Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 1751/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2023-04-17 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 17
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Hanna Knysiak-Sudyka Sędziowie: Sędzia WSA Ewa Michna Asesor WSA Marta Kisielowska (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 17 kwietnia 2023 r. sprawy ze skargi M. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 16 sierpnia 2022 r. znak SKO-NP-4115-308/22 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia 16 sierpnia 2022 r., znak SKO-NP-4115-308/22 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu orzekło o utrzymaniu w mocy decyzji Wójta Gminy D. odmawiającej M. P. (dalej: "skarżąca") przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawną matką Z. S. Podstawę prawną decyzji stanowił art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t. j. Dz. U. z 2021 r., poz. 735 ze zm., dalej: "k.p.a.") oraz art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j. Dz. U. z 2022 r., poz. 615, dalej: "u.ś.r.").

Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym.

W dniu 2 maja 2022 r. do Ośrodka Pomocy Społecznej w D. wpłynął wniosek skarżącej o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawną matką. Matka skarżącej jest wdową. Skarżąca oświadczyła, że w dniu 28 kwietnia 2022 r. zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego. Z treści wniosku wynika, że matka skarżącej ma dziewięcioro dzieci. Wszystkie dzieci Z. S. pracują. Z orzeczenia z dnia 31 marca 2022 r. wynika, że Z. S. jest osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności, daty powstania niepełnosprawności nie da się ustalić, a ustalony stopień niepełnosprawności istnieje od 4 marca 2022 r. Przyczyną niepełnosprawności są choroby układu oddechowego i krążenia (07-S). Z orzeczenia wynika, że matka skarżącej wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

Z oświadczenia z dnia 15 maja 2022 r. złożonego przez Z. S. wynika, że prowadzi ona jednoosobowe gospodarstwo domowe, utrzymuje się z emerytury. Skarżąca sprawuje opiekę nad matką. Przychodzi do matki parokrotnie w ciągu dnia, pomaga w zaspokajaniu potrzeb życiowych, wykonuje czynności pielęgnacyjne, pomaga dbać o higienę osobistą, przygotowuje, podaje posiłki, pierze, sprząta, robi zakupy, opłaca rachunki, uczestniczy w przebiegu leczenia, ustala wizyty lekarskie, wykupuje leki i dozuje je zgodnie z zaleceniami lekarskimi, zapewnia codzienne funkcjonowanie matce oraz sprawuje stałą opiekę.

Z przeprowadzonego w dniu 16 maja 2022 r. wywiadu środowiskowego wynika, że skarżąca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z mężem oraz dziećmi. Parokrotnie w ciągu dnia przychodzi do matki, pomaga jej w zaspokajaniu czynności życiowych, wykonuje czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego, czynności pielęgnacyjne, przygotowuje posiłki, podaje je, pierze, robi zakupy, opłaty, pomaga w zachowaniu higieny osobistej. W wywiadzie wskazano, że skarżąca sprawuje stałą opiekę nad matką. Matka skarżącej mieszka z rodziną syna W. oraz niepełnosprawnym szwagrem, prowadzi jednak jednoosobowe gospodarstwo domowe. Matka skarżącej pozostaje w stałym leczeniu z powodu nadciśnienia tętniczego, choroby niedokrwiennej serca, dławicy piersiowej, zaburzeń lipidowych, choroby zwyrodnieniowej kręgosłupa z dyskopatią odcinka lędźwiowego, nerwicy, nawracających stanów zapalnych tkanki podskórnej podudzia lewego, miażdżycy, cukrzycy typu 2, wola guzkowatego tarczycy, zakażeń układu moczowego. Matka skarżącej jest pampersowana, porusza się z pomocą innych osób lub balkonika. Skarżąca uczestniczy w leczeniu matki, ustala wizyty lekarskie, wykupuje leki, dozuje je zgodnie z zaleceniami, zakres opieki nad matką uniemożliwia skarżącej podjęcie zatrudnienia.

