Wyrok WSA w Kielcach, sygn. akt II SA/Ke 219/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach
Data orzeczenia: 2024-05-28 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 30 ust. 1 i 2,
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
article: art. 3 ust. 1 pkt 1,
journal: Dz.U. 2014 poz 567
law: Ustawa z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów
article: art. 7, art. 77 par. 1, art. 80
journal: Dz.U. 2022 poz 2000
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. c, art. 135
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Renata Detka (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Beata Ziomek, Sędzia WSA Jacek Kuza, Protokolant Starszy inspektor sądowy Joanna Dziopa, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 28 maja 2024 r. sprawy ze skargi K. Z. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...]r. znak: [...] w przedmiocie uznania świadczenia za nienależnie pobrane I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję organu I instancji; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. na rzecz K. Z. kwotę 497 (czterysta dziewięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Decyzją z 19 lutego 2024 r., [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze po rozpatrzeniu odwołania K. Z., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymało w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Wójta Gminy B. z 26 października 2023 r. orzekającą w przedmiocie uznania za nienależnie pobrane i przypisane do zwrotu świadczenie za okres od 15 maja 2014 r. do 31 grudnia 2021 r. w łącznej kwocie [...]zł wraz z ustawowymi odsetkami liczonymi od miesiąca wypłaty do dnia spłaty.

W uzasadnieniu Kolegium wskazało, że w odwołaniu złożonym od ww. decyzji organu I instancji K. Z. zarzuciła naruszenie przepisów postępowania administracyjnego oraz przepisów prawa materialnego i podniosła, że nie prowadziła gospodarstwa rolnego ani nie wykonywała pracy w gospodarstwie rolnym i zgodnie

z prawem pobierała ww. świadczenie.

W dniach 5 grudnia 2023 r. i 23 stycznia 2024 r. odwołująca załączyła do odwołania dodatkowe dokumenty oraz podniosła, że w styczniu 2012 r. była poinformowana ustnie, że ma opłacać składki na ubezpieczenie do KRUS tak jak dotąd opłacała, czego niezbitym dowodem jest zaświadczenie KRUS z 8 lutego 2022 r. i decyzja z 16 lutego 2022 r. Była przekonana, że postępuje zgodnie z prawem. Dopiero z decyzji Kolegium dowiedziała się, że została wprowadzona w błąd przez organ, który teraz za swoje błędy chce ją ukarać.

Rozpatrując sprawę w trybie odwoławczym SKO przytoczyło treść art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów oraz art. 30 ust. 1 i ust. 2b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 390 ze zm.), zwanej dalej ustawą, i ustaliło, że decyzją z 12 czerwca 2014 r. przyznano skarżącej zasiłek dla opiekuna w związku ze sprawowaną opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny - Z. Z. na okres od 15 maja 2014 r. bezterminowo.

Z kolei decyzją z 6 października 2022 r. organ I instancji przyznał skarżącej świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej - na Z. Z. w kwocie 2.119,00 zł miesięcznie, na okres od 1 lutego 2022 r. bezterminowo.

Podstawą do wszczęcia niniejszego postępowania było uzyskanie 4 października 2022 r. informacji z Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa,

iż w latach 2012-2021 K. Z. ubiegała się o płatności w ramach systemów wsparcia bezpośredniego. Ponadto w latach 2019-2021 ubiegała się o płatności "Inwestycje w rozwój obszarów leśnych - prawa żywotności lasów 14/20 z sukcesją naturalną", a w ramach kampanii na 2022 r. "wnioskodawca wycofał wszystkie płatności".

Organ ustalił, że K. Z. 6 czerwca 2011 r. została zarejestrowana jako producent rolny w krajowym systemie ewidencji producentów rolnych oraz ewidencji wniosków o przyznanie płatności i do 21 września 2023 r. nie złożyła wniosku o wykreślenie z tej ewidencji. Skarżąca podlega z mocy ustawy ubezpieczeniu w KRUS w zakresie emerytalno-rentowym oraz wypadkowym, chorobowym i macierzyńskim jako rolnik. W rejestrach wymiarowych Gminy B. figuruje gospodarstwo rolne zgłoszone do opodatkowania o pow. 4,5700 ha, grunty leśne o pow. 0,05 ha, nadto skarżąca figuruje jako właściciel nieruchomości rolnej w Ľ części o ogólnej pow. 0,31 ha, grunty leśne o pow. 0,5600 ha.

