Wyrok WSA w Olsztynie, sygn. akt II SA/Ol 768/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie
Data orzeczenia: 2024-12-05 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 60 ust. 1, art. 61 ust. 1 i ust. 2,  ust. 2e i ust. 2f
journal: Dz.U. 2023 poz 901
law: Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodnicząca sędzia WSA Katarzyna Matczak Sędziowie sędzia WSA Beata Jezielska sędzia WSA Bogusław Jażdżyk (spr.) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 5 grudnia 2024 r. sprawy ze skargi G.N. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w E. z dnia [...], nr [...] w przedmiocie zmiany decyzji w sprawie odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji.


UZASADNIENIE

Z przedstawionych Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Olsztynie akt administracyjnych wynika, że działający z upoważnienia Burmistrza [...] Dyrektor Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] (organ I instancji) decyzją z 16 stycznia 2024 r. (poprzednia decyzja została uchylona przez organ odwoławczy decyzją z 6 listopada 2023 r., a sprawa przekazana do ponownego rozpatrzenia w pierwszej instancji) zmienił swoją decyzję z dnia 24 maja 2022 r. w sprawie odpłatności za pobyt matki w Domu Pomocy Społecznej, w ten sposób, że:

- ustalił odpłatność G. N. (dalej jako: "skarżąca", "strona") za pobyt matki w Domu Pomocy Społecznej w [...], przy ulicy [...], w kwocie 2.761,08 zł. Nakazał również m.in. tytułem spłaty powstałej zaległości za okres od 1 maja 2023 r. do 31 grudnia 2023 r. wpłacić kwotę 10.885,84 zł, wynikającą z różnicy między kwotą wpłacaną dotychczas a kwotą wynikającą z bieżącej decyzji.

W uzasadnieniu decyzji podniesiono, że E. J. (matka skarżącej) decyzją organu I instancji z dnia 8 marca 2022 roku została skierowana do domu pomocy społecznej. W dniu 15 marca 2022 roku została ona umieszczona w Domu Pomocy Społecznej w [...] z filią w [...], przy ulicy [...]. Decyzją z dnia 10 maja 2023 roku ustalono matce skarżącej odpłatność za jej pobyt w DPS w kwocie 2.123,38 zł miesięcznie (70% jej dochodu). Kwota pełnej należności wynika z zarządzenia nr [...] Starosty [...] z dnia 12 stycznia 2023 roku w sprawie ustalenia średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca w domach pomocy społecznej na terenie powiatu [...] (Dziennik Urzędowy Woj. [...] z dnia 13 stycznia 2023 roku, poz. 314), według którego średni miesięczny koszt utrzymania mieszkańca w Domu Pomocy Społecznej w [...] wynosi 5.234,00 zł. Różnica pomiędzy opłatą, która wynika z wnoszonej opłaty przez matkę strony w wysokości 2.123,38 zł miesięcznie, a średnim miesięcznym kosztem utrzymania w DPS w [...] – 5.234,00 zł, wynosi 3.110,62 zł miesięcznie. Osobami zobowiązanymi do wnoszenia opłaty za jej pobyt w domu pomocy społecznej jest dwoje zstępnych – skarżąca oraz Z. J. czyli brat strony (w stosunku do niego organ wydał decyzję z dnia 14 lipca 2023 r. zmieniającą decyzję własną i ustalającą odpłatność za pobyt matki, w DPS w kwocie 349,54 zł miesięcznie).

Organ I instancji podniósł, że z przeprowadzonego postępowania wynika, że strona prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z mężem. W oświadczeniu o stanie majątkowym strona wskazała oszczędności w kwocie 70.000,00 zł. Dochód rodziny stanowi wynagrodzenie za pracę skarżącej w kwocie 3.021,43 zł, emerytura jej męża w wysokości 3.813,41 zł oraz dochód z działalności gospodarczej w kwocie 15.512,31 zł miesięcznie. Łącznie 22.347,15 zł. Natomiast razem opłaty skarżącej i jej męża wynoszą 4.488,00 zł. Po dokonaniu wszystkich niezbędnych opłat do dyspozycji rodziny pozostaje kwota 17.859,15 zł.

