Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 831/22
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2023-03-09 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 188 w zw. z art. 151 i art. 193
journal: Dz.U. 2023 poz 259
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 7, art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 3
journal: Dz.U. 2020 poz 256
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
article: art. 30 ust. 2
journal: Dz.U. 2021 poz 877
law: Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów - t.j.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Czesława Nowak–Kolczyńska (spr.) Sędziowie: Sędzia NSA Aleksandra Łaskarzewska Sędzia del. WSA Anna Wesołowska po rozpoznaniu w dniu 9 marca 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z dnia 21 grudnia 2021 r. sygn. akt II SA/Op 437/21 w sprawie ze skargi K.F. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] z dnia 21 czerwca 2021 r., nr SKO.40.1397.2021.za w przedmiocie odmowy umorzenia i odmowy rozłożenia na raty należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego 1. uchyla zaskarżony wyrok i oddala skargę, 2. odstępuje od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu wyrokiem z dnia 21 grudnia 2021 r., sygn. akt II SA/Op 437/21 po rozpoznaniu skargi K.F. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] z dnia 21 czerwca 2021 r., nr SKO.40.1397.2021.za w przedmiocie odmowy umorzenia i odmowy rozłożenia na raty należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego, uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza [...] z dnia 15 marca 2021 r., nr WS.531.327.12.XI.2019.

Powyższe rozstrzygnięcie zapadło w następującym stanie faktycznym sprawy.

Wnioskiem z dnia 21 marca 2018 r. K.F. (dalej "skarżący") wystąpił do Ośrodka Pomocy Społecznej [...] (zwanego dalej "OPS") o wstrzymanie wypłaty świadczenia alimentacyjnego na D.F., wydanie decyzji o ustaleniu i zwrocie nienależnie pobranych przez D.F. świadczeń alimentacyjnych za okres od 1 października 2017 r. oraz o rozłożenie na raty kwoty wypłaconych na rzecz D.F. i R.F. świadczeń alimentacyjnych. Uzasadniając wniosek skarżący wyjaśnił, że o przyznaniu D.F. świadczenia z funduszu alimentacyjnego decyzją z dnia 13 października 2017 r., dowiedział się dopiero z treści zawiadomienia OPS z dnia 31 stycznia 2018 r. W ocenie wnioskodawcy wydanie wskazanej decyzji było niezasadne, albowiem egzekucja alimentów zasądzonych na rzecz D.F. jest skuteczna. Ponadto w mocy pozostaje zajęcie komornicze z dnia 28 września 2016 r., w sprawie [...], dotyczące wynagrodzenia za pracę, a pracodawca dłużnika alimentacyjnego od 28 października 2016 r. do chwili obecnej, co miesiąc przekazuje na rachunek bankowy należną część jego wynagrodzenia. Z kolei uzasadniając wniosek dotyczący rozłożenia na raty należności z tytułu zobowiązania powstałego na skutek wypłaconych z funduszu alimentacyjnego świadczeń na rzecz R.F. i D.F. (w łącznej kwocie 43.137,83 zł) wskazał, że posiada obecnie stałe zatrudnienie (umowa o pracę), jednak uzyskiwane przez niego wynagrodzenie nie pozwala na spłatę bieżących alimentów. Deklaruje jednak chęć i możliwość spłaty zobowiązań w ratach. Nie posiada bowiem obecnie majątku, który pozwoliłby na jednorazową spłatę zadłużenia.

W piśmie z dnia 27 kwietnia 2018 r. K.F. wskazał dodatkowo, że znaczna zaległość względem funduszu alimentacyjnego powstała w czasie jego nieobecności w kraju, dlatego nie miał on świadomości powstałego zadłużenia.

Dnia 7 czerwca 2018 r. do OPS [...] wpłynęło zaświadczenie od komornika sądowego prowadzącego postępowanie egzekucyjne w stosunku do K.F., w którym wskazano, że postępowanie egzekucyjne w jego sprawie jest całkowicie bezskuteczne. Dłużnik wprawdzie pracuje, ale potrącenia nie wystarczają na pokrycie alimentów bieżących i zaległości w sprawie.

