Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 1408/07
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2008-09-17 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6294 Przejęcie mienia na podstawie umów międzynarodowych
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Minister Finansów
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art.1,2,5 ust.2
journal: Dz.U. 1968 nr 12 poz 65
law: Ustawa z dnia 9 kwietnia 1968 r. o dokonywaniu w księgach wieczystych wpisów na rzecz Skarbu Państwa w oparciu o międzynarodowe umowy o uregulowaniu roszczeń finansowych.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Joanna Banasiewicz (spr.) Sędziowie NSA Janina Antosiewicz NSA Henryk Ożóg Protokolant Edyta Pawlak po rozpoznaniu w dniu 17 września 2008 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej R. P., R. P., E. P. i N. L. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 11 czerwca 2007 r. sygn. akt IV SA/Wa 2173/05 w sprawie ze skargi R. P., R. P., E. P. i N. L. na decyzję Ministra Finansów z dnia [...] października 2005 r. nr [...] w przedmiocie przejęcia mienia na podstawie umów międzynarodowych 1. oddala skargę kasacyjną, 2. zasądza od R. P., R. P., E. P. i N. L. solidarnie na rzecz Ministra Finansów kwotę 120 (sto dwadzieścia) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, wyrokiem z dnia 11 czerwca 2007 r., sygn. akt IV SA/Wa 2173/05 oddalił skargę R. P., R. P., E. P. i N. L. na decyzję Ministra Finansów z dnia [...] października 2005 r., nr [...] w przedmiocie przejęcia mienia na podstawie umów międzynarodowych.

Wyrok został wydany w następujących okolicznościach sprawy:

Decyzją z dnia [...] października 2005 r. Minister Finansów na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. utrzymał w mocy swoją decyzję z dnia [...] sierpnia 2005 r., stwierdzającą przejście na rzecz Skarbu Państwa prawa własności nieruchomości położonej w Bielsku-Białej przy ul. [...], objętej Iwh [...] KW [...], stanowiącej własność R. P., N. L., R. P. i E. P., wydanej na podstawie ustawy z dnia 9 kwietnia 1968 r. o dokonywaniu w księgach wieczystych wpisów na rzecz Skarbu Państwa w oparciu o międzynarodowe umowy o uregulowaniu roszczeń finansowych (Dz. U. Nr 12, poz. 65), w związku z Układem między Rządem Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej a Rządem Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej zawartym 16 lipca 1960 r.

W uzasadnieniu podniesiono, że Komisja Stanów Zjednoczonych ds. Uregulowania Roszczeń Zagranicznych decyzją nr [...] na podstawie wniosku zarejestrowanego pod nr [...], na podstawie Układu między Rządem Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej, a Rządem Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej podpisanego w dniu [...] lipca 1960 r. przyznała odszkodowanie J. P., R. P. i T. R. P.– występującemu indywidualnie oraz jako wykonawca spadku po E. P. za prawo własności nieruchomości położonej w Bielsku-Białej przy ul. [...].

W odpowiedzi na zarzut wnioskodawców, że do przejścia prawa własności nie mogło dojść ze względu na fakt, że R. P., N. L., R. P. i E. P. nie zgłaszali żadnych roszczeń, przez co nie dostali odszkodowania i tym samym nie zrzekli się swoich praw do nieruchomości w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji podniesiono, iż w ramach kompetencji Ministra Finansów jest sprawdzenie, czy istnieją przesłanki przewidziane ustawą z dnia 9 kwietnia 1968 r., a ich wystąpienie implikuje obowiązek wydania decyzji deklaratoryjnej. W przedmiotowej sprawie zaistniały wszystkie wymienione okoliczności niezbędne do zastosowania ustawy z dnia 9 kwietnia 1968 r., a mianowicie złożenie wniosku do Amerykańskiej Komisji Odszkodowawczej, wydanie decyzji przez Komisję oraz zrzeczenie się praw złożone przez beneficjentów, zatem Minister Finansów był zobowiązany do wydania decyzji deklaratoryjnej pomimo ujawnienia innych właścicieli w księdze wieczystej, niż beneficjenci.

