Wyrok WSA w Kielcach, sygn. akt II SA/Ke 340/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach
Data orzeczenia: 2023-07-04 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 145 § 1 pkt 1 lit. c oraz art. 135
journal: Dz.U. 2023 poz 259
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 9, art. 8 § 1, art. 7, art. 77 § 1, art. 80
journal: Dz.U. 2022 poz 2000
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
article: art. 149 § 4, art. 109 § 1 i § 2 pkt 5, art. 94 § 3
journal: Dz.U. 1964 nr 9 poz 59
law: Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
article: art. 80 ust. 1, art. 87 ust. 1 pkt 1 , art. 35 ust. 1, art. 49
journal: Dz.U. 2022 poz 447
law: Ustawa z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Anna Żak, Sędziowie Sędzia WSA Beata Ziomek, Sędzia WSA Krzysztof Armański (spr.), Protokolant Starszy inspektor sądowy Sebastian Styczeń, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 4 lipca 2023 r. sprawy ze skargi H. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Kielcach z dnia 20 kwietnia 2023 r. znak: SKO.PS-80/2070/1226/2023 w przedmiocie świadczenia na pokrycie kosztów utrzymania dziecka w spokrewnionej rodzinie zastępczej uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję organu I instancji.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 20 kwietnia 2023 r. znak: SKO.PS-80/2070/1226/2023 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Kielcach (zwane też dalej SKO), po rozpatrzeniu odwołania H. W., utrzymało w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Starosty Buskiego z dnia 9 stycznia 2023 r. nr PCPR.ZRP.460.RZ.1.23 w przedmiocie uchylenia decyzji nr PCPR.ZRP.460.RZ.82.21 z dnia 27 sierpnia 2021 r. oraz decyzji zmieniającej znak: PCPR.ZRP.460.RZ.70.22 z dnia 25 maja 2022 r. przyznającej świadczenie na pokrycie kosztów utrzymania dziecka J. W. w spokrewnionej rodzinie zastępczej.