Organ wskazał również – w odniesieniu do wytycznych Kolegium zawartych w decyzji z dnia 6 listopada 2023 r., że różnica dochodu rodziny od czasu wydania poprzedniej decyzji (z dnia 24 maja 2022 roku) wyniosła 6.261,73 zł (22.704,93 zł -16.443,20 zł). Kwota wzrostu dochodu rodziny przekroczyła 10% kryterium dochodowego, zatem uzasadnione było wszczęcie postępowania administracyjnego w celu ustalenia nowej opłaty. Organ podał także szczegółowe wyliczenie wysokości opłaty za okres od maja 2023 r. z uwzględnieniem różnicy pomiędzy odpłatnością wynikającą z "nowej" decyzji a wnoszoną na podstawie "starej" decyzji.

Odwołanie od decyzji organu I instancji wniosła strona, wnosząc o zmianę zaskarżonej decyzji w taki sposób, aby ustalić jej odpłatność w kwocie 1.555,31 zł, ewentualnie o uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania. Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie:

a) prawa materialnego, przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie: 1. art. 103 ust. 2 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, poprzez jego niewłaściwe zastosowanie, polegające na ustaleniu wysokości odpłatności za pobyt w DPS matki skarżącej w wysokości przekraczającej maksymalny proporcjonalny udział z uwzględnieniem obowiązku jej brata, tj. ponad kwotę 1.555,31 zł.

2. art. 104 ust. 3 ustawy o pomocy społecznej, poprzez błędną jego wykładnię, polegającą na przyjęciu, że wysokość należności, podlegającej zwrotowi z tytułu poniesionych wydatków przez Gminę za pobyt w domu pomocy społecznej oraz termin zwrotu tej należności, ustala się w drodze decyzji administracyjnej, podczas gdy przepis ten, ma wyłącznie zastosowanie do wydatków na określone formy pomocy, wymienione w przepisie art. 96 tej ustawy oraz świadczenia nienależnie pobrane i w związku z tym, nie może on stanowić podstawy prawnej do wydania decyzji zobowiązującej do zwrotu określonej kwoty, wniesionej zastępczo przez Gminę za pobyt w domu pomocy społecznej,

b) przepisów postępowania:

1. art. 11 kpa mające wpływ na treść rozstrzygnięcia, polegające na niewyjaśnieniu odwołującej przesłanek, jakimi kierował się organ administracji I instancji, przy ustalaniu odpłatności za pobyt w DPS jej brata, przez co skarżąca nie wie, na jakiej podstawie ustalono odpłatność jej brata i jej w diametralnie różnych wysokościach,

2. art. 77 § 1 kpa, mające wpływ na treść rozstrzygnięcia, poprzez wydanie przedmiotowej decyzji, w oparciu o niepełny materiał dowodowy, zawierający braki polegające na nieudokumentowaniu zasad ustalenia wysokości odpłatności jej brata,

3. pominięcie wytycznych Samorządowego Kolegium Odwoławczego wyrażonych w uzasadnieniu decyzji z dnia 6 listopada 2023 r.

Po rozpatrzeniu odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Elblągu (dalej jako: "Kolegium", "organ odwoławczy") decyzją z 6 sierpnia 2024 r. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu decyzji Kolegium podniosło, że jak wynika z niespornych ustaleń poczynionych przez organ I instancji dochód rodziny skarżącej wyniósł 22.347,15 zł (11.173,58 zł na osobę) miesięcznie. Przy 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie (wynikającym z treści przepisu art. 61 ust. 2 pkt 2 lit. b ustawy) wynoszącym 1.800 zł słusznie organ wyliczył, że pozostająca do dyspozycji (na osobę w rodzinie) kwota wynosi 9.373,58 zł. Kolegium wskazało, że koszt pobytu w DPS w [...] wynosi 5.234,00 zł miesięcznie, matka skarżącej ponosi odpłatność w wysokości: 2.123,38 zł, natomiast odpłatność brata strony wynikająca z prawomocnej decyzji administracyjnej wydanej przez organ I instancji 14 lipca 2023 roku wynosi 349,54 zł. Pozostałą kwotą, tj. 2.761,08 zł organ obciążył stronę. Pozostała do dyspozycji rodziny kwota, po wniesieniu opłaty za pobyt matki w DPS oraz odliczeniu wszystkich wydatków, wynosi 15.098,07 zł. Rozstrzygnięcie takie Kolegium uznało za słuszne.

