Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 446/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2024-05-14 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: uchylono zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji
Powołane przepisy: article: Art. 17
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tadeusz Kiełkowski Sędziowie Sędzia WSA Jakub Makuch Asesor WSA Ewelina Dziuban (spr.) Protokolant Specjalista Dominika Janik po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 maja 2024 r. sprawy ze skargi M. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia 15 lutego 2024 r. nr SKO.ŚR/4111/21/2024 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji


UZASADNIENIE

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie w decyzji z 15 lutego 2024 r., nr SKO.ŚR/4111/21/2024 utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Miasta Trzebini nr

1183/2023 z dnia 13 grudnia 2023 r. o odmowie przyznania M. D. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

W podstawie prawnej decyzji wskazano m.in. art. 17, art. 24 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 390, dalej też jako u.ś.r , w związku z art. 63 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. 2023, 1429, t.j.) oraz art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 775).

Powyższa decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy:

Decyzją z 13 grudnia 2023 r. organ I instancji powołując się na art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych odmówił przyznania wnioskodawcy – M. D. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką W. S., legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Organ I instancji w uzasadnieniu wskazał, powołując się na wywiad środowiskowy, iż stan zdrowia ww. matki skarżącej wymaga całodobowej opieki, którą sprawuje skarżąca. Organ administracyjny odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia z uwagi na nie spełnienie warunków z art. 17 ust. 1b ww. ustawy.

Odwołując się od ww. decyzji z 13 grudnia 2023 r. M. D. wskazała, iż sprawowanie opieki nad osiemdziesięcioletnią mamą uniemożliwia jej podjęcie jakiejkolwiek pracy. Odwołująca się wyjaśniła, że mieszka wraz z rodzicami i swoim mężem, oprócz mamy opiekuje się również starym i schorowanym ojcem. Matka strony ma problemy z poruszaniem, w wyniku czego nie może samodzielnie egzystować, wymaga stałej i długotrwałej opieki. Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Chrzanowie dnia 11 lipca 2023 r. wydał orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności. Odwołująca się nie posiada rodzeństwa, nie pracuje, zajmuje się prowadzeniem domu oraz sprawowaniem opieki nad rodzicami, utrzymuje się z emerytury rodziców i męża.

Uzasadniając opisane na wstępie rozstrzygnięcie, Kolegium podniosło, że pomimo dokonanej przez organ I instancji błędnej wykładni przepisu art. 17 ust. 1b ustawy, kwestionowana decyzja ostatecznie odpowiada prawu.

Dalej organ odwoławczy wskazał, że niepełnosprawna ma 82 lata, mieszka z mężem, córką i jej mężem, cierpi na zaburzenia ruchu. M. D. pomaga matce w codziennym funkcjonowaniu we wszystkich czynnościach dnia codziennego, w czynnościach higienicznych, przygotowuje i podaje posiłki, podaje leki, załatwia wizyty lekarskie, wyprowadza na spacery.

SKO podało też, że "w zakresie zaś przesłanki rezygnacji z pracy i niepodejmowania zatrudnienia z materiału dowodowego strona wskazała, że nie pracowała i nie pracuje zawodowo prowadzi dom, opiekuje się rodzicami. Utrzymuje się z emerytur rodziców i swojego męża." (s. 4 uzasadnienia)

Zatem, w ocenie Kolegium, w realiach przedmiotowej sprawy brak jest związku przyczynowego pomiędzy brakiem możliwości podjęcia zatrudnienia przez odwołującą, a koniecznością opieki nad osobą wymagającą opieki, albowiem zakres opieki nie wyklucza podjęcia zatrudnienia.

Podsumowując ten wątek organ II instancji stwierdził, że W. S. ze względu na stan zdrowia i niepełnosprawność powinna mieć stałą opiekę i pomoc, zaś na skarżącej – M. D., spoczywa obowiązek alimentacji w stosunku do matki. Obowiązek alimentacyjny może być spełniony przez wypłatę odpowiednich środków lub pokrycie koniecznych wydatków, w tym na opiekę, a nie tylko przez osobiste świadczenie.

W ocenie SKO w Krakowie, przyznanie skarżącej świadczenia byłoby niezgodne nie tylko z przepisami prawa, ale także z zasadami współżycia społecznego ponieważ de facto przerzucałoby na barki wszystkich podatników realizację obowiązku alimentacyjnego, który z mocy prawa w pierwszej kolejności ciąży na dzieciach W. S.