Na powyższą decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego złożyli R. P., R. P., E. P. i N. L.. Skarżący zarzucili zaskarżonej decyzji naruszenie art. 1, 2 i 5 ust. 2 ustawy z dnia 9 kwietnia 1968 r. poprzez zastosowanie tych przepisów i wydanie decyzji deklaratoryjnej o przejściu na rzecz Skarbu Państwa prawa własności nieruchomości położonej w Bielsku-Białej przy ul. [...], objętej Iwh [...] c.d. KW [...], stanowiącej własność skarżących, mimo, iż prawo własności skarżących nie przeszło na rzecz Skarbu Państwa, w związku z czym przepisy cytowanej wyżej ustawy nie znajdują zastosowania.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalając zaskarżonym wyrokiem skargę stwierdził, że decyzja Ministra Finansów z dnia [...] października 2005 r. jako podstawę prawną rozstrzygnięcia wskazuje art. 1, 2 i 5 ust. 2 ustawy z dnia 9 kwietnia 1968 r. o dokonywaniu w księgach wieczystych wpisów na rzecz Skarbu Państwa w oparciu o międzynarodowe umowy o uregulowaniu roszczeń finansowych (Dz. U. Nr 12, poz. 65 ) w związku z Układem między Rządem Stanów Zjednoczonych Ameryki a Rządem Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, zawartym 16 lipca 1960 r., który w tym samym dniu wszedł w życie, dotyczącym roszczeń obywateli Stanów Zjednoczonych. Układ powyższy regulował zaspokojenie roszczeń obywateli Stanów Zjednoczonych do Rządu Polskiego z tytułu nacjonalizacji i innego rodzaju przejęcia przez Polskę mienia oraz praw i interesów związanych lub odnoszących się do mienia, które miało miejsce w dniu lub przed dniem wejścia w życie tego układu – art. I lit. A.

Roszczeniami tymi były m.in. roszczenia obywateli Stanów Zjednoczonych z tytułu przejęcia własności albo utraty używania lub użytkowania mienia na podstawie polskich ustaw, dekretów lub innych zarządzeń, ograniczających lub uszczuplających prawa i interesy związane lub odnoszące się do mienia, przy czym datą przejęcia własności albo utraty używania lub użytkowania jest data, w której tego rodzaju polskie prawa, dekrety lub inne zarządzenia zostały po raz pierwszy zastosowane – art. II lit. b/. Odnośnie każdego roszczenia, które zostało przez Rząd Stanów Zjednoczonych uznane za ważne, Rząd Stanów Zjednoczonych zobowiązał się dostarczyć Rządowi Polskiemu zwolnienie z zobowiązania podpisane przez wnoszącego roszczenie – art. V lit. C.

Komisja ds. Roszczeń Zagranicznych Stanów Zjednoczonych w decyzji z dnia [...] października 1965 r. stwierdziła, że nieruchomość przy ul. [...], województwo katowickie, Polska, była zapisana jako własność B. P. i po śmierci B. P. w roku 1957, wnoszący roszczenie obywatele Stanów Zjednoczonych T. R. P., J. P., R. P. i E. P. dziedziczą prawa do tej nieruchomości. Komisja stwierdziła także, że osoby wnoszące roszczenie straciły, w wyniku wprowadzenia przez Polskę aktów prawnych i dekretów dotyczących nieruchomości przeznaczonych na wynajem, możliwość użytkowania i posiadania swoich udziałów w ww. nieruchomości z dniem wejścia w życie ustawy z dnia 30 stycznia 1959 r. – Prawo lokalowe (Dz. U. Nr 10, poz. 59) czyli z dniem 12 lutego 1959 r. Osoby wnoszące roszczenie zostały uznane przez Komisję za uprawnione do odszkodowania z tytułu posiadania udziałów w wymienionej wyżej nieruchomości i odszkodowanie to zostało im przyznane. Jednocześnie osoby wnoszące roszczenie zrzekły się i przeniosły na Rząd Polski wszystkie swoje prawa do nieruchomości, której dotyczyło odszkodowanie.

Układ między Rządem Stanów Zjednoczonych a Rządem Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej dotyczący roszczeń obywateli Stanów Zjednoczonych, sporządzony w Waszyngtonie dnia 16 lipca 1960 r. (niepubl.), jest umową międzynarodową w rozumieniu art. 1, 2 i 5 ust. 2 ustawy z dnia 9 kwietnia 1968 r. o dokonywaniu w księgach wieczystych wpisów na rzecz Skarbu Państwa w oparciu o międzynarodowe umowy o uregulowaniu roszczeń finansowych – wyrok składu siedmiu sędziów NSA z dnia 17 maja 1999 r. wydany w sprawie OSA 2/98 (opubl. ONSA 1999, nr 4, poz. 110).

