Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 2711/23
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2024-11-05 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 188
journal: Dz.U. 2024 poz 935
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Karol Kiczka Sędziowie: Sędzia NSA Piotr Niczyporuk (spr.) Sędzia del. WSA Joanna Skiba po rozpoznaniu w dniu 5 listopada 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej R. M. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 6 marca 2023 r., sygn. III SA/Kr 1428/22 w sprawie ze skargi R. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 4 lipca 2022 r. nr SKO-NP-4115-285/22 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżony wyrok, zaskarżoną decyzję oraz decyzję Burmistrza [...] z dnia 28 kwietnia 2022 r. nr OPS.5231-ŚP-1105/2021; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu na rzecz R. M. kwotę 720 (siedemset dwadzieścia) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 6 marca 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 1428/22 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie (dalej: "Sąd I instancji") oddalił skargę R. M. (dalej: "Skarżąca") na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu (dalej: "Kolegium", "organ II instancji") z 4 lipca 2022 r., nr SKO-NP-4115-285.22 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Wyrok ten zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym:

Decyzją z 28 kwietnia 2022 r., znak: OPS.5231-ŚP-1105/2021 Burmistrz S. (dalej: "Burmistrz") odmówił Skarżącej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką Z. W. (dalej: "matka"). W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ wskazał, że w sprawie nie została spełniona przesłanka z art. 17 ust. 1b ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2140, dalej: "u.ś.r."). Ponadto zakres sprawowanej opieki nie miał charakteru tego rodzaju, żeby zmuszał Skarżącą do definitywnej rezygnacji z podejmowania aktywności zawodowej, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy, gdyż opieka nad matką mogła być dzielona pomiędzy pozostałe osoby zobowiązane do alimentacji.

Na skutek odwołania Skarżącej Kolegium ww. decyzją z 4 lipca 2022 r. utrzymało w mocy rozstrzygnięcie Burmistrza.

Kolegium wskazało, że decyzja Burmistrza, mimo dokonania przez ten organ błędnej wykładni art. 17 ust. 1b u.ś.r., tj. z pominięciem wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2104 r., sygn. K 38/13, odpowiada jednak prawu, gdyż rezygnacja przez Skarżącą z pracy nie pozostaje w związku przyczynowo-skutkowym ze sprawowaną opieką, ze względu na zakres sprawowanej opieki oraz możliwość współdzielenie jej z rodzeństwem.