W uzasadnieniu SKO wyjaśniło, że materialnoprawną podstawę wydanej w sprawie decyzji stanowią przepisy ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (t.j. Dz.U. z 2022 r., poz. 447 ze zm.), zwanej dalej "ustawą", które określają zasady i formy sprawowania pieczy zastępczej oraz pomocy w usamodzielnianiu jej pełnoletnich wychowanków. Kolegium przywołało treść art. 80 ust. 1 pkt 1, art. 87 ust. 1 i art. 88 ust. 5 ww. ustawy i stwierdziło, że podstawą wydania zaskarżonej decyzji organu pierwszej instancji było ustalenie, że w przypadku rodziny zastępczej spokrewnionej H. W. oraz małoletniej J. W. doszło do zmiany ich sytuacji osobistej spowodowanej ustaniem bytu prawnego rodziny zastępczej. Taki skutek powstał w wyniku wydania w dniu 18 stycznia 2022 r. postanowienia sygn. akt III Nsm 283/21 o ustanowieniu opieki prawnej dla małoletniej J. W. i powołaniu z dniem 18 stycznia 2022 r. na prawnego opiekuna małoletniej jej macierzystej babki H. W. SKO zgodziło się z odwołującą, że pozbawienie rodziców władzy rodzicielskiej nad dzieckiem nie skutkuje automatycznym ustaniem pieczy zastępczej. Zgodnie z art. 94 § 3 K.r.o. jeżeli żadnemu z rodziców nie przysługuje władza rodzicielska, albo jeżeli rodzice są nieznani, ustanawia się dla dziecka opiekę. Sąd opiekuńczy ma obowiązek ustanowić opiekę skoro tylko poweźmie wiadomość, że zachodzi jedna z okoliczności wskazanych w art. 94 § 3 K.r.o., to jest że rodzice dziecka są nieznani albo żadnemu z nich nie przysługuje władza rodzicielska (art. 145 K.r.o.). W chwili zatem pozbawienia rodziców władzy rodzicielskiej powstaje przede wszystkim potrzeba ustanowienia opieki dla małoletniego, co w analizowanej sprawie nastąpiło z dniem 18 stycznia 2022 r. Zatem zdaniem Kolegium z tym dniem nastąpiło ustanie pieczy zastępczej, która zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego w Busku-Zdroju III Wydział Rodzinny i Nieletnich z 21 lipca 2021 r. sygn. akt III Nsm 170/21 została powierzona tymczasowo do czasu prawomocnego zakończenia postępowania w sprawie pozbawienia rodziców władzy rodzicielskiej, a co za tym idzie nastąpiła zmiana sytuacji osobistej rodziny zastępczej i umieszczonego tam małoletniego dziecka dająca podstawę do wydania decyzji o uchyleniu prawa do świadczenia na pokrycie kosztów utrzymania dziecka w spokrewnionej rodzinie zastępczej. Odróżnić bowiem należy opiekę ustanowioną dla dziecka małoletniego, która stanowi surogat władzy rodzicielskiej, od opieki ustanowionej dla dziecka, które znajduje się w pieczy zastępczej, sprawowanej przez rodzinę zastępczą albo placówkę opiekuńczo-wychowawczą. Umieszczenie dziecka w pieczy zastępczej stanowi jeden ze sposobów ograniczenia władzy rodzicielskiej (art. 109 § 2 pkt 5 K.r.o.). Zgodnie zaś z art. 2 ust. 2 ustawy system pieczy zastępczej to zespół osób, instytucji i działań mających na celu zapewnienie czasowej opieki i wychowania dzieciom. W przypadku ustanowienia pieczy zastępczej ustawodawca rozdziela obowiązki składające się na władzę rodzicielską, która trwa nadal. Zgodnie z art. 1121 § 1 K.r.o. obowiązek i prawo do sprawowania bieżącej pieczy nad dzieckiem umieszczonym w pieczy zastępczej, jego wychowania i reprezentowania w tych sprawach, a w szczególności w dochodzeniu świadczeń przeznaczonych na zaspokojenie jego potrzeb, należą do rodziny zastępczej, prowadzącego rodzinny dom dziecka albo kierującego placówką opiekuńczo-wychowawczą, regionalną placówką opiekuńczo-terapeutyczną lub interwencyjnym ośrodkiem preadopcyjnym. Pozostałe obowiązki i prawa wynikające z władzy rodzicielskiej należą do rodziców dziecka. W sytuacji gdy rodzice utracą władzę rodzicielską, powstanie potrzeba ustanowienia opiekuna dla dziecka, nad którym została ustanowiona piecza zastępcza. Co do zasady piecza zastępcza ma charakter tymczasowy i ustanawiana jest do czasu zaistnienia warunków umożliwiających powrót dziecka do rodziny albo umieszczenia go w rodzinie przysposabiającej - art. 1124 K.r.o. Jakkolwiek osoby sprawujące pieczę zastępczą w ramach rodziny zastępczej mają obowiązek sprawowania bieżącej opieki nad osobą dziecka i jego wychowania, niemniej obowiązki te i uprawnienia ograniczone są uprawnieniami i obowiązkami wynikającymi z orzeczenia sądu opiekuńczego, praw rodziców dziecka (jeżeli są znani i nie pozbawiono ich praw rodzicielskich) lub opiekunów prawnych. Zgodnie z art. 1121 K.r.o. obowiązek i prawo wykonywania bieżącej pieczy nad dzieckiem umieszczonym w pieczy zastępczej, jego wychowania i reprezentowania w tych sprawach, a w szczególności w dochodzeniu świadczeń przeznaczonych na zaspokojenie jego potrzeb, należą do rodziny zastępczej. Pozostałe obowiązki i prawa wynikające z władzy rodzicielskiej należą do rodziców dziecka. Natomiast zgodnie z art. 94 § 3 K.r.o. jeżeli żadnemu z rodziców nie przysługuje władza rodzicielska albo jeżeli rodzice są nieznani, ustanawia się dla dziecka opiekę. Zakres pieczy sprawowanej w ramach rodzinny zastępczej jest niewątpliwie węższy niż zakres praw i obowiązków rodzicielskich (np. w zakresie obowiązków alimentacyjnych) oraz zakres opieki prawnej ustanowionej nad małoletnim w trybie K.r.o. Zgodnie z art. 155 § 1 i 2 K.r.o. opiekun sprawuje pieczę nad osobą i majątkiem pozostającego pod opieką; podlega przy tym nadzorowi sądu opiekuńczego. Do sprawowania opieki stosuje się odpowiednio przepisy o władzy rodzicielskiej z zachowaniem przepisów art. 156 i nast. K.r.o. W niniejszej sprawie wnioskodawczyni z dniem 18 stycznia 2022 r. została ustanowiona opiekunem prawnym osoby małoletniej, ten fakt jest zdarzeniem obiektywnym. Z tym dniem uzyskała ona prawo do opieki nad J. W., co równocześnie oznacza, że ustanowiona piecza zastępcza względem J. W. upadła. Nie bez znaczenia w przedmiotowej sprawie jest również fakt, że w dniu 28 listopada 2022 r. organ I instancji skierował do Sądu Rejonowego III Wydział Rodzinny i Nieletnich w Busku-Zdroju pytanie dotyczące istnienia pieczy zastępczej. W odpowiedzi na to pismo organ uzyskał wiążącą informację, że powierzenie tymczasowo pełnienia funkcji rodziny zastępczej spokrewnionej nad małoletnią J. W. upadło. W konsekwencji informacja zawarta w odpowiedzi wskazanego Sądu jest wiążąca dla organów orzekających w przedmiotowej sprawie. Kolegium podkreśliło również, że wydaje swoje orzeczenia na podstawie obowiązującego prawa i nie ma możliwości zastosowania zasad współżycia społecznego. Reasumując organ odwoławczy uznał, że przeprowadzone postępowanie nie naruszało przepisów art. 7, art. 7a, art. 8, art. 77 § 1, art. 80 K.p.a. Organ właściwie ocenił cały zebrany materiał dowodowy, w tym zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej oraz zasadą pogłębiania zaufania obywateli do organów administracji publicznej, prawidłowo ustalił stań faktyczny sprawy. Ani niezadowolenie strony z wydanego rozstrzygnięcia, ani subiektywne jej przekonanie o wadliwości zaskarżonej decyzji, nie mogą same w sobie stanowić podstawy uwzględnienia odwołania.

Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach wniosła H. W., zarzucając decyzji SKO:

1) naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 88 ust. 5 ustawy, poprzez błędną wykładnię oraz niewłaściwe zastosowanie i utrzymanie w mocy decyzji w przedmiocie uchylenia decyzji z 27 sierpnia 2021 r. oraz decyzji zmieniającej z 25 maja 2022 r. przyznającej świadczenie na pokrycie kosztów utrzymania dziecka J. W. w spokrewnionej rodzinie zastępczej w sytuacji gdy nie ma podstaw do uchylenia ww. decyzji, bowiem małoletnia nadal pozostaje pod opieką macierzystej babki H. W.;

2) naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 88 ust. 5 ustawy poprzez błędną wykładnię oraz niewłaściwe zastosowanie i uchylenie decyzji przyznającej świadczenie na pokrycie kosztów utrzymania dziecka J. W. w spokrewnionej rodzinie zastępczej w sytuacji gdy nie ma podstaw do uchylenia tej decyzji, bowiem małoletnia nie opuściła faktycznie rodziny zastępczej i nadal pozostaje pod opieką macierzystej babki H. W.;

3) naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 75, 77 i 80 K.p.a. i dokonanie pobieżnej oceny materiału dowodowego, co skutkowało dokonaniem błędnych ustaleń faktycznych poprzez przyjęcie, iż data 18 stycznia 2022 r. ustanowienia H. W. opiekunem prawnym małoletniej jest datą, w której ustanowiona piecza zastępcza nad J. W. ustała w sytuacji, gdy małoletnia nie opuściła faktycznie rodziny zastępczej, które to naruszenie przepisów miało wpływ na treść wydanego orzeczenia.

Mając na uwadze powyższe skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz decyzji organu I instancji i o umorzenie postępowania, ewentualnie uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia.