Kolegium nie dopatrzyło się naruszenia przepisów wskazanych przez stronę. Organ wszczął postępowanie w maju 2023 r. i od tej daty ustalił "nową" wysokość opłaty za pobyt matki w DPS. Niewątpliwie więc od tej daty do daty wydania decyzji powstała "zaległość", stąd też organ przytoczył w podstawie prawnej art. 104 ust. 3 ustawy. W ocenie Kolegium materiał dowodowy zgromadzony w sprawie był kompletny i pozwalał na wydanie rozstrzygnięcia. Kolegium podkreśliło także, że strona miała możliwość zapoznania się z całością akt sprawy (także z materiałem przesłanym przez organ w wyniku wezwania o uzupełnienia dokumentacji) i z tego uprawnienia skorzystała.

Skargę na decyzję Kolegium wywiodła skarżąca, wnosząc o uchylenie decyzji zapadłych w obydwu instancjach. Zaskarżonej decyzji zarzucono naruszenie:

a) prawa materialnego, przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie, tj:

- art. 103 ust. 3 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, poprzez jego niewłaściwe zastosowanie, polegające na ustaleniu wysokości odpłatności za pobyt w DPS matki w wysokości przekraczającej maksymalny proporcjonalny udział z uwzględnieniem obowiązku jej brata, tj. ponad kwotę 1.555,31 zł.;

b) przepisów postępowania:

1. art. 11 kpa mające wpływ na treść rozstrzygnięcia, polegające na niewyjaśnieniu odwołującej przesłanek, jakimi kierował się organ administracji I instancji, przy ustalaniu odpłatności za pobyt w DPS jej brata, przez co skarżąca nie wie na jakiej podstawie ustalono odpłatność jej brata i jej w diametralnie różnych wysokościach oraz braku prawidłowego określenia stron postępowania zgodnie z wytycznymi zawartymi w decyzji Kolegium z dnia 6 listopada 2023 r.,

2. art. 77 § 1 kpa, mające wpływ na treść rozstrzygnięcia, poprzez wydanie przedmiotowej decyzji w oparciu o niepełny materiał dowodowy, zawierający braki polegające na nieudokumentowaniu zasad ustalenia wysokości odpłatności brata skarżącej,

3. pominięcie wytycznych Samorządowego Kolegium Odwoławczego wyrażonych w uzasadnieniu decyzji z dnia 6 listopada 2023 r.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko zaprezentowane w zaskarżonym rozstrzygnięciu.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie, choć nie wszystkie argumenty w niej zawarte zostały podzielone przez sąd.

Zgodnie z art. 1 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jednolity Dz. U. z 2024 r. poz. 1267 ze zm.) i art. 134 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935 ze zm. dalej jako: p.p.s.a.), sąd administracyjny kontroluje legalność zaskarżonego rozstrzygnięcia administracyjnego, czyli jego zgodność z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa, obowiązującymi w dacie jego wydania, nie będąc przy tym związanym zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. sąd ma obowiązek uwzględnienia skargi i wyeliminowania z obrotu prawnego aktu administracyjnego, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Stosownie do art. 60 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2023 r., poz. 901 ze zm.; dalej jako: u.p.s.), pobyt w domu pomocy społecznej jest odpłatny do wysokości średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca, z zastrzeżeniem ust. 3.

W art. 61 ust. 1 u.p.s. przewidziano, że obowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej są w kolejności:

1) mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka,

2) małżonek, zstępni przed wstępnymi,

3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej - przy czym osoby i gmina określone w pkt 2 i 3 nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność.

Z art. 61 ust. 2 u.p.s. wynika, że opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej wnoszą:

1) mieszkaniec domu, nie więcej jednak niż 70% swojego dochodu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, nie więcej niż 70% tego dochodu;

2) małżonek, zstępni przed wstępnymi - zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2:

a) w przypadku osoby samotnie gospodarującej, jeżeli dochód jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, jednak kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% tego kryterium,

b) w przypadku osoby w rodzinie, jeżeli posiadany dochód na osobę jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, z tym że kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie;

3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej - w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatami wnoszonymi przez osoby, o których mowa w pkt 1 i 2.

Sama wysokość odpłatności może zostać ustalona w dwojaki sposób - w drodze umowy zawartej na podstawie art. 103 ust. 2 u.p.s., bądź na podstawie decyzji administracyjnej, w przypadkach, o których mowa w art. 61 ust. 2d i 2e u.p.s.