W oparciu o wywiad środowiskowy oraz oświadczenia Skarżącej organ ustalił, że prowadzi ona wspólne gospodarstwo domowe z matką, która jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, wymagającą całodobowej opieki. Organ ustalił, że Skarżąca faktycznie opiekuje się matką. Ustalił również, że Skarżąca nie pracowała zawodowo, gdyż po wyjściu za mąż mieszkała z mężem i dziećmi oraz pracowała na gospodarstwie rolnym. Po otrzymaniu separacji z mężem zamieszkała w domu rodzinnym z matką i wówczas była zarejestrowana w urzędzie pracy. Gdy stan zdrowia matki zaczął się pogarszać Skarżąca złożyła wniosek o ustalenie prawa do zasiłku dla opiekuna ze względu na konieczność opieki nad niepełnosprawną matką. Od tego czasu nie poszukiwała i nie podejmowała pracy ze względu na sprawowaną nad matką opiekę. Organ wskazał, że matka Skarżącej choruje na: cukrzycę, nadciśnienie i serce, ma zaniki pamięci, niedosłuch jednego ucha, lecz aparatu nie nosi, nie widzi na jedno oko, które wymaga zabiegu, jest pampersowana, porusza się samodzielnie w obrębie domu, natomiast poza domem towarzyszy jej Skarżąca. Wnioskodawczyni wobec matki wykonuje czynności dnia codziennego, tj. przygotowuje śniadanie, które matka spożywa samodzielnie przy stole, po śniadaniu sprząta, pierze, idzie do sklepu na zakupy, potem przygotowuje obiad, w tym czasie matka leży lub chodzi po domu, słucha radia, telewizji, modli się, rozmawia ze Skarżącą. Następnie podaje obiad, później matka leży lub chodzi do domu. Gdy sprzyja pogoda wraz z matką idą na spacer. Skarżąca robi podwieczorek a następnie robi kolację, po której podaje matce leki, matka zażywa leki dwa razy dziennie - po śniadaniu i kolacji. Skarżąca mierzy też matce ciśnienie, cukier, gdy zachodzi konieczność zamawia wizyty lekarskie. Wszystkie wskazane w wywiadzie czynności dnia codziennego i przy opiece nad matką zajmują Skarżącej cały dzień. Skarżąca nie posiada własnych świadczeń z ZUS czy KRUS, jedynym jej źródłem utrzymania jest zasiłek dla opiekuna wysokości. Ponadto ustalono, że oprócz Skarżącej osobami zobowiązanymi do alimentacji wobec matki są jej dzieci: 1) B. F., która zamieszkuje wraz z mężem i synem w domu rodzinnym, w którym również mieszka Skarżąca i matka. Ww. ma do dyspozycji jedno piętro budynku, nie pracuje i jest na utrzymaniu męża. Jeżeli zachodzi konieczność pomaga w opiece nad matką, a czynności które wykonuje to mierzenie ciśnienia, mierzenie cukru, czasami robienie zakupów, załatwianie recept dla matki, pomoc przy większym sprzątaniu. Oświadczyła, że w razie, gdyby Skarżąca nie mogła opiekować się matką może pomóc w opiece; 2) G. K., prowadzi gospodarstwo rolne, posiada swoją rodzinę i nie jest w stanie opiekować się matką; 3) M. P., zam. w S., nie pracuje jest na utrzymaniu męża, który jest na emeryturze; 4) M. P. podejmuje prace dorywcze, bardzo rzadko odwiedza matkę; 5) U. D. zam. w S. obecnie przebywa za granicą; 6) W. W. zam. w S., prowadzi własną działalność gospodarczą, nie ma czasu odwiedzać matki; 7) T. W. nie żyje.

W ocenie Kolegium, z poczynionych ustaleń faktycznych sprawie nie można wnioskować, aby faktyczny zakres opieki jaki wykonuje Skarżącej względem matki uniemożliwiał jej podjęcie jakiejkolwiek aktywności zawodowej, choćby w ograniczonym zakresie godzinowym. Nie sposób przyjąć, że Skarżąca stale i nieprzerwanie sprawuje osobistą opiekę nad matką, zatem nie wyczerpuje zakresu opieki wymaganej dla świadczenia pielęgnacyjnego, która ma być trwała. Przygotowanie posiłków, pranie, sprzątanie, pomoc w utrzymaniu higieny osobistej, robienie zakupów, dawkowanie lekarstw, zapewnienie dostępu do usług medycznych oraz innych instytucji - nie odbiegają od czynności, które wykonują osoby zajmujące się opieką, np. nad starszymi rodzicami i jednocześnie pracujące zawodowo, czy prowadzący gospodarstwo rolne. Czynności te nie mają charakteru tego rodzaju, że należy je wykonywać przez cały dzień, a jedynie w ściśle określonych porach. Ponadto matka Skarżącej nie jest osobą obłożnie chorą, porusza się samodzielnie i jest osobą kontaktową. Ponadto w tym samym domu co Skarżąca i jej matka mieszka również wraz ze swoją rodziną druga córka, która nie pracuje i pomaga w opiece nad matką. Nadto zobowiązanymi do alimentacji względem niepełnosprawnej są również jej pozostałe dzieci.

Skargę na powyższą decyzję do Sądu I instancji wniosła Skarżąca.

Opisanym na wstępie wyrokiem z dnia 6 marca 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 1428/22 – Sąd I instancji, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 259 ze zm., dalej: "p.p.s.a"), oddalił wniesioną skargę.

Na wstępie Sąd I instancji podał, że podziela stanowisko Kolegium, dotyczące wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., K 38/13, którego nie uwzględnił organ I instancji.

