Wyrok WSA w Bydgoszczy, sygn. akt II SA/Bd 1276/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy
Data orzeczenia: 2024-02-19 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1a pkt 2
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Joanna Brzezińska Sędziowie sędzia WSA Jarosław Wichrowski (spr.) sędzia WSA Anna Klotz po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 19 lutego 2024 r. sprawy ze skargi A. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] września 2023 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.


UZASADNIENIE

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w T. decyzją z dnia [...] września 2023 r., nr [...] na podstawie art. 1 ust. 1, art. 2, art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r. poz. 390 ze zm., dalej powoływana jako u.ś.r.) oraz art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r. poz. 775, dalej powoływana jako k.p.a.) po rozpatrzeniu odwołania A. S. (dalej określany jako Skarżący) od decyzji Wójta Gminy Z. z dnia [...].08.2023 r., znak [...] – utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu organ odwoławczy wskazał, że zaskarżoną decyzją organ I instancji odmówił przyznania Skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na pradziadka. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ I instancji stwierdził, że w sprawie ustalono, iż ze zgromadzonych dokumentów wynika, że istnieje osoba spokrewniona w pierwszym stopniu z pradziadkiem Skarżącego, osoba ta nie jest małoletnia oraz nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Wobec powyższego stwierdzono, że nie zostały spełnione przesłanki warunkujące ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Odwołanie od tej decyzji wniósł Skarżący. Rozpoznając wniesione odwołanie, Samorządowe Kolegium Odwoławcze wyjaśniło, że zgodnie z przepisem art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Okolicznością bezsporną w niniejszej sprawie jest legitymowanie się przez pradziadka Skarżącego orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wydanym na stałe, z którego wynika, że nie da się ustalić, od kiedy istnieje niepełnosprawność, zaś ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 4.05.2023 r. Niepełnosprawność nie powstała zatem w wieku określonym w przepisie art. 17 ust. 1b u.ś.r., co zdaniem organu I instancji wyklucza przyznanie przedmiotowego świadczenia.

Należy zwrócić uwagę na wyrok z 21.10.2014 r., sygn. akt K 38/13, w którym Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że "Art. 17 ust. 1b ustawy powołanej w punkcie 1 w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji". Orzeczenie to było sygnałem dla ustawodawcy, aby powyższą normę zmodyfikować. Dotychczas jednak ustawodawca w treść art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie interweniował. W takiej sytuacji Kolegium wyraziło pogląd, że zasadne jest wydanie decyzji z uwzględnieniem stanowiska sądów administracyjnych dotyczącego stosowania art. 17 ust. 1b uśr. Ostatnio w tej sprawie jednoznacznie wypowiedział się Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku w sprawie I OSK 1614/16, LEX nr 2190248: "W stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia, przepis art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych jest zgodny z Konstytucją i nie ma przeszkód prawnych do jego stosowania. Natomiast w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. Wobec tego, w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium".

Jednakże zauważyć należy, że w przepisie art. 17 ust. 1a u.ś.r. stwierdzono, że osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Stosownie do treści art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Krewnymi w linii prostej są osoby mające wspólnego przodka i pochodzące jedna od drugiej.

W przedmiotowej sprawie osobą, która powinna zapewnić opiekę pradziadkowi Skarżącego, jest jego córka, która nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, jest uprawniona do emerytury.

Istotna dla przedmiotowej sprawy jest kwestia prawidłowej interpretacji art. 17 ust. 1a u.ś.r. O ile więc w myśl cyt. przepisu osobom innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, jeżeli m.in. nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, to w niniejszej sprawie dyspozycja tej normy nie została spełniona, ponieważ osoba wymagająca opieki posiada córkę, tj. krewną w linii prostej, spokrewnioną w pierwszym stopniu, która nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ponadto osoba wymagająca opieki posiada dwie wnuczki, które również nie legitymują się orzeczeniami o znacznym stopniu niepełnosprawności, obie prowadzą gospodarstwa rolne. Stąd też stwierdzić należy, że obowiązek zapewnienia opieki niepełnosprawnemu ojcu ciąży w pierwszej kolejności na jego dziecku.