Art. 61 ust. 2d u.p.s. stanowi, że w przypadku odmowy przez osoby, o których mowa w ust. 1 pkt 2, zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2, wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej ustala w drodze decyzji organ gminy właściwej zgodnie z art. 59 ust. 1, z uwzględnieniem ograniczeń, o których mowa w ust. 2 pkt 2 i art. 103 ust. 2.

Z art. 61 ust. 2e u.p.s. wynika zaś, że w przypadku odmowy przez małżonka, zstępnego bądź wstępnego zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2, oraz niewyrażenia zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej ustala, w drodze decyzji, organ gminy właściwej zgodnie z art. 59 ust. 1, w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatą wnoszoną przez mieszkańca domu i opłatami wnoszonymi przez inne osoby obowiązane, o których mowa w ust. 1 pkt 2. Stosownie zaś do art. 61 ust. 2f u.p.s. wysokość opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej, o której mowa w ust. 2e, ustala się proporcjonalnie do liczby osób obowiązanych do jej wnoszenia.

Z przytoczonych wyżej regulacji wynika, że ustawodawca przewidział określoną kolejność osób zobowiązanych do ponoszenia odpłatności za pobyt osoby bliskiej w domu pomocy społecznej w sytuacji, gdy 70% jej dochodu nie jest wystarczające dla pokrycia tych kosztów w pełnym zakresie, co ma miejsce w przedmiotowej sprawie.

W takiej sytuacji zachodzi konieczność partycypacji w kosztach jej pobytu innych podmiotów wskazanych w art. 61 ust. 2 pkt 2 i 3 u.p.s. Rzeczą organu jest wówczas ustalenie wysokości kwoty stanowiącej różnicę pomiędzy średnim miesięcznym kosztem utrzymania mieszkańca i wnoszoną przez niego opłatą, stanowiącą nie więcej niż 70% jego dochodów. Następnie organ winien ustalić krąg osób zobowiązanych do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej i podjąć działania zmierzające do ustalenia ich sytuacji dochodowej i w konsekwencji wysokości opłaty.

Zasada kolejności przyjęta w art. 61 u.p.s. oznacza, że w sytuacji, gdy osoba umieszczona w domu pomocy społecznej nie jest w stanie ponosić kosztów pobytu w placówce, obowiązek wnoszenia opłat spoczywa na małżonku, w następnej kolejności na zstępnych, w dalszej kolejności na wstępnych, a jeszcze w dalszej – na gminie, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej. Wnoszenie opłat nie obciąża równocześnie wszystkich zobowiązanych wymienionych w art. 61 ust. 1, obowiązek ten przechodzi na nich w kolejności ustalonej w powołanym przepisie. Przepis art. 61 ust. 2 u.p.s. określa sytuacje, w jakich osoby w nim wymienione będą zobowiązane do partycypowania w kosztach utrzymania osoby umieszczonej w domu pomocy społecznej. Określa też gwarancje dla osoby zobowiązanej, że dochód pozostający na osobę w rodzinie po ustaleniu jej zobowiązania na rzecz mieszkańca domu pomocy społecznej nie będzie niższy, niż 300% kryterium dochodowego. W sytuacji, kiedy dochody mieszkańca domu pomocy nie są wystarczające do pokrycia całości kosztów pobytu, należy obciążyć dalsze osoby zobowiązane. Prawidłowy sposób ustalenia przedmiotowej opłaty winien polegać na obliczeniu wysokości dochodu na osobę w rodzinie podmiotu zobowiązanego w sposób określony w art. 6 pkt 3 u.p.s., to jest poprzez podzielenie sumy dochodów członków rodziny przez ilość członków rodziny, a następnie odjęciu od tej kwoty sumy odpowiadającej 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie. Wynik powyższego działania matematycznego (o ile stanowi liczbę dodatnią) stanowić będzie górną granicę opłaty, jaką obciążyć można daną osobę zobowiązaną (por. np. wyrok NSA w Warszawie z dnia 10 maja 2017 r., sygn. akt I OSK 2820/16, czy wyrok WSA w Poznaniu z dnia 8 marca 2013 r., sygn. akt II SA/Po 884/12, publ. w Centralnej Bazie Orzeczeń i Informacji o Sprawach www.orzeczenia.nsa.gov.pl; dalej jako: CBOSA).