Uzasadniając swe stanowisko skarżąca podniosła, że pomimo pozbawienia władzy rodzicielskiej nad małoletnią J. W. jej rodziców, nie skutkowało to ustaniem pieczy zastępczej nad małoletnim. Co prawda zmiana taka może uzasadniać uchylenie decyzji w oparciu o art. 88 ust. 5 ustawy, lecz jest to zmiana irrelewantna, bowiem zgodnie z dyspozycją wynikającą z art. 87 ust. 1 ustawy świadczenia i dodatki, o których mowa w art. 80 ust. 1 i la oraz art. 81, przyznaje się od dnia faktycznego umieszczenia dziecka odpowiednio w rodzinie zastępczej lub rodzinnym domu dziecka do dnia faktycznego opuszczenia przez dziecko rodziny zastępczej lub rodzinnego domu dziecka, a w przypadku dodatku wychowawczego nie wcześniej jednak niż od miesiąca złożenia wniosku, o którym mowa w art. 88 ustawy. Zasadnicze zatem znaczenie dla możliwości zastosowania w danej sprawie art. 88 ust. 5 ustawy ma okoliczność faktycznego opuszczenia rodziny zastępczej przez dziecko. Inaczej mówiąc, okolicznością faktyczną determinującą możliwość zastosowania tego przepisu jest konieczność ustalenia przez organy procedujące w sprawie daty, do której dziecko przebywało faktycznie w rodzinie zastępczej. A contrario jeśli podopieczny nadal w takiej rodzinie przebywa, nie jest dopuszczalne orzeczenie o uchyleniu decyzji przyznającej stosowne świadczenia. Mając powyższe na uwadze oraz to, iż małoletnia J. W. nadal przebywa pod opieką swojej macierzystej babki H. W., należy stwierdzić zdaniem skarżącej, iż nie opuściła ona rodziny zastępczej, zatem nie ma podstaw prawnych do uchylenia decyzji z dnia 27 sierpnia 2021 r.

W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 259 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a., wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego lub przepisów postępowania w sposób, który odpowiednio miał lub mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.).

Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji w zakresie wyznaczonym wskazanymi przepisami prawa Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 80 ust. 1 ustawy rodzinie zastępczej oraz prowadzącemu rodzinny dom dziecka, na każde umieszczone dziecko, przysługuje świadczenie na pokrycie kosztów jego utrzymania w określonych kwotach, w zależności od tego czy dziecko zostało umieszczone w rodzinie zastępczej spokrewnionej czy w rodzinie zastępczej zawodowej, rodzinie zastępczej niezawodowej lub rodzinnym domu dziecka.

Jak stanowi art. 87 ust. 1 pkt 1 ustawy, świadczenia i dodatki, o których mowa w art. 80 ust. 1 i art. 81, przyznaje się od dnia faktycznego umieszczenia dziecka odpowiednio w rodzinie zastępczej lub rodzinnym domu dziecka do dnia faktycznego opuszczenia przez dziecko lub osobę, o której mowa w art. 37 ust. 2 i 3, rodziny zastępczej lub rodzinnego domu dziecka.

W przypadku zmiany przepisów regulujących prawo do świadczeń, dodatków i dofinansowania do wypoczynku, o których mowa w art. 80 ust. 1, art. 81, art. 83 i art. 84, oraz w przypadku zmiany sytuacji osobistej rodziny zastępczej, rodziny pomocowej lub prowadzącego rodzinny dom dziecka, a także w przypadku zmiany sytuacji osobistej, dochodowej lub majątkowej umieszczonego dziecka, organ właściwy do wydania decyzji może bez zgody rodziny zastępczej, rodziny pomocowej lub prowadzącego rodzinny dom dziecka zmienić lub uchylić decyzję, o której mowa w ust. 4 (art. 88 ust. 5 ustawy).

Ostatnio przytoczony przepis stanowił podstawę prawną zaskarżonej decyzji oraz utrzymanej nią w mocy decyzji organu I instancji. Organ uznał bowiem, że doszło do zmiany sytuacji osobistej rodziny zastępczej, tj. H. W., oraz małoletniej J. W. w związku z ustaniem bytu prawnego rodziny zastępczej, co miało miejsce zdaniem organu w związku z wydaniem w dniu 18 stycznia 2022 r. postanowienia o ustanowieniu dla J. W. opieki prawnej w osobie opiekuna H. W..