W podsumowaniu organ odwoławczy wskazał, że skarżąca nie spełniona przesłanki rezygnacji z zatrudnienia, przed podjęciem się opieki nad matką, gdyż w ogóle nie podejmowała zatrudnienia z innych przyczyn niż konieczność opieki nad matką.

Jednocześnie - mając na uwadze treść art. 63 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym, a w szczególności okoliczność braku ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na mocy uprzednio obowiązujących przepisów, a także aktualnie obowiązującą od dnia 1 stycznia 2024 r. treść art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych - należało, zdaniem organu odwoławczego, zweryfikować czy wnioskodawczyni spełnia przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego na mocy aktualnie obowiązującego ustawodawstwa.

Z aktualnego brzmienia art. 17 ust. 1 ustawy wynika bowiem, że obecnie świadczenie pielęgnacyjne przysługuje w związku z opieką nad osobą w wieku do ukończenia 18 roku życia, a zatem w okolicznościach niniejszej sprawy brak jest podstaw do uwzględnienia żądania M. D. również w oparciu o aktualne brzmienie powyższej regulacji.

W skardze wywiedzionej od powyższej decyzji SKO w Krakowie, skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji SKO i jej zmianę zgodnie z wnioskiem skarżącej. Skarżąca w uzasadnieniu wyjaśniła, że była czynna zawodowo, ale dwukrotnie była zmuszona zrezygnować z pracy z powodu złego stanu zdrowia matki i konieczności sprawowania nad nią całodobowej opieki. W ocenie skarżącej doszło do zatajenia przez organ I instancji informacji mających zasadniczy wpływ na sprawę i przeniesienia odpowiedzialności za odmowę wydania decyzji na organ drugiej instancji. W okresie od 31.07.2017 do 30.11.2019 skarżąca wskazała, że była zatrudniona w firmie P. i w tym okresie byłam wstanie pogodzić pracę zarobkową z opieką nad matką z powodu jej stosunkowo dobrego stanu fizycznego. Niestety w październiku 2019 r. z powodu nagłego pogorszenia się stanu zdrowia matki, skarżąca musiała zrezygnować z pracy, aby całości poświęcić się opiece nad matką. Sytuacja ta trwała do sierpnia 2023 roku, kiedy to skarżąca podjęła kolejną pracę, którą była w wstanie pogodzić (pracę zarobkową i opiekę nad niepełnosprawną matką) jedynie do dnia 10.11.2023 r. i tym samym została zmuszona do wypowiedzenia świadczonego stosunku pracy. Powyższe wskazuje, że skarżąca była zmuszona do rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.

W odpowiedzi na skargę organ II instancji wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

Podstawowa zasada polskiego sądownictwa administracyjnego została określona w art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2022 r., poz. 2492), zgodnie z którym sądy administracyjne sprawują, m.in. wymiar sprawiedliwości przez kontrolę legalności działalności administracji publicznej. Zasada, że sądy administracyjne dokonują kontroli działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie, została również wyrażona w art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r., poz. 1634) dalej - p.p.s.a.

Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Niezwiązanie zarzutami i wnioskami skargi oznacza, że sąd administracyjny bada w pełnym zakresie zgodność z prawem zaskarżonego aktu organu administracji publicznej. W świetle art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd nie ma jednak obowiązku badania tych zarzutów i wniosków, które nie mają znaczenia dla oceny legalności zaskarżonego aktu (tak NSA w wyroku z dnia 11 października 2005 r., sygn. akt: FSK 2326/04).

Wady skutkujące koniecznością uchylenia aktu, stwierdzenia jego nieważności bądź wydania z naruszeniem prawa, przewidziane są w art. 145 § 1 p.p.s.a. Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Sąd, uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie, uchyla ten akt w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W przypadku nieuwzględnienia skargi sąd ją oddala - art. 151 p.p.s.a.

Dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji w granicach kompetencji przysługujących sądowi administracyjnemu, na podstawie wyżej wymienionych ustaw, Sąd uznał, że skarga jest zasadna również wskutek okoliczności, które Sąd wziął pod uwagę z urzędu.

