Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 538/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2024-06-24 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: uchylono zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji
Powołane przepisy: article: Art. 145 par. 1  pkt 1  lit. a
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: Art. 17
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Jakub Makuch Sędziowie: WSA Elżbieta Czarny-Drożdżejko (spr.) Asesor WSA Magdalena Gawlikowska Protokolant: specjalista Anna Chwalibóg po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 czerwca 2024 r. sprawy ze skargi A. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 24 listopada 2023 r. nr SKO-NP-4115-289/23 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu na rzecz skarżącej A. M. 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych, tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu (dalej: SKO lub Kolegium) decyzją z dnia 24 listopada 2023 r. nr SKO-NP-4115-289/23 działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r., poz. 775) i art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r., poz. 390, dalej jako: "u.ś.r."), po rozpatrzeniu odwołania A. M. (dalej: "skarżąca") utrzymało w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Wójta Gminy G. z 5 lipca 2023 r., nr GOPS.524.41.1.2023 w przedmiocie odmowy przyznania do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia w związku z opieką nad matką H. D.

Powyższe rozstrzygnięcia zapadły w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy:

W dniu 13 października 2021 r. skarżąca złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką, legitymującym się orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Nowym Sączu z 24 lipca 2018r. zaliczającym do znacznego stopnia niepełnosprawności na stałe ze stwierdzeniem, że ustalony stopień niepełnoprawności datuje się od 21 marca 2018 r., natomiast nie da się ustalić od kiedy niepełnosprawność istnieje.

Po rozpoznaniu wniosku, Wójt Gminy G., decyzją z 2 listopada 2021 r. nr GOPS.524.72.2021 odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia. Organ I instancji odmawiając przyznania wnioskowanego świadczenia stwierdził, że nie została spełniona przesłanka przyznania prawa do świadczenia wynikająca z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, która uzależnia ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od wieku powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki.

W wyniku odwołania od ww. decyzji, SKO w Nowym Sączu uchyliło zaskarżoną decyzję i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji. W uzasadnieniu Kolegium przyznało rację skarżącej, że organ I instancji dokonał błędnej wykładni art. 17 ust. 1b u.ś.r. z uwagi na treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., K 38/13. Nadto zdaniem Kolegium należało uzupełnić materiał dowodowy o ustalenia czy skarżąca przed podjęciem się opieki pracowała; czy w sprawie występowały negatywne przesłanki z art. 17 ust. 5 u.ś.r.; czy istniały obiektywne okoliczności uniemożliwiające rodzeństwu skarżącej udzielenie jej pomocy w opiece nad matką.

Na powyższą decyzję skarżąca, złożyła sprzeciw do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie, wnosząc o przyznanie świadczenia od dnia złożenia wniosku, a nie od dnia jego przyznania.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie po rozpoznaniu sprzeciwu, wyrokiem z dnia 21 lutego 2023r. sygn. akt III SA/Kr 85/23 oddalił sprzeciw.

W uzasadnieniu Sąd podkreślił, że zdaniem Kolegium w aktach sprawy brak było jakichkolwiek dokumentów na okoliczność dotychczasowej pracy zawodowej skarżącej. Tym samym niemożliwe było ustalenie przez Kolegium czy w ogóle skarżąca zrezygnowała z pracy lub z podejmowania zatrudnienia w związku z opieką nad matką. Kolegium wskazało również, że skarżąca ma rodzeństwo (siostrę i brata), które nawet jeśli nie jest w stanie samodzielnie opiekować się matką, to z uwagi na obowiązek alimentacyjny wobec swojej niepełnosprawnej matki - jest zobowiązane do udzielenia skarżącej pomocy finansowej, tak aby mogła poświęcić swój czas na sprawowanie opieki nad niepełnosprawną matką.

Sąd zgodził się ze stanowiskiem Kolegium, że organ I instancji powinien ustalić m.in. czy istnieją obiektywne okoliczności, że rodzeństwo skarżącej nie jest w stanie udzielić jej pomocy rzeczowej (czyli w postaci czynności opiekuńczych), czy też finansowej, aby wspomóc skarżącą w sprawowaniu opieki i wynagrodzić częściowo utratę dochodów z tego powodu.