Dalej Sąd I instancji podał, że Kolegium słusznie uznało, że Skarżąca nie spełniła przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki. Zdaniem Sądu I instancji, nie budzi wątpliwości fakt, że organ prawidłowo ustalił, że z materiału dowodowego sprawy w żaden sposób nie wynika, aby opieka nad niepełnosprawną matką sprawowana przez Skarżącą wykluczała podjęcie przez nią jakiegokolwiek zatrudnienia. Skarżąca wymieniła czynności opiekuńcze jako: przygotowanie śniadanie, które matka spożywała samodzielnie przy stole; po śniadaniu sprzątanie, pranie, wyjście do sklepu na zakupy; potem przygotowanie obiadu. W tym czasie, czyli pod nieobecność Skarżącej - matka leży lub chodzi po domu, słucha radia, telewizji, modli się. Następnie Skarżąca podaje obiad, później matka leży lub chodzi do domu. Gdy sprzyja pogoda Skarżąca wraz z matką idą na spacer.

W ocenie Sądu I instancji, słusznie Kolegium uznał, że w istocie są to czynności życia codziennego mające związek z szeroko rozumianym prowadzeniem gospodarstwa domowego i jako takie nie są czynnościami, które nie mogą być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności Skarżącej, gdyż są to typowe czynności dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo i wykonują je przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu. Istotne jest również to, że z ustaleń pracownika socjalnego wynika, że siostra Skarżącej, a mieszkająca w tym samym domu rodzinnym, wspomagała ją w czynnościach opiekuńczych. Okoliczności te nie zostały zakwestionowane przez Skarżącą reprezentowaną od samego początku przez profesjonalną pełnomocniczkę.

W ocenie Sądu I instancji, z powyższego bezspornie wynika, że zakres oraz rozmiar czasowy opieki sprawowanej przez Skarżącą nad niepełnosprawną matką jest do pogodzenia z równoczesnym podjęciem przez nią zatrudnienia choćby w niepełnym wymiarze czasowym. Zdaniem Sądu I instancji, zebrany materiał dowodowy był wystarczający dla stwierdzenia, że pomiędzy sprawowaną przez Skarżącą opieką nad matką, a rezygnacją przez nią z podjęcia zatrudnienia nie istnieje taki związek. Ze zgromadzonego w aktach sprawy materiału dowodowego wynika, że matka Skarżącej jest trwale niezdolna do samodzielnej egzystencji, ale nie sposób przyjąć, aby Skarżąca z uwagi na zakres i rozmiar czynności, jakie wykonuje, opiekując się matką, rzeczywiście nie mogła podjąć żadnego zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Tym bardziej, że faktycznie może liczyć na pomoc siostry, niepracującej zawodowo i mieszkającej w tym samym domu.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosła Skarżąca, zaskarżając go w całości.

Zaskarżonemu wyrokowi zarzuciła naruszenie prawa materialnego poprzez dokonanie błędnej wykładni przepisu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez Sąd, że zakres opieki świadczony przez Skarżącą nad matką nie wypełnia ww. dyspozycji, podczas gdy - jak wynika ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego - Skarżąca sprawuje nad matką opiekę w pełnym zakresie, a w rozumieniu ww. przepisu osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym wymaga – w zależności od rodzaju schorzenia oraz aktualnego stanu zdrowia opieki stałej lub długotrwałej, lecz niekoniecznie całodobowej. Zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez Sąd, że brak jest związku pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez Skarżącą a sprawowaniem przez nią opieki nad matką, podczas gdy w przedmiotowej sprawie taki związek przyczynowo-skutkowy istnieje.

Wobec powyższego wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie wniesionej skargi, alternatywnie zaś o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Jednocześnie wniosła o zasądzenie kosztów postępowania oraz rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Na wstępie podać należy, że sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 182 § 2 p.p.s.a., ponieważ Skarżąca kasacyjnie zrzekła się rozprawy, a organ, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia skargi kasacyjnej, nie zażądał przeprowadzenia rozprawy.

Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W analizowanej sprawie przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego wskazane enumeratywnie w art. 183 § 2 p.p.s.a., nie występują. Z tego względu Naczelny Sąd Administracyjny przy rozpoznaniu sprawy związany był granicami skargi kasacyjnej. Granice te są wyznaczone wskazanymi w niej podstawami, którymi może być naruszenie prawa materialnego przez jego błędną wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (art. 174 pkt 1 p.p.s.a.), a także naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 p.p.s.a.).

W skardze kasacyjnej sformułowano jedynie zarzut naruszenia prawa materialnego, przy czym spór w niniejszej sprawie sprowadza się do oceny, czy występuje związek przyczynowy pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez Skarżącą, a opieką nad niepełnosprawną matką oraz czy posiadanie przez Skarżącą rodzeństwa obciążonego obowiązkiem alimentacyjnym wobec matki stanowi negatywną przesłankę przyznania wnioskowanego świadczenia.

Skarga kasacyjna zawiera usprawiedliwione podstawy.

Stosownie do art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu; 2) opiekunowi faktycznemu dziecka; 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej; 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Przepis ten formułuje więc warunek rezygnacji (zaprzestania) lub niepodejmowania zatrudnienia (bądź innej pracy zarobkowej), który należy brać pod uwagę dokonując oceny spełnienia przesłanek koniecznych do ustalenia prawa do ww. świadczenia. W świetle powyższego, osoba ubiegająca się o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego powinna sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną w wymiarze, który obiektywnie zmusza ją do rezygnacji z dotychczasowego zatrudnienia, bądź wyklucza możliwość podjęcia zatrudnienia (lub innej pracy zarobkowej). Istotna jest tu również ocena, czy zakres sprawowanej opieki wypełnia ustawowe przesłanki, warunkujące ustalenie tego prawa i stwierdzenie związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy sprawowaną opieką a możliwością pogodzenia jej z pracą zarobkową. Podkreślenia również wymaga, że okoliczności rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia oraz brak możliwości jego podjęcia powinny być oceniane na moment rozpoznawania wniosku o przyznanie wnioskowanej pomocy.

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego w sprawie, bez znaczenia pozostaje przy tym, czy wnioskodawczyni zrezygnowała z pracy zarobkowej wcześniej (z innych przyczyn) lub też nigdy jej nie podejmowała (jak w niniejszej sprawie), jeżeli w dacie wystąpienia z wnioskiem o świadczenie pielęgnacyjne zaistniała realna konieczność sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, uniemożliwiająca stronie podjęcie zatrudnienia. Stanowisko to wywodzić należy bezpośrednio z brzmienia art. 17 ust. 1 u.ś.r., który determinuje konieczność oceny korelacji zachodzącej pomiędzy możliwością kontynuowania/podjęcia aktywności zawodowej przez opiekuna, a zakresem sprawowanych czynności opiekuńczych, związanych z indywidualnymi ograniczeniami dotyczącymi samodzielnej egzystencji osoby legitymującej się stosownym orzeczeniem.