W oświadczeniu z 25 października 2023 r. K. Z. podała, że z dniem 17 stycznia 2012 r. zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego, w czasie pobierania świadczenia z tytułu opieki nad mamą nie wykonywała żadnej pracy w polu oraz nie prowadziła działalności rolniczej, gospodarstwo nie zostało wydzierżawione, pole stoi ugorem.

Organ odwoławczy przywołał treść art. 3 ust. 1 i 2 oraz art. 6 pkt 1 ustawy z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów i podkreślił, że warunkiem koniecznym uzyskania zasiłku dla opiekuna jest rezygnacja z prowadzenia gospodarstwa rolnego.

Z kolei prawne przesłanki pobierania płatności są ściśle powiązane

z prowadzeniem gospodarstwa rolnego. Wniosek taki Kolegium wyprowadziło

z ustawowych definicji: gospodarstwa rolnego (art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 15 listopada 1984 r. o podatku rolnym), rolnika (art. 2 pkt 14 ustawy z dnia 5 lutego 2015 r. o płatnościach w ramach systemów wsparcia bezpośredniego) oraz działalności rolniczej (art. 4 ust. 1 lit.c rozporządzenia nr 1307/2013).

W związku z tym za zasadne uznało SKO stwierdzenie, że odwołująca czerpała "profity" w postaci dopłat w ramach systemów wsparcia bezpośredniego, co jest nierozerwalnie związane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego, bowiem prowadzi gospodarstwo rolne ten, kto władając nim w sensie prawnym - jako właściciel, użytkownik, posiadacz samoistny lub zależny - wykonuje czynności natury funkcjonalnej, niezbędne dla racjonalnej gospodarki w konkretnym gospodarstwie rolnym.

Organ podkreślił, że we wniosku z 23 maja 2014 r. o ustalenie prawa do zasiłku dla opiekuna skarżąca oświadczyła, że nie jest zatrudniona ani nie wykonuje innej pracy zarobkowej oraz, że zapoznała się z pouczeniem dotyczącym zasad ustalenia i wypłaty zasiłku dla opiekuna, jak również zobowiązała się do powiadomienia podmiotu realizującego świadczenia o zmianach mających wpływ na prawo do zasiłku dla opiekuna, pod rygorem powstania nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, a w konsekwencji koniecznością ich zwrotu. Do wniosku załączyła oświadczenie, w którym podała, że od 1 lipca 2013 r. do dnia poprzedzającego dzień wejścia w życie ustawy oraz od dnia wejścia w życie ustawy zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego, wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym. Oświadczyła, że powyższe dane są prawdziwe, oraz że jest świadoma odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia.

Odnosząc się do argumentów odwołania Kolegium stwierdziło, że nie zasługują one na uwzględnienie. Organ odwoławczy uznał, że podstawą materialnoprawną uznania świadczeń za nienależnie pobrane jest art. 30 ust. 2 pkt 2 ustawy. W ocenie organu strona, wnioskując o ustalenie prawa do zasiłku dla opiekuna, oświadczyła, że zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego albo wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, pomimo że faktycznie z tytułu posiadania gospodarstwa rolnego czerpała profity składając corocznie wniosek o dopłaty bezpośrednie. Zatem jej oświadczenie, że z dniem 17 stycznia 2012 r. zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego, nie polega na prawdzie. Na przestrzeni kilkunastu lat pobierania świadczenia z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną matką odwołująca nie poinformowała organu, że pobiera płatności bezpośrednie z funduszy unijnych. Wbrew twierdzeniom odwołującej w aktach sprawy brak jest dowodu, aby organ wprowadził ją w błąd nie kwestionując jej ubezpieczenia w KRUS. Z akt sprawy nie wynika, aby strona zwracała się do organu o udzielenie informacji, czy fakt pobierania płatności unijnych jest przeszkodą do pobierania zasiłku dla opiekuna. Podkreślić należy, że o ile strona nie zataiła faktu posiadania gospodarstwa rolnego czy ubezpieczenia w KRUS jako rolnik, to jednak w czasie wielokrotnie przeprowadzanych aktualizacji wywiadu środowiskowego nie zgłosiła faktu czerpania profitów z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego, nawet jeżeli osobiście nie wykonywała żadnych prac z tym związanych. Skarżąca nie informując organu o fakcie pobierania dopłat zataiła w ten sposób istotne dla sprawy okoliczności, czym wypełniła przesłankę z art. 30 ust. 2 pkt 2 ustawy.

