadłużenia na raty nie jest "nieodpłatne", a nienależnie uzyskane publiczne środki nie zostaną bezpowrotnie utracone.

Reasumując, w rozstrzyganej sprawie, zdaniem Sądu, ocena sytuacji w rodzinie skarżącej pod kątem zaistnienia "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny", a więc okoliczności, o których mowa w art. 25 ust. 10 ustawy, zwłaszcza w generującym znaczne wydatki aspekcie zdrowotnym jej członków, została dokonana przez organy administracji wadliwie, co oznacza, że zapadłe w sprawie decyzje należy potraktować za wykraczające poza granice uznania administracyjnego. Orzekające w sprawie organy dopuściły się zatem naruszenia przepisu art. 7 k.p.a. poprzez brak należytego wyważenia interesu strony i interesu społecznego, jak również art. 80 k.p.a., bowiem uchybiono przede wszystkim zasadom doświadczenia życiowego. Choroby, na które cierpią dzieci skarżącej nie są typowymi chorobami, z którymi zmagają się przeciętne rodziny. Do tego prawie wszystkie dzieci skarżącej legitymują się orzeczeniami o niepełnosprawności. Sytuacja taka skłania do przekonania, że sytuacja w rodzinie skarżącej jest nieporównywalnie gorsza od sytuacji przeciętnej rodziny korzystającej ze świadczenia wychowawczego. Dlatego egzekwowanie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia winno odbywać się ze szczególnym uwzględnieniem powyższych okoliczności, a nie tylko w oparciu o matematyczne wyliczenie, ile pieniędzy miesięcznie pozostanie skarżącej do dyspozycji po odliczeniu raty w ustalonej z góry przez organ wysokości.

Ponadto przed wydaniem decyzji na podstawie art. 25 ust. 10 ustawy organ powinien ustalić, nie tylko, w jaki sposób zwrot nienależnie pobranego świadczenia będzie mieć wpływ na sytuację życiową zobowiązanego, ale również jego wolę współpracy przy spłacie zadłużenia. Natomiast w niniejszej sprawie, choć kwota przypadająca do zwrotu została rozłożona na raty, to jednak wysokość rat przekraczała możliwości skarżącej, a prośba o ustalenie rat w niższej wysokości została zignorowana.

Podkreślić jeszcze raz należy, że ograniczenie kontroli sądowej do badania zgodności decyzji z prawem, a nie z punktu widzenia słuszności i celowości, nie oznacza jednak, że Sąd bada jedynie, czy wydanie decyzji uznaniowej w zakresie umorzenia czy rozłożenia na raty nienależnie pobranych świadczeń poprzedzone zostało prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem dowodowym oraz wyjaśnieniem stanu faktycznego. Sąd administracyjny ma obowiązek zbadać i ocenić, czy organ administracji państwowej prawidłowo zinterpretował pojęcie nieostre na tle stanu faktycznego w konkretnej sprawie (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 18 maja 2005 r. sygn. akt FSK 2211/04, publ. w LEX nr 154626). Użyty w art. 25 ust. 10 u.p.p.w.d. zwrot "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny" należy interpretować w ten sposób, że zastosowanie ulgi możliwe jest dopiero wówczas, gdy sytuacja rodziny będzie "szczególna" i to szczególna na tle innych rodzin uprawnionych do świadczeń rodzinnych. Stanowisko organów orzekających w sprawie sprowadzające się do przyjęcia, że sytuacja skarżącej jest niewątpliwie trudna, jednak nie na tyle "szczególna" na tle innych rodzin korzystających z pomocy społecznej, aby można było uznać, że spełniona została przesłanka z art. 25 ust. 10 u.p.p.w.d. nie zasługuje na aprobatę, gdyż stanowisko takie uznać należy za nieznajdujące oparcia w zgromadzonym materiale dowodowym sprawy.

W tym miejscu należy wyjaśnić, że Sąd nie uwzględnił wniosków dowodowych skarżącej, kierując się przepisem art. 106 § 3 p.p.s.a. wedle którego, sąd może z urzędu lub na wniosek stron przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie. Postępowanie dowodowe przed sądem administracyjnym nie może zmierzać do rozpatrzenia merytorycznego sprawy, w tym ustalania stanu faktycznego (por. wyrok NSA z 18 maja 2018 r., sygn. akt I OSK 1646/16). Jednakże przy ponownym rozpoznaniu sprawy skarżąca winna mieć możliwość przedłożenia dokumentów (dowodów) w jej sprawie, aktualizujących stan faktyczny sprawy, i jeśli takie przedłoży organ winien je ocenić.

Mając na uwadze przedstawione powyżej okoliczności Sąd uznał, że orzekające w sprawie organy dopuściły się naruszenia art. 25 ust. 10 u.p.p.w.d. w zw. z art. 7, art. 80 k.p.a., co uzasadnia wyeliminowanie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji z obrotu prawnego, o czym orzeczono na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. w zw. z art. 135 p.p.s.a. jak w pkt 1 wyroku. O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu orzeczono w punkcie 2 wyroku, na podstawie art. 250 § 1 p.p.s.a. w zw. z § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (tekst jedn.: Dz.U. z 2019 r., poz. 18).

Przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organ będzie związany oceną prawną wyrażoną przez Sąd w uzasadnieniu niniejszego wyroku dotyczącą oceny materiału dowodowego w świetle zasad doświadczenia życiowego, przy przede wszystkim przy uwzględnieniu sytuacji zdrowotnej w rodzinie skarżącej oraz woli skarżącej co do całkowitej spłaty zadłużenia, jednak w dłuższym okresie i przy niższych ratach niż 500 zł miesięcznie.

k.ż.