Na wstępie wskazać należy, że Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie w zaskarżonej decyzji prawidłowo zweryfikowało błędny pogląd organu I instancji przyjmujący jako przeszkodę do przyznania skarżącej żądanego świadczenia pielęgnacyjnego okoliczność powstania niepełnosprawności u osoby, nad którą jest sprawowana opieka, po 25 roku życia (art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28.11.2003 r. o świadczeniach rodzinnych; aktualny publikator Dz. U. 2023 r., poz. 390; dalej u.ś.r.). Organ II instancji wskazując bowiem na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 21.10.2014 r. (sygn. akt K 38/13) prawidłowo podniósł, że kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności, co skutkować winno aktualnie tym, że nie jest dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.

Przy czym SKO w Krakowie błędnie powołuje się w tym miejscu na datę powstania niepełnosprawności u E. S. skoro niepełnosprawna matka skarżącej nazywa się W. S. (s. 3 uzasadnienia zaskarżonej decyzji).

Nadto jako nieprawidłowe ocenić należy również stwierdzenie SKO, że w pozostałym zakresie (poza rozważaniami w przedmiocie art. 17 ust. 1b u.ś.r.) podziela stanowisko organu I instancji zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Organ I instancji powołując się na wywiad środowiskowy w swojej decyzji wskazał bowiem, że stan zdrowia matki skarżącej wymaga całodobowej opieki, którą sprawuje skarżąca (k. 27 a.a.). Organ wprost napisał w uzasadnieniu swojej decyzji, iż nie kwestionuje faktu sprawowania przez skarżącą opieki nad niepełnosprawną matką (k. 27 v a.a.). Zatem stwierdzenie przez Kolegium, że z jednej strony podziela wyżej przytoczone stanowisko organu I instancji, a następnie uznaje, że "w realiach przedmiotowej sprawy brak jest związku przyczynowego (...) albowiem zakres opieki nie wyklucza podjęcie zatrudnienia", ocenić należy jako nielogiczne i wewnętrznie sprzeczne.

Organ odwoławczy w swoich rozważaniach przyjął, że w przedmiotowej sprawie nie została spełniona przesłanka przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na:

- brak związku przyczynowego pomiędzy brakiem możliwości podjęcia zatrudnienia przez odwołującą, a koniecznością opieki nad osobą wymagającą opieki, albowiem zakres opieki nie wyklucza podjęcia zatrudnienia;

- brak spełniona przesłanki rezygnacji z zatrudnienia przed podjęciem się opieki nad matką, "gdyż w ogóle nie podejmowała zatrudnienia z innych przyczyn niż konieczność opieki nad matką";

- obowiązek alimentacyjny dzieci podopiecznej wobec niepełnosprawnej;

- obowiązująca od stycznia 2024 treść przepisu art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Wyjaśnić należy w tym miejscu, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, gdyż to wynika z prawnego i moralnego obowiązku, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania i nie może być traktowane jako zastępcze lub dodatkowe źródło dochodu. Ponieważ celem uregulowania z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. jest udzielenie pomocy państwa osobie, która podejmuje się sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną i tym samym, na czas tej opieki, dobrowolnie pozbawia się potencjalnego dochodu, musi zatem istnieć związek między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia a podjęciem opieki. Świadczenie pielęgnacyjne jest niejako surogatem wynagrodzenia za pracę, które jest uzyskiwane przez uprawnionego nie od pracodawcy z tytułu świadczenia pracy, a na podstawie decyzji administracyjnej, w związku z koniecznością rezygnacji przez wnioskującego z zatrudnienia z powodu opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Celem ustawodawcy było zapewnienie osobie rezygnującej z zatrudnienia lub go niepodejmującej, ekwiwalentu zatrudnienia, którego nie może podjąć lub kontynuować ze względu na sprawowanie opieki nad niepełnosprawną osobą (vide: wyrok WSA w Gdańsku z 21 lipca 2022 r., sygn. akt III SA/Gd 35/22). Wszak chodzi o to by osoba rezygnującą (niepodejmująca) z zatrudnienia w związku z wykonaniem ciążącego na niej obowiązku alimentacyjnego sama nie popadła w niedostatek, tracąc źródło utrzymania.

W ocenie Sądu, organ odwoławczy nie wziął pod uwagę wszystkich okoliczności mających znaczenie dla rozstrzygnięcia zasadniczej kwestii dotyczącej ustalenia czy w sprawie zachodzi związek przyczynowy pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą, a sprawowaniem przez nią opieki nad niepełnosprawną matką.