Burmistrz [...] dwukrotnie wydawał decyzje odmawiające uwzględnienia wniosku K.F. Dwukrotnie też Samorządowe Kolegium Odwoławcze [...] decyzje te uchylało przekazując sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania.

Decyzją z dnia 15 marca 2021 r., nr WS.531.327.12.XI.2019, Burmistrz [...] ponownie orzekł o odmowie umorzenia należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego w całości na rzecz D.F., która na dzień 15 marca 2021 r. wynosiła łącznie 29.608,87 zł (należność główna w wysokości 28.459,13 zł plus odsetki w wysokości 1.149,74 zł) i o odmowie rozłożenia na raty tych należności. Jako materialnoprawną podstawę rozstrzygnięcia wskazał art. 2 pkt 9, art. 8b, art. 30 ust. 2 i ust. 3 oraz art. 41 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2020 r. poz. 808, ze zm. - zwanej dalej "ustawą alimentacyjną"). W uzasadnieniu decyzji organ wyjaśnił jednocześnie, że nie jest organem właściwym dłużnika, gdyż K.F. jest mieszkańcem M., dlatego uznał za stosowne zawiadomić stronę, że do umorzenia należności na podstawie art. 30 ust. 1 ustawy alimentacyjnej uprawniony jest organ właściwy dłużnika i to do niego dłużnik powinien wystąpić ze stosownym wnioskiem.

Po rozpoznaniu odwołania skarżącego, Samorządowe Kolegium Odwoławcze [...] zaskarżoną decyzją z dnia 21 czerwca 2021 r., utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

W uzasadnieniu Kolegium wyjaśniło, że skarżący jest dłużnikiem alimentacyjnym, czyli osobą zobowiązaną do alimentów na podstawie tytułu wykonawczego, przeciwko której egzekucja okazała się bezskuteczna (art. 2 pkt 3 ustawy alimentacyjnej), co spowodowało wypłatę świadczenia z funduszu alimentacyjnego na rzecz osoby uprawnionej D.F. w okresie od 1 lutego 2011 r. do 30 września 2018 r. na podstawie kolejno wydawanych decyzji. Po uwzględnieniu wpłat dokonanych przez komornika sądowego prowadzącego egzekucję należności alimentacyjnych do spłaty pozostała kwota 29.608,87 zł. stanowiąca należność główną oraz ustawowe odsetki. Podstawę prawną rozstrzygnięcia stanowił art. 30 ust. 2 ustawy alimentacyjnej. Odnośnie do interpretacji tego przepisu na gruncie orzecznictwa sądowego wypracowano jednolite stanowisko, zgodnie z którym umorzenie lub rozłożenie na raty należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego jest wyjątkiem podlegającym ścisłej interpretacji. Zachodzić może wyłącznie wówczas, gdy na skutek obiektywnych okoliczności niezależnych od dłużnika alimentacyjnego jego sytuacja dochodowa i rodzinna uniemożliwia wywiązanie się z obowiązku alimentacyjnego. Nie może zatem budzić wątpliwości, że podstawową przesłanką, którą należy rozważyć rozpoznając wniosek dłużnika alimentacyjnego o zastosowanie ulg wymienionych w tym przepisie, jest jego sytuacja dochodowa i rodzinna. Orzekanie w tym przedmiocie odbywa się w ramach tzw. uznania administracyjnego co oznacza, że właściwy organ może ograniczyć nałożony na dłużnika obowiązek zwrotu należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, nie ma on natomiast takiego obowiązku. Mimo, że aktualna sytuacja dochodowa strony została uznana przez organ za trudną, a to z powodu zajęcia komorniczego dokonywanego na poczet zaległości alimentacyjnych, to nie jest to szczególna okoliczność. Obecna trudna sytuacja materialna jest okolicznością dotyczącą wszystkich dłużników alimentacyjnych, gdyż uruchomienie funduszu alimentacyjnego następuje tylko wówczas, gdy dłużnik nie ma majątku ani dochodów podlegających egzekucji. Prawidłowa jest również ocena bieżącej sytuacji dochodowej skarżącego jako nieprzesądzającej o zastosowaniu ulgi

