Postanowienie NSA, sygn. akt III OSK 2613/21
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2023-09-05 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6480
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Minister Spraw Zagranicznych
Treść wyniku: oddalono żądanie
Powołane przepisy: article: art. 19
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 5a ust. 1
journal: Dz.U. 2022 poz 2492
law: Ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych - t.j.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Małgorzata Pocztarek Sędziowie Sędzia NSA Tamara Dziełakowska (spr.) Sędzia NSA Małgorzata Miron po rozpoznaniu w dniu 5 września 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej żądania sędziego NSA Marka Olejnika o wyłączenie od orzekania w sprawie z wniosku M.P. o zbadanie spełnienia przez sędziego NSA Mirosława Wincenciaka i sędziego NSA Przemysława Szustakiewicza wymogów niezawisłości i bezstronności w sprawie ze skargi kasacyjnej M.P. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 19 grudnia 2019 r. sygn. akt II SA/Wa 2275/19 w sprawie ze skargi M.P. na decyzję Ministra Spraw Zagranicznych z dnia 9 sierpnia 2019 r. nr 4/BRP/2019 w przedmiocie odmowy udostępnienia informacji publicznej postanawia: oddalić żądanie. .


UZASADNIENIE

Wyrokiem z 19 grudnia 2019 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę M.P. na decyzję Ministra Spraw Zagranicznych z 9 sierpnia 2019 r. w przedmiocie odmowy udostępnienia informacji publicznej.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożył skarżący.

Pismem z 21 sierpnia 2023 r. skarżący złożył wniosek o stwierdzenie braku spełnienia wymogów niezawisłości i bezstronności przez sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego Mirosława Wincenciaka i Przemysława Szustakiewicza.

W związku z ww. wnioskiem zarządzono losowanie składu 5 sędziów spośród wszystkich sędziów NSA (poza sędziami, których dotyczy wniosek) – pkt 1 zarządzenia Przewodniczącej Wydziału III z 23 sierpnia 2023 r. W wyniku przeprowadzonego 24 sierpnia 2023 r. losowania wylosowano następujący skład orzekający:

1. Sędzia sprawozdawca: Sylwester Golec

2. Przewodniczący: Tomasz Zbrojewski

3. Hanna Kamińska

4. Marzenna Linska – Wawrzon

5. Tomasz Zborzyński

Sędziowie zapasowi:

1. Marek Olejnik

2. Dariusz Dudra

Zarządzeniem Zastępcy Przewodniczącej Wydziału III z 28 sierpnia 2023 r. dokonano zmiany składu orzekającego wylosowanego 24 sierpnia 2023 r. w ten sposób, że w miejsce sędziego sprawozdawcy Sylwestra Golca korzystającego z urlopu w okresie od 22 sierpnia 2023 r. do 20 października 2023 r. wyznaczono wylosowanego jako pierwszego sędziego zastępcę sędziego NSA Marka Olejnika.

Pismem z 31 sierpnia 2023 r. sędzia NSA Marek Olejnik wniósł o wyłączenie go od orzekania w sprawie z wniosku o zbadanie spełnienia wymogów niezawisłości i bezstronności, podnosząc, że znajduje się w takiej samej sytuacji jak sędziowie Przemysław Szustakiewicz oraz Mirosław Wincenciak, gdyż na stanowisko sędziego Naczelnego Sądu Administracyjnego został powołany z udziałem Krajowej Rady Sądownictwa, ukształtowanej przepisami ustawy o KRS z 2017 r. Wskazał, że orzekając w niniejszej sprawie pośrednio orzekałby niejako "w swojej sprawie" naruszając zasadę nemo iudex in causa sua. Regulacje prawne towarzyszące jego nominacji na sędziego NSA oraz objęciu urzędu były analogiczne jak w przypadku sędziów Mirosława Wincenciaka i Przemysława Szustakiewicza, co powoduje, że mogłyby zaistnieć wątpliwości w zakresie jego bezstronności w wymiarze subiektywnym, osobistym i wewnętrznym. Nadto sędzia Marek Olejnik stwierdził, że po wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 13 grudnia 2005 r. sygn. akt SK 53/04 obecnie obowiązujący art. 19 P.p.s.a. stanowi, że przesłanką wyłączenia sędziego mogą być wszelkie obiektywne okoliczności dające podstawę do podniesienia uzasadnionych zastrzeżeń co do bezstronności sędziego przy rozstrzyganiu danej sprawy. Wobec braku w tej mierze kryteriów ustawowych, należy kierować się zasadami doświadczenia życiowego i w ich płaszczyźnie oceniać żądanie, okoliczności i argumenty przytoczone przez sędziego, mając jednocześnie na uwadze to, że z woli ustawodawcy przede wszystkim do sędziego należy ocena, czy będzie mógł obiektywnie i bez skrępowania rozpoznać sprawę.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Żądanie wyłączenia od rozpoznawania wniosku nie zasługuje na uwzględnienie.