Wskazać należy za Naczelnym Sądem Administracyjnym, że "Ustalenie wysokości opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej proporcjonalnie do liczby osób zobowiązanych do jej ponoszenia może mieć miejsce wyłącznie w przypadku opłaty, o jakiej mowa w art. 61 ust. 2e) u.p.s. Opłata, o jakiej mowa w tym przepisie, to opłata ustalana w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatą wnoszoną przez mieszkańca domu i opłatami wnoszonymi przez inne osoby obowiązane, o których mowa w art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s. Do ustalenia decyzją opłaty w tej wysokości dochodzi wyłącznie w przypadku odmowy przez osoby, o których mowa w ust. 1 pkt 2, zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2, oraz niewyrażenia zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego. Przez taką odmowę, skutkującą brakiem ustalenia sytuacji dochodowej osoby lub osób zobowiązanych, osoby te pozbawione są ochrony przewidzianej zgodnie z art. 61 ust. 2 pkt 2 u.p.s. Ponoszona przez te osoby opłata jest niezależna od osiąganego przez nie dochodu (dochodu na osobę w rodzinie), a jeżeli takich osób jest więcej, ponoszą ją w częściach proporcjonalnych. Natomiast osoby, które wyraziły zgodę na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego, objęte są ochroną, albowiem w ich przypadku, w zależności od wysokości dochodu, albo nie mają obowiązku ponoszenia opłaty, albo ponoszą ją w limitowanej wysokości, albo też przy zawarciu umowy lub w wydanej decyzji możliwe jest uwzględnienie przy zawarciu umowy wysokości dochodów i możliwości ponoszenia opłaty (art. 103 ust. 2 u.p.s.). (...). Analogiczne stanowisko w analizowanej kwestii prezentowane jest w piśmiennictwie. Zwraca się uwagę, że opłat nie dzieli się po równo na wszystkich zobowiązanych. Na wysokość opłaty nie ma zasadniczego wpływu liczba osób obowiązanych do jej ponoszenia, gdyż głównym czynnikiem kształtującym jej wysokość w odniesieniu do osób wymienionych w art. 61 ust. 1 pkt 1 i 2 ustawy jest ich sytuacja dochodowa. Jeżeli osoby zobowiązane do wnoszenia odpłatności za pobyt małżonka lub krewnego odmówią zawarcia umowy, organ właściwy dla mieszkańca DPS ustali wysokość ich obciążenia w drodze decyzji, uwzględniając ograniczenia wynikające z dochodu tych osób oraz zwolnienia ustawowe i zastosowane przez organ wobec innych zobowiązanych. Znacznie bardziej restrykcyjnie ustawodawca potraktował postawę osób bliskich mieszkańca, którzy odmówią zawarcia umowy i nie wyrażą zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego. Wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej zostanie wówczas ustalona w drodze decyzji w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatą wnoszoną przez mieszkańca domu i opłatami wnoszonymi przez inne osoby obowiązane. W takiej sytuacji organ nie bierze pod uwagę ograniczeń wynikających z sytuacji dochodowej, osobistej ani rodzinnej tych osób. Ratio legis tych unormowań sprowadza się do założenia, że skoro osoby te nie chcą ujawnić swojej sytuacji, to organ ma prawo założyć, że są w stanie ponosić opłatę w pełnym wymiarze. Taka okoliczność powinna być uznana za wystarczającą do ustalenia opłaty w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatą wnoszoną przez mieszkańca domu i opłatami wnoszonymi przez inne osoby obowiązane. Z dodanych do ustawy przepisów wynika, że wysokość opłaty, o której mowa w ust. 2e, ustala się proporcjonalnie do liczby osób obowiązanych do jej wnoszenia. W przypadku gdy więcej niż jedna osoba zobowiązana do ponoszenia odpłatności odmawia podpisania umowy oraz przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego, pozostała opłata stanowiąca dopełnienie średniego kosztu utrzymania w domu pomocy społecznej obciąża te osoby proporcjonalnie, a więc w równych częściach. Wymaga podkreślenia, że proporcjonalny podział opłaty, o którym mowa w ust. 2f, dotyczy tylko sytuacji, w której nastąpiła odmowa zwarcia umowy i przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, nie można z niego wywodzić ogólnej normy postępowania, a więc dzielenia opłaty po równo na wszystkich zobowiązanych (tak I. Sierpowska [w:] Pomoc społeczna. Komentarz, wyd. VI, LEX/el. 2021, art. 61)" (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 18 maja 2022 r. sygn.. akt I OSK 1848/21; orzeczenie dostępne w CBOSA).