Decyzją z dnia 26 maja 2022 r. Wójt Gminy D. odmówił skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad matką. W uzasadnieniu wskazał, że nie zostały spełnione przesłanki, o których mowa w art. 17 ust. 1b u.ś.r.

W odwołaniu od decyzji skarżąca zarzuciła naruszenie prawa materialnego mającego wpływ na wynik sprawy poprzez zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1b u.ś.r. bez uwzględnienia okoliczności, że na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP.

W oparciu o podniesione zarzuty skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i orzeczenie co do istoty sprawy.

Decyzją z dnia 16 sierpnia 2022 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu orzekło o utrzymaniu w mocy zaskarżonej decyzji Wójta Gminy D. W uzasadnieniu Kolegium wskazało, że nieprawidłowe jest stanowisko, że w świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., K 38/13 dopuszczalna jest odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z powołaniem się na wiek, w którym powstała niepełnosprawność osoby wymagającej opieki. SKO w Nowym Sączu podniosło, że w sprawie nie zostały spełnione przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej. Zakres opieki wskazanej przez skarżącą nie jest bowiem tego rodzaju, aby zmuszał ją do definitywnej rezygnacji z prowadzenia gospodarstwa rolnego. Czynności podejmowane przez skarżącą, w ocenie organu nie obiegają od czynności, które wykonują osoby opiekujące się starszymi rodzicami i równocześnie pracujące. Kolegium wskazało, że do alimentacji Z. S. zobowiązane są poza skarżącą dzieci: K. S., zamieszkały w D., pracujący; P. S. zamieszkały na M., pracujący; R. S. zamieszały w N., pracujący, M. S. zamieszkały w D., pracujący; G. S. zamieszkały w S., pracujący; W. S. zamieszkały w D., pracujący, M. K. zamieszkała w S., pracująca, E. S. zamieszkała na M., pracująca.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżąca zarzuciła naruszenie:

- prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu opieki nad matką, nie wypełnia przesłanek niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną legitymizującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wraz z wskazaniami konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji;

- prawa materialnego – tj. art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. poprzez przyjęcie, że skarżącej nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, mimo że skarżąca zalicza się do kręgu uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, będąc jednocześnie faktycznym opiekunem osoby niepełnosprawnej z uwagi na to, że rodzeństwo nie może partycypować w opiece nad niepełnosprawną matką, podczas gdy wykładnia funkcjonalna powinna skutkować przyznaniem świadczenia skarżącej.

W oparciu o podniesione zarzuty skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji, poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji, zasądzenie na rzecz skarżącej zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych, rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu wniosło o jej oddalenie i podtrzymało stanowisko przyjęte w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył co następuje:

Zgodnie z brzmieniem art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2023 r., poz. 259 ze zm., dalej: "p.p.s.a."), sąd administracyjny uwzględnia skargę na decyzję, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy; naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy albo stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji w całości lub części, jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 k.p.a. Zakres kontroli sprawowanej przez sądy wynika z treści art. 134 § 1 p.p.s.a. Zgodnie z tą regulacją, sąd rozpoznając skargę nie jest związany zarzutami, podstawą prawną ani formułowanymi przez strony wnioskami. W świetle przywołanych regulacji, sąd administracyjny dokonując kontroli rozstrzygnięć organów administracji, kieruje się wyłącznie kryterium legalności, czyli zgodności z przepisami prawa materialnego i procesowego. Oznacza to, że w ramach takiej kontroli sąd nie może kierować się względami słuszności czy zasadami współżycia społecznego.

Kontrola legalności zaskarżonej decyzji przeprowadzona w tak określonych granicach wykazała, że odpowiada ona wymogom prawa, a zatem skarga zasługiwała na oddalenie.