Instytucja wyłączenia sędziego od orzekania w sprawie regulowana jest przepisami Rozdziału 5 Działu I ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm. – zwanej dalej P.p.s.a.). Przepisy te różnicują zasady wyłączenia sędziego w zależności od charakteru przesłanek, które mają stanowić podstawę tego wyłączenia. Sędzia z mocy samej ustawy wyłączony jest w sprawach, w których wystąpią przesłanki wyliczone enumeratywnie w art. 18 P.p.s.a. Katalog tych przesłanek jest zamknięty i nie może być interpretowany rozszerzająco, co związane jest z doniosłością skutków prawnych orzekania przez sędziego wyłączonego z mocy ustawy. Skutkiem takim jest bowiem nieważność postępowania sądowoadministracyjnego (por. wyroki NSA z 27 sierpnia 2019 r. sygn. akt I OSK 2560/17, i z 27 sierpnia 2019 r. sygn. akt I OSK 2627/17 – orzeczenia przywołane w niniejszym uzasadnieniu są dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych pod adresem internetowym: orzeczenia.nsa.gov.pl). Natomiast na podstawie art. 19 P.p.s.a. sąd wyłącza sędziego na jego żądanie lub na wniosek strony, jeżeli istnieje okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności w danej sprawie.

Powyższy przepis odnosi się do sytuacji, w której konkretne okoliczności danego postępowania przemawiają za uznaniem, że w rozpatrywanej sprawie możliwe jest zagrożenie bezstronności i obiektywizmu orzekania. O wyłączeniu sędziego nie może decydować subiektywne przekonanie o jego stronniczości i niesprawiedliwości, zaś wniosek o wyłączenie na podstawie przepisu art. 19 P.p.s.a. powinien odwoływać się do zobiektywizowanych przesłanek, tak aby wątpliwość co do bezstronności sędziego mogła zostać uznana za mającą realne podstawy. Zgodnie z przyjętą w procedurze sądowoadministracyjnej koncepcją, do katalogu przesłanek względnych wyłączenia sędziego należą przesłanki wynikające z konkretnych okoliczności danego postępowania, podlegające właśnie z tego względu elastycznej ocenie, która może prowadzić do stwierdzenia, że występują podstawy wyłączenia sędziego, z uwagi na zagrożenie bezstronności i obiektywizmu orzekania. Jednocześnie wyłączenie na podstawie tego przepisu powinno odwoływać się do zobiektywizowanych przesłanek, tak aby wątpliwość co do bezstronności sędziego mogła zostać uznana za mającą realne podstawy. Nie wystarcza do zastosowania wskazanego przepisu występowanie u strony podejrzenia, co do braku bezstronności sędziego, czy subiektywne przekonanie strony, co do negatywnego nastawienia sędziego do strony (szerzej zob.: wyrok NSA z 11 stycznia 2018 r. sygn. akt II OSK 538/17, LEX nr 2508334 oraz postanowienia NSA z 28 stycznia 2015 r. sygn. akt II OZ 40/15, LEX nr 1640591 9 grudnia 2021 r. sygn. akt III OZ 1215/21). W świetle judykatury wniosek o wyłączenie sędziego może być uzasadniony nie tylko wówczas, gdy sędzia może nie być bezstronny, ale także we wszelkich sytuacjach, "które mogłyby prowadzić do powstania, o ile nie u samej strony (na co wskazuje orzecznictwo), to co najmniej u obiektywnego, zewnętrznego obserwatora uzasadnionych wątpliwości co do bezstronności sędziego" (wyrok TK z 13 grudnia .2005 r. sygn. akt SK 53/04, OTK-A 2005, nr 11, poz. 134).