SKO uznało zatem, że skarżący jest osobą stosunkowo młodą, nielegitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności, ma możliwości poprawy swoje sytuacji dochodowej w przyszłości i stopniową spłatę długów, poprzez np. podjęcie dodatkowej działalności zarobkowej. Trudna sytuacja finansowa rodziny może zostać poprawiona także poprzez podjęcie działalności zarobkowej przez partnerkę strony. Ponadto nawet po odjęciu potrąceń komorniczych w wysokości 2.137,80 zł. do dyspozycji rodziny pozostaje dochód w wysokości 2.837,80 zł. co na osobę w rodzinie stanowi kwotę 724,36 zł. Nie ma zatem podstaw do uznania, że jego sytuacja jest szczególnie trudna. Organ zaznaczył, że posiadanie kosztów związanych z utrzymaniem gospodarstwa domowego oraz dzieci jest sprawą oczywistą, jednak skarżący, nie przedstawiając takich wydatków i nie dokumentując ich, mimo wezwań, nie umożliwił szczegółowego zbadania jego sytuacji dochodowej. Kolegium podkreśliło, że sytuacja w jakiej znalazł się skarżący nie jest sytuacją niezależną od niego, lecz ma swoje źródło w niewywiązywaniu się przez niego z obowiązku alimentacyjnego wobec dzieci.

Na powyższą decyzję K.F. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu.

Powołanym na wstępie wyrokiem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu uwzględnił złożoną skargę i uchylił obydwie wydane w sprawie decyzje. W motywach rozstrzygnięcia Sąd podał, że organy dopuściły się naruszeń prawa materialnego i procesowego, które to miały lub mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy o umorzenie lub rozłożenie na raty należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego na rzecz córki skarżącego łącznie z odsetkami. W ocenie Sądu I instancji, dokonując ustalenia sytuacji dochodowej skarżącego organy naruszyły art. 2 pkt 4 ustawy alimentacyjnej w zw. z art. 3 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2020 r. poz. 111, ze zm., dalej "u.ś.r.") w zw. z art. 21 ust. 1 pkt 8 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (Dz.U. 2020 r. poz. 1426, ze zm., dalej "u.p.d.o.f."), na skutek wliczenia do dochodu rodziny skarżącego świadczeń rodzinnych i świadczeń wychowawczych pobieranych przez partnerkę skarżącego na ich wspólne dzieci, co skutkowało nieprawidłowym ustaleniem wysokości dochodu rodziny skarżącego. W konsekwencji postępowanie wyjaśniające w zakresie ustalenia, stosownie do art. 30 ust. 2 ustawy alimentacyjnej, sytuacji dochodowej skarżącego nie zostało przeprowadzone w sposób prawidłowy i wyczerpujący, a decyzje organu pierwszej i drugiej instancji wydane zostały z naruszeniem art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2021 r., poz. 735), powoływanej jako k.p.a, w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Ponadto, Sąd Wojewódzki stwierdził, że rozpoznające sprawę organy, w związku z dokonaniem błędnej wykładni i niewłaściwego zastosowania art. 3 pkt 1 u.ś.r. w zw. z art. 2 pkt 5 ustawy alimentacyjnej, nie dokonały prawidłowych i wyczerpujących ustaleń w zakresie sytuacji dochodowej skarżącego, co stanowiło naruszenie art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Także uzasadnienie decyzji w tym zakresie, zdaniem Sądu nie odpowiadało wymogom art. 107 § 3 k.p.a., gdyż w istocie sprowadzało się do ogólnego stwierdzenia organów, że świadczenia wychowawcze i rodzinne mają wpływ na sytuację dochodową i podlegają uwzględnieniu w ogólnych dochodach rodziny. Nieprawidłowo w tym zakresie organ odwoławczy wskazał, że zasady ustalania dochodu dla celów przyznania prawa do świadczenia z funduszu alimentacyjnego nie mają zastosowania do ustalania na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy alimentacyjnej sytuacji dochodowej dłużnika alimentacyjnego.