W uzasadnieniu tego wyroku Sąd stwierdził, że w świetle postanowień układu, zasadnicze i rozstrzygające znaczenie ma to, czy obywatel Stanów Zjednoczonych powołując się na układ wystąpił o odszkodowanie do Rządu Stanów Zjednoczonych i czy odszkodowanie otrzymał na tej podstawie, że jego mienie zostało przejęte przez Państwo Polskie. Taka sytuacja stwarza stan przejścia na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości lub prawa na podstawie międzynarodowej umowy o uregulowaniu wzajemnych roszczeń finansowych w rozumieniu art. 2 ustawy z dnia 9 kwietnia 1968 r.

Kwestionowane w sprawie decyzje Ministra Finansów, powołujące się na przepisy ustawy z dnia 9 kwietnia 1968 r. zostały wydane po ustaleniu, iż zostały spełnione przesłanki ustawowe dla ich wydania, a mianowicie nieruchomość została faktycznie przejęta na rzecz Państwa, w związku z czym ich właściciele wystąpili do Komisji ds. Roszczeń Zagranicznych Stanów Zjednoczonych o przyznanie odszkodowania, które zostało przyznane z tytułu utraty praw do nieruchomości. Zgłaszający roszczenie potwierdzili zaspokojenie ich roszczeń złożonymi oświadczeniami. W wyniku wydania kwestionowanych decyzji sporna nieruchomość przeszła na własność Skarbu Państwa w dniu określonym w decyzjach, tj. [...] kwietnia 1968 r.

Stwierdzenie zaistnienia tych przesłanek, zdaniem Sądu pierwszej instancji, dawało Ministrowi Finansów podstawę do wydania deklaratoryjnej decyzji stwierdzającej przejście na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości lub prawa na podstawie międzynarodowej umowy o uregulowaniu wzajemnych roszczeń finansowych będącej podstawą wpisu do księgi wieczystej Skarbu Państwa jako właściciela nieruchomości lub uprawnionego do korzystania z wieczystego użytkowania albo ograniczonego prawa rzeczowego – art. 2 ustawy z dnia 9 kwietnia 1968 r.

Odnosząc się do zarzutów skarżących, którzy podnosili, że wnoszący roszczenie odszkodowawcze do Komisji ds. Roszczeń Zagranicznych Stanów Zjednoczonych nie byli spadkobiercami B. P. i nie mogli skutecznie zrzec się praw do spornej nieruchomości Sąd stwierdził, że układ z 16 lipca 1960 r. wraz z załącznikiem oraz protokół z 29 listopada 1960 r. sporządzony do tego Układu nakładały na stronę amerykańską i polską określone prawa i obowiązki. Na podstawie tych dokumentów to strona amerykańska była uprawniona do stwierdzenia, czy i komu, w jakiej wysokości i za co należne było odszkodowanie na podstawie zawartego Układu. Jak wynika z decyzji Komisji ds. Roszczeń Zagranicznych Stanów Zjednoczonych z dnia [...] października 1965 r. Komisja ta uznała na podstawie prawa amerykańskiego, że T. R. P., J. P., R. P. i E. P. są jedynymi żyjącymi spadkobiercami po B. P. i dziedziczą po nim prawo do spornej nieruchomości. Jeżeli w świetle prawa amerykańskiego osoby te są spadkobiercami B. P., to mogły skutecznie złożyć oświadczenie o zrzeczeniu się i przeniesieniu na Rząd Polski całego swojego prawa, tytułu własności i udziałów w wymienionym w decyzji Komisji ds. Roszczeń Zagranicznych Stanów Zjednoczonych z dnia 6 października 1965 r. mieniu.

Minister Finansów nie jest uprawniony do kwestionowania ustaleń Komisji i dokonywania samodzielnych ustaleń sprzecznych z jej ustaleniami. Ustalenia Komisji co do kręgu spadkobierców po B. P. nie zostały obalone na gruncie prawa amerykańskiego. Zarówno decyzja Komisji, jak i oświadczenia osób zgłaszających roszczenia zostały przygotowane na gruncie przepisów prawa amerykańskiego i spełniają wymogi tego prawa. Zarzuty podniesione przez skarżących mają natomiast swoje źródło w przepisach prawa polskiego, które nie miało zastosowania przy wydawaniu decyzji przez Komisję ds. Roszczeń Zagranicznych Stanów Zjednoczonych. Jeżeli w wyniku wydania przez Ministra Finansów decyzji stwierdzającej przejście na rzecz Skarbu Państwa własności spornej nieruchomości, która jest podstawą wpisu do księgi wieczystej pomiędzy Skarbem Państwa a skarżącymi powstał spór co do prawa własności tej nieruchomości, to uprawnionym do jego rozstrzygnięcia w świetle prawa polskiego jest sąd powszechny.