Z wywiadu środowiskowego sporządzonego w dniu 2 listopada 2023 r. wynika, że skarżąca "umawia wizyty lekarskie do domu, robi zakupy, przygotowuje posiłki i pomaga przy spożyciu, ubiera i rozbiera mamę, dba o higienę osobistą, kąpie i myje osobę niepełnosprawną, podaje i dawkuje leki, zmienia worek przy cewnikowaniu oraz wykonuje inne czynności wymagające całodobowej opieki" (...). Nadto wskazano, że matka skarżącej ma problemy z poruszaniem, ma założony cewnik, który jest zamieniany przez pielęgniarkę środowiskową.

Z lektury zaskarżonej decyzji wynika, że organ odwoławczy nie wziął pod uwagę stanu zdrowia matki oraz wszystkich wykonywanych przez skarżącą czynności opiekuńczych. W oświadczeniu z 2 października 2023 r. skarżąca podała, że mierzy poziom cukru (k. 11 a.a.). W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji również nie ma wzmianki o powyższym.

Podsumowując, w ocenie Sądu, istotne dla rozstrzygnięcia okoliczności faktyczne, obrazujące stan zdrowia matki skarżącej oraz zakres i charakter czynności opiekuńczych podejmowanych przez skarżącą wobec matki - nie zostały należycie wyjaśnione. Jedynie prawidłowo przeprowadzone postępowanie dowodowe prowadzić może do wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy i oceny, czy w sprawie zostały właściwie zastosowane odpowiednie przepisy prawa materialnego (art. 7, 75, 77 § 1, 80 oraz art. 107 § 3 k.p.a.). Kolegium działając jako organ merytoryczny, zgodnie z zasadą dwuinstancyjności postępowania administracyjnego, zobowiązane było ponownie rozpoznać sprawę od początku, w zakresie objętym decyzją organu I instancji. W tym celu miało ono prawo do przeprowadzenia w ograniczonym zakresie własnego postępowania wyjaśniającego oraz oceny zebranego przez organ I instancji materiału dowodowego i jego uzupełnienia – zgodnie z regułą art. 136 k.p.a.

Nadto SKO wskazując na ciążący na dzieciach niepełnosprawnej obowiązek alimentacyjny nie dostrzegło faktu, że skarżąca jest jedynym dzieckiem W. S., co wynikało z akt sprawy, w tym m.in. z wywiadu środowiskowego.