Z powyższych względów Sąd I instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r., poz. 2325), powoływanej jako p.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję, a stosownie do art. 135 p.p.s.a., na tej samej podstawie także decyzję organu I instancji.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożyło Samorządowe Kolegium Odwoławcze [...]. Zaskarżając wyrok w całości organ zarzucił Sądowi I instancji naruszenie:

I. prawa materialnego (art. 174 pkt 1 p.p.s.a.), a mianowicie - art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2021 r. poz. 877 z późn. zm., dalej "u.p.o.u.a."), poprzez jego błędną wykładnię, polegającą na uznaniu, że wskazane w ww. przepisie jedno z kryteriów oceny wniosku o umorzenie należności dłużnika alimentacyjnego z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, ewentualnie - o rozłożenie tych należności na raty - tj. kryterium odnoszące się do ustalenia "sytuacji dochodowej" dłużnika alimentacyjnego - należy analizować w oparciu o zasady ustalania dochodu dla celów przyznania prawa do świadczenia z funduszu alimentacyjnego, tj. w oparciu o uregulowania art. 3 pkt 1 u.ś.r. w związku z art. 2 pkt 5 u.p.o.u.a. - gdy tymczasem w stanie faktycznym przedmiotowej sprawy wnioskodawca nie ubiega się o przyznanie świadczenia z funduszu alimentacyjnego, ale o udzielenie ulgi w spłacie należności z tytułu wypłaconych z funduszu alimentacyjnego świadczeń, co obliguje do zbadania przez organ całościowo "sytuacji dochodowej" zobowiązanego - nie zaś ustalenia "dochodu" dla potrzeb rozpoznania wniosku o udzielenie świadczenia z funduszu alimentacyjnego;

II. przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 p.p.s.a.), mianowicie:

1. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w związku z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80, a także art. 107 § 3 k.p.a poprzez przyjęcie, że w przedmiotowej sprawie zaistniały podstawy do uchylenia decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] z dnia 21 czerwca 2021 r., nr SKO.40.1397.2021.za, sprowadzające się do konkluzji, iż organy obu instancji - z uwagi na błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 3 pkt 1 u.ś.r. w związku z art. 2 pkt 5 u.p.o.u.a. - nie dokonały prawidłowych i wyczerpujących ustaleń w zakresie sytuacji dochodowej skarżącego, co stanowiło naruszenie art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., a nadto - w ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu - "uzasadnienie decyzji w tym zakresie" nie odpowiadało wymogom art. 107 § 3 k.p.a. - podczas gdy zarówno organ I instancji (Burmistrz [...]), jak również Samorządowe Kolegium Odwoławcze [...] - dokonując prawidłowej wykładni art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. - w sposób wyczerpujący i odpowiadający wymogom procedury administracyjnej (tj. zgodnie z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a) przeprowadziło należycie postępowanie wyjaśniające i ustaliło prawidłowo wszystkie okoliczności kształtujące sytuację dochodową dłużnika alimentacyjnego; poza tym – uzasadnienie zaskarżonego orzeczenia zostało sporządzone zgodnie z art. 107 § 3 k.p.a.;

2. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w związku z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80, a także art. 107 § 3 k.p.a, poprzez przyjęcie, że w przedmiotowej sprawie zaistniały podstawy do uchylenia decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] z dnia 21 czerwca 2021 r., nr SKO.40.1387.2021.za, sprowadzające się do konkluzji, iż organy obu instancji nie rozważyły wszechstronnie zasadności umorzenia i rozłożenia na raty należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego - podczas gdy oba organy - mając na względzie uregulowania art. 7, art. 77 § 1 i art. 80, a także art. 107 § 3 k.p.a - rozważyły w sposób rzetelny wszystkie przesłanki warunkujące zastosowanie wnioskowanych przez skarżącego ulg, a w uzasadnieniach wydanych przez siebie decyzji przedstawiły wyczerpującą analizę powyższych kwestii, formułując jednocześnie wypływające z tej analizy wnioski, należycie umotywowane;