Niewątpliwie świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za sam fakt opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, czy też za pozostawanie w gotowości do świadczenia czynności opiekuńczych. Za zasadne uznać w tym kontekście należy prezentowane w orzecznictwie stanowisko, że powinno ono stanowić ekwiwalent za faktyczny brak możliwości podjęcia przez opiekuna zatrudnienia wobec konieczności sprawowania czynności opiekuńczych, bądź za rezygnację z zatrudnienia w celu ich sprawowania. Norma art. 17 ust. 1 u.ś.r. odnosi się więc wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Prawodawca wymaga bowiem, by brak podejmowania zatrudnienia lub rezygnacja z niego przez osoby wymienione w ww. normie pozostawały w bezpośrednim związku z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Spełnienie przesłanek określonych w art. 17 ust. 1 u.ś.r. oznacza, że czynności opiekuńcze muszą w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, a związek pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia (jego niepodejmowaniem) a opieką musi być bezpośredni i ścisły. Oceny takiej powinien dokonać organ administracji, biorąc pod uwagę okoliczności konkretnej sprawy i ustalając, czy istotnie osoba sprawująca opiekę nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia lub zmuszona jest z niego zrezygnować. Kluczowym jest, że w przywołanej regulacji brak jest wskazania dotyczącego sprawowania opieki w sposób nieprzerwany, całodobowy, codzienny, samodzielny, jak też przebywania stale w pobliżu osoby, która pomocy tego typu wymaga. Jak już wielokrotnie podkreślano w orzecznictwie, opieka powinna mieć charakter stały, długotrwały w sensie rozciągłości w czasie i powtarzalny, zaś jej zakres wyznaczony być powinien niepełnosprawnością osoby wymagającej opieki, czyli koniecznością wykonywania czynności w związku z ograniczoną możliwością podopiecznego do samodzielnej egzystencji, w warunkach dnia codziennego. Tak określony zakres opieki, uprawniający do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, zależny jest więc od całokształtu okoliczności konkretnej sprawy, a przede wszystkim indywidualnej sytuacji osoby wymagającej wsparcia, w tym: rodzaju niepełnosprawności, stanu zdrowia, sprawności ruchowej i intelektualnej, trybu życia, warunków mieszkaniowych, itp.

Przenosząc powyższe na grunt rozpoznawanej sprawy, zgodzić się należy ze Skarżącą kasacyjnie, że jej matka – mimo, że nie jest osobą leżącą i w pełni niesamodzielną - nie może zostać uznana za osobę, która nie wymaga stałej i długotrwałej opieki innej osoby. Z akt administracyjnych sprawy wynika, że podopieczna w chwili złożenia wniosku w 2021 r. miała 87 lat, jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym. Orzeczenie o stopniu niepełnosprawności z 15 lipca 2010 r. wskazuje, że przyczyną jego wydania były choroby układu oddechowego i krążenia (symbol: 07–S). Orzeczenie wydano na stałe. Ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 2010 r. Matka Skarżącej została uznana za osobę, która wymaga stałej pomocy i wsparcia, poradnictwa rehabilitacyjnego, a także konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby, w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

W aktach sprawy znajdują się wywiad środowiskowy z 8 lutego 2022 r., szczegółowo opisujący sytuację podopiecznej, wykonywane przez Skarżącą w ramach opieki czynności oraz powołane w skardze kasacyjnej ustalenia pracownika socjalnego, który stwierdza, że wymaga ona ciągłej opieki i kontroli osoby drugiej. Z ww. wywiadu środowiskowego wynika, że matka Skarżącej choruje na: cukrzycę, nadciśnienie i serce, ma zaniki pamięci, niedosłuch jednego ucha, lecz aparatu nie nosi, nie widzi na jedno oko, które wymaga zabiegu, jest pampersowana, porusza się samodzielnie w obrębie domu, natomiast poza domem towarzyszy jej Skarżąca. Skarżąca wobec matki wykonuje czynności dnia codziennego, tj. przygotowuje śniadanie, które matka spożywa samodzielnie przy stole, po śniadaniu sprząta, pierze, idzie do sklepu na zakupy, potem przygotowuje obiad, w tym czasie matka leży lub chodzi po domu, słucha radia, telewizji, modli się, rozmawia ze Skarżącą. Następnie podaje obiad, później matka leży lub chodzi do domu. Gdy sprzyja pogoda wraz z matką idą na spacer. Skarżąca robi podwieczorek a następnie robi kolację, po której podaje matce leki. Matka zażywa leki dwa razy dziennie - po śniadaniu i kolacji. Skarżąca mierzy też matce ciśnienie, cukier, gdy zachodzi konieczność zamawia wizyty lekarskie. Wszystkie wskazane w wywiadzie czynności dnia codziennego i przy opiece nad matką zajmują Skarżącej cały dzień.