Z pisma organu I instancji wynika, że na dzień wydania niniejszej decyzji łączna kwota nienależnie pobranego świadczenia wraz z odsetkami ustawowymi wynosi 76.043,46 zł, z czego należność główna wynosi 51.397,30 zł, a odsetki wynoszą 24.646,16 zł.

W złożonej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach skardze K. Z. zaskarżyła decyzję z 19 lutego 2024 r. w całości zarzucając naruszenie:

I. przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy w postaci:

1. art. "7 § 1" w zw. z art. 77 § 1 w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez dowolną, a nie swobodną ocenę materiału dowodowego i oparcie zaskarżonej decyzji na błędnych ustaleniach faktycznych prowadzących do błędnego uznania, że:

a) świadczenie za okres od 15 maja 2014 r. do 31 grudnia 2021 r. w łącznej kwocie 51 397,30 zł wraz z ustawowymi odsetkami liczonymi od miesiąca wypłaty do dnia spłaty stanowi nienależnie pobrane świadczenie rodzinne, podczas gdy skarżąca nie wykonywała pracy w gospodarstwie rolnym i zgodnie z prawem pobierała przedmiotowe świadczenie,

b) nie poinformowanie organu o fakcie pobierania dopłat z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego stanowiło celowe zatajenie tej informacji przez skarżącą, podczas gdy skarżąca nie działała świadomie i celowo nie przekazując wspomnianej informacji organowi,

c) skarżąca nie zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego, podczas gdy nie prowadziła gospodarstwa rolnego,

d) skarżąca złożyła niezgodne z prawdą oświadczenie o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego, podczas gdy nie prowadziła gospodarstwa rolnego,

e) organ nie wprowadził skarżącej w błąd co do niemożności pobierania dopłat z ARiMR oraz co do niemożności pozostawania ubezpieczoną w KRUS, podczas gdy nie została prawidłowo i wyczerpująco pouczona w tym zakresie, a organ poprzestał jedynie na formalnym odebraniu od skarżącej potwierdzenia otrzymania pouczenia oraz oświadczenia o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego,

2. art. "7 § 1" w zw. z art. 77 § 1 w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez dowolną, a nie swobodną ocenę materiału dowodowego i oparcie zaskarżonej decyzji na błędnych ustaleniach faktycznych na skutek niezasadnego pominięcia dwóch decyzji Prezesa KRUS datowanych na 31 października 2022 r. oraz 22 listopada 2022 r. znak: [...] świadczących o niepodleganiu skarżącej ubezpieczeniu społecznemu rolników od dnia 1 lipca 2013 r.,

3. art. 138 § 1 k.p.a. poprzez jego niezasadne zastosowanie i utrzymanie

w mocy decyzji organu I instancji, podczas gdy brak podstaw faktycznych i prawnych dla zastosowania tego przepisu,

II. przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy w postaci:

1. art. 30 ust. 1 ustawy poprzez jego błędne zastosowanie w sytuacji braku podstaw faktycznych i prawnych do utrzymania w mocy decyzji organu I instancji,

a tym samym uznania przedmiotowego świadczenia za nienależnie pobrane

i nakazanie skarżącej jego zwrotu z ustawowymi odsetkami liczonymi od miesiąca wypłaty do dnia spłaty,

2. art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy poprzez jego błędne zastosowanie w sytuacji braku podstaw faktycznych i prawnych do jego zastosowania w niniejszej sprawie z uwagi na brak pouczenia skarżącej przez organ I instancji o braku prawa do pobierania przedmiotowego świadczenia w sytuacji pobierania dopłat z ARiMR oraz co do pozostawania ubezpieczoną w KRUS przez skarżącą, a tym samym zastosowanie tego przepisu w sytuacji braku spełnienia przesłanek jego zastosowania wynikających z dyspozycji tego przepisu,

3. art. 30 ust. 2 pkt 2 ustawy poprzez jego błędne zastosowanie w sytuacji braku spełnienia przesłanek jego zastosowania, gdyż skarżąca nie wprowadziła organu I instancji świadomie i celowo w błąd i nie podała żadnych nieprawdziwych informacji.

Formułując takie zarzuty skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu I instancji oraz zasądzenie zwrotu kosztów postępowania.

W uzasadnieniu wskazała, że organ niezasadnie nie uwzględnił stanowiska skarżącej w którym wyjaśniła, że w 2012 r. w OPS w B. została błędnie poinformowana przez pracownika tej instytucji o:

1) możliwości złożenia wniosku do ARiMR o płatności w ramach systemów wsparcia bezpośredniego w sytuacji pobierania zasiłku dla opiekuna,

2) obowiązku opłacania składek do KRUS w sytuacji pobierania zasiłku dla opiekuna.