Podzielając przedstawiony pogląd wyjaśnić należy, że w sprawie brak jest podstaw do uwzględnienia zarzutów skargi i przyjęcia, że górna wysokość obciążenia skarżącej za pobyt matki w domu pomocy społecznej winna stanowić kwota przypadająca proporcjonalnie na skarżącą z uwzględnieniem obowiązku brata, tj. 1.555,31 zł.

Wyjaśnić dalej należy, że organy ustaliły, że koszt pobytu matki skarżącej w DPS w [...] wynosi 5.234,00 zł miesięcznie, matka skarżącej ponosi odpłatność w wysokości: 2.123,38 zł, natomiast odpłatność brata strony wynikająca z prawomocnej decyzji administracyjnej wydanej przez organ I instancji 14 lipca 2023 roku wynosi 349,54 zł. Pozostałą kwotą, tj. 2.761,08 zł organ obciążył stronę. Pozostała do dyspozycji rodziny skarżącej kwota, po wniesieniu opłaty za pobyt matki w DPS oraz odliczeniu wszystkich wydatków, wynosi 15.098,07 zł. Oznacza to, że są dwie osoby zobowiązane do zapłaty (oczywiście poza matką umieszczoną w domu pomocy społecznej), przy czym co istotne skarżąca pokrywa pozostałą część opłaty (po zliczeniu wpłat matki i brata skarżącej).

W orzecznictwie sądów administracyjnych wyrażony został wprawdzie pogląd, że "w sytuacji, gdy ustalenie odpłatności za pobyt w DPS-ie zależy od poziomu dochodów, możliwości wnoszenia opłat, także przez inne osoby niż zobowiązane ustawowo oraz możliwości zawarcia umowy, o jakiej stanowi art. 103 ust. 2 u.p.s., nie można mówić o relewantności przesłanek faktycznych ustalenia obowiązku płatniczego nakazującej prowadzenie jednego postępowania w sprawie z udziałem wielu stron, ani też o konieczności połączenia kilku spraw w jednym postępowaniu" (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 25 kwietnia 2024 r. sygn. akt I OSK 1378/22; orzeczenie dostępne w CBOSA). Powyższe oznacza, że organ co do zasady nie musiał prowadzić w sprawie jednego postępowania. Niemniej jednak w orzecznictwie sądów administracyjnych wyrażono także zapatrywanie, że "w przypadku, gdy osób zobowiązanych jest więcej, organ winien objąć sprawę ustalenia wysokości odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej jednym postępowaniem i w jego toku poczynić ustalenia dotyczące ich sytuacji dochodowej i możliwości ponoszenia kosztów z tego tytułu" (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z 11 maja 2022 r. sygn. akt IV SA/Po 224/22; orzeczenie dostępne w CBOSA). W sprawach, gdzie zobowiązany może być obciążony – jak w niniejszej sprawie – pozostałą częścią opłaty i to w tak znacznej wysokości kwestia stron postępowania może mieć istotne znaczenia.