W niniejszej sprawie niesporne były następujące okoliczności- matka skarżącej jest osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności, jest wdową, matką dziewięciorga dzieci. Ośmioro dzieci niepełnosprawnej matki skarżącej nie może zajmować się matką, ponieważ pracuje. Niesporny był również zakres opieki skarżącej nad matką oraz okoliczność, że skarżąca nie mieszka z matką i nie prowadzi z nią wspólnego gospodarstwa. Sporną okolicznością było natomiast, czy zakres opieki skarżącej nad matką jest tego rodzaju, że wyklucza podjęcie przez skarżącą jakiegokolwiek zatrudnienia, a zatem czy pomiędzy rezygnacją przez skarżącą z prowadzenia gospodarstwa rolnego a opieką nad matką istnieje związek przyczynowy.

Zdaniem Sądu zasadnie przyjęto w zaskarżonej decyzji, że zakres opieki, którą sprawuje skarżąca nad niepełnosprawną matką nie jest tego rodzaju, aby wykluczał podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia. Zasadnie zatem stwierdziło Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu, że pomiędzy rezygnacją przez skarżącą z prowadzenia gospodarstwa rolnego a opieką nad matką brak jest związku przyczynowego. Wynika to z wskazanego zakresu opieki, okoliczności, że skarżąca nie mieszka z matką, a nadto z faktu, że do alimentacji matki skarżącej zobowiązanych jest jej dziewięcioro dzieci, w stosunku do których nie zachodzą obiektywne przesłanki zwalniające z obowiązku alimentacyjnego.

Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie jest przyznawane za samą opiekę nad osobą niepełnosprawną o znacznym stopniu niepełnosprawności – bowiem ta wynika z prawnego i moralnego obowiązku względem rodzica – lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Świadczenie to nie może być zatem traktowane jako zastępcze źródło dochodu. W przepisie art. 17 ust. 1 u.ś.r. chodzi o sprawowanie stałej, ciągłej opieki, której zakres wyklucza podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Świadczenie ma być rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga.

Ustawodawca wymaga, aby brak podejmowania zatrudnienia lub rezygnacja z zatrudnienia przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 i ust. 1 a u.ś.r., pozostawały w bezpośrednim związku przyczynowo-skutkowym z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Aby spełnione były przesłanki określone w art. 17 ust. 1 u.ś.r., opieka taka musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej. Zatem związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły (por. wyrok NSA z 12 lutego 2020 r., sygn. akt I OSK 516/19). W każdej sprawie właściwy organ musi dokonać oceny, czy w okolicznościach konkretnej sprawy istotnie osoba sprawująca opiekę nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia lub zmuszona jest zrezygnować z zatrudnienia (por. wyrok NSA z 13 maja 2015 r., sygn. akt I OSK 2820/13).