Przede wszystkim jednak, organy administracyjne zaniedbały przeprowadzenia stosownego postępowania dowodowego. Skarżąca występowała w sprawie bez zawodowego pełnomocnika, stąd i obowiązki informacyjne obciążają organ administracyjny w stopniu większym, nawet w sytuacji, gdy mamy do czynienia z postępowaniem administracyjnym wszczynanym na wniosek. Zgodnie z art. 7 k.p.a. w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Trafnie w orzecznictwie podkreśla się, że zebranie pełnego materiału dowodowego jest niewątpliwie obowiązkiem organu, ale obowiązek ten nie ma charakteru absolutnego w tym znaczeniu, że organ nie jest zobowiązany do poszukiwania, niejako w zastępstwie strony, dowodów mających potwierdzić korzystne dla tej strony okoliczności. To na stronie postępowania administracyjnego ciąży obowiązek udowodnienia okoliczności, na podstawie których wywodzi korzystne dla siebie skutki prawne (Wyrok NSA z 11.05.2023 r., II OSK 1634/20, LEX nr 3609029). Tym niemniej strona działająca bez zawodowego pełnomocnika powinna wiedzieć jakie dowody, w których posiadaniu się znajduje, powinna dostarczyć organowi. Zgodnie bowiem z art. 9 organy administracji publicznej są obowiązane do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Organy czuwają nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, i w tym celu udzielają im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek. W orzecznictwie podkreśla się, że z art. 9 k.p.a. wynika, że organy administracji publicznej są obowiązane do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Zasada ta także nie ma jednak charakteru absolutnego, w tym znaczeniu, że organy nie mają obowiązku informowania strony o wszelkich możliwych trybach postępowania, jak i działania niejako w roli pełnomocnika strony dbającego o złożenie przez stronę stosownego wniosku (wyrok NSA z 14.11.2023 r., III OSK 1044/22, LEX nr 3634400, wyrok NSA z 18.01.2024 r., II GSK 564/23, LEX nr 3687418). W świetle art. 10 §1 k.p.a. organy administracji publicznej są z kolei zobowiązane do zapewnienia stronom czynny udział w każdym stadium postępowania, a przed wydaniem decyzji umożliwić im wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań. Następstwem zasady czynnego udziału strony w postepowaniu jest obowiązek organu wynikający z art. 79a k.p.a. Zgodnie z §1 powołanego przepisu w postępowaniu wszczętym na żądanie strony, informując o możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, organ administracji publicznej jest obowiązany do wskazania przesłanek zależnych od strony, które nie zostały na dzień wysłania informacji spełnione lub wykazane, co może skutkować wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem strony. Przepisy art. 10 § 2 i 3 stosuje się. Z kolei § 2 art. 79a k.p.a. stanowi, że w terminie wyznaczonym na wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, strona może przedłożyć dodatkowe dowody celem wykazania spełnienia przesłanek, o których mowa w § 1. W orzecznictwie wskazuje się, że celem przepisu art. 79a § 1 k.p.a. jest: zapobieganie sytuacjom, w których strona dysponuje dodatkowymi dowodami na okoliczności istotne dla wykazania zasadności jej żądania albo może je łatwo uzyskać, a z powodu braku odpowiedniej wiedzy o potrzebnych dowodach bądź o sposobie oceny wcześniej przedstawianych dowodów - nie korzysta z takiej możliwości. W takich przypadkach strona będzie zaskoczona negatywnym rozstrzygnięciem sprawy oraz zmuszona do zaskarżenia decyzji i przedstawienia tych dodatkowych dowodów dopiero na etapie postępowania odwoławczego. W tym kontekście niewystarczające jest informowanie strony o możliwości zapoznania się z aktami sprawy oraz wypowiedzenia się co od zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań (wyrok NSA z 21.09.2023 r., I OSK 1705/22, LEX nr 3629759). W innym orzeczeniu stwierdzono, że przepis art. 79a k.p.a. stanowi konkretyzację i uzupełnienie obowiązków wynikających z art. 10 § 1 k.p.a., a jego celem jest zapobieganie sytuacjom, w których strona dysponuje dodatkowymi dowodami na okoliczności istotne dla wykazania zasadności jej żądania albo może je łatwo uzyskać, a z powodu braku odpowiedniej wiedzy o potrzebnych dowodach bądź o sposobie oceny wcześniej przedstawionych dowodów - nie korzysta z takiej możliwości. Chodzi przy tym o to, aby strona nie została zaskoczona negatywnym rozstrzygnięciem sprawy (wyrok NSA z 24.02.2023 r., I GSK 1216/22, LEX nr 3519251).

W przedmiotowej sprawie doszło do naruszenia podstawowych zasad informacyjnych, jak również zasady ustalenia prawdy obiektywnej przez organy administracyjne. Postępowanie zostało wszczęte na wniosek skarżącej – stąd niewątpliwie spoczywał na nim obowiązek dostarczenia odpowiedniego materiału dowodowego. Skarżąca działała jednak bez profesjonalnego pełnomocnika. Organ wprawdzie nie był zobligowany do udzielania jej pomocy prawnej, ale jednak w świetle art. 9, 10 § 1 oraz 79a § 1 k.p.a. należało skarżącej przed rozstrzygnięciem udzielić informacji, jakie przesłanki powinna wykazać i jakie dowody powinna dostarczyć. Burmistrz Miasta Trzebinia poinformował jedynie skarżącą (k. 24 a.a.), "że nie spełnione pozostają wszystkie warunki art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych, co może skutkować wydaniem decyzji niezgodnej z Pani żądaniem". Nie pouczył natomiast skarżącej w ogóle w trybie art. 79a k.p.a. Mankament ten uszedł uwadze Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie, które również zaniechało pouczenia skarżącej o art. 79a k.p.a. W postępowaniu w sprawie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego istotą jest czy zakres czynności opiekuńczych uniemożliwia podjęcie zatrudnienia. Stąd niezbędnymi dowodami są wszelkie zaświadczenia lekarskie, karty informacyjne ze szpitali, które pozwolą skonfrontować i ustalić spełnienie, bądź brak spełnienia wyżej wymienionej przesłanki. W ocenie Sądu legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności nie stanowi automatycznej przesłanki o przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego. W związku z powyższym konieczne jest powiązanie samej niepełnosprawności z wymogami opieki. Z kolei nie można poznać istotny owego związku bez dokładnej znajomości stanu zdrowia matki skarżącej. Organ powinien również zobowiązać skarżącą do przedstawienia zakresu czynności opiekuńczych wykonywanych wobec swojej matki (vide wyr. WSA w Krakowie z dnia 12 marca 2024 r., sygn. akt III SA/Kr 2/24).