Nadto organ nie uwzględnił stanowiska skarżącej, która wskazała, że faktycznie nie wykonywała i nadal nie wykonuje jakiejkolwiek pracy w gospodarstwie rolnym.

K. Z. podniosła, że szczegółowo i kilkakrotnie dopytywała w OPS

w B. , czy pobieranie świadczenia nie pozostaje w sprzeczności z pobieraniem płatności w ramach systemów wsparcia bezpośredniego z ARiMR i czy powinna pozostać ubezpieczona w KRUS. OPS w B. poinformował ją, że jest to dopuszczalne i zgodne z prawem, gdyż zasiłek dla opiekuna nie jest warunkowany dochodem, a istotna jest jedynie okoliczność, że skarżąca faktycznie nie pracuje

w gospodarstwie rolnym. Według OPS w B. bez znaczenia miała też pozostawać okoliczność opłacania składek do KRUS. Skarżąca opłacała zatem składki do KRUS na skutek pouczenia jakie uzyskała. Składając do ARiMR wniosek o dopłaty w ramach systemów wsparcia bezpośredniego, działała z brakiem świadomości naruszenia przepisów dotyczących pobierania zasiłku dla opiekuna. Oparła się bowiem na informacji uzyskanej w OPS. Tym samym w niniejszej sprawie brak jest podstaw do zastosowania art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy, gdyż skarżąca nie tylko nie została pouczona o braku prawa do pobierania zasiłku dla opiekuna w ww. okresie, ale wprost została poinformowana o prawie do pobierania tego zasiłku i jednoczesnego wnioskowania do ARiMR o płatności w ramach systemów wsparcia bezpośredniego i o możliwości ubezpieczenia w KRUS.

Pobierając dopłaty bezpośrednie oraz opłacając składki do KRUS skarżąca nie działała w sposób celowy z zamiarem uzyskania niezgodnie z prawem pomocy finansowej ze środków publicznych. Podkreśliła, że pobrane przez nią dopłaty stanowiły:

1) dopłaty bezpośrednie do hektara, które nie wymagały podejmowania pracy na terenie gospodarstwa rolnego poza działaniami zachowawczymi w postaci skoszenia terenu,

2) dopłaty do sukcesji naturalnej, tj. tzw. "premia pielęgnacyjna".

Odnośnie powyższych form dopłat K. Z. wskazała, że faktycznie nie wykonywała żadnej pracy w gospodarstwie rolnym. W ramach dopłaty bezpośredniej do hektara umożliwiła jedynie sąsiadowi bezumownie i nieodpłatnie koszenie określonego terenu celem wypasania stanowiących jego własność zwierząt. Natomiast co do premii pielęgnacyjnej nie wykonywała żadnych działań, a teren objęty tą dopłatą pozostał nietknięty. W związku z tym w toku pobierania świadczenia pielęgnacyjnego nie uzyskała żadnego dochodu z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego. Nietrafnie zatem organ uznał, że oświadczenie skarżącej o zaprzestaniu z dniem 17 stycznia 2012 r. prowadzenia gospodarstwa rolnego nie polega na prawdzie.

Natomiast fakt nie poinformowania OPS w B. w ramach wywiadów środowiskowych o uzyskiwaniu dochodów z prowadzenia gospodarstwa rolnego wynikał z treści pouczenia, że ma prawo pobierać dopłaty otrzymując świadczenie rodzinne, a jedynie ma nie wykonywać faktycznie pracy w gospodarstwie rolnym.

Za bezpodstawne uznała skarżąca stwierdzenie, że nie zwracała się do organu o udzielenie informacji, czy fakt pobierania płatności unijnych jest przeszkodą do pobierania zasiłku dla opiekuna. Po pierwsze o to dopytywała, a po drugie strona postępowania administracyjnego, w tym prowadzonego przez ośrodek pomocy społecznej, nie ma obowiązku dopytywania o pouczenie, bo to na organie spoczywa ustawowy obowiązek udzielenia należytego i pełnego pouczenia w sposób dający pewność jego faktycznego zrozumienia przez stronę. W niniejszej sprawie OPS

w B. nie tylko nie udzielił pełnej i rzetelnej informacji nie weryfikując, czy subiektywnie należycie ją zrozumiała, ale wprowadził skarżącą w błąd udzielając błędnej informacji co do prawa pobierania dopłat z ARiMR.