Jak wynika z art. 35 ust. 1 ustawy, zasadniczo umieszczenie dziecka w pieczy zastępczej następuje na podstawie orzeczenia sądu. Piecza zastępcza jest sprawowana w formie rodzinnej lub instytucjonalnej (art. 34 ustawy). Zgodnie z art. 39 ust. 1 ustawy formami rodzinnej pieczy zastępczej są:

1) rodzina zastępcza:

a) spokrewniona,

b) niezawodowa,

c) zawodowa, w tym zawodowa pełniąca funkcję pogotowia rodzinnego i zawodowa specjalistyczna;

2) rodzinny dom dziecka.

Art. 49 ustawy stanowi, że obowiązek sprawowania pieczy nad dzieckiem i jego wychowania rodzina zastępcza lub prowadzący rodzinny dom dziecka podejmuje z dniem faktycznego umieszczenia dziecka w rodzinie zastępczej lub rodzinnym domu dziecka na mocy orzeczenia sądu, umowy, o której mowa w art. 35 ust. 2, oraz w sytuacjach określonych w art. 58 ust. 1 pkt 2 i 3. Zgodnie z art. 109 § 1 i § 2 pkt 5 K.r.o. jeżeli dobro dziecka jest zagrożone, sąd opiekuńczy wyda odpowiednie zarządzenia. Sąd opiekuńczy może w szczególności zarządzić umieszczenie małoletniego w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka albo w instytucjonalnej pieczy zastępczej albo powierzyć tymczasowo pełnienie funkcji rodziny zastępczej małżonkom lub osobie, niespełniającym warunków dotyczących rodzin zastępczych, w zakresie niezbędnych szkoleń, określonych w przepisach o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej albo zarządzić umieszczenie małoletniego w zakładzie opiekuńczo-leczniczym, w zakładzie pielęgnacyjno-opiekuńczym lub w zakładzie rehabilitacji leczniczej.

Z kolei dla dziecka ustanawia się opiekę, jeżeli żadnemu z rodziców nie przysługuje władza rodzicielska albo jeżeli rodzice są nieznani (art. 94 § 3 K.r.o.). Zgodnie z art. 149 § 4 pkt 1 K.r.o., w razie potrzeby ustanowienia opieki dla małoletniego umieszczonego w pieczy zastępczej, sąd powierza sprawowanie opieki, przede wszystkim - w przypadku umieszczenia dziecka w rodzinie zastępczej - rodzicom zastępczym.

Z unormowań tych wynika zatem, że instytucja rodziny zastępczej i opieki mogą funkcjonować łącznie lub niezależnie od siebie. Małoletni może być umieszczony w rodzinie zastępczej i nie posiadać ustanowionego opiekuna, przebywać w rodzinie zastępczej i mieć ustanowionego opiekuna, bądź pozostawać pod opieką nie przebywając w rodzinie zastępczej (por. wyrok WSA w Gdańsku z 9 lipca 2020 r., sygn. III SA/Gd 237/20). Powierzenie opieki rodzicom zastępczym sprawującym pieczę zastępczą (i podobnie pozostałym osobom z art. 149 § 4 K.r.o.) nie powoduje ustania instytucji pieczy zastępczej (rodziny zastępczej) i obie te instytucje, pomimo tego, że opieka (w znaczeniu obowiązków i uprawnień) jest szersza od pieczy zastępczej, funkcjonują nadal, z tym że skupiają się w tych samych osobach. Istotne jest w tej sytuacji zwrócenie uwagi na dokonane przez ustawodawcę rozróżnienie pojęć pieczy oraz opieki, gdyż drugie z nich odnosi się do sytuacji, gdy dziecko nie pozostaje pod władzą rodzicielską, pierwsze zaś co do zasady stanowi skutek ingerencji sądu w sferę władzy rodzicielskiej lub formę pomocy w sprawowaniu tej władzy, przy czym cechują ją tymczasowość (por. art. 1124 k.r.o.) i pomocniczość (por. art. 1123 k.r.o.). Obie powyższe okoliczności nie wykluczają się przy tym, co oznacza, że może dochodzić do sytuacji, gdy przy zastosowaniu instytucji opieki względem dziecka (a więc gdy dziecko pozostaje bez przedstawiciela ustawowego) zastosowano pieczę zastępczą. Zgodnie z art. 94 § 3 w zw. z art. 145 § 1 K.r.o. opiekę dla dziecka ustanawia się, jeżeli żadnemu z rodziców nie przysługuje władza rodzicielska (w wyniku zdarzeń faktycznych, takich jak np. śmierć rodziców, lub prawnych, jak np. pozbawienie władzy rodzicielskiej obojga z nich) albo jeśli rodzice dziecka są nieznani (tj. w razie nieustalonego macierzyństwa i ojcostwa). W tych sytuacjach z reguły równocześnie z ustanowieniem opiekuna prawnego stosowana jest instytucja pieczy zastępczej (por. M. Fras [red.], M. Habdas [red.], "Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz", opubl. WKP 2021, kom. do art. 112¹, art. 149 K.r.o.).