Zdaniem Sądu prawidłowe są ustalenia przyjęte w zaskarżonej decyzji, że zakres czynności opiekuńczych skarżącej nad matką nie jest tego rodzaju, aby wykluczał podjęcie zatrudnienia przez skarżącą, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Sąd podziela pogląd wyrażony w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie (z dnia 5 grudnia 2022 r., sygn. akt III SA/Kr 918/22), w świetle którego takie czynności jak: przygotowanie posiłków, ich podanie, podanie leków, założenie pampersów, czynności higieniczne, a tym bardziej czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego mogą być realizowane przed rozpoczęciem pracy lub po jej zakończeniu, a także w dni wolne. Nie sposób przyjąć, aby takie czynności, jak dbanie o czystość w domu- sprzątanie, pranie, towarzyszenie w wizytach lekarskich, wykupywanie leków, pilnowanie ich przyjmowania, pomoc w ubieraniu się, przygotowanie posiłków, czy ich podanie, wymagały całkowitej rezygnacji przez skarżącą z zatrudnienia. Podkreślić należy, że są to typowe czynności dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo i wykonują je (dla siebie, a przy okazji także dla domowników) przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu, czy w dni wolne od pracy. Podkreślenia wymaga ponadto fakt, że skarżąca nie mieszka z matką, przychodzi od matki kilka razy w ciągu dnia, co oznacza, że matka skarżącej nie wymaga stałej obecności skarżącej. W ocenie Sądu zasadnie przyjęto w zaskarżonej decyzji, że zakres opieki skarżącej nad matką nie jest tego rodzaju, aby wykluczał podjęcie przez skarżącą zatrudnienia, czy prowadzenia gospodarstwa rolnego. Zasadnie zatem przyjęto, że brak jest związku przyczynowego pomiędzy zaprzestaniem przez skarżącą prowadzenia gospodarstwa rolnego, a opieką nad matką. W rezultacie, nie zostały w niniejszej sprawie spełnione przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Zdaniem Sądu zasadnie uwzględnił organ w zaskarżonej decyzji, że ocena czy rezygnacja przez skarżącą z zatrudnienia jest konieczna dla zapewnienia matce opieki powinna uwzględniać, iż do alimentacji matki zobowiązanych jest ośmioro jej dzieci. Wynika to z faktu, że świadczenie pielęgnacyjne jest świadczeniem z zakresu pomocy społecznej, a zatem jego przyznanie powinno uwzględniać zasadę subsydiarności, w świetle której Państwo powinno pomagać tam, gdzie jednostka nie może poradzić sobie sama. Równocześnie, interpretacja przepisów u.ś.r. wymaga odwołania do wyrażonej w Konstytucji RP zasady wspierania rodzin, które znajdują się trudnej sytuacji materialnej i społecznej (art. 71 ust. 1 Konstytucji). W ocenie Sądu pomoc Państwa powinna być stosowana tam, gdzie jednostka (rodzina) nie jest w stanie poradzić sobie samodzielnie.

Z okoliczności sprawy nie wynika, aby zachodziły obiektywne przesłanki zwalniające rodzeństwo skarżącej z obowiązków alimentacyjnych względem matki. Jedyną okolicznością podnoszoną w toku postępowania przez skarżącą, która wyklucza w ocenie skarżącej opiekę rodzeństwa nad matką, jest pozostawanie przez pozostałe osoby zobowiązane do alimentacji względem matki w zatrudnieniu oraz okoliczność zamieszkiwania przez jedną z sióstr za granicą. W ocenie Sądu powoływane okoliczności, takie jak posiadanie zatrudnienia, czy zamieszkiwanie w znacznej odległości od matki, mogą utrudniać realizację obowiązku alimentacyjnego względem rodziców, jednakże z niego nie zwalniają.

Zgodnie z art. 128 ustawy z dnia Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t. j. Dz. U. z 2020 r., poz. 1359 ze zm., dalej: "k.r.o.") obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby również środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Zgodnie z art. 129 § 2 k.r.o. krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym. Podkreślić należy, że część dzieci matki skarżącej mieszka w tej samej miejscowości, a jeden z synów w tym samym domu, co wymagająca opieki matka. W rezultacie, możliwe jest zdaniem Sądu takie podzielenie się obowiązkami, żeby skarżąca mogła podjąć zatrudnienie, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Podkreślić należy, że zgodnie z art. 135 § 2 k.r.o. wykonanie obowiązku alimentacyjnego względem dziecka, które nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie albo wobec osoby niepełnosprawnej może polegać w całości lub w części na osobistych staraniach o utrzymanie lub o wychowanie uprawnionego. W rezultacie rodzeństwo może realizować obowiązek alimentacyjny względem matki bądź przez osobiste starania, bądź poprzez partycypowanie w kosztach opieki nad matką.

Mając na względzie powyższe, zasadnie przyjęto w zaskarżonej decyzji, że w niniejszej sprawie nie zostały spełnione przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a.

Mając na względzie powyższe, Sąd na podstawie art. 151 p.p.s.a. skargę oddalił.