Skarżąca została także błędnie pouczona przez OPS w B. o prawie do bycia ubezpieczoną w KRUS. Fakt posiadania wiedzy i akceptacji przez OPS co do faktu pozostawania przez skarżącą ubezpieczoną w KRUS potwierdza decyzja z 16 lutego 2022 r., z której wynika, że ośrodek dysponował wiedzą w tym zakresie, a jak wynika z materiału dowodowego sprawy, wypłacał skarżącej przed dniem 16 lutego 2022 r. świadczenie.

Sytuacja nie jest zawiniona przez skarżącą i wyłącza możliwość uznania wypłaconego zasiłku dla opiekuna za okres od 15 maja 2014 r. do 31 grudnia 2021 r. za świadczenie rodzinne nienależnie pobrane i orzeczenie obowiązku jego zwrotu.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 pkt 1 custawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm.), zwanej dalej "p.p.s.a.", wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego lub przepisów postępowania w sposób, który odpowiednio miał lub mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.).

Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji w zakresie wyznaczonym wskazanymi przepisami prawa Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie, gdyż ustalając stan faktyczny sprawy organy obu instancji naruszyły przepisy postępowania w sposób mogący mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a.).

Jak wynika z zaskarżonej decyzji, materialnoprawną podstawą rozstrzygnięcia był art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 2 ustawy.

Zgodnie z art. 30 ust. 1 osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. W myśl natomiast art. 30 ust. 2 pkt 2 za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia.

Świadczeniem rodzinnym, które organy uznały za niezależnie pobrane na podstawie powyższych przepisów był przyznany skarżącej zasiłek dla opiekuna za okres od 15 maja 2014 r. do 31 grudnia 2021 r. tj. świadczenie, o którym mowa ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów (Dz. U. z 2024 r., poz. 246).

Słusznie przy tym przyjęło SKO, że warunkiem koniecznym dla uzyskania zasiłku dla opiekuna jest rezygnacja z prowadzenia gospodarstwa rolnego, co wynika wprost z art. 3 ust. 1 pkt 1 ww. ustawy z dnia 4 kwietnia 2014 r., zgodnie z którym

w przypadku, gdy o zasiłek dla opiekuna ubiegają się rolnicy, małżonkowie rolników lub domownicy, w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r.

o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2024 r. poz. 90) świadczenie to przysługuje odpowiednio rolnikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego. Zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego lub zaprzestanie wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, o których mowa w ust. 1, potwierdza się stosownym oświadczeniem złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Składający oświadczenie jest obowiązany do zawarcia w nim klauzuli następującej treści: "Jestem świadomy odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia.". Klauzula ta zastępuje pouczenie organu o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań (art. 3 ust. 2 ww. ustawy).

Poza sporem w niniejszej sprawie pozostaje, że skarżąca w okresie pobierania zasiłku dla opiekuna tj. w latach 2012-2021 była zarejestrowana jako producent rolny w krajowym systemie ewidencji producentów rolnych oraz ewidencji wniosków o przyznanie płatności i pobierała dopłaty w ramach systemów wsparcia bezpośredniego.

Sąd podziela stanowisko organu odwoławczego wyrażone w zaskarżonej decyzji, że pobieranie dopłat z funduszy unijnych stanowi przejaw prowadzenia gospodarstwa rolnego, a tym samym jest przeszkodą do przyznania zasiłku dla opiekuna.

Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale 7 sędziów z 11 grudnia 2012 r., sygn. I OPS 5/12, wyjaśnił, że prowadzenie gospodarstwa rolnego oznacza stałą i osobistą działalność rolnika, mającą charakter zarówno wykonywania pracy lub innych zwykłych czynności wiążących się z tym prowadzeniem, jak i zarządzanie gospodarstwem. W stanie faktycznym sprawy mamy do czynienia z tą ostatnią formą aktywności związanej z prowadzeniem gospodarstwa rolnego. Zarządzanie gospodarstwem przez skarżącą polegało na corocznym składaniu wniosków

o płatności obszarowe, co było możliwe dzięki wpisowi do krajowej ewidencji producentów rolnych i służyło uzyskaniu określonego wsparcia finansowego przeznaczonego tylko dla rolników, a konkretnie dla producentów rolnych. Podkreślić przy tym należy, że zarządzanie gospodarstwem rolnym nie musi polegać na wykonywaniu przez rolnika osobiście prac w gospodarstwie.