3. obrazę art. 153 p.p.s.a., poprzez związanie organów administracji nieprawidłową oceną prawną w zakresie interpretacji art. 30 § 2 u.p.o.u.a., sprowadzającej się do bezpośredniego powiązania "sytuacji dochodowej" dłużnika alimentacyjnego z pojęciem "dochodu" określonego w art. 3 pkt 1 u.ś.r. i nakazującej, aby badanie na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy alimentacyjnej. "sytuacji dochodowej" dłużnika alimentacyjnego odbywało się w oparciu o zasady ustalania dochodu dla celów przyznania prawa do świadczenia z funduszu alimentacyjnego, tj. przy zastosowaniu uregulowań art. 3 pkt 1 u.ś.r. w związku z art. 2 pkt 5 ustawy alimentacyjnej - co w konsekwencji oznaczało związanie organów wskazaniami co do dalszego postępowania nie korespondującymi z przesłankami wynikającymi z art. 30 ust. 2 ustawy alimentacyjnej -- skutkujące niepewnością organów administracji w zakresie dalszych - mających mieć miejsce po wyroku - czynności, które organy te - tj. Burmistrz [...] oraz (ewentualnie) Samorządowe Kolegium Odwoławcze - miałyby podjąć.

Organ wskazał, że na skutek wskazanych powyżej (w pkt II) naruszeń przepisów postępowania doszło do nieuzasadnionego uchylenia decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] z dnia 21 czerwca 2021 r. oraz poprzedzającej ją decyzji Burmistrza [...]z dnia 15 marca 2021 r.

Mając powyższe na uwadze skarżący kasacyjnie wniósł o:

1) uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie skargi, ewentualnie - o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Opolu;

2) zasądzenie na rzecz Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych a ponadto, w myśl art. 176 § 2 p.p.s.a., złożono oświadczenie o zrzeczeniu się rozprawy.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Wobec tego, że strona skarżąca kasacyjnie zrzekła się rozprawy, a druga strona nie żądała przeprowadzenia rozprawy, sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 182 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r., poz. 259 ze zm., dalej "p.p.s.a.")

Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 p.p.s.a. Z tego względu Naczelny Sąd Administracyjny przy rozpoznaniu sprawy związany był granicami skargi kasacyjnej.

W ocenie NSA skarga kasacyjna zawiera usprawiedliwione podstawy.

W pierwszej kolejności za zasadny należało uznać zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7, 77 § 1, 80 oraz art. 107 § 3 k.p.a., którego skarżący kasacyjnie upatruje w błędnym przyjęciu, iż w niniejszej sprawie zaistniały podstawy do uchylenia decyzji organów obu instancji, w sytuacji gdy zebrany przez organy materiał dowodowy był wystarczający i niebudzący wątpliwości, zaś postępowanie wyjaśniające przeprowadzono w sposób prawidłowy, wyczerpujący i odpowiadający wymogom procedury administracyjnej. Organy orzekające w sprawie rozważyły również w sposób rzetelny przesłanki warunkujące zastosowanie wnioskowanych przez skarżącego ulg (umorzenia należności, bądź rozłożenia ich na raty), zaś w uzasadnieniach wydanych decyzji przedstawiły wyczerpującą analizę powyższych kwestii.

Stosownie do art. 77 § 1 k.p.a., na organie administracji publicznej spoczywa obowiązek zebrania w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego sprawy niezbędnego do jej wyjaśnienia. Postępowanie wyjaśniające prowadzone przez organ administracji publicznej powinno być zakończone po zbadaniu wszystkich okoliczności faktycznych istotnych dla danej sprawy, których zakres określają przepisy prawa materialnego mające zastosowanie w sprawie. Zgodnie natomiast z art. 75 § 1 k.p.a. jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem. W szczególności dowodem mogą być dokumenty, zeznania świadków, opinie biegłych oraz oględziny. Zgodnie z art. 80 k.p.a., organ dokonuje oceny na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Realizując zasadę prawdy obiektywnej (art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a.) organ jest obowiązany do wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego. W myśl natomiast art. 107 § 3 k.p.a. uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa.