Przede wszystkim należy podkreślić, że w ocenie sądu skarżąca powinna wiedzieć, w jaki sposób ustalono opłatę jej bratu oraz matce za pobyt w DPS. Jest o tym bardziej zasadne w sytuacji, w której skarżąca ponosi znaczną część kosztów takiej opieki. Zasadne byłoby umożliwienie skarżącej wzięcia udziału w postępowaniach administracyjnych, w ramach których ustalono wysokość odpłatności w DPS poszczególnym osobom, tj. matka i brat skarżącej. Strona powinna mieć możliwość poznania podstaw i przesłanek stojących za określeniem konkretnej kwoty tej opłaty poszczególnym osobom. To z kolei stworzyłoby jej możliwość przedstawienia swoich argumentów bądź wyjaśnień, które być może miałyby istotne znaczenie dla istoty sprawy. Bez wątpienia natomiast strona powinna co najmniej móc zapoznać się z motywami podjętych rozstrzygnięć wobec innych osób już w ramach postępowania o ustalenie wobec niej odpłatności za pobyt w DPS jej matki. W tym celu zasadne i uprawnione byłoby włączenie do akt sprawy dokumentacji ze spraw o ustalenie przedmiotowej opłaty wobec jej brata i matki. Wgląd w taką dokumentację dałby możliwość poznania przez stronę motywów rozstrzygnięć organów w stosunku do jej bliskich, wobec których ustalono przecież niższą wysokość opłaty za pobyt matki skarżącej w DPS. Taka potencjalna wiedza mogłaby stworzyć stronie możliwość przedstawienia szerszego spektrum argumentów w jej sprawie. Zaniechanie takiej możliwości jest istotnym uchybieniem procesowym, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Ponadto podkreślić należy, że przepis art. 61 ust. 2d u.p.s. obliguje przy ustalaniu wysokości opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej do uwzględnienia ograniczeń, o których mowa zarówno w art. 61 ust. 2 pkt 2, jak też w art. 103 ust. 2 u.p.s., a więc nie tylko warunku dochodowego, określonego w art. 61 ust. 2 pkt 2 lit. b) u.p.s., ale również możliwości skarżącej, który to aspekt został pominięty w sprawie. W zaskarżonej decyzji organ odwoławczy poddał analizie ograniczenia z art. 61 ust. 2 pkt 2 u.p.s. i dokonał analizy sytuacji majątkowej rodziny skarżącej w kontekście spełniania kryterium dochodowego, czemu dano wyraz z uzasadnieniu. Poza zakresem analizy pozostały natomiast ograniczenia, o jakich mowa w art. 103 ust. 2 u.p.s., a które także wymagają uwzględnienia. W piśmiennictwie wskazuje się natomiast, że w odniesieniu do możliwości zobowiązanego należy mieć na względzie różne okoliczności życiowe, rodzinne i osobiste, które mogą zmniejszać zdolność danej osoby do ponoszenia opłaty. Tym samym, mimo rygorów rządzących finansami publicznymi, należy dopuścić sytuacje, w których obciążenia podmiotów zobowiązanych będą niższe, niż wynika to z przytoczonych regulacji (zob. I. Sierpowska [w:] Pomoc społeczna. Komentarz, wyd. VI, LEX/el. 2021, art. 103).

W rezultacie do organu należy również ocena możliwości ponoszenia opłaty przez konkretnego zobowiązanego już na etapie jej określania, która to ocena powinna być poczyniona zgodnie z zasadami wynikającymi z kpa. (por. wyrok NSA z 18 maja 2022 r., I OSK 1848/21; dostępny w CBOSA).

Tymczasem analiza akt sprawy oraz postępowania przeprowadzonego przez organy, jak również uzasadnień podjętych rozstrzygnięć prowadzi do wniosku, że organy wydające decyzje w sprawie skoncentrowały się jedynie na dochodach skarżącej i jej męża, zupełnie pomijając analizę jej możliwości płatniczych. Tymczasem wnikliwa analiza możliwości płatniczych osoby obciążanej tak znaczną kwotą jak w niniejszej sprawie, ma kluczowe znaczenie. Nie trudno bowiem wyobrazić sobie, że może dojść do sytuacji, w której strona mimo stosunkowo wysokich dochodów – jakimi niewątpliwie dysponuje skarżąca wraz z mężem (co nie jest przedmiotem sporu) – zmuszona jest do ponoszenia dużych wydatków na różne życiowe cele. To z kolei, jak już wspomniano, może znacznie "upośledzać" jej możliwości płatnicze. Skarżąca zaś podnosiła, że ponosi znaczne koszty związane z wykupieniem leków oraz opieką medyczną. Wskazywała również na obciążenie kredytowe oraz znaczne wydatki na pokrycie kosztów utrzymania domu. Organy nie rozważyły jednak zupełnie tych kwestii, pomijając całkowicie ten istotny aspekt sprawy. Niewątpliwie zaś niezbędna jest – we współpracy ze stroną – wnikliwa analiza jej wydatków, a co za tym idzie możliwości płatniczych. Możliwość potencjalnego obniżenia opłaty oczywiście wymaga pełnej współpracy osoby zobowiązanej, a więc także przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w celu wyjaśnienia wszystkich wydatków i kosztów a co za tym idzie pełnego zweryfikowania

Rozpoznając ponownie sprawę, organ weźmie pod uwagę zaprezentowane wskazania sądu.

Wobec powyższego, sąd, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji.