Wyrok WSA w Białymstoku, sygn. akt II SA/Bk 565/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku
Data orzeczenia: 2025-01-16 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 61 ust.1 pkt 2, ust. 2 pkt 2, ust. 2d, art. 103 ust.2
journal: Dz.U. 2023 poz 901
law: Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Małgorzata Roleder (spr.), Sędziowie asesor sądowy WSA Marta Joanna Czubkowska, sędzia WSA Marek Leszczyński, Protokolant specjalista Katarzyna Derewońko, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 16 stycznia 2025 r. sprawy ze skargi E. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Białymstoku z dnia 2 sierpnia 2024 r. nr 406.590/E-8/25/24 w przedmiocie opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą jej wydanie decyzję Wójta Gminy Rutka z dnia 18 czerwca 2024 r. numer GOPS.5026.3.2024; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Białymstoku na rzecz skarżącej E. S. kwotę 497 (czterysta dziewięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 18 czerwca 2024 r. nr GOPS.5026.3.2024 Wójt Gminy Rudka (dalej: "Wójt"), działając na mocy art. 60, art. 61 ust. 1 pkt 2, ust. 2 pkt 2, ust. 2d i ust. 2f, ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. z 2023 r., poz. 901 ze zm.; dalej: "u.p.s.") ustalił E.S. wysokość odpłatności za pobyt jej ojca S.R. w Domu Pomocy Społecznej [...] w B. (dalej: "DPS") w kwocie 1.321,69 zł miesięcznie począwszy od dnia 20 listopada 2023 r. do dnia 31 stycznia 2024 r. oraz w kwocie 903,59 zł miesięcznie od dnia 1 lutego 2024 r. (pkt 1); zobowiązał E.S. do wnoszenia ww. opłaty do 10-tego dnia każdego miesiąca (pkt 2); zobowiązał do wniesienia opłaty należnej za okres od dnia 20 listopada 2023 r. do dnia, kiedy decyzja niniejsza stanie się ostateczna, w terminie 14 dni od dnia jej ostateczności (pkt 3); odmówił całkowitego zwolnienia z ponoszenia opłaty za pobyt S.R. w DPS (pkt 4).

W uzasadnieniu decyzji Wójt wskazał, że decyzją z dnia 8 listopada 2023 r. nr GOPS.5026.8.2023 S.R. został skierowany do DPS i w dniu 20 listopada 2023 przybył do placówki. W okresie od 1 lutego 2023 r. do 31 stycznia 2024 r. średni miesięczny koszt utrzymania mieszkańca w DPS wynosił 5.571 zł, zaś od dnia 1 lutego 2024 r. koszt ten stanowi kwotę 6.368 zł. Decyzją z dnia 8 listopada 2023 r. nr GOPS.5026.8.2023 ustalono odpłatność S.R. za pobyt w DPS od dnia jego zamieszkania tj. od 20 listopada 2023 r., w kwocie 1.605,93 zł, zaś decyzją z dnia 26 kwietnia 2024 r. nr GOPS.5026.3.2024 zmieniono tą odpłatność od dnia 1 kwietnia 2024 r. na kwotę 1.800,68 zł miesięcznie.

Powołując się na brzmienie art. 61 ust. 1 i ust. 2 pkt 2 u.p.s. organ ustalił krąg sześciu osób potencjalnie zobowiązanych do ponoszenia odpłatności za pobyt S.R. w DPS, stwierdzając, że trzy osoby nie wnoszą przedmiotowej opłaty, bowiem ich dochód nie jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie (600 zł x 300% = 1.800 zł) lub ich dochód nie przekracza kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej (776 zł x 300% = 2.328 zł).

Na podstawie przeprowadzonego w dniu 24 kwietnia 2024 r. wywiadu środowiskowego ustalono, że zobowiązana jest w stosunku do podopiecznego DPS osobą zobowiązaną, tj. zstępną oraz prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z mężem i dwójką dorosłych dzieci, a dochód w jej rodzinie za listopad 2023 r. wynosi 12.669,46 zł (tj. 3,167.37 zł na osobę w rodzinie), zaś za styczeń 2024 r. (w związku z utratą części dochodu) wyniósł 10.814,36 zł (tj. 2.703,59 na osobę w rodzinie). Tym samym dochód ten przekracza 300% ustawowego kryterium dochodowego na osobę w rodzinie (tj. kwotę 1.800 zł).

Organ ustalił, że zobowiązana powinna wnosić odpłatność za pobyt jej ojca w DPS w okresie od 20 listopada 2023 r. do 31 stycznia 2024 r. w kwocie 1.321,69 zł, zaś od 1 lutego 2024 r. 903,59 zł. Organ wyliczył te kwoty pomniejszając kwotę stanowiącą średni koszt utrzymania mieszkańca DPS o kwotę wnoszoną przez tego mieszkańca oraz o kwoty uiszczane przez dwie pozostałe osoby zobowiązane do ponoszenia przedmiotowej odpłatności. Wójt wyjaśnił przy tym, że w dniu 15 maja 2024 r. wysłał do zobowiązanej umowę w sprawie ponoszenia odpłatności w trybie art. 103 ust. 2 u.p.s.. która została doręczona zobowiązanej w dniu 18 maja 2024 r., jednakże w wyznaczonym 14-dniowym terminie nie została ona podpisana, a zobowiązana nie zajęła w tej sprawie żadnego stanowiska. W związku z powyższym wysokość odpłatności została ustalona niniejsza decyzją na zasadzie art. 61 ust. 2d u.p.s.

Odnosząc się do wniosku zobowiązanej o całkowite zwolnienie z ponoszenia przedmiotowej opłaty, organ wyjaśnił, w kontekście przesłanek zwolnienia z art. 64 u.p.s., że na podstawie przeprowadzonego wywiadu środowiskowego oraz zgromadzonej dokumentacji ustalił, że źródłem utrzymania rodziny w listopadzie 2023 r. było gospodarstwo rolne o powierzchni 7,7449 ha przeliczeniowych co dało dochód w wysokości 2.671,99 zł (7,7449 ha x 345 zł = 2.671,99 zł), wynagrodzenie za pracę A.S. w wysokości 2.152,67 zł, wynagrodzenie E.S. w wysokości 2.489,86 zł, wynagrodzenie S.S. w kwocie 5.354,94 zł. Łączny dochód wyniósł zatem 12.669,46 zł. Z dniem [...] grudnia 2023 r. E.S. rozwiązała umowę o pracę na mocy porozumienia stron. W związku z utratą dochodu łączny dochód rodziny za styczeń 2024 r. został przeliczony ponownie: dochód z gospodarstwa rolnego o powierzchni 7,7449 ha przeliczeniowych w kwocie 2.457,66 zł (7.7449 x 345 zł - 214,33 zł składki KRUS = 2.457,66 zł), wynagrodzenie za pracę A. S. w wysokości 3.491,21 zł oraz wynagrodzenie S.S. w kwocie 4865,49 zł. Łączny dochód rodziny w styczniu 2024 r. wyniósł zatem 10.814,36 zł.

Następnie organ wskazał na stałe miesięczne wydatki związane z utrzymaniem rodziny w listopadzie 2023 r.: energia elektryczna - 241,94 zł, wywóz nieczystości - 84 zł, telewizja - 95 zł, woda - 55,30 zł, telefon - 308,30 zł, Internet - 74,98 zł, wynajem pokoju - 900 zł; oraz w styczniu 2024 r.: energia elektryczna - 238,85 zł, wywóz nieczystości - 89,33 zł, wywóz szamba - 227,56 zł, telewizja - 95 zł, woda - 74,09 zł, telefon - 308,30 zł, Internet - 74,98 zł, wynajem pokoju - 900 zł. Ponadto organ ustalił, że rodzina spłaca kredyt hipoteczny w kwocie 547,25 zł, kredyt gotówkowy w kwocie 615,09 zł, raty za sprzęt komputerowy 207,30 zł oraz ponosi jednorazowe wydatki na opłacenie polisy ubezpieczenia budynku mieszkalnego w kwocie 803 zł i zakup opału do ogrzewania domu 4.950 zł. W ocenie organu miesięczny dochód rodziny po odliczeniach stałych okresowych wydatków nadal pozostaje wysoki, aby zapewnić godne życie rodziny. Wydatki okresowe rozłożone na rok nie powodują znacznego obciążenia dla rodziny. Organ zwrócił przy tym uwagę, że art. 64 u.p.s. nie uprawnia organu do zwolnienia z całkowitej opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej z uwagi na to, że rodzina ponosi stałe, czy okresowe wydatki związane z utrzymaniem domu.

Organ ustalił ponadto, że córka zobowiązanej - S.S. jest studentką studiów dziennych w B. Nie otrzymuje stypendium zgodnie z prawem o szkolnictwie wyższym i nauce. Pozostaje na utrzymaniu rodziców i nie posiada innych dodatkowych dochodów. Organ ocenił także sygnalizowane problemy zdrowotne syna zobowiązanej - S.S., który pozostaje po kontrolą poradni kardiologicznej. W dokumentacji nie przedstawiono jednak ponoszonych wydatków w związku z leczeniem. Z posiadanej informacji wynika, że wizyty kontrolne są w odstępie 3 lat. Ponadto rodzina poinformowała, że są w trakcie remontu dachu na budynku gospodarczym, który uległ zniszczeniu i nie podlega wypłacie odszkodowania. Organ ustalił w tym względzie, że położenie nowego dachu nie jest priorytetową potrzebą rodziny, a uszkodzenie go nastąpiło wcześniej i nie było to uszkodzenie w wyniku zdarzenia losowego. W ocenie organu nie zachodzą zatem szczególne okoliczności uzasadniające całkowite zwolnienie zobowiązanej z opłaty za pobyt podopiecznego DPS.

Decyzją z dnia 2 sierpnia 2024 r. nr 406.590/E-8/25/24 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Białymstoku (dalej: "SKO"), na mocy art. 138 § 1 pkt 1 i 2 k.p.a., uchyliło zaskarżoną decyzję Wójta w części pkt 1 i orzekło o ustaleniu wysokości odpłatności za pobyt dziadka zobowiązanej w DPS w kwocie 1.321,69 zł miesięcznie począwszy od dnia 1 grudnia 2023 r. do 31 stycznia 2024 r. oraz od dnia 1 lutego 2024 r. w kwocie 903,59 zł miesięcznie (pkt 1), a także utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję Wójta w zakresie pkt 2, pkt 3 i pkt 4.

Organ odwoławczy podzielił ustalenia organu I instancji, uzupełniając je o doprecyzowanie katalogu osób zobowiązanych do uiszczania przedmiotowej opłaty. SKO wskazało w tym względzie na żonę podopiecznego H.K., syna P.R., córkę E.S. oraz wnuki: K.R., S.S. i S.S. Organ odwoławczy ustalił, że: H.K. jest zwolniona z odpłatności ze względu na to, że jej dochód nie przekracza 300% osoby samotnie gospodarującej, a prawomocnym wyrokiem z dnia [...] kwietnia 2024 r. sygn. akt [...] związek małżeński jej i podopiecznego został rozwiązany; syn P.R. i wnuk K.R. również nie posiadają dochodu wyższego niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie. Córka podopiecznego E.S. wyraziła zgodę na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego, nie zgodziła się na ponoszenie opłaty w drodze zawarcia umowy cywilnoprawnej. Zawnioskowała o zastosowanie zwolnienia. SKO ustaliło, że zobowiązana prowadzi czteroosobowe gospodarstwo domowe z mężem oraz dwójką dorosłych dzieci. Rodzina zamieszkuje w domu o powierzchni ok. 200 m2, posiada dwa samochody osobowe, dwa ciągniki. A.S. posiada gospodarstwo rolne o powierzchni 7,744 ha przeliczeniowych. Rodzina utrzymuje się z dochodów z gospodarstwa rolnego oraz wynagrodzenia za pracę E., A. oraz ich syna S. Umowa o pracę E.S. została rozwiązana na mocy porozumienia stron w dniu [...] grudnia 2023 r. Córka S. jest studentką, nie posiada dochodów. Łączny dochód rodziny za listopad 2023 r. wyniósł 12.669,46 zł (3.167,37 zł na osobę w rodzinie), a za styczeń 2024 r. 10.814,36 zł ( 2.703,59 zł na osobę w rodzinie). Kwota 300% ustawowego kryterium dochodowego wynosi 1.800 zł, co oznacza, że dochód na osobę w rodzinie przekroczył kwotę 300% kryterium w listopadzie 2023 r. o kwotę 1.367,37 zł na osobę w rodzinie, a w styczniu 2024 r. o kwotę 903,59 zł na osobę w rodzinie.

SKO wskazało, że podczas przeprowadzonego wywiadu środowiskowego zostały wskazane wydatki i obciążenia rodziny w listopadzie 2023 r. w wysokości łącznej 3.377,91 zł, a w styczniu 2024 r. w wysokości łącznej 4.950 zł (w tym: ubezpieczenie domu, kredyty na kwotę 1.162,34 zł, rachunki za energię, wywóz nieczystości, telewizja, woda, telefon, Internet, najem pokoju 900 zł przez S.S. w B., zakup opału). W motywach wniosku o zastosowanie zwolnienia wskazano trudną sytuację finansową, podając, że S.S. jest pod kontrolą poradni kardiologicznej i ponosi dodatkowe wydatki na dojazd do placówek medycznych, a także poinformowano, że został zaciągnięty kredyt hipoteczny na spłatę czterech braci A. S. i kredyt gotówkowy na remont domu. W systemie ratalnym spłacany jest także tablet oraz drzwi wewnętrzne. Rodzina zgłosiła także potrzebę remontu dachu w budynku gospodarczym, który uległ zniszczeniu. E.S., S.S. i S.S. wyrażają chęć wzięcia pod opiekę do swojego domu S.R.

Na podstawie wyżej opisanego stanu faktycznego i prawnego SKO uznało, że wypełnione zostały przesłanki do ustalenia opłaty za pobyt osoby bliskiej w DPS na podstawie art. 61 ust. 2d u.p.s., który odsyła do art. 103 ust. 2 u.p.s. – wymagającego uwzględnienia nie tylko sytuacji dochodowej osoby zobowiązanej, ale również jej możliwości, przez które należy rozumieć zdolność do ponoszenia obciążeń finansowych związanych z pobytem podopiecznego w DPS, w perspektywie sytuacji osobistej, zdrowotnej, rodzinnej i majątkowej. SKO wyjaśniło, że przepisu u.p.s. nie przewidują przy ustalaniu wysokości dochodu odliczenia od przychodu kwot spłacanych przez stronę kredytów bankowych, a także wydatków na leki, rachunki i codzienne bieżące utrzymanie. Zdaniem SKO potrzeby rodziny związane z wykazanymi wydatkami są zabezpieczone, ponieważ ustalenie opłaty następuje w ten sposób, że w rodzinie na osobę pozostaje 300% kryterium dochodowego czyli w niniejszej sprawie 1.800 zł x 4 osoby, co łącznie daje kwotę 7.200 zł. W ocenie SKO sytuacja rodziny jest stabilna, dwie osoby posiadają stałe wynagrodzenie, rodzina posiada dobre warunki mieszkaniowe oraz dochody z gospodarstwa rolnego. W rodzinie nie występują choroby, niepełnosprawność. Zgłaszany problem kardiologiczny u S.S. nie wpływa na jego możliwości zarobkowania, nie przedstawiono żadnych wydatków związanych z leczeniem. Jest szansa, że E.S. podejmie nową pracę (brak informacji dlaczego doszło do rozwiązania umowy o pracę za porozumieniem stron). Z tego powodu organ odwoławczy uznał, że zobowiązana posiada zdolności płatnicze do uiszczania przedmiotowej opłaty w ustalonej wysokości.

W wyniku zaś analizy zgłoszonego wniosku o zwolnienie od ponoszenia przedmiotowej opłaty SKO doszło do przekonania, że pod rozwagę można wziąć jedynie przesłankę z art. 64 pkt 2 u.p.s. - możliwość wydania decyzji zwalniającej z opłat jeżeli występują uzasadnione okoliczności. SKO uznało w tym względzie jednak, że ani wysokie wydatki, ani konieczność spłacania kredytów lub potrzeby remontowe i inne bieżące potrzeby związane z utrzymaniem rodziny, nie wyczerpują przewidzianych przez ustawodawcę powodów do zastosowania zwolnienia. Sytuacja zdrowotna S.S. nie wskazuje na brak możliwości podjęcia zatrudnienia, ani na wysokie koszty związane z leczeniem. Zdaniem SKO nie zachodzi w sprawie przesłanka z art. 64 pkt 3 u.p.s., ponieważ rodzina jest 4-osobowa, utrzymuje się z dwóch wynagrodzeń, a ponadto posiada gospodarstwo rolne. Nie jest przy tym znana przyczyna rozwiązania za porozumieniem stron umowy o pracę przez E.S.. Mając powyższe na uwadze, zdaniem SKO nie zachodzą podstawy do zastosowania zwolnienia, a strona posiada zdolności do uiszczania opłaty za pobyt osoby bliskiej w DPS.

Końcowo SKO odniosło się do zarzutów podniesionych w odwołaniu, których nie podzieliło, a także wyjaśniło, że uchyliło pkt 1 decyzji Wójta i orzekło co do istoty w zakresie pkt 1, bowiem organ I instancji mylnie i niejednoznacznie ustalił opłatę począwszy od 20 listopada 2023 r. bez wyliczenia kwoty za listopad proporcjonalnie do ilości dni pobytu podopiecznego w DPS. Biorąc pod uwagę powyższe oraz fakt, że wyliczenia dotyczące dochodu rodziny organ przeprowadził za listopad 2023 r., a nie za październik 2023 r., konieczne stało się ustalenie miesięcznej opłaty począwszy od 1 grudnia 2023 r.

Skargę na ww. decyzję wniosła do sądu administracyjnego E.S., zaskarżając ją w całości i zarzucając jej:

1. naruszenie art. 2 ust. 1, art. 3 ust. 1, 3 i 4 u.p.s. przez niecelowe umieszczenie S.R. w DPS w sytuacji, gdy są inne bardziej adekwatne sposoby pomocy ww. i niesłuszne obciążanie kosztami tego umieszczenia córki – skarżącej, w sytuacji gdy S.R. nie spełnia kryteriów umieszczenia i ma możliwość zamieszkania u córki;

2. naruszenie art. 7 k.p.a. w zw. z art. 64 pkt 2 i 3 u.p.s. przez niezasadne uznanie, że istotne straty materialne rodziny strony skarżącej wynikające ze zdarzenia w postaci zawalenia się dachu na budynku gospodarczym, który wymaga remontu, a na który nie stać rodziny S., jak również okoliczność, że gospodarstwo rolne nie przynosi żadnych dochodów a rodzinę obciąża wysoki koszt utrzymania córki – studentki, nie posiadającej własnych dochodów – nie mają znaczenia w kontekście zwolnienia z opłaty za pobyt S.R. w DPS, gdyż nie mieści się to w dyspozycji art. 64 u.p.s.,. podczas gdy są to okoliczności istotne do zwolnienia skarżącego od opłaty oraz mieszczą się w dyspozycji cytowanej normy prawnej, przez co zaskarżona decyzja łamie zasadę praworządności;

3. naruszenie art. 7 k.p.a. w zw. z art. 8 K.p.a. w zw. z art. 103 pkt 1 i 2 i art. 61 pkt 1 i pkt 2e u.p.s. przez nieobiektywne, nacechowane złą wolą działanie organu administracji przeciwko stronie skarżącej, wyrażające się w pominięciu kwestii ugodowego rozwiązania problemu oraz zupełnym braku wglądu w jej trudną sytuację materialną, faktu braku własnych dochodów, rażącą dysproporcję świadczenia do sytuacji rodzinnej i sytuacji innych członków rodziny oraz wydaniu decyzji, która kłóci się z podstawowymi zasadami uczciwości, sprawiedliwości i praworządności, stawiając stronę skarżącą w krytycznie trudnej sytuacji, obciążając ją obowiązkiem utrzymania innej osoby, mimo trudnej sytuacji własnej;

4. naruszenie art. 7 k.p.a. przez niewzięcie pod uwagę istotnych faktów, że E.S. zadeklarowała chęć zabrania S.R. do swego domu co pozwoliłoby uniknąć kosztów jego utrzymania w DPS;

5. naruszenie art. 7 k.p.a. w zw. z art. 7 u.p.s. przez pominięcie istotnych okoliczności, , że umieszczenie S.R. w DPS budzi uzasadnione zastrzeżenia ponieważ ww. nie spełnia kryteriów osoby podlegającej pomocy, bowiem miał on i ma nadal gdzie mieszkać (aktualnie ma możliwość mieszkania u córki) co czyni decyzję o umieszczeniu go w DPS niecelową, a przerzucenie jej kosztów na stronę skarżącą jawi się jako sprzeczne z prawem i zasadami współżycia społecznego.

Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz orzeczenie co do istoty sprawy przez nie ustalanie od strony skarżącej opłaty za pobyt S.R. w DPS, ewentualnie zwolnienie strony skarżącej od tej opłaty, ewentualnie uchylenie zaskarżonej decyzji i umorzenie postępowania.

W uzasadnieniu skargi podniesiono, że podopieczny DPS od wielu lat zachowuje się względem rodziny sprzecznie z zasadami współżycia społecznego. Odwrócił się on od rodziny, zainwestował w nowe małżeństwo i zrezygnował z mieszkania z synem. Zakwestionowano również okoliczności umieszczenia go w DPS, wskazując, że może on zabezpieczyć swoje potrzeby mieszkaniowe we własnym zakresie (mieszkając u swoich dzieci). Podniesiono również, że rodzina S. żyje skromnie, ich dom wymaga koniecznego remontu, a dach budynku gospodarczego jest zawalony. Gospodarstwo rolne zostało zaś oddane w dzierżawę za podatki, bowiem nie przynosiło dochodów.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko i odnosząc się do zarzutów skargi, których nie podzielił.

Pismem procesowym z dnia 11 stycznia 2025 r. strona skarżąca wniosła o przeprowadzenie dowodu z dokumentów z: umowy kredytu mieszkaniowego z harmonogramem spłat na okoliczność istotnej zmiany sytuacji rodzinnej i materialnej rodziny strony skarżącej, wynikającej z faktu zaciągnięcia przez syna skarżącej kredytu na zakup mieszkania i warunków tego kredytu; aktu notarialnego rep. [...] na okoliczność zakupu przez syna skarżącej mieszkania za środki z zaciągniętego kredytu; zaświadczenia o zameldowaniu na pobyt stały na okoliczność zamieszkania syna skarżącej w zakupionym mieszkaniu; pisma procesowego o sygn. akt [...] na okoliczność wystąpienia przez córkę skarżącej o alimenty od rodziców; wezwania Sądu Okręgowego w Ł. w sprawie sygn. akt [...] na okoliczność toczącego się postępowania rozwodowego skarżącej – wskazując, że oryginalne dokumenty zostaną okazane na rozprawie (do akt złożono kopie). Strona skarżąca wniosła także o przeprowadzenie dowodu z akt [...] Sądu Okręgowego w Ł. na okoliczność toczącego się postepowania rozwodowego skarżącej oraz z akt [...] Sądu Rejonowego w W. na okoliczność toczącego się postępowania z powództwa córki skarżącej przeciwko niej o alimenty. W uzasadnieniu pisma skarżąca wskazała na istotną zmianę okoliczności rodzinnych, która nastąpiła po wniesieniu skargi.

Na rozprawie w dniu 16 stycznia 2025 r. skarżąca okazała oryginały dokumentów powołanych w piśmie procesowym z dnia 11 stycznia 2025 r., a ponadto wyjaśniła, że gospodarstwo rolne zostało wydzierżawione za podatek rolny, bowiem rodzina nie posiadała środków finansowych na jego prowadzenie (opryski, paliwo, nawozy). Oddano je w dzierżawę, żeby nie zostało zachwaszczone. Skarżąca oświadczyła, że nie pracuje, jest osobą bezrobotną, ciężko jest jej znaleźć pracę, nie ma wykształcenia, nie posiada prawa jazdy. Wskazała, że zamieszkuje razem z teściami. Zajmuje się nimi w tym znaczeniu, że pomaga im, wraz z mężem wozi ich do lekarza. Pozostaje w trakcie rozwodu. Mąż podał ją o rozwód. Córka jest na studiach dziennych w B., gdzie wynajmuje pokój. Strona chciałaby, żeby córka ukończyła studia, lecz to wiąże się z wydatkami, które są dla strony ważniejsze niż utrzymanie ojca, który nie utrzymuje z jej rodziną kontaktów i jest wrogo do nich nastawiony. Ma wątpliwości co do zasadności jego umieszczenia w DPS.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył, co następuje:

Skarga podlegała uwzględnieniu, albowiem zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja organu I instancji naruszają prawo w stopniu, który uzasadnia ich uchylenie.

Przedmiotem kontroli dokonywanej przez Sąd w niniejszej sprawie z punktu widzenia kryterium legalności jest decyzji SKO w Białymstoku w sprawie ustalania skarżącej odpłatności za pobyt ojca – S.R. w Domu Pomocy Społecznej [...] w B. oraz odmowy zwolnienia jej z tej opłaty w całości.

Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy art. 61 ust. 2d oraz art. 60 ust. 1 i art. 61 ust. 1-3 u.p.s. Przepis art. 60 ust. 1 u.p.s. wprowadza generalną zasadę, w myśl której pobyt w domu pomocy społecznej jest odpłatny do wysokości średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca. Szczegółowe zagadnienia dotyczące ponoszenia opłat za pobyt w DPS reguluje natomiast art. 61 u.p.s. Przepis ten w ust. 1 stanowi, że obowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej są w kolejności: 1) mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, 2) małżonek, zstępni przed wstępnymi, 3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej – przy czym osoby i gmina określone w pkt 2 i 3 nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność.

Zgodnie z ust. 2 przywołanego przepisu, opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej wnoszą: 1) mieszkaniec domu, nie więcej jednak niż 70% swojego dochodu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, nie więcej niż 70% tego dochodu; 2) małżonek, zstępni przed wstępnymi - zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2: a) w przypadku osoby samotnie gospodarującej, jeżeli dochód jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, jednak kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% tego kryterium, b) w przypadku osoby w rodzinie, jeżeli posiadany dochód na osobę jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, z tym że kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie; 3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej - w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatami wnoszonymi przez osoby, o których mowa w pkt 1 i 2.

Stosownie zaś do ust. 2d tego artykułu, w przypadku odmowy przez osoby, o których mowa w ust. 1 pkt 2, zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2 u.p.s. wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej ustala w drodze decyzji organ gminy właściwej zgodnie z art. 59 ust. 1 u.p.s. z uwzględnieniem ograniczeń, o których mowa w ust. 2 pkt 2 i art. 103 ust. 2 u.p.s. Zgodnie z art. 103 ust. 2 u.p.s. kierownik ośrodka pomocy społecznej albo dyrektor centrum usług społecznych, o którym mowa w ustawie z dnia 19 lipca 2019 r. o realizowaniu usług społecznych przez centrum usług społecznych, ustala w drodze umowy z małżonkiem, zstępnymi przed wstępnymi mieszkańca domu wysokość wnoszonej przez nich opłaty za pobyt tego mieszkańca w domu pomocy społecznej biorąc pod uwagę wysokość dochodów i możliwości.

Z powyższego wynika, że obowiązek ponoszenia opłaty za pobyt osoby w domu pomocy społecznej ciążący z mocy prawa na określonych podmiotach wymaga skonkretyzowania i zindywidualizowania co do wysokości oraz osoby zobowiązanej (por. uchwała NSA z 11 czerwca 2018 r., I OPS 7/17, wyrok NSA z 14 października 2021 r., I OSK 574/21, CBOSA), co następuje w formie umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2 u.p.s, bądź decyzji określonej w art. 61 ust. 2d i 2e w zw. z art. 59 ust. 1 tej ustawy. Prawidłowy zaś sposób ustalenia przedmiotowej opłaty polega na obliczeniu wysokości dochodu na osobę w rodzinie osoby zobowiązanej w sposób określony w art. 6 pkt 3 u.p.s., to jest poprzez podzielenie sumy dochodów członków rodziny przez ilość członków rodziny, a następnie odjęciu od tej kwoty sumy odpowiadającej 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie. Wynik powyższego działania matematycznego (o ile stanowi liczbę dodatnią) stanowić będzie górną granicę opłaty jaką obciążyć można daną osobę zobowiązaną.

W toku kontrolowanego postępowania ustalono, że średni koszt utrzymania mieszkańca w DPS w Brańsku do 31 stycznia 2023 r. wynosił 5.571 zł, a od 1 lutego 2024 r. wynosi 6.368 zł. Mieszkaniec DPS-u S.R. ponosił odpłatność w wysokości 1.605,93 zł, a od 1 lutego 2024 r. – 1800,68 zł. Opłata wnoszona przez podopiecznego pokrywa zatem jedynie część średniego utrzymania mieszkańca w DPS. Organy ustaliły też, że ww. odpłatność w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w DPS, a opłatą ponoszoną przez mieszkańca powinni pokrywać małżonek, zstępni przed wstępnymi – zatem żona – H.K., syn – P.R., skarżąca jako córka pensjonariusza oraz wnuki: K.R., S.S. oraz S.S. Odnośnie żony podopiecznego ustalono, że jest ona zwolniona z ponoszenia tej opłaty ze względu na to że jej dochód nie przekracza 300 % osoby samotnie gospodarującej, a wyrokiem z dnia [...] kwietnia 2024 r. prawomocnym od [...] kwietnia 2024 r. sygn. akt [...] jej związek małżeński ze S.R. został rozwiązany. Podobnie z opłaty tej zwolnieni są syn P.R. oraz wnuk – K.R., którzy również nie posiadają dochodu wyższego niż 300 % kryterium dochodowego na osobę w rodzinie. Następnie organy ustaliły kwotę obciążającą skarżącą na bazie ustalonego "dochodu na osobę w rodzinie", który w ocenie Sądu został ustalony w prawidłowy sposób i nie był co do wysokości kwestionowany przez skarżącą. Organy stwierdziły, że łączny dochód skarżącej, która prowadzi gospodarstwo domowe wraz z mężem i dwójką dorosłych dzieci za listopad 2023 r. wyniósł 12.669,46, tj. 3167,37 zł na osobę w rodzinie, a w styczniu 2024 r. - 10.814,36 zł, tj. 2.703,59 zł na osobę w rodzinie, a zatem w obu wyżej wskazanych okresach przekracza 300% ustawowego kryterium dochodowego, które dla osoby w rodzinne wynosi 1800 zł (600 zł x 300%). Odejmując od kwoty ww. dochodu przypadającego na osobę w rodzinie kwotę 1800 zł odpowiadającą 300% kryterium, organ stwierdził, że dochód na osobę w rodzinie przekroczył kwotę 300% kryterium w listopadzie 2023 r. o 1367,37 zł, a w styczniu 2024 r. o 903,59 zł, które to kwoty w obu przypadkach pozwalają na ustalenie opłaty za pobyt jej ojca w DPS.

W przedmiotowej sprawie istniały co do zasady podstawy do decyzyjnego określenia opłaty za pobyt mieszkańca w DPS w B. Organy podjęły bowiem działania zmierzające do zawarcia ze skarżącą umowy regulującej zasady odpłatności za pobyt ojca w placówce, na zawarcie której strona się nie zgodziła. Tym samym spełnione zostały formalne przesłanki do decyzyjnego określenia opłaty za pobyt ojca skarżącej w DPS. Powyższe jest o tyle istotne, że odmowa skarżącej zawarcia umowy wyczerpuje hipotezę art. 61 ust. 2d u.p.s., a przepis ten obliguje przy ustalaniu wysokości opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej do uwzględnienia ograniczeń, o których mowa w art. 61 ust. 2 pkt 2, ale też w art. 103 ust. 2 u.p.s., a więc nie tylko warunku dochodowego, określonego w art. 61 ust. 2 pkt 2, ale również możliwości skarżącego. A zatem przy ustalaniu wysokości opłaty w tym trybie obowiązkiem organu było wzięcie pod uwagę wszystkich ograniczeń ustawowych wyszczególnionych w przepisie. art. 61 ust. 2d u.p.s.

W tym miejscu wyjaśnić należy, że skoro ustalenie dochodu strony na gruncie powołanego przepisu następuje przy uwzględnieniu kwoty dochodu na osobę w rodzinie oraz przy uwzględnieniu "dochodów i możliwości", to wyliczona różnica między dochodem na osobę w rodzinie a ustalonym kryterium dochodowym nie powinna być automatycznie przyjmowana za wysokość przedmiotowej opłaty ani uznawana za kwotę, którą osoba zobowiązana faktycznie dysponuje i realnie może przeznaczyć na sfinansowanie kosztów pobytu mieszkańca DPS. Jest to wyłącznie górna granica przedmiotowej odpłatności, do której należy zastosować ograniczenia wskazane w art. 61 ust. 2d u.p.s. Ustalenie omawianej kwoty w powyższym trybie nie jest zatem działaniem wyłącznie matematycznym, mającym na celu ustalenie dochodu na osobę w rodzinie, następnie ustalenie czy dochód ten jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, a przy wymierzaniu skonkretyzowanej odpłatności uwzględnienie by dochód pozostały po wniesieniu opłaty nie był niższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie. Nie jest to też prosty wynik obliczeń w postaci różnicy pomiędzy kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej, a kwotą odpłatności ponoszoną przez mieszkańca, o ile mieści się w ustalonej dodatniej różnicy między dochodem na osobę w rodzinie, a kwotą 300% kryterium dochodowego. Zgodnie z aktualnym brzmieniem art. 61 ust. 2d u.p.s. konieczne pozostaje bowiem uwzględnienie ograniczeń wynikających zarówno z art. 61 ust. 2 pkt 2 jak i wynikających z art. 103 ust. 2 tej ustawy, tj. poza wysokością dochodów także możliwości, o których mowa w art. 103 ust. 2 ustawy.

Podkreślić należy, że przepis art. 61 został znowelizowany ustawą z dnia 19 lipca 2019 r., o zmianie ustawy o pomocy społecznej oraz ustawy o ochronie zdrowia psychicznego (Dz. U. z 2019 r., poz. 1690) i ust. 2d – 2f dodane przez art. 1 pkt 7 lit. a wskazanej ustawy zmieniającej, obowiązują od 4 października 2019 r. Ustawodawca dokonując przywołanej wyżej nowelizacji nie zmienił brzmienia art. 61 ust. 2d, który nadal odwołuje się do art. 103 ust. 2, a zatem uznać należy, że intencją ustawodawcy było, aby organ przy ustalaniu opłaty uwzględniał nie tylko kryterium dochodowe, o którym mowa w art. 61 ust. 2 pkt 2, ale również dochody i możliwości osoby zobowiązanej, o czym wyraźnie stanowi art. 103 ust. 2 (zob. wyroki: WSA w Białymstoku II SA/Bk 820/21, WSA w Poznaniu II SA/Po 143/21, WSA w Gliwicach II SA/Gl 297/22, CBOSA).

W niniejszej sprawie, analiza treści zaskarżonych decyzji prowadzi do wniosku, że ustalając wysokość spornej opłaty organy uwzględniły w przypadku skarżącej wyłącznie ograniczenia wynikające art. 61 ust. 2 pkt 2 lit. b u.p.s. Nie odniosły się natomiast w sposób prawidłowy do określonego w art. 61 ust. 2d u.p.s. istotnego aspektu sprawy dotyczącego "możliwości skarżącej" do ponoszenia opłaty, o którym mowa w art. 103 ust. 2 u.p.s. W piśmiennictwie przyjmuje się zaś, że interpretację pojęcia "możliwości", o którym stanowi art. 103 ust. 2 u.p.s., ustawodawca pozostawia organowi i należy mieć tu na względzie różne okoliczności życiowe, rodzinne i osobiste, które mogą zmniejszać zdolność danej osoby do ponoszenia opłaty, mogą to być również przesłanki uzasadniające zwolnienie z opłaty (art. 64 u.p.s.). Tym samym, mimo rygorów rządzących finansami publicznymi, ustawodawca dopuścił sytuacje, w których obciążenia podmiotów zobowiązanych będą niższe, niż wynika to przepisów ustawy (por. I. Sierpowska, Pomoc społeczna. Komentarz do art. 103, wyd. VI, LEX/el. 2021, stan prawny: 14 lipca 2021 r.). Jest to tym bardziej istotne, że organy w dacie wydawania decyzji o ustaleniu opłaty znały sytuację skarżącej, która w toku postępowania wielokrotnie podnosiła argumentację dotyczącą wydatków rodziny i trudnej sytuacji osobistej oraz finansowej. Zauważyć również należy, że po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego w dniu 24 kwietnia 2024 r., pracownik socjalny odnotował: "po analizie sytuacji materialno – bytowej rodziny, a w szczególności dochodów i obciążeń finansowych należy stwierdzić, że ponoszone wydatki znacznie pomniejszają osiągany przez rodzinę dochód miesięczny. Opłata pobytu Pana S.R. w domu pomocy społecznej spowodowałaby znalezienie się rodziny w trudnej sytuacji finansowej."- k. 97 akt organu I instancji.

Jakkolwiek organy zasadnie ustaliły, że rodzina skarżącej zamieszkuje w domu o powierzchni 200 m2, posiada dwa samochody osobowe, dwa ciągniki, jej mąż posiada gospodarstwo rolne o powierzchni 7,744 ha przeliczeniowych, a źródłem utrzymania czteroosobowej rodzina skarżącej jest dochód z gospodarstwa rolnego oraz wynagrodzenia za pracę: męża, syna oraz skarżącej do dnia [...] grudnia 2023 r., kiedy to umowa o pracę została rozwiązana za porozumieniem stron, to jednakże w ocenie Sądu dokonały wadliwej oceny ustalonego stanu faktycznego i prawnego w odniesieniu do zdolności skarżącej do ponoszenia obciążeń finansowych związanych z pobytem jej ojca w DPS.

Przede wszystkim zauważyć należy, że organ I instancji w ogóle nie zastosował ograniczenia polegającego na konieczności uwzględnienia przy ustaleniu wysokości przedmiotowej opłaty możliwości płatniczych skarżącej. Oceniając natomiast podstawy zwolnienia od ustalonej opłaty uznał że "miesięczny dochód rodziny po odliczeniu stałych i okresowych wydatków nadal pozostaje wysoki, aby zapewnić godne życie rodziny". Twierdzenie to nie zostało jednak poparte korelacją dochodu z wysokością miesięcznych wydatków na bieżące utrzymanie. Nie wiadomo też na jakiej podstawie organ uznał, że dochód jest wysoki oraz co znaczy "godne życie", w szczególności gdy rodzina skarżącej nie jest w stanie dokończyć remontu domu z uwagi na bak finansów, co zobrazował sam organ podczas przeprowadzonego wywiadu środowiskowego, do którego załączono zdjęcia wskazujące na stan budynku mieszkalnego skarżącej. Nie ustalono również z jakiego powodu i kiedy zawalił się dach budynku gospodarczego, organ wskazuje, że jest to zdarzenie przeszłe i nie było wynikiem losowym. Jednocześnie brak jest zarówno ustaleń, jak i dowodów na powyższe twierdzenie.

Organ zaś drugiej instancji mając na uwadze ustaloną łączną wysokość osiąganych przez rodzinę dochodów w zestawieniu z ponoszonymi wydatkami uznał, że potrzeby rodziny są zabezpieczone, ponieważ "ustalanie opłaty następuje w ten sposób, że w rodzinie na osobę pozostaje 300% kryterium dochodowego czyli 1800 zł x 4 osoby, co łącznie daje kwotę 7200 zł." Stwierdził, że sytuacja rodziny jest stabilna, ponieważ mąż skarżącej oraz syn posiadają stałe wynagrodzenie za pracę, rodzina posiada dobre warunki mieszkaniowe oraz dochody z gospodarstwa rolnego. W rodzinie nie występuje też choroba czy niepełnosprawność, natomiast zgłaszany problem kardiologiczny u syna nie wpływa na jego możliwości zarobkowe, nie przedstawiono też żadnych wydatków związanych z jego leczeniem. W ocenie organu jest też szansa, że skarżąca podejmie nową pracę. Na tej podstawie organ uznał, że skarżąca posiada zdolności płatnicze do uiszczenia ustalonej opłaty.