Krajowy system ewidencji producentów rolnych prowadzony jest na podstawie przepisów ustawy z dnia 18 grudnia 2003 r. o krajowym systemie ewidencji producentów, ewidencji gospodarstw rolnych oraz ewidencji wniosków o przyznanie płatności (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 885). Ewidencja producentów, o jakiej mowa w art. 7 tej ustawy, obejmuje m.in. producentów rolnych tj. osoby fizyczne (osoby prawne lub jednostki organizacyjne nieposiadające osobowości prawnej), będące rolnikiem

w rozumieniu art. 3 pkt 1 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) [...] z dnia 2 grudnia 2021 r. ustanawiającego przepisy dotyczące wsparcia planów strategicznych sporządzanych przez państwa członkowskie w ramach wspólnej polityki rolnej (planów strategicznych WPR) i finansowanych z Europejskiego Funduszu Rolniczego Gwarancji (EFRG) i z Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (EFRROW) oraz uchylającego rozporządzenia (UE) nr [...] i (UE) nr [...] (Dz.U.UE. L. z 2021 r. Nr 435, str. 1 z późn. zm.). Zgodnie z tym ostatnim przepisem, bycie rolnikiem związane jest bezpośrednio z prowadzeniem działalności rolniczej.

Wpis do ewidencji producentów rolnych jest jednym z warunków przyznania rolnikowi płatności z Unii Europejskiej, gdyż prawne przesłanki pobierania płatności

z ARiMR są ściśle powiązane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego. Jak powiedziano już wyżej, pobieranie płatności jest też jednym z elementów zarządzania gospodarstwem rolnym.

Przyjmując jako prawną podstawę rozstrzygnięcia art. 30 ust. 2 pkt 2 ustawy Kolegium uznało, że skarżąca złożyła nieprawdziwe (fałszywe – jak stanowi ww. przepis) oświadczenie o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego, na podstawie którego świadczenie rodzinne zostało jej przyznane. Przyjmując taką ocenę Kolegium nie odniosło się jednak w sposób wystarczający do twierdzeń skarżącej, że została błędnie pouczona przez pracowników OPS, że pobieranie dopłat w ramach systemów wsparcia bezpośredniego nie koliduje z otrzymywaniem zasiłku dla opiekuna, gdyż istotne jest jedynie to, aby nie wykonywać pracy w gospodarstwie rolnym.

Zauważyć należy, że zaraz po wszczęciu postępowania administracyjnego

w niniejszej sprawie, w piśmie procesowym z 24 maja 2023 r. (k. 76 akt adm.) skarżąca podniosła, że w 2012 r. w OPS w B. została poinformowana o możliwości złożenia przez nią wniosku do ARiMR o płatności w ramach systemów wsparcia bezpośredniego w sytuacji, gdy pobiera zasiłek dla opiekuna i opłaca składki do KRUS, ale faktycznie nie pracuje w gospodarstwie rolnym. Informacji tej udzielił pracownik OPS w B. . W piśmie tym skarżąca wskazywała, że szczegółowo i kilkakrotnie dopytywała, czy pobieranie zasiłku dla opiekuna nie pozostaje w sprzeczności z pobieraniem płatności. Uzyskała odpowiedź, że jest to dopuszczalne i zgodne z prawem, a istotny jest jedynie fakt, że faktycznie nie pracuje w gospodarstwie rolnym. Wobec tego składając wniosek do ARiMR działała w braku świadomości naruszenia przepisów dotyczących pobierania zasiłku dla opiekuna.

W decyzji kasacyjnej z 7 września 2023 r. Kolegium dostrzegło konieczność odniesienia się do powyższych argumentów i wyjaśnienia tej okoliczności (str. 4).

Nie ulega wątpliwości, że organ I instancji nie przeprowadził w tym zakresie żadnego postępowania wyjaśniającego i w decyzji z 26 października 2023 r. nie odniósł się do twierdzeń strony o błędnym pouczeniu co do skutków pobierania dopłat. W aktach znajduje się jedynie adnotacja urzędowa z 25 października 2023 r., która nie dotyczy powyższej kwestii. Organ odwoławczy nie zauważył jednak tego braku, mimo że w decyzji z 7 września 2023 r. sam nakazał go uzupełnić.