Podkreślić też trzeba, że na organach ciążą obowiązki prowadzenia postępowania w sposób budzący zaufanie (art. 8 k.p.a.) oraz zasady przekonywania (art. 11 k.p.a.), które wyrażają się w obowiązku stosownego uzasadnienia decyzji. Zarówno materiał dowodowy, jak i jego ocena winny – zgodnie z art. 107 § 3 k.p.a. znaleźć swoje odzwierciedlenie w treści uzasadnienia decyzji. Uzasadnienie winno być spójne i logiczne, tak by z jego treści w sposób nie budzący wątpliwości wynikał ustalony przez organ administracji publicznej stan faktyczny, stanowiący podstawę rozstrzygnięcia. Norma ta jest uzupełnieniem postanowień zawartych w art. 11 k.p.a. zgodnie z którym organy administracji publicznej powinny wyjaśniać stronom zasadność przesłanek, którymi kierują się przy załatwianiu sprawy. Uzasadnienie faktyczne decyzji powinno zawierać, w szczególności wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, którym dał wiarę, oraz przyczyn, dla których innym dowodom odmówił wiarygodności. W ocenie Sądu, uzasadnienie zaskarżonej decyzji zostało sporządzone z naruszeniem ww. przepisów procedury administracyjnej, co miało wpływ na wynik tej sprawy.

Nadto Kolegium błędnie uznało, że skarżąca nigdy nie pracowała. W tym miejscu należy podkreślić, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. określa jako przesłankę przyznania świadczenia nie tylko rezygnację z zatrudnienia, ale także niepodejmowanie zatrudnienia i obie te przesłanki traktuje jako równorzędne. Opieka nad osobą niepełnosprawną musi stanowić oczywistą przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, czyli powodować faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub prowadzić do rezygnacji z zatrudnienia w celu jej sprawowania. W każdym razie, związek między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły. W orzecznictwie wskazuje się, że dla oceny istnienia prawnie relewantnego związku pomiędzy (dalszym) "niepodejmowaniem zatrudnienia", a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną, istotne znaczenie ma nie to, z jakiego powodu zakończył się ostatni okres zatrudnienia (innej pracy zarobkowej) opiekuna i od kiedy nie pozostaje on już w zatrudnieniu, lecz to, z jakiego powodu ów opiekun aktualnie, nadal nie podejmuje zatrudnienia (innej pracy zarobkowej) w czasie sprawowania opieki nad niepełnosprawnym podopiecznym i ubiega się o świadczenie pielęgnacyjne - czy właśnie w związku ze sprawowaniem tej opieki, czy może z innej przyczyny. Ustawodawca nie określił, jaki czas może upłynąć (maksymalnie) od "popadnięcia" w stan "niepodejmowania zatrudnienia" do momentu rozpoczęcia opieki nad osobą niepełnosprawną (zob. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 22 października 2021 r., sygn. IV SA/Po 729/21, wszystkie powołane orzeczenia dostępne są w Centralnej Bazie Orzeczeń i Informacji o Sprawach pod adresem: orzeczenia.nsa.gov.pl). Dla uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego nie ma znaczenia, od kiedy utrzymuje się taki stan rzeczy, a zatem rezygnacja z zatrudnienia podyktowana opieką mogła nastąpić w znacznym okresie czasu przed złożeniem wniosku o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Wymaga podkreślenia, że art. 17 ust. 1 in fine u.ś.r. nie wymaga bowiem, by opiekun zrezygnował z pracy zarobkowej, lecz wystarczy, by jej (aktualnie) nie podjął z uwagi na opiekę nad osobą niepełnosprawną. Spełnienie tej przesłanki następuje także wówczas, jeżeli osoba ubiegająca się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego nie podejmuje zatrudnienia w zawiązku z koniecznością sprawowania opieki, przy czym cytowany przepis nie wyznacza żadnych ram czasowych dotyczących podejmowania aktywności zawodowej (zob. wyrok NSA z dnia 22 września 2022 r., sygn. I OSK 2156/21; wyrok NSA z dnia 18 sierpnia 2022 r., sygn. I OSK 1939/21; wyrok NSA z dnia 28 sierpnia 2019 r., sygn. I OSK 940/19; wyrok WSA w Gdańsku z dnia 21 lipca 2022 r., sygn. III SA/Gd 35/22).