Sąd oceny tej nie podziela. W powyższym kontekście umknęło bowiem organom obu instancji, że rzeczywiste możliwości płatnicze skarżącej odbiegają od przedstawionej oceny przez organy. W ramach możliwości płatniczych nie uwzględniono bowiem okoliczności wydzierżawienia gospodarstwa rolnego w dniu 6 października 2023 r. (umowa zawarta na dwa lata – czyli w okresie objętym ustaleniami) – k.90/21. Powyższe oznacza, że dochodu statystycznego rodzina w rzeczywistości nie uzyskuje, z drugiej jednak strony nie uzyskuje też dochodu z dzierżawy, bo czynsz dzierżawny jak wynika z treści umowy, ustalono jako równowartość podatku rolnego. Podczas rozprawy sądowej w dniu 16 stycznia 2024 r. skarżąca wyjaśniła, że powodem wydzierżawiania gospodarstwa rolnego był brak finansów na jego prowadzenie. Podała, że nie mieli pieniędzy na zakup oprysków oraz nawozów, dlatego też oddali gospodarstwo rolne w dzierżawę, żeby nie zostało zachwaszczone. Mając na uwadze już tylko tę okoliczność stwierdzić należy, że w styczniu 2024 r. po odliczeniu od kwoty dochodu rodziny ustalonego na 10.814,36 zł, miesięcznych wydatków zadeklarowanych na kwotę 4950 zł oraz po odjęciu kwoty na utrzymanie mieszkańca DPS – 2710,77 zł (3 x 903,59 zł), a następnie po odliczenie dochodu statystycznego z gospodarstwa rolnego, rodzinie zostaje realnie kwota 695,33 zł miesięcznie. Dodatkowo zauważyć należy, że w zestawieniu wskazanych wyżej wydatków nie uwzględniono wydatków rodziny na tzw. bieżące życie, tj.: zakup żywności, ubrań, utrzymania córki na studiach w B. Organy obu instancji w sposób wybiórczy potraktowały również okoliczność utraty pracy przez skarżącą. Nie wskazały bowiem jaką pracę wykonywała skarżąca oraz co było powodem rozwiązania umowy o pracę, nie wiadomo również na jakiej podstawie organ II instancji uznał, że skarżąca ma szansę znalezienia pracy. Tymczasem skarżąca na rozprawie podała, że nadal nie pracuje i jest osobą bezrobotną. Ma trudności ze znalezieniem pracy, ponieważ nie ma wykształcenia (ma wykształcenie podstawowe), nie posiada prawa jazdy. Zwrócić ponadto należy uwagę, że córka skarżącej S.S. nie posiada majątku ani dochodu oraz co do zasady możliwości jego uzyskania jako studentka studiów dziennych. W związku z powyższym pozostaje na utrzymaniu rodziców, którzy pokrywają wydatki związane z jej nauką poza miejscem zamieszkania, tj. koszty wyżywienia, dojazdu oraz wynajmu pokoju w B. ustalonego na 900 zł miesięcznie. Sądowi z urzędu wiadomym jest - z racji rozpatrywanej równolegle sprawy ze skargi S.S. o ustaleniu opłaty na jej rzecz za pobyt dziadka w DPS (sygn. akt II SA/Bk 566/24), że rodzice nieregularnie partycypują w jej utrzymaniu. S.S. podała, że w domu są kłótnie, a ich powodem jest brak pieniędzy. Z dołączonych do sprawy niemniejszej dokumentów wynika, że S.S. wystąpiła do Sądy Rejonowego w W. o zasądzenie na jej rzecz od każdego z rodziców alimentów. Powyższe dowodzi, że sytuacja finansowa oraz osobista skarżącej wbrew twierdzeniom organów nie jest ani stabilna ani dobra. Dodać także należy, że skarżąca obecnie jest w trakcie rozwodu (pozew został złożony przez jej męża). Nie można zatem wykluczyć, że wskazane wyżej okoliczności nie pozostawały bez wpływy na jej sytuację osobistą, w szczególności na rozpad jej rodziny, a w konsekwencji na jej możliwości płatnicze. Już nie jako końcowo wskazać należy, że analiza akt sprawy wskazuje, że z rodziną skarżącej zamieszkują również jej teściowie (k. 45 i 60 akt organu I instancji). Okoliczność ta została potwierdzona przez skarżącą podczas rozprawy sądowej. Organy nie odniosły się do powyższego faktu, w szczególności przez pryzmat ponoszenia przez skarżącą ewentualnych kosztów ich utrzymania.

Jak wynika z powyższego organy nie dokonały w sprawie wszystkich koniecznych ustaleń i nie rozpoznały sprawy w jej całokształcie stosownie do wymogów wynikających z art. 61 ust. 2d w zw. z art. 103 ust. 2 u.p.s., czym w istotny sposób naruszyły wskazane regulacje oraz przepisy art. 6, art. 7, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 3 k.p.a. Tymczasem przepisy dotyczące zasad ustalania odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej mają charakter bezwzględnie obowiązujący i jako takie muszą być ściśle stosowane, bez możliwości jakichkolwiek odstępstw. Ustawodawca nie pozostawił w tym zakresie organom administracji możliwości działania w ramach uznania administracyjnego i pominięcia lub uwzględniania innych kryteriów niż te, które wskazane zostały w ustawie.

W kontrolowanym postępowaniu, zdaniem Sądu, doszło też do naruszenie art. 64 u.p.s. Przepis ten stanowi, że osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego.

Zgodnie z ugruntowaną już linią orzecznictwa, organ podejmując decyzję na podstawie art. 64 u.p.s. działa w ramach uznania administracyjnego (tak: wyrok WSA w Krakowie z 21.12.2021 r., III SA/Kr 1153/21, LEX nr 3288763). Powyższe należy odczytywać jako możliwość wyboru przez organ administracyjny sposobu rozstrzygnięcia sprawy, które uznaje za najwłaściwsze, co oczywiście nie oznacza jego dowolności w tym zakresie. Dlatego też kontrola sądowa aktu wydanego w ramach uznania administracyjnego sprowadza się do oceny czy wydanie takiej decyzji zostało poprzedzone prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem z zachowaniem procedury administracyjnej (w szczególności, czy wydanie decyzji poprzedzone zostało prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem dowodowym prowadzącym do pełnego zebrania materiału dowodowego i ustalenia stanu faktycznego sprawy) oraz czy w sprawie zachodzą warunki materialnoprawne przyznające organowi dyskrecjonalne uprawnienie w ramach rozstrzygnięcia sprawy. Skoro prawo daje organowi administracji możliwość wyboru, to każdy wybór mieszczący się w ramach tego upoważnienia jest zgodny z prawem i on sam nie może być z zasady zakwestionowany przez sąd administracyjny. Kontrolując akty swobodne, sąd administracyjny może więc tylko badać, czy nie zostały przekroczone granice uznania i czy podjęte rozstrzygniecie nie było dowolne.

Przenosząc powyższe uwagi na grunt rozpatrywanej sprawy, stwierdzić należy, że organy obu instancji wydając orzeczenie o odmowie zwolnienia skarżącej w całości z opłaty za pobyt ojca w DPS naruszyły zasady wynikających z regulacji zawartej w art. 64 u.p.s. O ile prawidłowo przyjęły, że z uwagi na podnoszone przez skarżącą we wniosku o zwolnienie z powyższej opłaty argumenty, w konkretnym przypadku mogą odnosić się do przesłanki z art. 64 pkt 2 u.p.s., tj. występowania "uzasadnionych okoliczności", to jednak ustalenia poczynione w tym zakresie uznać należy za niewystarczające. Ustawa o pomocy społecznej nie zawiera wprawdzie definicji tego pojęcia, jednakże w orzecznictwie przyjmuje się, że zamiarem ustawodawcy było objęcie tym zakresem zdarzeń związanych z sytuacja zdrowotną ubiegającego się o to zwolnienie, jak i członków jego rodziny, sytuacji nagłego pogorszenia się sytuacji materialnej będącej wynikiem zdarzeń niezależnych od woli ubiegającego się o zwolnienie. Dodać również należy, ze wymienione w tym przepisie okoliczności uzasadniające zwolnienie maja charakter przykładowy.