Jednocześnie należy zwrócić uwagę, że zgodnie z art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 390 ze zm.), zwanej dalej "u.ś.r.", opiekunowi prawnemu dziecka przysługuje prawo do zasiłku rodzinnego i dodatków do tego zasiłku, jednak nie w sytuacji gdy dziecko zostało umieszczone w instytucji zapewniającej całodobowe utrzymanie albo w pieczy zastępczej (art. 7 pkt 2 u.ś.r.). Brak jest zatem możliwości uzyskania zasiłku w sytuacji, kiedy rodzice zastępczy zostali ustanowieni opiekunami prawnymi dziecka. Wynika to z faktu, że na skutek jednoczesnego uzyskania statusu opiekunów prawnych i rodziców zastępczych, następuje włączenie tego rodzaju podmiotów do systemu świadczeń przysługujących z tytułu sprawowania pieczy zastępczej, a jednocześnie wyłączenie (z mocy art. 7 pkt 2 u.ś.r.) z systemu świadczeń rodzinnych, przewidzianych w art. 4 oraz art. 8 u.ś.r., tj. zasiłku rodzinnego oraz dodatków do zasiłku rodzinnego (P. Rączka [red.], "Świadczenia rodzinne. Komentarz", opubl. WKP 2021, t. 5 do art. 7 u.ś.r.). Jak podniósł NSA w wyroku z dnia 17 października 2014 r., sygn. I OSK 2654/13, intencją ustawodawcy było to, aby w przypadku umieszczenia dziecka w rodzinie zastępczej opiekun dziecka nie miał prawa do zasiłku rodzinnego. Rodzina zastępcza ma bowiem zapewnione środki finansowe na utrzymanie dziecka, co wynika wprost z przepisów prawnych dotyczących tej instytucji (np. art. 80-81 ustawy). Mimo zatem pozostawania opiekunem prawnym z mocy orzeczenia sądu, nie ma podstaw by zaliczyć osobą tworzącą rodzinę zastępczą do kręgu osób uprawnionych do zasiłku rodzinnego oraz dodatków do zasiłku rodzinnego.

W rozpatrywanym przypadku H. W. jako macierzystej babci zostało powierzone tymczasowo pełnienie funkcji rodziny zastępczej spokrewnionej m.in. nad małoletnią J. W. na podstawie postanowienia Sądu Rejonowego w Busku-Zdroju z dnia 21 lipca 2021 r., sygn. III Nsm 170/21 – do czasu prawomocnego zakończenia postępowania w sprawie o tej sygnaturze. Orzeczenie to stało się podstawą do wydania na podstawie art. 80 ust. 1 pkt 1 ustawy decyzji z dnia 27 sierpnia 2021 r. przyznającej H. W. od dnia 21 lipca 2021 r. świadczenia na pokrycie kosztów utrzymania dziecka J. W. Jak wynika z akt sprawy, postępowanie w sprawie o sygn. III Nsm 170/21 zakończyło się wydaniem postanowienia z dnia 1 grudnia 2021 r. o pozbawieniu władzy rodzicielskiej rodziców J. W. Orzeczenie to stało się prawomocne w dniu 9 grudnia 2021 r. (k. 12 akt postępowania). Następnie w dniu 18 stycznia 2022 r. ten sam Sąd wydał postanowienie o ustanowieniu opieki prawnej dla J. W. i wyznaczeniu opiekuna w osobie H. W.