Ponadto Sąd zwraca uwagę, że zgodnie z art. 63 ust. 1 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. z 2023 r., poz. 1429) w sprawach o świadczenie pielęgnacyjne i specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym, do których prawo powstało do dnia 31 grudnia 2023 r., stosuje się przepisy dotychczasowe. W ocenie Sądu oznacza to, że sprawa skarżącej powinna być rozpoznana przez organ na podstawie przepisów u.ś.r. obowiązujących do dnia 31 grudnia 2023 r. Z uwagi na użyte w przepisie sformułowanie "powstania prawa", a nie "ustalenia prawa" konieczne jest zastosowanie przepisów dotychczasowych, mimo braku wydania decyzji przed dniem 31 grudnia 2023 r. Dotychczasowe przepisy należy zatem stosować w odniesieniu do wnioskodawców, którzy złożyli wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego przed dniem 31 grudnia 2023 r. oraz spełniają określone w ustawie przesłanki jego przyznania. Wskazać należy, że to czy skarżąca je spełnia należy już do istoty sprawy, która wobec wadliwego zastosowania przepisów procesowego nie została rozstrzygnięta (tak słusznie wyrok WSA w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 18 lipca 2013 r., II SA/Go 552/13). Zatem, mając powyższe na uwadze, za zbyteczne uznać należy rozważania organu II instancji czynione na kanwie art. 17 u.ś.r. w brzmieniu obowiązującym od stycznia 2024 r.

Wyżej wskazane uchybienia przepisom postępowania, tj. art. 7, art. 8, art. 9, art. 10, art.15, art. 77, art. 79a, art. 80, art. 107 § 3 k.p.a. stwarzają podstawę do uchylenia zaskarżonego rozstrzygnięcia na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. Stan faktyczny nie został bowiem prawidłowo ustalony, a kontrola zastosowania prawa materialnego następuje dopiero po ustaleniu rzeczywistego stanu faktycznego sprawy, w odniesieniu do którego mają znaleźć zastosowanie normy prawa materialnego w niewadliwie przeprowadzonym postępowaniu.

W toku ponownego rozpoznania sprawy organ administracyjny dokona koniecznych ustaleń co do stanu zdrowia podopiecznej oraz rodzaju, częstotliwości i czasochłonności czynności opiekuńczych wykonywanych przez skarżącą względem niepełnosprawnej matki, ustali możliwość pojęcia przez skarżącą zatrudnienia, a następnie oceni, czy w odniesieniu do skarżącej zostały spełnione przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Podjętą decyzję organ uzasadni zgodnie z wymaganiami art. 107 § 3 k.p.a.

Końcowo należy wskazać, że niewątpliwie organ I instancji błędnie doszukiwał się przesłanki odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia w fakcie powstania niepełnosprawności u osoby wymagającej opieki po ukończeniu przez nią wieku określonego w przepisie art. 17 ust. 1b u.ś.r. W związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, moment powstania niepełnosprawności u osoby wymagającej opieki nie ma znaczenia dla możliwości przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Okoliczność, że niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała w późniejszym niż wymienionym w art. 17 ust. 1b u.ś.r. momencie, nie może stanowić przyczyny odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, wobec czego brak było podstaw do odmowy przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia tylko z tego powodu, że nie został spełniony warunek z art. 17 ust. 1b u.ś.r.

Zgodnie z art. 153 p.p.s.a. ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie. Wskazania co do dalszego toku postępowania administracyjnego wynikają z powyższych rozważań.

Konkludując, Sąd wyeliminował z obrotu prawnego zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji orzekając jak w sentencji na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" w zw. z art. 135 p.p.s.a.