Twierdzenia ww. wywiadu i oświadczeń przywołały organy oraz Sąd I instancji, kwestionując jednocześnie zakres czynności opiekuńczych wykonywanych przez Skarżącą wobec matki oraz ich bezpośredni związek z brakiem aktywności zawodowej strony. Uznano mianowicie, że powyższe okoliczności oraz fakt posiadania przez podopieczną jeszcze 5 dzieci, w tym jedną córkę, która zamieszkuje w tym samym domu i nie pracuje - nie pozwalają na przyjęcie, że niepodejmowanie lub rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej nastąpiła w celu i w związku z koniecznością sprawowania stałej opieki, w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, stanowisko takie nie znajduje oparcia w zgromadzonym materiale dowodowym. Trudno bowiem przyjąć, że matka Skarżącej, która choruje na cukrzycę, nadciśnienie i serce, ma zaniki pamięci, niedosłuch jednego ucha, nie widzi na jedno oko i jest pampersowana, a przez to wymaga pomocy praktycznie przy każdej czynności oraz nie rokującą poprawy (ze względu na swój wiek – 90 lat w chwili wydawania niniejszego wyroku) - nie jest osobą wymagającą stałej obecności opiekuna i długotrwałej opieki.

Zdaniem Sądu kasacyjnego sytuacja zawodowa Skarżącej, jest niewątpliwie bezpośrednio związana ze stanem zdrowia i sprawnością jej matki, a więc również zakresem faktycznej opieki, który zależy bezpośrednio od kondycji podopiecznej. Nieuprawnione w związku z tym było stanowisko Kolegium, podzielone następnie przez Sąd I instancji, że zakres czynności opiekuńczych wykonywanych przez Skarżącą ma charakter czynności który nie koliduje z możliwością podjęcia przez nią zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Organy oraz Sąd I instancji w swoich rozważaniach dotyczących zakresu świadczonej przez Skarżącą opieki skupiły się na tzw. czynnościach dnia codziennego, pomijając kwestie związane ze specyfiką chorób podopiecznej, ograniczającą jej możliwości samodzielnego funkcjonowania (zaniki pamięci, niedosłuch ucha, nie widzi na jedno oko oraz jest pampersowana). Jak wynika z akta administracyjnych sprawy, Skarżąca nigdy nie wykonywała pracy zawodowej (jedynie wraz z byłym mężem pracowała na gospodarstwie rolnym), jednakże nie oznacza to, że w zaistniałej sytuacji ma ona realną możliwość świadczenia pracy, czy podjęcia zatrudnienia choćby w niepełnym wymiarze czasowym. Zauważyć przy tym należy, że co najmniej od 2014 r. Skarżąca pobiera zasiłek dla opiekuna w związku z opieką nad matką, z którego zrezygnowała we wniosku o przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Zdaniem Sądu kasacyjnego, ocena całokształtu sprawy nie pozwala na przyjęcie, żeby stan zdrowia osoby podlegającej opiece był na tyle dobry, by mogła ona przez większość czasu funkcjonować samodzielnie, bez wsparcia i pomocy innej osoby w wymiarze, który umożliwiałby opiekunowi równoczesne podjęcie pracy zarobkowej. Analizując i poddając ocenie stan sprawy, należy każdorazowo brać pod uwagę indywidualną sytuację podopiecznego, determinowaną jego stanem zdrowia i warunkami bytowymi. Istotnym jest tu nie tylko związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy rezygnacją przez opiekuna z zatrudnienia, ale przede wszystkim potencjalna możliwość świadczenia, czy podjęcia pracy – bezpośrednio związana z potrzebami osoby niepełnosprawnej, podlegającej opiece, a określona ramami jej możliwości samodzielnego funkcjonowania, również w aspekcie radzenia sobie z czynnościami dnia codziennego. Ponownego podkreślenia wymaga, że pod pojęciem opieki stałej rozumie się stałą pieczę nad osobą wymagającą opieki, gotowość i możliwość udzielenia pomocy w sytuacji, gdy tylko taka potrzeba w danym momencie zaistnieje, która w konsekwencji prowadzi do braku faktycznej możliwości podjęcia zatrudnienia przez osobę zainteresowaną przyznaniem świadczenia. Z taką właśnie sytuacją mamy do czynienia w analizowanej sprawie, bowiem opieka sprawowana przez Skarżącą nad matką nosi cechy opieki stałej i długotrwałej.

Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela również stanowiska Sądu I instancji, że zakres sprawowanej opieki nie jest na tyle absorbujący aby Skarżąca mogła podjąć pracę choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy, a to ze względu na to, że Skarżąca i podopieczna mieszka w jednym budynku (lecz na innym piętrze) z siostrą i jej rodziną, która jak wynika z wywiadu środowiskowego, gdy "zachodzi konieczność" pomaga w opiece nad matką. Norma art. 17 ust. 1 u.ś.r. jasno wylicza przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Niedopuszczalne jest w tej sytuacji wprowadzanie przez organy administracyjne, czy Sąd dodatkowych negatywnych przesłanek przyznania tego rodzaju pomocy. Przyczyną odmowy ustalenia prawa nie może więc posiadanie przez wnioskodawczynię rodzeństwa, zobowiązanego alimentacyjnie wobec niepełnosprawnej matki. Zauważenia wymaga, że jeżeli jest kilka osób zobowiązanych w równym stopniu do alimentacji, można przyznać świadczenie jednej z nich, pod warunkiem, gdy spełnia ona przewidziane prawem przesłanki (zob.: wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 9 sierpnia 2023 r., sygn. akt I OSK 1661/22; z dnia 12 grudnia 2023 r., sygn. akt I OSK 2057/22; z dnia 6 lutego 2024 r., sygn. akt I OSK 157/23 wyroki dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, pod adresem internetowym http:/orzeczenia.nsa.gov.pl – dalej jako "CBOSA"). Naczelny Sąd Administracyjny nie kwestionuje tym samym obowiązku alimentacyjnego rodzeństwa Skarżącej wobec matki, jednak wskazuje na konieczność rozróżnienia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy obok wnioskującej osoby spełniającej warunki do jego przyznania są jeszcze inne osoby spokrewnione w tym samym stopniu z osobą wymagającą opieki od sytuacji złożenia wniosku o przyznanie świadczenia przez osobę potencjalnie uprawnioną, a zobowiązaną w dalszej kolejności – gdy istnieją osoby bliżej spokrewnione. Podkreślenia wymaga, że u.ś.r. w sytuacji, gdy jest kilka osób zobowiązanych do alimentacji w tym samym stopniu, nie przewiduje pierwszeństwa względem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego dla jednej z nich w możliwości wywiązania się z obowiązku alimentacyjnego łącznie przez wszystkich zobowiązanych. Skoro zatem Skarżąca, jako córka osoby wymagającej opieki znajduje się wraz z rodzeństwem wśród osób wymienionych w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., którym przy spełnieniu pozostałych warunków ustawowych przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, to do niej należy wybór czy wypełni swój obowiązek alimentacyjny względem matki poprzez sprawowanie osobistej opieki (nie podejmując, bądź rezygnując z zatrudnienia), czy też zapewni jej opiekę w inny sposób, np. podejmując zatrudnienie, dzieląc się obowiązkami opiekuńczymi z rodzeństwem.

Ponownie rozpoznając sprawę organ uwzględni wskazaną powyżej wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r. oraz ocenę okoliczności niepodejmowania przez Skarżącą kasacyjnie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a także charakteru opieki i pomocy udzielanej niepełnosprawnej matce. Weźmie również pod uwagę zmianę stanu prawnego związaną z art. 63 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. z 2023 r. poz. 1429).

Naczelny Sąd Administracyjny uznając, że sprawa została dostatecznie wyjaśniona, na podstawie art. 188 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a. uchylił zaskarżony wyrok i uwzględnił skargę uchylając zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję, o czym orzekł w wyroku.

O kosztach postępowania sądowego orzeczono w pkt 2 wyroku w oparciu o art. 203 pkt 1 p.p.s.a. i art. 209 p.p.s.a. oraz art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) oraz pkt 2 lit. b) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (t.j. Dz. U. z 2023 r., poz. 1935).