Skarżąca we wniosku o zwolnienie jej z opłaty za pobyt ojca w DPS wskazana, że jej dochody uzyskiwane z tytułu pracy są niskie, podobnie jej mąż zarabia minimum krajowe. Podała również, że mieszkają razem z teściami, którym pomagają w utrzymaniu. Córka studiuje w systemie dziennym i nie jest w stanie samodzielnie się utrzymywać. Syn utrzymuje się z wynagrodzenia, które wystarcza jedynie na zabezpieczenie jego podstawowych potrzeb życiowych. Ponadto syn cierpi na chorobę serca i przeszedł związaną z tym operację. Często dochodzi u niego do zasłabnięć. Sytuacja finansowa rodziny jest na tyle trudna, że syn pomaga im w utrzymaniu, zasilając rodzinny budżet. Nie są też w stanie dokończyć remontu domu. Dodatkowo zawaliła się im stodoła. Często też nie wystarcza im środków na zabezpieczenie podstawowych potrzeb rodziny.

W ocenie Sądu wbrew twierdzeniom organu, w toku postępowania nie wzięto pod uwagę wszystkich podniesionych wyżej okoliczności, w tym dołączonych do sprawy dokumentów. W niniejszej sprawie organy uznały, że ani wysokie wydatki, ani konieczność spłaty kredytów lub potrzeby remontowe i inne bieżące potrzeby związane z utrzymaniem rodziny nie wyczerpują przewidzianych przez ustawodawcę powodów do zastosowania zwolnienia. Organy pominęły natomiast fakt, że skarżąca jest osobą bezrobotną i nie uzyskuje dochodu od grudnia 2023 r. Organy nie wskazały jaką pracę wykonywała skarżąca (z akt sprawy wynika, że była zatrudniona na stanowisku zbrojarz, robotnik ogólnobudowlany a następnie zbrojarz-betoniarz, robotnik – k. 97/16 akt organu I instancji) oraz nie wzięły pod uwagę powodów rozwiązania umowy o pracę przez skarżącą. Zauważyć również należy, że od rozwiązania umowy do chwili obecnej upłynął ponad rok. Skarżąca nadal nie posiada pracy. Organy nie wyjaśniły też na jakiej podstawie uznały, że skarżąca ma szanse na jej znalezienie. Tymczasem skarżąca podczas rozprawy wskazała na niskie kwalifikacje, w szczególności brak wykształcenia oraz brak prawa jazdy. Zdaniem Sądy organy obu instancji nie wyjaśniły też kiedy doszło do zawalenia dachu budynku gospodarczego (stodoły) i czy było to zdarzenie losowe, a więc niezależne od woli zobowiązanej. W aktach sprawy, a w szczególności w rozważaniach organów nie ma żadnych ustaleń w powyższym względzie oraz dowodów popierających tezę organu lub skarżącej. Zauważyć również należy, o czym była mowa już wyżej, że uwzględniając rzeczywiste dochody rodziny skarżącej, ponoszone przez nią wydatki oraz wnoszenie opłat na rzecz mieszkańca DPS, trudno jest stwierdzić z całą pewnością, że pozostała w budżecie kwota pozwala na zaspokojenie podstawowych potrzeb czteroosobowej rodziny. Jak wynika z akt sprawy nawet bez wnoszenia spornej opłaty rodzina napotyka na trudności związane z zaspokojeniem ww. potrzeb. Nie kontynuuje remontu domu (fakt potwierdzają dołączone do akt zdjęcia budynku mieszkalnego), nie naprawia dachu budynku stodoły, a budżet rodziny zasila swym wynagrodzeniem dorosły syn. Nie ma zatem racji organ odwoławczy, że pomimo wysokich kosztów utrzymania czteroosobowej rodziny w kontekście osiąganych rzeczywistych dochodów, sytuacja rodzinna i finansowa zwłaszcza w sytuacji bezrobocia skarżącej oraz poniesienia ewentualnych strat materialnych w związku z zawaleniem się dachu stodoły nie wyczerpuje znamion wystąpienia uzasadnionych okoliczności, o których mowa w art. 64 pkt 2 u.p.s. W tym miejscu zauważyć należy, że okoliczności wymienione w art. 64 pkt 2 u.p.s. podane zostały jedynie przykładowo i nie stanowią one katalogu zamkniętego. Rację ma SKO, że w orzecznictwie przyjmuje się, że zwolnienie nie powinno nastąpić, jeżeli pomimo zaistnienia wskazanych okoliczności osoba jest w stanie płacić za pobyt w placówce. Jednakże taka sytuacja wbrew twierdzeniom organów w niniejszej sprawie nie została wykazana.

Odnosząc się natomiast do zarzutu skargi dotyczącego niezasadności umieszczenia ojca skarżącej w DPS wskazać należy, że przy ustalaniu omawianej opłaty organy rozstrzygające w sprawie nie mogły wziąć pod uwagę powodów jego umieszczenia w DPS. Okoliczność ta nie ma bowiem wpływu na powstanie obowiązku ponoszenia odpłatności osoby zobowiązanej względem mieszkańca DPS. Z powyższych względów argumenty skarżącej wyrażane w tym względzie nie zasługiwały na uwzględnienie. Należy też wskazać, że sąd kontrolując zaskarżoną decyzję odnosi się do sytuacji dochodowej i rodzinnej istniejącej w dacie wydawania decyzji. Bazując zaś wyłącznie na materiale dowodowym, który znajduje się w aktach w okresie sprzed zaskarżonej decyzji, naruszenie przepisów o postępowaniu wyjaśniającym jawi się jako istotne. Odstąpiono bowiem w istocie od prowadzenia postępowania wyjaśniającego w zakresie wyjaśnienia "możliwości" skarżącej (art. 103 ust. 2 u.p.s.) oraz od rzetelnego wyjaśnienia całokształtu okoliczności sprawy.

Podsumowując stwierdzić należy, że zarówno zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji zostały wydane z naruszeniem przepisów prawa materialnego, tj. art. 61 ust. 2d w związku z art. 103 ust. 2 oraz art. 64 u.p.s., które to naruszenie miało wpływ na wynik sprawy, a także z naruszeniem przepisów postępowania, tj. art. 7, 77 § 1 i art. 80 k.p.a., które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W związku z powyższym Sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

Ponownie rozpoznając sprawę organy uwzględnią ocenę prawną przedstawioną w niniejszym uzasadnieniu i wynikające z niej wskazania co do dalszego postępowania. Przy czym, Sąd w żaden sposób nie określa końcowego rozstrzygnięcia, wskazuje natomiast jakie kwestie organ jest obowiązany uwzględnić, a których uprzednio zaniechał. Obowiązkiem organu będzie zatem ustalenie sytuacji dochodowej skarżącej z uwzględnieniem wszelkich ograniczeń ustawowych wynikających z treści art. 61 ust. 2d i 103 ust. 2 u.p.s., w tym "możliwości" skarżącej, a także ponowne rozważenie (w całokształcie sprawy) i wydanie rozstrzygnięcia w przedmiocie złożonego przez skarżącą wniosku o zwolnienie jej od ponoszenia opłat za pobyt ojca w DPS. Orzekając w tym zakresie organy zobowiązane będą uwzględnić dokumentację już znajdującą się w aktach sprawy, w tym w szczególności wyniki rodzinnego wywiadu środowiskowego i dokumentację przedłożoną przez stronę oraz złożone na etapie postępowania sądowego dokumenty sądowe.