Wobec powyższego Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał, że decyzje Ministra Finansów, stwierdzające przejście na własność Skarbu Państwa nieruchomości położonej w Bielsku-Białej przy ul. [...] mają podstawę prawną w przepisach ustawy z dnia 9 kwietnia 1968 r. i na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) oddalił skargę.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wnieśli R. P., R. P., E. P. i N. L., zaskarżając go w całości i jako podstawę kasacyjną wskazując naruszenie prawa materialnego:

1. przez niewłaściwe zastosowanie przepisów art. 1, 2 i 5 ustęp 2 ustawy z dnia 9 kwietnia 1968 r., w sytuacji, gdy w ramach stanu faktycznego sprawy niniejszej przepisy tejże ustawy nie znajdują zastosowania w odniesieniu do skarżących, a to wobec braku podstaw do przypisywania skarżącym wiążącej wobec nich mocy postanowień Układu – jako umowy międzynarodowej z dnia 16 lipca 1960 r. – skutkującej "przejście praw", na które ustawa z dnia 9 kwietnia 1968 r. się powołuje;

2. przez błędną wykładnię, a także nierespektowanie obowiązujących przepisów, kształtujących stan prawa stanowiącego podstawę dla wydania deklaratywnej decyzji, a to:

A) wadliwą interpretacją postanowień Układu z dnia 16 lipca 1960 r.:

a) w odniesieniu do prawa amerykańskiego, jako – w ocenie Sądu pierwszej instancji – wiążącego co do ustalenia kręgu osób legitymowanych do skutecznego prawnie zrzeczenia się własności nieruchomości położonych w Polsce, w wyniku czego Sąd – w ramach swych wniosków co do stanu prawa – wadliwie ocenił osoby pretendujące do odszkodowania, jako legitymowane do skutecznego zrzeczenia się praw własności, które to prawa im nie przysługiwały, podczas gdy Układ nie miał zastosowania do skarżących, bowiem oni żadnych roszczeń nie dochodzili,

b) w odniesieniu do treści art. 1 § 1 i 2 prawa międzynarodowego prywatnego, oraz art. 24 § 1 i 2 tego prawa, a także w odniesieniu do art. 1102 K.p.c. i tym samym wyeliminowanie z oceny stanu prawa stanowiącego podstawę dla wydania decyzji deklaratywnej obowiązującego prawa polskiego,

c) w odniesieniu do własnych ustaleń co do przymiotu własności po stronie zrzekających się prawa własności, jako zrzekających się "swego prawa", w zamian za odszkodowanie, wbrew postanowieniu Sądu o stwierdzeniu praw do spadku po B. P., majątku położonego w Polsce, które określa inny krąg spadkobierców, którzy nigdy "swego prawa" się nie zrzekli;

B) pominięcie stanu prawa wynikającego z wiążącej Wojewódzki Sąd Administracyjny treści postanowień Sądu Rejonowego w Bielsku-Białej z dnia [...] lutego 2001 r. sygn. [...], oraz Sądu Okręgowego w Bielsku-Białej z dn. [...] lipca 2001 r. sygn. [...], które to postanowienia – w związku z art. 365 § 1 K.p.c. – wskazują na obowiązek Sądu Administracyjnego respektowania tych orzeczeń, przy ustalaniu stanu faktycznego i wyprowadzaniu wniosków co do skuteczności zrzeczenia się prawa własności przez osoby pozostające poza kręgiem uprawnionych, wymienionych w ramach tychże postanowień, a w wyniku pominięcia tego stanu prawa, naruszenie także art. 21 ust. 1 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej, oraz art. 140 K.c., tj. naruszenie chronionego prawa dziedziczenia, prawa własności i prawa korzystania z rzeczy przynależnych do właścicieli;

C) pominięcie wiążącego charakteru treści przepisu art. 157 § 1 K.c. wskazującego na brak możliwości przeniesienia własności pod warunkiem, ani z zastrzeżeniem terminu, podczas gdy wszystkie "zrzeczenia" osób, które odszkodowania otrzymały – chociaż właścicielami nie były – zawierały zastrzeżenie warunku ("...wypełnienie do końca przez Rząd Polski swoich zobowiązań..."), oraz zastrzeżenie terminu ("... do dnia, w którym wypełnienie tych zobowiązań nastąpi...").