W związku z powyższym stwierdzić należy, że jakkolwiek Skarżący jest spokrewniony z pradziadkiem w linii prostej, to nie jest on jednak osobą spokrewnioną w pierwszym stopniu i jako osoba inna niż spokrewniona w pierwszym stopniu, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, mógłby otrzymać świadczenie pielęgnacyjne w przypadku, gdyby nie było osoby/osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, albo osoba ta/osoby te legitymowałaby się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W przedmiotowej sprawie powyższy warunek nie jest spełniony.

Skargę na ww. decyzję złożył Skarżący, wskazując, że w toku postępowania córka osoby wymagającej opieki uzyskała orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, jednocześnie jej córki złożyły świadczenie o niemożności sprawowania opieki nad swoim dziadkiem, który wymaga stałej, całodobowej opieki. Mając powyższe na względzie, Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując w całości swoją dotychczasową argumentację.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga jako bezzasadna podlegała oddaleniu.

Spór w rozpoznawanej sprawie dotyczy wykładni art. 17 ust. 1a pkt 2 uśr. Wskazać należy, że zasady przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego i krąg podmiotów uprawnionych do jego uzyskania zostały określone w art. 17 uśr. Zgodnie z art. 17 ust. 1 uśr, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

W art. 17 ust. 1a pkt 2 u.ś.r. stwierdza się, że osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Z zacytowanych regulacji wynika, że został w nich ściśle określony katalog osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, zakreślony m.in. przesłanką pozostawania osobą, na której ciąży obowiązek alimentacyjny względem osoby będącej pod jej opieką (por. uchwała NSA w sprawie I OPS 5/13, opubl. w internetowej bazie: www.orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej "CBOSA"). Pojęcie "obowiązku alimentacyjnego" należy przy tym odnosić do uregulowań ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jedn. Dz. U. z 2020 r. poz. 1359 ze zm. zm.; dalej "k.r.i.o."). Przepisy k.r.i.o. określają krąg podmiotów obciążonych obowiązkiem alimentacyjnym. Zgodnie z art. 128 k.r.i.o., obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Stosownie zaś do art. 129 § 1 k.r.i.o., obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi. Z mocy art. 23 i art. 27 k.r.i.o. także małżonkowie zobowiązani są do wzajemnej pomocy oraz przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Przepisy k.r.i.o. nie ustanawiają przy tym wzajemnego obowiązku alimentacyjnego względem innych osób aniżeli małżonkowie oraz krewni w linii prostej (niezależnie od stopnia pokrewieństwa, tj. rodzice, dzieci, wnuki, prawnuki, dziadkowie, pradziadkowie) lub w linii bocznej (do II stopnia, tj. rodzeństwo), a także powinowaci w wypadkach określonych w art. 144 k.r.i.o.

W przywołanej uchwale w sprawie I OPS 5/13 NSA jednoznacznie stwierdził, że "osobie, którą nie obciąża obowiązek alimentacyjny względem pełnoletniego członka rodziny, legitymującego się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym i która nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad tym niepełnosprawnym członkiem rodziny, nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne na podstawie art. 17 ust. 1 i ust. 1a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych". Wprawdzie przywoływana uchwała została podjęta przez NSA na tle ustawy w brzmieniu obowiązującym do 1 stycznia 2013 r., to jednak zachowuje ona aktualność także w obowiązującym stanie prawnym. Zmianie nie uległ bowiem zapis uzależniający prawo do świadczenia pielęgnacyjnego od istnienia obowiązku alimentacyjnego pomiędzy niepełnosprawnym a opiekunem, zamieszczony przed nowelizacją w art. 17 ust. 1 pkt 2 u.ś.r., a obecnie w ust. 1 pkt 4 tego przepisu.

Ponadto należy zauważyć, że warunki przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego były wielokrotnie przedmiotem rozważań Trybunału Konstytucyjnego, który nie zakwestionował konstytucyjności wymogu istnienia obowiązku alimentacyjnego pomiędzy sprawującym opiekę a podopiecznym (por. wyroki TK: z 15.11.2006 r., P 23/05, opubl. w OTK-A 2006, Nr 10, poz. 151; z 18.07.2008 r., P 27/07, opubl. OTK-A 2008, Nr 6, poz. 107; z 22.07.2008 r., P 41/07, opubl. OTK-A 2008, Nr 6, poz. 109).