Z punktu widzenia formalnoprawnego, odczytując literalnie treść postanowienia Sądu Rejonowego w Busku-Zdroju z dnia 21 lipca 2021 r., piecza zastępcza w tym przypadku ustała z dniem 9 grudnia 2021 r., a zatem z dniem uprawomocnienia się postanowienia kończącego postępowanie w sprawie III Nsm 170/21, co potwierdza zresztą informacja Sądu Rejonowego w Busku-Zdroju z dnia 15 grudnia 2022 r. Niewątpliwym jest natomiast, że nie uległa zmianie sytuacja faktyczna, tj. J. W. w dalszym ciągu w dacie orzekania przez organy pozostawała pod opieką skarżącej.

Jak podniósł WSA w Opolu w wyroku z dnia 7 grudnia 2017 r., sygn. II SA/Op 444/17, o ile zgodnie z art. 35 ust. 1 ustawy dla umieszczenia dziecka w pieczy zastępczej istotne znaczenie ma orzeczenie sądu, to dla ustalenia końcowego momentu przyznawania świadczenia na pokrycie kosztów utrzymania dziecka w rodzinie zastępczej, zgodnie z art. 87 ust. 1 ustawy, doniosłe znaczenie ma także faktyczne sprawowanie pieczy zastępczej. Istotny tutaj nie jest moment podjęcia przez sąd formalnego rozstrzygnięcia w tym zakresie, lecz faktyczne opuszczenie rodzinnej pieczy przez dziecko. Dostrzec trzeba bowiem, że opuszczenie rodziny zastępczej wynika tak ze zdarzeń prawnych, jak i zdarzeń faktycznych. Dlatego na gruncie rozpatrywanej sprawy przyjęto, że rodzinie zastępczej świadczenie przysługuje do dnia faktycznego przebywania w niej dziecka, nawet w sytuacji, gdy formalnie jego pobyt w rodzinie zastępczej ustał w związku z orzeczeniem sądu. Stanowisko to zdaje się podzielać także SKO przyjmując, że pozbawienie w niniejszym przypadku rodziców władzy rodzicielskiej nie skutkowało automatycznie ustaniem pieczy zastępczej.

W ocenie Sądu w zaistniałej sytuacji, co potwierdza także powyższy pogląd wyrażony przez WSA w Opolu, nadrzędne znaczenie miało zachowanie ciągłości w zapewnieniu skarżącej środków na utrzymanie małoletniej, która w dalszym ciągu pozostawała pod opieką H. W. Nawet zatem jeśli w niniejszym przypadku skarżąca ostatecznie została ustanowiona opiekunem prawnym małoletniej, niebagatelne znacznie miało prawidłowe i wyczerpujące pouczenie skarżącej o przysługujących jej uprawnieniach.

Jak tymczasem wynika z informacji uzyskanej przez Sąd (por. notatka z dnia 3 lipca 2023 r.), po dniu 1 grudnia 2021 r. nie było wydane postanowienie co do ustanowienia rodziny zastępczej w osobie H. W. dla małoletniej J. W., natomiast obecnie toczy się postępowanie w tym przedmiocie (sygn. III Nsm 358/22). Jak wyżej podniesiono, z punktu widzenia prawnego nie jest wykluczona sytuacja posiadania statusu opiekuna i jedocześnie pełnienia roli rodziny zastępczej. Powyższe ustalenia Sądu wskazują zaś, że – także w praktyce – możliwa jest sytuacja, gdzie mimo ustanowienia H. W. opiekunem prawnym J. W., dojdzie również do dalszego ustanowienia jej rodziną zastępczą, co – pomimo upadku postanowienia z dnia 21 lipca 2021 r. – uprawniałoby skarżącą do dalszego korzystania ze wsparcia określonego w art. 80 ust. 1 ustawy.