W oparciu o powyższe podstawy skarżący wnieśli o zmianę zaskarżonego orzeczenia i uwzględnienie skargi lub ewentualnie o uchylenie zaskarżonego orzeczenia w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny oraz przyznanie kosztów na rzecz skarżących.

W obszernym uzasadnieniu skargi kasacyjnej stwierdzono m.in., że Sąd przeoczył, że Układ, jako umowa międzynarodowa, stwarza stan przejścia na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości, o ile obywatel Stanów Zjednoczonych otrzymał odszkodowanie na tej podstawie, że "jego mienie zostało przejęte przez Państwo Polskie". W rozpoznawanej sprawie Układ – jako umowa międzynarodowa – nie miał i nie mógł mieć odniesienia i zastosowania do skarżących, bowiem: a) nie składali oni wniosku o odszkodowanie, b) nie brali udziału w postępowaniu przed Komisją ds. przyznawania odszkodowań, c) nie składali oświadczeń o "zrzeczeniu" się swoich praw i d) nie otrzymali żadnego odszkodowania – które to okoliczności są niesporne.

Powoływanie się zatem na Układ – jako na podstawę "przejścia własności" skarżących na rzecz Skarbu Państwa, jest nieporozumieniem i brak jest podstaw do zastosowania ustawy z dnia 9 kwietnia 1968 r.

Minister i Sąd dokonali oceny prawnej zaistniałych zdarzeń prawnych z pominięciem potrzeby respektowania przepisu art. 1 § 1 prawa prywatnego międzynarodowego, którego – wobec skarżących – nie wyłącza przepis § 2 tegoż artykułu, skoro Układ do skarżących nie ma zastosowania. W konkretnym więc przypadku zarówno Minister, jak i Sąd – winni byli respektować przepisy art. 24 § 1 i 2 prawa prywatnego międzynarodowego, a także przepis art. 1102 K.p.c.

Postawa Sądu pierwszej instancji zaprezentowana w treści uzasadnienia zaskarżonego wyroku dowodzi, że uchybienie cytowanym przepisom miało miejsce.

Skoro przepisów Układu Komisja Stanów Zjednoczonych nie zastosowała do skarżących, to wobec skarżących Sąd winien był stosować przepisy prawa polskiego. Skarżący zaś nie podjęli żadnych czynności, które wedle prawa polskiego uzasadniałyby "przejście" własności spornych nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa.

Oddalenie skargi przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w oparciu o ustalenie, że do skarżących miały zastosowanie przepisy prawa amerykańskiego co do nabycia w trybie spadkobrania nieruchomości położonych w Polsce, wskazuje na uchybienie przepisowi art. 1102 K.p.c., które to uchybienie – w powiązaniu z pominięciem oceny stanu prawa własności spornych nieruchomości pod kątem wskazanych wyżej przepisów i braku jakiejkolwiek aktywności ze strony skarżących w kierunku wyzbycia się swojej własności – dowodzi wadliwości zaskarżonego orzeczenia. Skarżący nigdy i w żaden sposób nie wyzbyli się odziedziczonego po B. P. majątku spadkowego położonego w Polsce, a także nigdy nie zabiegali i nie otrzymali jakiegokolwiek odszkodowania za nieruchomości, które objął swą decyzją Minister Finansów. O ile więc stan prawa własności skarżących do spornych nieruchomości nie uległ skutecznemu prawnie podważeniu i skarżący prawo to zachowują nadal, to nie mogą zaktualizować się przepisy ustawy z dnia 9 kwietnia 1968 r., stanowiące podstawę dla wydania deklaratoryjnej decyzji co do zmiany wpisu własności w księgach wieczystych.

Rzecz nie sprowadza się do tego, aby kwestionować ustalenia i decyzje Komisji Stanów Zjednoczonych ds. odszkodowań. Istota sprawy sprowadza się do oceny – wedle prawa polskiego – stanu prawa własności nieruchomości objętych wymienioną na wstępie decyzją Ministra Finansów. Decyzja Komisji – powołującej się wprawdzie na Układ – ale działającej z pominięciem prawowitych właścicieli nie może pozbawiać własności nieruchomości tychże prawowitych właścicieli.

Wydany przez Wojewódzki Sąd Administracyjny wyrok – po zakończeniu postępowań spadkowych, których dotyczą powołane wcześniej postanowienia – nie może nie uwzględniać ich treści, skoro owe postanowienia spadkowe określają rzeczywistych spadkobierców, a więc wskazują na krąg osób uprawnionych do zrzeczenia się prawa własności, od której to przesłanki materialno-prawnej uzależnione było "przejście praw na rzecz Skarbu Państwa". Nierespektowanie owych postanowień przez Ministra Finansów oraz Wojewódzki Sąd Administracyjny wskazuje na naruszenie przepisu art. 365 § 1 K.p.c., co doprowadziło do naruszenia przepisu art. 21 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz przepisu art. 140 K.c. przez uniemożliwienie prawowitym właścicielom korzystania z rzeczy, co do której własności prawnie skutecznie się nie wyzbyli.

To, że w oparciu o dokumenty przedłożone Komisji nabrała ona przekonania, co do określonego składu osobowego spadkobierców po B. P. odnośnie majątku położonego w Polsce, nie oznacza, że te przypuszczenia i ustalenia Komisji były prawidłowe z punktu widzenia "przesłanek wynikających z prawa materialnego", warunkujących "przejście prawa" na rzecz Skarbu Państwa, tej okoliczności Wojewódzki Sąd Administracyjny także nie wziął pod uwagę. Spadkobiercą jest i pozostaje rzeczywisty dziedzic – i to od daty zgonu spadkodawcy B. P., tj. od dnia [...] maja 1957 r., a nie dziedzic domniemywany i ustalony w oparciu o - jak się okazuje - niewłaściwe dokumenty. Nie można bowiem zakładać – jak czyni to Minister Finansów, a w ślad za nim Sąd, że w dacie orzekania Komisji spadkobiercą majątku położonego w Polsce był ktoś inny.

Zrzeczenie się własności na rzecz Skarbu Państwa ze strony osób, których jako spadkobierców po B. P. majątku położonego w Polsce uznawała Komisja – ale którzy, jak się okazuje, właścicielami nie byli – nie mogło ukształtować sytuacji prawno-rzeczowej nieruchomości położonych w Polsce w ten sposób, aby można było przyjąć "przejście" własności tychże na rzecz Skarbu Państwa. Akceptacja stanowiska Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego dawałaby wyraz temu, że w sprawie praw rzeczowych do nieruchomości położonych w Polsce nie mogą prawnie skutecznie wypowiadać się Sądy Polskie ani też nie mają one obowiązku respektowania prawa polskiego, nie wyłączając postanowień konstytucji. Trudno stanowisko takie uznać za zasadne.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną Minister Finansów wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie i argumentację zawartą w odpowiedzi na skargę. Minister podkreślił, że jedynym celem ustawy z dnia 9 kwietnia 1968 r. jest wpisanie Skarbu Państwa jako właściciela do księgi wieczystej nieruchomości.

Minister Finansów ma obowiązek wydawania deklaratoryjnej decyzji w każdym przypadku przyznania odszkodowania za mienie pozostawione w Polsce. Do Ministra Finansów należy sprawdzenie czy istnieją przesłanki przewidziane ustawą z dnia 9 kwietnia 1968 r., a ich wystąpienie implikuje obowiązek wydania decyzji. Jak wynika z dokumentacji w przedmiotowej sprawie zaistniały wszystkie okoliczności niezbędne do zastosowania ustawy z dnia 9 kwietnia 1968 r., nie jest możliwe dokonywanie analizy stanu prawnego w zakresie innym niż wskazany w ustawie. Usunięcie rozbieżności pomiędzy stanem rzeczywistym, a stanem ujawnionym w księdze wieczystej, leży w zakresie właściwości sądów powszechnych, a nie Ministra Finansów.

Ponadto, nawiązując do argumentacji przedstawionej w skardze kasacyjnej, Minister Finansów stwierdził, że nie można zgodzić się z tezą skarżących, że tylko zrzeczenia były podstawą przejścia prawa własności przedmiotowej nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa. Dokumenty takie miały charakter pomocniczy i to decyzja Komisji miała rozstrzygający charakter w całej procedurze przyznawania odszkodowań, pogląd ten został potwierdzony w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego.

W piśmie z dnia 26 września 2007 r. pełnomocnik skarżących w nawiązaniu do odpowiedzi na skargę podniósł dodatkowo, że skoro domniemanie prawne z art. 47 § 1 dekretu o prawie spadkowym z dnia 8 października 1946 r. w związku z art. L I przepisów wprowadzających K.c. oraz art. 1025 K.c. nie zostało obalone, to ono przesądza o tym, że od daty zgonu B. P., tj. od [...] maja 1957 r. prawa własności spornych nieruchomości należą do skarżących (art. 32 cyt. dekretu o prawie spadkowym w związku z art. L I przepisów wprowadzających K.c. oraz art. 922 § 1 K.c.). Błędne podejście Komisji ds. Odszkodowań, a także błędna ocena stanu faktycznego ze strony składających wniosek o odszkodowanie nie mogą prowadzić do wniosku, że prawowici właściciele utracili własność na podstawie umowy międzynarodowej, która do nich nie mogła mieć zastosowania.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw.

Wobec tego, że w rozpoznawanej sprawie nie stwierdzono występowania przesłanek nieważności postępowania określonych w art. 183 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), zgodnie z § 1 powołanego artykułu, Naczelny Sąd Administracyjny obowiązany był rozpoznać sprawę w granicach skargi kasacyjnej, wyznaczonych przez przyjęte w niej podstawy, określające zarówno rodzaj zarzucanego zaskarżonemu orzeczeniu naruszenie prawa, jak i jego zakres.

Skarga kasacyjna oparta została na podstawie wskazanej w art. 174 pkt 1 powołanej wyżej ustawy, to jest naruszeniu prawa materialnego w sposób określony w zawartych w tej skardze zarzutach, z których pierwszy obejmował niewłaściwe zastosowanie przepisów art. 1, 2 i 5 ust. 2 ustawy z dnia 9 kwietnia 1968 r. o dokonywaniu w księgach wieczystych wpisów na rzecz Skarbu Państwa w oparciu o międzynarodowe umowy o uregulowaniu roszczeń finansowych (Dz. U. Nr 12, poz. 65) w sytuacji, gdy w ramach stanu faktycznego sprawy niniejszej przepisy tejże ustawy nie znajdują zastosowania w odniesieniu do skarżących, a to wobec braku podstaw do przypisywania skarżącym wiążącej wobec nich mocy postanowień Układu między Rządem Stanów Zjednoczonych Ameryki a Rządem Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, dotyczącym roszczeń obywateli Stanów Zjednoczonych Ameryki z dnia 16 lipca 1960 r. – jako umowy międzynarodowej skutkującej "przejście praw", na które ustawa z dnia 9 kwietnia 1968 r. się powołuje.

Stanowisko w odniesieniu do powyższej kwestii, jakie zajął w sprawie niniejszej Minister Finansów i następnie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie należy w pełni podzielić.

Jak stwierdził Naczelny Sad Administracyjny w wyroku składu siedmiu sędziów z dnia 17 maja 1999 r., sygn. akt OSA 2/98 (ONSA 1999, nr 4, poz. 110) Układ między Rządem Stanów Zjednoczonych Ameryki a Rządem Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej dotyczący roszczeń obywateli Stanów Zjednoczonych, sporządzony w Waszyngtonie dnia 16 lipca 1960 r. (niepubl.), jest umową międzynarodową w rozumieniu art. 1, 2 i 5 ust. 2 powołanej ustawy z dnia 9 kwietnia 1968 r. o dokonywaniu w księgach wieczystych wpisów na rzecz Skarbu Państwa w oparciu o międzynarodowe umowy o uregulowaniu roszczeń finansowych i Sad orzekający w sprawie niniejszej podziela ten pogląd oraz przedstawioną tam argumentację.

W uzasadnieniu tego wyroku stwierdzono m.in., że układ był podstawą przejścia na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości lub praw w rozumieniu art. 2 wskazanej ustawy, jeżeli obywatel Stanów Zjednoczonych wystąpił o przyznanie odszkodowania na podstawie układu i otrzymał takie odszkodowanie, którego wartość była odnoszona do wartości praw przejętych przez Państwo Polskie. Podniesiono też, że nieratyfikowany i niepublikowany układ nie mógł stanowić podstawy prawnej przeniesienia prawa własności nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa, również złożone oświadczenie o zrzeczeniu się własności nieruchomości w rzeczywistości nie przenosiło własności na rzecz Skarbu Państwa, dlatego konieczne było ustawowe uregulowanie kwestii dotyczących nieruchomości, za których przyjęcie Pastwo Polskie na mocy układów międzynarodowych wypłaciło odszkodowanie. Taką regulację stanowi powołana ustawa z dnia 9 kwietnia 1968 r.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, wobec niebudzących wątpliwości okoliczności faktycznych sprawy, które nie są kwestionowane przez skarżących, odwołując się do treści decyzji Komisji ds. Roszczeń Zagranicznych Stanów Zjednoczonych z dnia [...] października 1965 r. prawidłowo uznał, że kwestionowane w sprawie decyzje Ministra Finansów są zgodne z prawem. Wbrew twierdzeniom podnoszonym nadal przez skarżących we wniesionej przez nich skardze kasacyjnej, nie występowały w sprawie przesłanki, by można było uznać, że przepisy art. 1, 2 i 5 ust. 2 ustawy z dnia 9 kwietnia 1968 r. nie znajdują zastosowania w odniesieniu do skarżących.