W odwołaniu z 9 listopada 2023 r. skarżąca ponownie wskazała, że pobierając dopłaty bezpośrednie kierowała się pouczeniem uzyskanym w OPS w B. , że taka sytuacja nie koliduje z otrzymywanym przez nią świadczeniem. Z kolei w piśmie z 23 stycznia 2024 r. (k. 213 akt adm.) K. Z. podała, że dopiero z decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego z 8 lipca 2022 r., wydanej

w przedmiocie odmowy przyznania jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, dowiedziała się, że "została przez OPS w B. oszukana, wprowadzona w błąd (...)" oraz, że "do końca była przekonana, że postępuje zgodnie z prawem". W powyższej decyzji SKO wyjaśniło, że "składając oświadczenie w zakresie zaprzestania pracy w gospodarstwie rolnym strona winna wiedzieć, że nie chodzi tylko o zaprzestanie osobistej pracy w polu, ale również pracę rozumianą jako zarządzanie gospodarstwem (...)", którego elementem jest składanie wniosków do ARiMR i pobieranie dopłat unijnych.

Podkreślenia wymaga, że od początku postępowania wszczętego

w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia, zarzut wadliwego pouczenia co do braku przeszkód do występowania o płatności bezpośrednie, był głównym argumentem skarżącej mającym na celu podważenie zastosowania w sprawie art. 30 ust. 1 ustawy.

Tymczasem w zaskarżonej decyzji, pomimo obszernie przytoczonych podstaw prawnych i szczegółowych rozważań na temat związku pobierania płatności

z prowadzeniem gospodarstwa rolnego, Kolegium nie odniosło się do głównego zarzutu podnoszonego przez stronę ograniczając się do stwierdzenia, że "(...)

w aktach sprawy brak jest dowodu, aby organ wprowadził ją w błąd nie kwestionując jej ubezpieczenia w KRUS (...), a "z akt sprawy nie wynika, aby strona zwracała się do organu o udzielenie informacji, czy fakt pobierania płatności unijnych jest przeszkodą do pobierania zasiłku dla opiekuna.". Oczywistym jednak jest, że skoro strona – jak twierdzi – zwracała się ustnie do pracowników OPS w B.

o udzielenie informacji w kwestii pobierania dopłat, a nie w drodze pisemnej, to fakt, że w aktach administracyjnych nie ma dowodu potwierdzającego te okoliczności nie świadczy o tym, że pouczenie nie zostało jej udzielone.

Wyjaśnienie wskazywanych przez stronę zarzutów dotyczących wadliwego pouczenia o braku skutków pobierania płatności bezpośrednich dla jej prawa do zasiłku dla opiekuna jest konieczne, gdyż wpływa na ocenę spełnienia w sprawie przesłanki z art. 30 ust. 2 pkt 2 ustawy. Warunkiem zastosowania tego przepisu jest bowiem przyjęcie, że skarżąca miała pełną świadomość swojego bezprawnego postępowania oraz tego, że składa fałszywe oświadczenie wprowadzając organ w błąd co do przesłanki przyznania jej świadczenia rodzinnego. Z okoliczności sprawy musi wynikać, że strona wiedziała o tym, że pobieranie dopłat z Unii Europejskiej jest przeszkodą do przyznania jej zasiłku dla opiekuna i złożenie nieprawdziwego oświadczenia stanowi celowe działanie mające na celu uzyskanie tego świadczenia mimo podstaw prawnych do jego przyznania.

Organy administracji nie podjęły próby wyjaśnienia twierdzeń skarżącej, nie przesłuchały jej, nie ustaliły okoliczności, w jakich uzyskała informacje, na które się powołuje, od którego pracownika, a jeżeli jego tożsamość można ustalić, nie podjęły żadnych czynności żeby odebrać od niego wyjaśnienia. Nie wyjaśniły również, czy pracownicy OPS w B. udzielali w przeszłości tego rodzaju pouczeń i czy informowali inne strony, że uzyskiwanie płatności bezpośrednich nie koliduje

z jednoczesnym pobieraniem świadczeń rodzinnych.

Zauważyć przy tym należy, że znajdujące się w aktach administracyjnych

i podpisane przez skarżącą pouczenie o warunkach przyznania zasiłku dla opiekuna (k. 56-57) nie może stanowić podstawy do przyjęcia, że strona miała świadomość, że wprowadza organ w błąd i składa fałszywe oświadczenie co do zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego. Pouczenie zawiera jedynie informację, że