Dodatkowo Sąd zwrócił uwagę, że w odręcznym oświadczeniu skarżącej znalazł się passus o treści "Mamą chcę się opiekować do końca bo jest mamą i w akcie notarialnym mam wpisaną opiekę i służę". Zdaniem Sądu tego typu stwierdzenie, sugeruje, że skarżąca przyjęła na siebie dobrowolnie obowiązek opieki nad matką z tytułu umowy dożywocia. W aktach brak jest jednak jakichkolwiek dokumentów, z których wynikałby zakres ewentualnego zobowiązania skarżącej wobec matki z tytułu umowy dożywocia.

Nadto, w omawianym wyroku Sąd, podniósł iż organ I instancji pomimo zebrania wybranych informacji o okolicznościach faktycznych sprawy, w znacznej części w ogóle nie zgromadził niezbędnych w sprawie dokumentów (na okoliczność poprzedniej pracy zarobkowej skarżącej; umowy dożywocia) i w ogóle nie dokonał ich oceny, skupiając się wyłącznie na dacie stwierdzenia niepełnosprawności matki skarżącej. To z kolei stało się bezpośrednią przyczyną uchylenia zaskarżonej decyzji ponieważ jak słusznie skarżąca wskazała, wyrokiem z 21 października 2014 r., K 38/13 Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicował prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, został uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji.

Ponownie rozpoznając sprawę, Wójt Gminy G., decyzją z 24 listopada 2023 r., odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia.

W motywach rozstrzygnięcia, organ I instancji wskazał, że po uzupełnieniu dokumentacji tj. wywiady alimentacyjne, akt notarialny dokonał ponownej analizy zgromadzonej dokumentacji.

Zdaniem organu, z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, że skarżąca, nie spełnia przesłanek do przyznania wnioskowanego świadczenia, bowiem organ ustalił krąg osób zobowiązanych do alimentacji, rodzeństwo skarżącej, na których ciąży obowiązek alimentacyjny i które mogą wspomagać osobę opiekującą się, a opieka ta nie musi polegać na osobistym staraniu, lecz może ograniczyć się do łożenia środków finansowych na osobę uprawnioną. Skarżąca przyjęła na siebie dobrowolnie obowiązek opieki nad matką z tytułu umowy dożywocia.

Od powyższej decyzji odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu wniosła skarżąca. W uzasadnieniu odwołania wskazała, że jest jedyną osobą, która od lat sprawuje opiekę nad matką i jedyną osobą która może się nią opiekować. Podniosła że jej rodzeństwo nie jest w stanie jej pomóc, jak również z uwagi na sytuację finansową nie są w stanie uczestniczyć w kosztach opieki. Podkreśliła, że rodzeństwo od lat nie zajmuje się mamą, nie łoży na nią, natomiast wszelkie czynności związane z opieką nad schorowaną matką wykonuje sama, co nie było kwestionowane przez pracowników organu, potwierdzili oni, że opieka sprawowana jest prawidłowo i rzetelnie. Nadto wskazała, że jej matka wymaga stałej, ciągłej opieki i pomocy we wszystkich czynnościach dnia codziennego, jest osobą leżącą z demencją, pampersowana i karmiona. Opieka nad matką spowodowała konieczność zaprzestania i prowadzenia działalności i wykonywania pracy.

Opisaną we wstępie decyzją SKO w Nowym Sączu utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji.

W uzasadnieniu organ odwoławczy streścił przebieg dotychczasowego postępowania oraz powołał przepisy mające zastosowanie w niniejszej sprawie.

W swoich rozważaniach Kolegium, zwróciło uwagę, że istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest zapewnienie dochodu i ubezpieczenia społecznego osobie, która sama nie może sobie tego zapewnić (zaprzestając wykonywania pracy lub jej nie podejmując), gdyż musi sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną w takim stopniu, który uniemożliwia jej zadbanie o własne potrzeby. Fakt, że ustawodawca w powołanym art. 17 ust. 1 ustawy nie poprzestał na uwarunkowaniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wyłącznie od tego, czy osoba wymagająca opieki legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności, ale również od konieczności rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez opiekuna w celu sprawowania opieki, jest zrozumiały z tego względu, iż sytuacja zdrowotna osób legitymujących się znacznym stopniem niepełnosprawności jest różna. Tak więc w grupie tej są osoby, które z uwagi na stan zdrowia wymagają stałej, czy też natychmiastowej pomocy opiekuna, który musi wykonywać pilne, niecierpiące zwłoki czynności, a są też osoby, które nie potrzebują stałej opieki, ale będąc niezdolne do całodobowej samodzielnej egzystencji są w stanie samodzielnie funkcjonować kilka godzin dziennie umożliwiając opiekunom zarobkowanie. W przypadku tych osób czynności związane z opieką mogą być wykonywane po zakończeniu pracy przez opiekuna. Musi zatem istnieć związek przyczynowy pomiędzy koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną w znacznym stopniu, a niepodejmowaniem przez opiekuna zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej albo pracy w gospodarstwie rolnym.

Z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, że matka skarżącej jest wdową, ma 84 lata, obecnie jest osobą obłożnie chorą, cierpi na wiele przewlekłych schorzeń i silną demencję starczą, ma zaniki pamięci, nie poznaje najbliższych osób z otoczenia. Z powodu pogarszającego się stanu zdrowia matki skarżąca zmuszona była zwolnić się z pracy i zabrać mamę do swojego miejsca zamieszkania, by sprawować stałą i całodobową opiekę. Zakres sprawowanej opieki nad niepełnosprawną matką obejmuje wykonywanie wszystkich czynności związanych z osobą obłożnie chorą tj. stała pielęgnacja osoby obłożnie chorej ( czynności higieniczne), zmiana pampersów, przygotowywanie posiłków, karmienie, zmiana bielizny pościelowej i osobistej, ponadto utrzymywanie należytego porządku w pomieszczeniach w których przebywa niepełnosprawna matka oraz stały kontakt z lekarzem. Skarżąca sprawuje stałą i całodobową opiekę nad swoją niepełnosprawną matką, która jest obłożnie chora i wymaga stałej i całodobowej opieki osoby drugiej. Pozostałe dzieci matki skarżącej nie są w stanie sprawować opieki, ani wspierać finansowo swoją matkę. M. S., jest na emeryturze po operacji biodra, pozostaje w stałym leczeniu ortopedycznym; J. D., ma 63 lata pracuje zawodowo.

Z kolei z oświadczenia skarżącej z dnia 15 października 2021r., wynika, że sprawuje całodobową opiekę nad swoją niepełnosprawną niezdolną do samodzielnej egzystencji matką. Oświadczyła, że jej matka wymaga cały czas jej opieki i z tego powodu zrezygnowała z zatrudnienia by sprawować opiekę nad matką. Zakres sprawowanej opieki to pielęgnacja osoby obłożnie chorej: mycie, zmiana pampersów, zmiana bielizny osobistej, przygotowywanie posiłków, karmienie, jest w stałym kontakcie z lekarzem, wykupuje i podaje leki, w razie potrzeby załatwia wizyty lekarskie. Nadto skarżąca oświadczyła, że zrezygnowała z zatrudnienia by sprawować opiekę nad matką, jednakże na tę okoliczność nie przedłożyła żadnego dokumentu.

Kolegium podkreśliło, że wprawdzie nie kwestionuje faktu sprawowania przez skarżącą opieki nad niepełnosprawną matką, niemniej jednak, oprócz skarżącej zobowiązane do alimentacji matki jest dwoje jej rodzeństwa, tj. siostra M. S. oraz brat J. D.

Ponadto jak wynika z wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 24 stycznia 2023r. z synem matki skarżącej, prowadzi on wspólne gospodarstwo domowe wraz z żoną U. D., obydwoje są na emeryturze, źródłem ich dochodu jest emerytura, oraz wynagrodzenie z jego pracy. Nie opiekuje się mamą, rzeczywistą opiekę sprawuje jego siostra – skarżąca, u której mieszka jego matka.

W trakcie przeprowadzonego w dniu 20 lutego 2023r. wywiadu środowiskowego z córką matki skarżącej – M. S., pracownik ustalił, że jest ona wdową utrzymuje się z emerytury. Dotychczas nie była udzielana pomoc finansowa, gdyż nie pozwalała na to sytuacja finansowa i zdrowotna, nie ma możliwości wspierać finansowo matki gdyż ponosi duże koszty leczenia.

W związku z powyższym, zdaniem Kolegium, wśród wszystkich osób zobowiązanych do alimentacji w stosunku do niepełnosprawnej matki po stronie żadnej z nich nie ma przeszkód - które świadczyłyby o niemożności wywiązania się z ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnego - mających charakter obiektywny, niezależny od woli tych osób. Dzieci matki skarżącej w żaden sposób nie uprawdopodobniły, że ich sytuacja finansowa nie pozwala na jakikolwiek udział w zabezpieczeniu opieki matce. W wywiadzie środowiskowym pracownik wskazał, że M. S. nie ma możliwości wspierać finansowo matki gdyż ponosi duże koszty leczenia, jednakże organ odwoławczy nie może dokonać weryfikacji powyższego stwierdzenia z uwagi na fakt, iż nie przedłożyła żadnego dokumentu na potwierdzenie, że ponosi wysokie koszty leczenia, nie przedłożyła również żadnego dokumentu na potwierdzenie, że jej stan zdrowia uniemożliwia jej współudział w sprawowaniu opieki nad matką (nie ma żadnego dokumentu potwierdzającego istnienie niepełnosprawności, jak i też jej stopnia). W ramach polityki społecznej prowadzonej przez państwo realizowane są również usługi opiekuńcze, które mają na celu wspomaganie opieki nad osobą jej wymagającą po to aby opiekun takiej osoby nie musiał rezygnować z zatrudnienia lub podejmować pracy w ograniczonym zakresie czasowym.

Kolegium stoi na stanowisku, że przyznanie skarżącej świadczenia byłoby niezgodne nie tylko z przepisami prawa, ale także z zasadami współżycia społecznego ponieważ de facto przerzucałoby na barki wszystkich podatników realizację obowiązku alimentacyjnego, który z mocy prawa - w pierwszej kolejności ciąży na dzieciach matki skarżącej. W rezultacie odbywałoby się to kosztem rodzin, które rzeczywiście (z racji chociażby tego, że w rodzinie jest jedno dziecko i nie ma innych osób zobowiązanych do alimentacji) muszą rezygnować z zatrudnienia po to aby zrealizować swój obowiązek alimentacyjny wobec rodziców. W przypadku skarżącej nie ma takiej konieczności, a zatem organ postąpił prawidłowo odmawiając przyznania świadczenia.

Mając powyższe na uwadze, w ocenie Kolegium ustalony stan faktyczny nie dawał podstaw do przyznania stronie skarżącej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy.

Na powyższą decyzję skarżąca, reprezentowana przez pełnomocnika, wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie. Zaskarżonej decyzji zarzuciła:

- naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, a to: art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że fakt posiadania przez osobę wymagającą opieki kilku osób zobowiązanych w równym stopniu do alimentacji na jej rzecz uniemożliwia przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego jednemu z nich pomimo spełnienia przez niego wszystkich ustawowych przesłanek podczas, gdy funkcjonalna wykładania ww. przepisów winna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia;

- naruszenie przepisów postępowania, tj. art 7, 11, 77 § 1, 80 k.p.a., poprzez niewyjaśnienie wszystkich istotnych okoliczności sprawy, dokonanie całkowicie dowolnej, wybiórczej i arbitralnej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, skutkującej błędnym uznaniem, że w sprawie brak jest przesłanek do przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego m.in. z uwagi na fakt, iż rodzeństwo skarżącej może realizować obowiązek alimentacyjny wobec matki – H. D. łożąc na jej utrzymanie, zaś skarżąca dobrowolnie przyjęła na siebie obowiązek opieki nad matką z tytułu umowy dożywocia, nadto skarżąca nie wykazała, aby zrezygnowała z zatrudnienia, aby sprawować opiekę nad matką, w sytuacji kiedy prawidłowa i zgodna z zasadami logiki i doświadczenia życiowego ocena zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego jednoznacznie przemawia za ustaleniem, że skarżąca spełnia przesłanki do przyznania wnioskowanego świadczenia.

Mając powyższe zarzuty na uwadze, skarżąca wniosła o stwierdzenie nieważności decyzji w całości, względnie uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania; w przypadku stwierdzenia nieważności decyzji organu uchylenie także decyzji organu I instancji oraz zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych.

W uzasadnieniu skargi, skarżąca rozwinęła powyższe zarzuty.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Przeprowadzona przez Sąd kontrola zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 24 listopada 2023 r. utrzymującej w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Wójta Gminy G. z 5 lipca 2023 r. w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką H. D., pod kątem kryterium legalności, wykazała, że skarga zasługuje na uwzględnienie. Należy także wskazać, że stosownie do art. 134 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. p.p.s.a.

W rozpoznawanej sprawie materialnoprawną podstawę działania organu stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 390), zwanej dalej u.ś.r.

Świadczenie pielęgnacyjne zostało zaliczone do świadczeń rodzinnych. Jego celem jest zapewnienie prawidłowego funkcjonowania w społeczeństwie osób niepełnosprawnych, gdyż służy pokryciu kosztów opieki zorganizowanej "we własnym zakresie", w tym opieki osób bliskich. Świadczenie to zapewnia środki sprawowanie nad nimi opieki (zob. R. Babińska-Górecka, K. Stopka, Polskie świadczenia rodzinne z punktu widzenia koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, PiZS 2012, nr 4, s. 28-34.). Jego celem jest rekompensowanie braku dochodów z pracy zarobkowej z powodu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny.

Świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje na podstawie art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. 2020.111 ze zm., dalej będzie stosowany skrót u.ś.r.). Zgodnie z powołanym przepisem świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje między innymi innym osobie, na której zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmuje lub rezygnuje ona z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Należy zatem podkreślić, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 października 2020 r., I OSK 1148/20). Trafnie również wskazuje się, że zakres faktycznie sprawowanej opieki, wynikający z innych przyczyn niż potrzeby osoby legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności w zakresie opieki, może wskazywać na to, czy rezygnacja z zatrudnienia lub jego niepodjęcie pozostają z sobą w związku (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 maja 2020 r., I OSK 691/19, wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 kwietnia 2020 r., I OSK 1544/19).

Przyczyną odmowy przyznania świadczenia przez organ II instancji – Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie – było nie spełnienie przesłanki wynikającej z art. 17 ust. 1 u.ś.r., to jest brak związku przyczynowego pomiędzy zapewnieniem przez skarżącą opieki niepełnosprawnej matce a koniecznością rezygnacji przez nią z zatrudnienia. Organ II instancji wywiódł ten wniosek z faktu, że na skarżącej spoczywa jedynie częściowy obowiązek alimentacyjny względem swojej matki z uwagi na posiadane rodzeństwo, które jest w tym samym stopniu zobligowane do sprawowania opieki.

W niniejszej sprawie skarżąca sprawuje opiekę nad niepełnosprawną matką (wdową), która legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, przy czym ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 21 marca 2018r, a symbol przyczyny niepełnoprawności określono jako 05-R. W aktach administracyjnych znajduje się zaświadczenie o stanie zdrowia (k-2 akt administracyjnych) wystawione przez lekarza ZUS, z którego wynika, że matka skarżącej cierpi na otępienie naczyniowe mózgu dużego stopnia, zaburzenia nastroju, zmiany stawu biodrowego – stan po endoprotezowaniu stawu biodrowego lewego, zmiany zwyrodnieniowe lewego stawu kolanowego, nadciśnienie tętnicze, napadowy blok II, niedomykalność aorty.

Z wywiadu środowiskowego wynika, że matka skarżącej jest obłożnie chora, cierpi na wiele przewlekłych schorzeń i silną demencję starczą, ma zaniki pamięci, nie poznaje najbliższych osób z otoczenia. Zakres sprawowanej opieki przez skarżącą nad niepełnosprawną matką obejmuje wykonywanie wszystkich czynności związanych z osobą obłożnie chorą tj. stała pielęgnacja osoby obłożnie chorej (czynności higieniczne), zmiana pampersów, przygotowywanie posiłków, karmienie, zmiana bielizny pościelowej i osobistej, ponadto utrzymywanie należytego porządku w pomieszczeniach w których przebywa niepełnosprawna matka oraz stały kontakt z lekarzem.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje w sytuacji jeżeli ściśle określona osoba uprawniona, nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Zdaniem Sądu orzekającego w niniejszej sprawie warunek ten został prawidłowo ustalony na podstawie zebranego materiału dowodowego, a organy rozpoznające sprawę nie miały co do tej kwestii wątpliwości. Trafnie podkreśla się w orzecznictwie, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest kierowane do wszystkich niezatrudnionych osób opiekujących się niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz do tych, które wywiązują się ze swego obowiązku alimentacyjnego, osobiście zapewniając stałą i długotrwałą opiekę i pomoc niepełnosprawnemu członkowi rodziny i jednocześnie z tego właśnie powodu zaprzestają aktywności zawodowej. Nie może być ono zatem traktowane jako zastępcze źródło dochodu (Wyrok NSA z 19.05.2021 r., I OSK 226/21, LEX nr 3177435.). Co więcej zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego z uwagi na to, że ustawa z 2003 r. o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji sprawowania opieki, to z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy wyinterpretować, że aby można było mówić o opiece w jej rozumieniu musi ona być stała lub długoterminowa. Te określenia stała lub długoterminowa wskazują na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (Wyrok NSA z 23.10.2020 r., I OSK 1148/20, LEX nr 3088207.).

Odnosząc się do negatywnej przesłanki zastosowanej przez organ – to jest fakt istnienia jeszcze innych osób obciążonych w tym samy stopniu co skarżąca obowiązkiem alimentacyjnym, to zdaniem Sądu ocena dokonana przez Kolegium nie zasługuje na akceptację.

W ostatnich wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego (Wyrok NSA z 30 stycznia 2024r., I OSK 781/22, wyrok NSA z 28 grudnia 2023r., I OSK 2083/22) wyraźnie wypowiedziano się w kwestii możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji istnienia kilku osób równolegle obciążonych częściowym obowiązkiem alimentacyjnym. Podkreślono, że zarówno osoba wnioskująca o świadczenie pielęgnacyjne, jak i jej rodzeństwo należą do pierwszej grupy zobowiązanych alimentacyjnie, a jednocześnie uprawnionych do złożenia takiego wniosku. Z kolei art. 17 ust. 1 u.ś.r nie zawiera wskazania, która z takich osób powinna sprawować opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, ani też jakimi kryteriami należy się kierować przy wskazaniu takiej osoby. Powyższe wskazuje, że brak jest podstaw uzasadniania odmowy ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego normami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, określającymi obowiązek alimentacyjny, obciążający krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo osoby podlegającej opiece. Decyzję, która z nich złoży wniosek o przyznanie świadczenia, pozostawić trzeba tym właśnie osobom. Zatem w sytuacji, gdy jedno z rodzeństwa, które w rzeczywistości sprawuje pełną opiekę nad rodzicem i z tego tytułu zrezygnowało z pracy lub nie podejmuje zatrudnienia, ubiega się o świadczenie pielęgnacyjne, nie ma podstaw do pozbawiania go tego prawa jedynie z tego powodu, że żyją inne dzieci, które również taki obowiązek alimentacyjny mogą wypełniać, a nie zwróciły się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Fakt więc posiadania przez skarżącą rodzeństwa nie jest przesłanką negatywną uniemożliwiającą przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.

Również podniesiona przez organ I instancji przesłanka darowizny nieruchomości przez matkę skarżącej na rzecz skarżącej w zamian za dożywocie, nie tworzy przesłanki negatywnej w rozumieniu art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Ustawodawca bowiem nie wskazał wprost, że w takiej sytuacji świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje.

Mając powyższe na uwadze Sąd orzekł o uchyleniu decyzji organów obu instancji, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w związku z art. 135 p.p.s.a.

O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 p.p.s.a. w związku z art. 205 § 2 p.p.s.a. i § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1964 z późn. zm.).