Pomimo kolejnych zmian przepisów ustawy na skutek wyroków Trybunału Konstytucyjnego wymóg, by osoba świadcząca opiekę była obciążona w stosunku do podopiecznego obowiązkiem alimentacyjnym, pozostał w mocy. Ustawodawca uznawał bowiem, że jednym z warunków koniecznych powstania prawa do tego świadczenia było, by opiekę wykonywała osoba obciążona wobec podopiecznego obowiązkiem alimentacyjnym. Mimo wielokrotnych zmian ustawy o świadczeniach rodzinnych od warunku tego prawodawca nie odstąpił (por. wyrok NSA w sprawie I OSK 343/21, opubl. w CBOSA).

Pogląd, że treść przepisów art. 17 ust. 1 i art. 17 ust. 1a u.ś.r. nie może być uzupełniona przez inne rozumienie zakresu podmiotowego obowiązku alimentacyjnego, niż to, które wynika z k.r.i.o., znajduje aprobatę w najnowszych wyrokach NSA jak w sprawach I OSK 911/21, I OSK 1761/21, I OSK 2293/21, I OSK 2335/21 (wszystkie przywołane wyroki opubl. w CBOSA).

Skarżący jest w stosunku do osoby niepełnosprawnej, nad którą sprawuje opiekę, spokrewniony w linii prostej w stopniu trzecim (prawnuk), przy czym żyją inne osoby pozostające w bliższym stopniu pokrewieństwa i tym samym to na nich ciąży w pierwszej kolejności obowiązek alimentacyjny (córka i wnuczki). W szczególności podkreślenia wymaga to, że Skarżący nie przedłożył żadnego dowodu na poparcie swoich twierdzeń, że córka osoby wymagającej opieki (a więc osoba spokrewniona w stopniu pierwszym) uzyskała orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności. Faktu tego nie dowodzą dokumenty załączone przez Skarżącego do skargi. Skarżący nie należy zatem do kręgu osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny stosownie do przepisów k.r.i.o. W konsekwencji jako osoba nieobciążona obowiązkiem alimentacyjnym, nie jest osobą, o której mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., a więc nie jest uprawniony do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawnym pradziadkiem.

Końcowo wskazać należy, że decyzja w przedmiocie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie jest ani decyzją uznaniową, ani też wydawaną w oparciu o tzw. zasady współżycia społecznego, lecz jest decyzją ściśle uzależnioną od konkretnej regulacji prawnomaterialnej (por. wyrok NSA w sprawie I OSK 1657/21, opubl. w CBOSA). Brak spełnienia wymaganych przesłanek obliguje organ administracji publicznej do wydania decyzji odmownej, co miało miejsce w rozpoznawanej sprawie. Organy II instancji, biorąc pod uwagę wszystkie okoliczności faktyczne i prawne, przy wydawaniu zaskarżonej decyzji nie naruszył prawa.

Mając powyższe na uwadze, Sąd uznał, że skarga jest niezasadna, skoro podniesione w skardze zarzuty nie mogły odnieść zamierzonego skutku, a jednocześnie brak jest okoliczności, które z urzędu należałoby wziąć pod uwagę. Z tych względów Sąd, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2023 r. poz. 1634, dalej powoływana jako "ppsa") orzekł jak w sentencji wyroku.

Na podstawie art. 15zzs4 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2021 r. poz. 2095) sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym. W okolicznościach niniejszej sprawy należy stwierdzić wypełnienie się warunków określonych w art. 15 zzs4 ust. 3 ww. ustawy, akcentując w szczególności realne zagrożenie epidemiologiczne dla zdrowia uczestników postępowania występujące na terenie miasta B., będącego siedzibą tutejszego Sądu, oraz brak możliwości przeprowadzenia rozprawy na odległość z powodów technicznych. W konsekwencji w sprawie wydane zostało zarządzenie z dnia 25.01.2024 r. o skierowaniu sprawy do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym. Podkreślić należy, że zastosowany tryb nie wpłynął na ograniczenie praw stron postępowania sądowoadministracyjnego, sąd bowiem w świetle art. 134 § 1 ppsa, rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Sąd rozpoznaje zatem sprawę całościowo badając w sposób zupełny legalność zaskarżonego rozstrzygnięcia, orzekając przy tym w składzie trzech sędziów podobnie jak na posiedzeniu jawnym.