w przypadku, gdy o zasiłek dla opiekuna ubiegają się rolnicy świadczenie to przysługuje w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego. Pojęcie "zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego" nie ma definicji ustawowej i wielokrotnie było przedmiotem wykładni, przede wszystkim w orzecznictwie sądów administracyjnych. Pouczenie zamieszczone we wniosku o przyznanie zasiłku dla opiekuna, które podpisała skarżąca, jest zbyt ogólnikowe aby można było przyjąć, że wyłącznie na jego podstawie strona miała wiedzę i świadomość faktu, że wnioskowanie i pobieranie dopłat bezpośrednich jest elementem prowadzenia gospodarstwa rolnego, jeżeli jednocześnie nie wykonywała – jak twierdzi - żadnych prac w tym gospodarstwie. Do przyjęcia zaistnienia przesłanek z art. 30 ust. 2 pkt 2 ustawy i ustalenia świadomego wprowadzenia organu w błąd poprzez złożenie fałszywego oświadczenia konieczna jest szersza ocena, jaki był stan ogólny wiedzy strony, także prawnej, co do statusu materialnoprawnego rolnika, skutków składania wniosków do ARiMR w kontekście wymaganego zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego, czy też znaczenia prawnego różnicy między wykonywaniem pracy w gospodarstwie rolnym a prowadzeniem tego gospodarstwa. Potrzeba wyjaśnienia tej ostatniej okoliczności wynika choćby z faktu, że w druku oświadczenia dla rolnika (k. 60 akt administracyjnych) podpisanego przez skarżącą, na równi stawia się zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego i wykonywania pracy

w gospodarstwie rolnym, co może wprowadzać w błąd co do tego, w jakich przypadkach wymagane jest zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego,

a w jakich zaprzestanie wykonywania pracy w tym gospodarstwie. Sformułowanie tego druku może także rodzić u wnioskodawcy będącego rolnikiem nieuzasadnione przekonanie, że wystarczy zaprzestać wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, aby uzyskać prawo do świadczenia rodzinnego.

Nie ma także racji organ odwoławczy twierdząc, że skarżąca w czasie wielokrotnych aktualizacji wywiadu środowiskowego zataiła fakt "czerpania profitów"

z gospodarstwa rolnego, co przemawia – zdaniem organu – za zastosowaniem

w sprawie art. 30 ust. 2 pkt 2 ustawy. W wywiadach przeprowadzonych: 19 kwietnia 2017 r., 11 stycznia i 20 lipca 2018 r. oraz 7 lutego i 12 lipca 2019 r. pracownik socjalny ustalił, że rodzina utrzymuje się "z emerytury zainteresowanej i gospodarstwa rolnego" (k. 116, 124, 132, 140 i 146 akt administracyjnych). Mimo tego ani pracownik przeprowadzający wywiad ani organ I instancji nie podjął próby wyjaśnienia, z czego wynikają te dochody. Jeżeli skarżąca rzeczywiście zostałaby pouczona o prawie wnioskowania o dopłaty unijne pod warunkiem, że w gospodarstwie nie będzie wykonywała żadnych prac, to taka okoliczność mogłaby tłumaczyć ujawnienie przez nią uzyskiwania dochodów z gospodarstwa rolnego w trakcie aktualizacji wywiadu środowiskowego oraz brak świadomości, że dochody z gospodarstwa stanowią przeszkodę do pobierania zasiłku dla opiekuna.

Nie wyjaśniając wszystkich powyższych okoliczności oba organy naruszyły art. 7 i 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w sposób mogący mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co powoduje konieczność uchylenia decyzji organów I i II instancji, o czym Wojewódzki Sąd Administracyjny orzekł na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) w zw. z art. 135 p.p.s.a.

W nawiązaniu do zarzutów skargi Sąd zwraca uwagę, że w art. 7 k.p.a. nie ma paragrafów, więc organy nie mogły naruszyć art. 7 § 1 k.p.a., jak zarzuca autor skargi. Nie doszło również do uchybienia art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy, gdyż jako podstawę uznania świadczenia za nienależnie pobrane organy przyjęły art. 30 ust. 2 pkt 2.

Orzeczenie w pkt II wyroku oparte zostało o treść art. 200 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a. Na zasądzone koszty postępowania składa się wynagrodzenie profesjonalnego pełnomocnika obliczone na podstawie § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (t.j. Dz. U. z 2023 poz. 1935) oraz 17 zł tytułem opłaty od pełnomocnictwa.

Rozpoznając sprawę ponownie organ wyda stosowne orzeczenie mając na uwadze przedstawione wyżej stanowisko prawne i eliminując dotychczasowe naruszenia prawa. W szczególności wyjaśni i odniesienie się w decyzji do zarzutów strony odnośnie do wadliwego pouczenia o braku przeszkód do jednoczesnego pobierania zasiłku dla opiekuna i uzyskiwania dopłat bezpośrednich z ARiMR.