Należy pamiętać, że wydanie decyzji przez organ właściwy wierzyciela na wniosek dłużnika alimentacyjnego w przedmiocie umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy alimentacyjnej, musi zostać poprzedzone wyjaśnieniem okoliczności sprawy w zakresie sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika. Organ właściwy wierzyciela powinien więc rozważyć kwestie istnienia bądź nieistnienia w konkretnej sprawie szczególnych okoliczności uzasadniających skorzystanie z omawianej instytucji oraz okoliczności uzasadniające zakres jej ewentualnego zastosowania, co następnie powinno znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji. Decyzja organu wydawana w tym przedmiocie ma charakter uznaniowy, co oznacza, że organ ma możliwość, a nie obowiązek umorzenia należności. Sądowa kontrola uznania administracyjnego ograniczona jest natomiast wyłącznie do oceny, czy w sprawie zachodzą warunki materialnoprawne, uzasadniające skorzystanie przez organ administracji z przysługujących mu uprawnień oraz czy wydanie decyzji zostało poprzedzone prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem z zachowaniem przepisów procedury administracyjnej.

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, zebrany w sprawie materiał dowodowy był wystarczający dla prawidłowego jej rozstrzygnięcia i został przez organy prawidłowo oceniony. Rację ma skarżący kasacyjnie, że organy orzekające w sprawie w sposób dokładny i nie budzący wątpliwości przeanalizowały sytuację skarżącego oraz wydały trafne rozstrzygnięcia. Wbrew twierdzeniom Sądu I instancji, organy rozważyły również w sposób wnikliwy i wyczerpujący wszystkie przesłanki warunkujące zastosowanie wnioskowanych przez skarżącego ulg w postaci umorzenia, jak i rozłożenia należności na raty, a w uzasadnieniach wydanych przez siebie decyzji przedstawiły wyczerpującą analizę powyższych kwestii, formułując jednocześnie wypływające z tej analizy wnioski.

Słusznie organy zwróciły uwagę, że co do zasady, każdy dłużnik alimentacyjny, wobec którego egzekucja okazała się bezskuteczna, nie uzyskuje dochodów wystarczających na pokrycie zasądzonych przez sąd alimentów. Uzyskiwanie zatem niskich dochodów, bądź też nieuzyskiwanie dochodów nie jest okolicznością wyjątkową i szczególną na tle sytuacji innych dłużników alimentacyjnych. Zła sytuacja dochodowa jest bowiem cechą większości zobowiązanych, za których Fundusz Alimentacyjny wypłacał należności i umarzanie należności z tej tylko przyczyny czyniłoby praktycznie martwą regulację dotyczącą obowiązku zwrotu organowi równowartości wypłaconych z funduszu świadczeń.

Wobec tego, że co do zasady dłużnik alimentacyjny jest osobą borykającą się z trudnościami finansowymi, to sytuacja rodzinna i dochodowa ubiegającego się o umorzenie należności musi wyróżniać go spośród innych dłużników alimentacyjnych. Może mieć to miejsce tylko wówczas, gdy z przyczyn obiektywnych sytuacja dochodowa lub rodzinna nie pozwala dłużnikowi na wywiązanie się z obowiązku alimentacyjnego. Bowiem, zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, rodzice są obowiązani do świadczeń alimentacyjnych względem dziecka, które nie jest się w stanie utrzymać samodzielnie. Trudna sytuacja materialna i życiowa rodziców nie zwalnia ich od obowiązku świadczenia na potrzeby dzieci.

Zobowiązania o charakterze alimentacyjnym mają zatem charakter obligatoryjny. Wobec tego art. 30 ust. 2 ustawy alimentacyjnej powinien być interpretowany w sposób ścisły, a nie rozszerzający. Należy bowiem podkreślić, że zobowiązany ponosi pełną odpowiedzialność za zaistniałe zaległości powstałe z tytułu wypłaconych przez państwo zastępczo na rzecz jego dzieci alimentów i spoczywa na nim obowiązek pełnego zaangażowania i podjęcia starań w kierunku spłaty tych zaległości wraz z odsetkami. Zwrot należności jest zasadą, a instytucja umorzenia, rozłożenia na raty albo odroczenia terminu płatności odstępstwem, wyjątkiem od ogólnej zasady obowiązku zwrotu należności i może mieć miejsce w sytuacjach szczególnych, nadzwyczajnych. Za taką wyjątkową, nadzwyczajną sytuację nie może być natomiast uznana sytuacja, będąca efektem działań podmiotu zobowiązanego do alimentacji (zob. wyroki NSA z: 6 grudnia 2022 r., I OSK 1096/20, 1 grudnia 2022 r., I OSK 1363/22, 16 lutego 2023 r., I OSK 718/22).

Świadczenia z funduszu alimentacyjnego są czasowo udostępniane wierzycielowi i nie są świadczeniami bezzwrotnymi. Istotą systemu publicznego wsparcia jest to, że zwrot kwoty świadczenia następuje nie od osoby, która świadczenie pobrała, ale od dłużnika, którego dług względem osoby uprawnionej został zaspokojony przez państwo. Regres ten jest jednym z elementów systemu dyscyplinującego dłużników alimentacyjnych do uregulowania swoich zobowiązań i w ten sposób nawiązuje do treści preambuły ustawy alimentacyjnej o zwiększaniu odpowiedzialności osób zobowiązanych do alimentacji. Ustawodawca przyjął założenie, że to osoby, które założyły rodzinę, obowiązane są w pierwszej kolejności zapewnić środki utrzymania członkom tej rodziny, a w szczególności dzieciom, które w tej rodzinie się wychowują. W sprawach publicznych świadczeń alimentacyjnych dopiero wykazanie, że trudna sytuacja materialna i społeczna wywołana brakiem realizacji obowiązku alimentacyjnego nie wynika z wyboru osoby zainteresowanej pomocą, uzasadnia pomoc państwa. Państwo nie przejmuje zatem ciążącego na osobach zobowiązanych do alimentacji obowiązku, lecz wykonuje swoją powinność pomocy osobom ubogim (vide: wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 23 listopada 2010 r., K 5/10, OTK-A 2010/9/106). Każde umorzenie zadłużenia alimentacyjnego powoduje przerzucenie na podatników kosztów utrzymania dzieci dłużników alimentacyjnych. Jak już wyżej wskazano regulowana, przepisem art. 30 ust. 2 ustawy alimentacyjnej, decyzja posiada charakter uznaniowy. Ze względu na uznaniowy charakter decyzji wydawanej w oparciu o art. 30 ust. 2 ustawy alimentacyjnej, kontrola legalności takiego aktu dokonywana przez sąd administracyjny polega na zbadaniu, czy przed podjęciem rozstrzygnięcia organ dysponował niezbędnym materiałem dowodowym uzasadniającym rozstrzygnięcie sprawy i czy dokonał wszechstronnej oceny okoliczności faktycznych istotnych dla takiego rozstrzygnięcia.

Z akt sprawy wynika, że na dochód rodziny skarżącego składają się: wynagrodzenie skarżącego za pracę w wysokości 4 860,62 zł brutto miesięcznie i 3 416,26 zł netto miesięcznie (średnia miesięczna wg zaświadczenia od pracodawcy za okres od 1 października 2020 r. do 31 grudnia 2020 r.). Z wynagrodzenia dokonywane są potrącenia z tytułu zaległości alimentacyjnych w wysokości 2 137,80 zł miesięcznie i jako takie są wykazywane w zaświadczeniach wydawanych przez komornika, zaś po potrąceniach zostaje 1 240 zł netto. Skarżący nie uzyskuje dochodu z innych tytułów, nie ma przyznanej renty, nie prowadzi działalności gospodarczej i nie posiada orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Ponadto partnerka skarżącego pobiera świadczenia rodzinne i świadczenia wychowawcze na ich wspólne małoletnie dzieci w łącznej wysokości 1 619,00 zł miesięcznie (zasiłek rodzinny 95,00 zł plus zasiłek rodzinny 124,00 zł plus dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu przebywania na urlopie wychowawczym 400,00 zł plus świadczenie wychowawcze 500,00 zł plus świadczenie wychowawcze 500,00 zł). Skarżący ma 42 lata, ani on ani żaden z członków jego rodziny nie posiadają orzeczenia o niepełnosprawności. Oprócz dwójki dorosłych dzieci, które otrzymywały świadczenia z funduszu alimentacyjnego (D. i R.), skarżący posiada dwoje małoletnich dzieci, z których matką zamieszkuje w jej domu rodzinnym, partycypując w kosztach mieszkania 500 zł msc. Partnerka skarżącego w dniu wydawania decyzji w sprawie pozostawała na urlopie wychowawczym, co oznacza że jej przerwa w pracy ma charakter czasowy i w przyszłości będzie mogła podjąć zatrudnienie, przyczyniając się do polepszenia sytuacji dochodowej rodziny. Zgodzić się można ze skarżącym, że obecnie jego sytuacja finansowa jest trudna, szczególnie gdy jest oceniana na tle całego społeczeństwa. Natomiast, na tle innych dłużników alimentacyjnych, którzy często nie osiągają żadnych dochodów, sytuacja skarżącego nie ma charakteru szczególnego. Szczególny charakter sytuacji skarżącego odnosić bowiem trzeba do ogółu dłużników alimentacyjnych, a nie do ogółu społeczeństwa. Jak już wspomniano we wcześniejszych rozważaniach, zła, czy też trudna sytuacja dochodowa, nie jest wystarczającą przesłanką do umorzenia należności na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy alimentacyjnej. Natomiast zwrotność wypłacanych świadczeń stanowi podstawową zasadę pomocy państwa w tej dziedzinie i nie może być postrzegana jako dodatkowa uciążliwość, czy kara, ale jako zwrot świadczenia, które zostało wypłacone na rzecz osoby uprawnionej przez organ właściwy wierzyciela, wskutek niedopełnienia obowiązku alimentacji. W sytuacji, gdy skarżący uzyskuje stały dochód w postaci pensji i egzekucja należności alimentacyjnych odbywa się przynajmniej częściowo skutecznie, to brak jest przesłanek do umorzenia zadłużenia skarżącego.

Nie można zarzucić również organom, że w pełni nie przeanalizowały kwestii dotyczących możliwości rozłożenia na raty należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego wyjaśniając, że sytuacja rodzinna skarżącego, jego stan zdrowia, a tym bardziej jego możliwości finansowe - nie uzasadniały rezygnacji z dochodzenia należnych roszczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego. W tym względzie organy zasadnie wskazały, iż ulga w spłacie zaległych zobowiązań ma za zadanie pomóc dłużnikowi alimentacyjnemu, aby w określonej perspektywie czasowej miał on możliwość nie tylko bieżącego regulowania swoich zobowiązań alimentacyjnych, ale także spłacenia w całości lub w części należności, która została zastępczo poniesiona z funduszu alimentacyjnego. Organy zaznaczyły przy tym, że skarżący nigdy nie płacił i nie płaci alimentów bieżących, a w związku z tym nadal wypłacane jest świadczenie z funduszu alimentacyjny na rzecz córki D., co oznacza że rozłożenie zaległych należności na raty spowodowałoby konieczność spłacania rat przy jednoczesnej egzekucji komorniczej zasądzonych alimentów.

Wobec tego, że zarzuty skargi kasacyjnej okazały się usprawiedliwione, Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżone orzeczenie, a stwierdzając, że istota sprawy została dostatecznie wyjaśniona rozpoznał skargę.

NSA ocenił, iż organy prawidłowo ustaliły sytuację rodzinną i dochodową skarżącego, w rozumieniu art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. dla potrzeb przyznania dłużnikowi alimentacyjnemu ulg w spłacie zadłużenia. Zatem na podstawie art. 188 w związku z art. 151 i art. 193 p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji.

W myśl art. 207 § 2 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny odstąpł od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości uwzględniając sytuację ekonomiczną strony.