Z treści art. 19 P.p.s.a. wynika, że żądanie sędziego dotyczące jego wyłączenia od orzekania w danej sprawie powinno wskazywać na istnienie okoliczności mogących wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności w danej sprawie. Treść tego przepisu zawiera wyrażenia nieostre, wieloznaczne, mogące obejmować wiele różnorodnych stanów faktycznych. Dlatego też w sprawach, w których podstawą wyłączenia jest art. 19 P.p.s.a., rola sądu jest trudniejsza, gdyż do sądu należy nie tylko zbadanie, czy występują przyczyny (podstawy) wyłączenia, ale także czy z punktu widzenia doświadczenia życiowego przytoczone okoliczności mogą budzić wątpliwości co do bezstronności sędziego i uzasadniać jego wyłączenie (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 7 września 1994 r., sygn. akt I PO 10/94, OSNP 1995/4, poz. 56).

Wyłączenie oparte na podstawie art. 19 P.p.s.a. poddane jest także innym rygorom, gdy z inicjatywą wyłączenia występuje sędzia i innym, gdy z taką inicjatywą występuje strona. Różnicę tę sygnalizuje przede wszystkim art. 19 P.p.s.a., który przewiduje różne formy dla wyrażenia woli przez sędziego i przez stronę. Mianowicie sędzia zgłasza "żądanie" wyłączenia od rozpoznania sprawy, natomiast strona – "wniosek". Poza tym w myśl art. 20 P.p.s.a. wniosek o wyłączenie sędziego, zgłoszony przez stronę, powinien zawierać "przyczyny uprawdopodobniające" wyłączenie (§ 1 i § 2), natomiast zgodnie z art. 21 P.p.s.a. po stronie sędziego istnieje jedynie obowiązek "zawiadomienia" o zachodzącej "podstawie wyłączenia". Wskazane różnice terminologiczne pozwalają zatem na spostrzeżenie, że z woli ustawodawcy wniosek strony został poddany surowszym wymaganiom niż wniosek ("żądanie") sędziego.

W okolicznościach niniejszej sprawy sędzia NSA Marek Olejnik zgłosił żądanie wyłączenia od orzekania w sprawie zbadania spełnienia przez sędziów NSA Mirosława Wincenciaka i Przemysława Szustakiewicza wymogów niezawisłości i niezależności na podstawie art. 5a ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2492 ze zm. – zwanej dalej P.u.s.a.) z uwagi na powołanie go na stanowisko sędziego NSA ten sam sposób, a więc z udziałem Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej na podstawie ustawy z 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2018 r., poz. 3).

Oceniając przedmiotowy wniosek, zwrócić należy uwagę na odrębność proceduralną dwóch instytucji określonych w art. 19 P.p.s.a. oraz art. 5a P.u.s.a. W każdym postępowaniu sądowym obowiązuje zasada braku konkurencyjności środków ochrony prawnej, określana, jako zasada jednotorowości obrony swych praw. Oznacza ona, że określonemu podmiotowi znajdującemu się w danej sytuacji procesowej przysługuje tylko jeden środek prawny. Jak zwracano uwagę w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, w aktualnym stanie prawnym ustawodawca przewidział dwie bardzo podobne instytucje prawne, które w sposób prewencyjny umożliwiają kontrolę bezstronności sędziego. Instytucje te różnią się zarówno zakresem przedmiotowym, jak i procedurą stosowania. W konsekwencji takich regulacji unormowania te powinny być stosowane w odmiennych okolicznościach. Ustawodawca, dostosowując się do powyższej zasady, przyznał podmiotom uprawnionym prawo składania wniosku o wyłączenie sędziego na podstawie art. 19 P.p.s.a. w przypadku braku bezstronności sędziego wynikającej z powiązania z podmiotami lub przedmiotem postępowania. Natomiast w sytuacji kwestionowania niezawisłości i bezstronności sędziego na skutek okoliczności towarzyszących jego powołaniu i jego postępowaniu po powołaniu przyznano uprawnienie do składania wniosku w trybie art. 5a P.u.s.a. (postanowienia NSA z 9 września 2023 r. sygn. akt I GZ 111/23 i I GZ 112/23). W rezultacie, w aktualnym stanie prawnym nie istnieje podstawa do wyłączenia sędziego w trybie art. 19 P.p.s.a. z uwagi na "okoliczności towarzyszące jego powołaniu i jego postępowanie po powołaniu", gdyż przesłanka ta podlega badaniu wyłącznie w trybie art. 5a P.u.s.a. Zakres przedmiotowy tych dwóch norm jest rozłączny, co wyjaśnił szczegółowo Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale 7 sędziów z 3 kwietnia 2023 r., sygn. akt I FPS 3/22. Oparcie zatem żądania sędziego sądu administracyjnego wyłączenia go od rozpoznawania sprawy tylko na twierdzeniu powołania go na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej na podstawie ustawy z 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw, nie jest zasadne. Nie jest to bowiem okoliczność objęta dyspozycją art. 19 P.p.s.a. Może być ona badana wyłącznie w trybie art. 5a P.u.s.a przy czym, co dodatkowo należy podkreślić, sama w sobie i tak nie uprawnia do wyłączenia sędziego od rozpoznawania sprawy. Okoliczności tej bowiem muszą jeszcze towarzyszyć inne związane z powołaniem konkretnego sędziego i jego postępowaniem po powołaniu i jak dalej wymaga ten przepis "jeżeli w okolicznościach danej sprawy może to doprowadzić do naruszenia standardu niezawisłości lub bezstronności, mającego wpływ na wynik sprawy z uwzględnieniem okoliczności dotyczących uprawnionego oraz charakteru sprawy". Z uwagi na powyższe nie jest uprawnione odwoływanie się w rozpatrywanym żądaniu wyłączenia od rozpoznawania wniosku do łacińskiej paremii nemo iudex in causa sua (nikt nie może być sędzią we własnej sprawie).