Z powyższego wynika, że samo ustanowienie opiekunem prawnym H. W. nie musiało powodować ustania pieczy zastępczej, a było to uzależnione od podjęcia przez skarżącą stosownych kroków prawnych. W ocenie Sądu zatem powinnością organów przed wydaniem decyzji było ustalenie, czy skarżąca skorzystała z przysługujących jej środków i czy toczy lub toczyło się postępowanie w przedmiocie ustanowienia jej rodziną zastępczą, a także czy zostało zakończone a jeśli tak to w jaki sposób. W przypadku ustalenia, że w dacie orzekania nie toczyło się postępowanie w tym zakresie, obowiązek określony w art. 9 K.p.a., a także zasada pogłębiania zaufania obywateli do władzy publicznej wynikająca z art. 8 § 1 K.p.a. (nota bene organy akceptowały zaistniałą sytuację przez prawie rok od czasu ustanowienia skarżącej opiekunem prawnym, uchylając decyzję przyznającą świadczenie w dniu 9 stycznia 2023 r.), wymagały w ocenie Sądu od organu – mając na uwadze przedmiot postępowania i potencjalną możliwość pozbawienia strony środków utrzymania związanych ze sprawowaną opieką nad małoletnią – dokonania stosownego szczegółowego pouczenia o przysługujących jej uprawnieniach. Zarówno treść odwołania, jak i skargi wniesionej do Sądu świadczą o tym, że H. W. nie zdaje sobie sprawy z sytuacji prawnej, w jakiej się znajduje, a całokształt przytoczonych wyżej regulacji wskazuje, że – zwłaszcza dla osoby nieposiadającej profesjonalnej wiedzy prawniczej – może to być sytuacja stosunkowo zawiła. Zgodnie z powołanym art. 9 K.p.a. organy administracji publicznej są obowiązane do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Organy czuwają nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, i w tym celu udzielają im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek. Zakres obowiązku informowania strony, o którym mówi art. 9 K.p.a., obejmuje zarówno informowanie o przepisach prawa materialnego, jak i prawa procesowego, przez cały tok postępowania od jego wszczęcia do zakończenia decyzją. Bierność organu w tym zakresie stanowi naruszenie prawa bez względu na to, w jakiej fazie postępowania miała miejsce. Gdyby niespełnienie ww. obowiązku mogło mieć wpływ na wynik sprawy, co dotyczy zwłaszcza stron działających bez pomocy profesjonalnego pełnomocnika, wówczas stanowi to wystarczającą podstawę do uchylenia aktu podjętego w takich warunkach. Obowiązek udzielania stronie informacji powinien być rozumiany w jak najszerszy sposób, jego naruszenie zaś należy traktować jako wystarczającą przesłankę do uchylenia decyzji (por. m.in. wyrok WSA w Kielcach z dnia 1 czerwca 2023 r., sygn. I SA/Ke 158/23, wyrok WSA w Gliwicach z dnia 28 stycznia 2022 r., sygn. III SA/Gl 1346/21).

Zasada przewidziana w art. 9 K.p.a. w niniejszym przypadku ma istotne znaczenie zwłaszcza jeśli wziąć pod uwagę charakter sprawy, zaś informacja udzielona skarżącej w piśmie z dnia 21 grudnia 2022 r. o tym, że z dniem 1 grudnia 2021 r. przestała pełnić funkcję rodziny zastępczej spokrewnionej, jest bardzo lakoniczna, nie przywołano w niej przepisów prawa i wynikających z nich uprawnień w tej konkretnej sytuacji.

W świetle powyższych rozważań Sąd uznał, że wydając decyzje organy obu instancji naruszyły przepisy postępowania, tj. przede wszystkim art. 9 K.p.a. i art. 8 § 1 K.p.a., ale także art. 7, 77 § 1 i 80 K.p.a. w sposób mogący mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Wobec tego, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c oraz art. 135 p.p.s.a. należało uchylić zaskarżoną decyzję oraz decyzję organu I instancji. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy uwzględnią przedstawione wyżej uwagi, dokonają stosownych ustaleń w istotnym dla rozstrzygnięcia sprawy zakresie, tj. zwłaszcza co do tego jaki jest status skarżącej w stosunku do J. W. – czy skarżąca została ustanowiona rodziną zastępczą dla małoletniej, a przede wszystkim zastosują w należyty sposób dyspozycję art. 9 K.p.a.