Jak podniósł Sąd pierwszej instancji, układ z 16 lipca 1960 r. wraz z załącznikiem oraz protokół z 29 listopada 1960 r. sporządzony do tego Układu nakładały na stronę amerykańską i polską określone prawa i obowiązki.

Na podstawie tych dokumentów to strona amerykańska była uprawniona do stwierdzenia czy i komu, w jakiej wysokości i za co należne było odszkodowanie na podstawie zawartego Układu. Minister Finansów nie był uprawniony do kwestionowania ustaleń Komisji ds. Roszczeń Zagranicznych Stanów Zjednoczonych, a wobec stwierdzenia zaistnienia przesłanek do wydania deklaratoryjnej decyzji, o której mowa w art. 2 ustawy z dnia 9 kwietnia 1968 r. obowiązany był wydać kwestionowane decyzje (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 4 marca 2005 r., sygn. akt IV SA 1000-1002/03, niepubl.).

W świetle powyższych wywodów nie mogły odnieść zamierzonego skutku pozostałe zarzuty podniesione w skardze kasacyjnej, a dotyczące naruszenia wskazanych tam przepisów Kodeksu cywilnego, Kodeksu postępowania cywilnego, Prawa prywatnego międzynarodowego, a także art. 21 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, które wiązały się z zarzutem pominięcia stanu prawa wynikającego z wiążącej Wojewódzki Sąd Administracyjny treści postanowień spadkowych Sądu Rejonowego w Bielsku-Białej z dnia [...] lutego 2001 r. i Sądu Okręgowego w Bielsku-Białej z dnia [...] lipca 2004 r.

Zgodnie z art. 365 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i Sąd, który je wydał, lecz również inne sądy i inne organy państwowe, a w wypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Przyjmując wynikające z tego przepisu związanie sądów administracyjnych prawomocnymi orzeczeniami sądów powszechnych (w tym przypadku postanowieniami o stwierdzenie nabycia spadku) za oczywiste, stwierdzić należy, że zakres kognicji sądów administracyjnych ograniczony jest w rozpoznawanej sprawie do zbadania zgodności z prawem zaskarżonej decyzji stwierdzającej przejście na rzecz Skarbu Państwa prawa własności przedmiotowej nieruchomości na podstawie przepisów ustawy z dnia 9 kwietnia 1968 r.

Sądy te nie są uprawnione w ramach prowadzonego w sprawie postępowania do analizowania i oceny kwestii związanych z prawomocnymi orzeczeniami sądów powszechnych w sprawach spadkowych, które rozstrzygają odmiennie niż Komisja do spraw Uregulowania Roszczeń Zagranicznych Stanów Zjednoczonych co do kręgu spadkobierców po B. P.. Podzielić należało w tym względzie stanowisko Sądu pierwszej instancji, że jeżeli w wyniku wydania kwestionowanej decyzji Ministra Finansów pomiędzy Skarbem Państwa a skarżącymi powstał spór co do prawa własności spornej nieruchomości, to uprawnionym do jego rozstrzygnięcia jest sąd powszechny. Podobnie wypowiedział się Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 30 listopada 2004 r., sygn. akt OSK 338/04 (niepubl.) w odniesieniu do "kolizji" z prawomocnym postanowieniem stwierdzającym zasiedzenie własności nieruchomości.

Za nieskuteczny uznać również należało zarzut związany ze złożeniem oświadczeń woli o zrzeczeniu się praw własności do nieruchomości pod warunkiem. Takie zastrzeżenie nie mogło bowiem wywierać skutków prawnych, albowiem nie miało podstawy prawnej w Układzie, a ponadto umowa ta została w całości wykonana, co stwierdził Trybunał Konstytucyjny umarzając postanowieniem z dnia 24 października 2000 r., sygn. SK 31/99 (OTK 2000, z. 7, poz. 257) postępowanie w sprawie zgodności z Konstytucją RP powołanej ustawy z dnia 9 kwietnia 1968 r. i Układu z dnia 16 lipca 1960 r.

Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi oddalił skargę kasacyjną, orzekając o kosztach postępowania kasacyjnego w oparciu o art. 204 pkt 1 powołanej ustawy w związku z § 14 ust. 2 pkt 2 lit. c/ rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.).