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego rozpoznającego niniejsze żądanie, zgłoszona w nim okoliczność, że sędzia NSA wylosowany do składu o rozpoznanie wniosku o zbadanie wymogów niezawisłości i bezstronności innych sędziów NSA został powołany na wniosek tzw. nowej KRS, nie stanowi zatem samoistnej przyczyny powodującej wątpliwości co do jego bezstronności. Jak wielokrotnie zwracał uwagę Naczelny Sąd Administracyjny nie do zaakceptowania byłaby interpretacja, w myśl której sędzia powołany na wniosek tzw. nowej KRS nie posiada przymiotu bezstronności niezbędnego do orzekania w każdej sprawie dotyczącej statusu sędziego sądu administracyjnego. Nie stanowi wystarczających podstaw do uwzględnienia zgłoszonego wniosku okoliczność powołania sędziego na wniosek nowej KRS, gdyż nie opiera się ona na okolicznościach związanych z indywidualną oceną zachowania sędziego lub jego związku ze stronami postępowania (por. postanowienia NSA z 27 stycznia 2020 r. sygn. akt I OSK 1917/18, 23 września 2022 r. sygn. akt III OZ 474/22, 20 marca 2023 r. sygn. akt III FSK 2646/21 i III FSK 3128/21, 10 maja 2023 r. sygn. akt I FSK 846/20, ). Wątpliwości co do bezstronności sędziego muszą mieć charakter realny, a nie potencjalny. Przyjęcie, że sędzia powołany na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa w składzie wynikającym z art. 9a ustawy nowelizującej ustawę o KRS nie posiada przymiotu bezstronności niezbędnego do orzekania we wszelkich sprawach, które mogą skutkować zakwestionowaniem statusu prawnego lub bezstronności innych sędziów, byłoby równoznaczne z pominięciem wymogu odniesienia zagrożenia bezstronności i obiektywizmu orzekania do okoliczności konkretnej sprawy podlegającej rozpoznaniu przez sąd administracyjny. Dodatkowo, wskazując na rotę ślubowania składaną przy powołaniu sędziego (art. 66 § 1 ustawy z 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych, Dz. U. z 2018 r. poz. 23, ze zm. w związku z art. 49 P.u.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny zwracał uwagę, że sam akt powołania sędziego przez Prezydenta RP na wniosek nowej KRS, nie uprawnia do twierdzenia, iż sędzia ten, rozpoznając środki zaskarżenia od orzeczeń wydanych przez sędziów powołanych w tym samym trybie, może podważyć zaufanie do sądownictwa administracyjnego w Polsce (por. postanowienia NSA z 9 lutego 2023 r. sygn. akt III OZ 28/23 i III OZ 29/23).

Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 19 w zw. z art. 22 § 1 i § 2 P.p.s.a. oddalił żądanie.