Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 424/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2024-06-04 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą decyzję I instancji
Powołane przepisy: article: Art. 1  par. 1  i 2
journal: Dz.U. 2019 poz 2167
law: Ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych - tekst jedn.
article: Art. 3 par. 1, art. 134  par. 1, art. 151
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: Art. 17
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
article: Art. 128, art. 129, art. 135, art. 140
journal: Dz.U. 2020 poz 1359
law: Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1359).

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Elżbieta Czarny-Drożdżejko Sędziowie: SWSA Katarzyna Marasek-Zybura (spr.) ASR WSA Magdalena Gawlikowska po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 4 czerwca 2024 r. sprawy ze skargi B. L. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia 1 lutego 2024 r. znak SKO.ŚR/4111/1222/2023 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji;


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 1 lutego 2024 r. znak: SKO.ŚR/4111/1222/2023, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie, działając na podstawie art. 17 ust. 1 i ust. 4, art. 24 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 390 poz. 615; dalej: u.ś.r.) w związku z art. 63 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz.U. 2023 poz. 1429) oraz art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 572 z późn. zm., dalej: k.p.a.) oraz utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Andrychowa nr OPS.DŚR.ŚR.4802.1123.1123.2023.ŚP.OD.AG z dnia 18 października 2023 r. o odmowie przyznania B. L. (dalej: skarżąca) prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad osobą niepełnosprawną matką J. Ż.

Powyższe decyzje zostały wydane w następującym stanie faktycznym i prawnym.

Organ I instancji odmówił przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką (legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności) z powodu niespełnienia przesłanki wieku powstania niepełnosprawności, o jakiej mowa w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych. Ustalono, że niepełnosprawność matki skarżącej powstała po ukończeniu 18. roku życia.

W odwołaniu wniesionym od ww. decyzji skarżąca podniosła, że niezasadna jest odmowa przyznania przedmiotowego świadczenia ze względu na datę powstania niepełnosprawności. Przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. po wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. K 38/13 nie może stanowić podstawy odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Nadto skarżąca podkreśliła, że jest jedyną osobą która może opiekować się matką, bowiem jest siostra E. oprócz problemów natury finansowej, boryka się także z problemami zdrowotnymi, o czym świadczy załączone zaświadczenie o jej pobycie w Szpitalu Psychiatrycznym.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie uznało wniesione odwołanie za nieuzasadnione i opisaną na wstępie decyzją z dnia 1 lutego 2024 r. orzekło o utrzymaniu w mocy decyzji organu I instancji.

Odnośnie do podnoszonej przez organ I instancji przeszkody w postaci niemożliwości oceny, od kiedy powstała niepełnosprawność matki skarżącej, Kolegium przyznało racje skarżącej i wskazało na treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. K 38/13, zgodnie z którym art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu wyroku wskazał, że skutkiem wejścia w życie niniejszego wyroku nie jest ani uchylenie art. 17 ust. 1b u.ś.r., ani wykreowanie "prawa" do żądania świadczenia dla opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, jeżeli niepełnosprawność podopiecznych nie powstała w okresie dzieciństwa. Trybunał Konstytucyjny orzekł ostatecznie o niekonstytucyjności jedynie części normy wynikającej z art. 17 ust. 1b u.ś.r. Poprawienie stanu prawnego w tym zakresie należy wyłącznie do ustawodawcy.

Kolegium zwróciło uwagę na liczne orzeczenia sądów administracyjnych, które stoją zgodnie na stanowisku, że pomimo niezmienionego stanu prawnego (tj. art. 17 ust. 1b u.ś.r.) sądy wprost i bezpośrednio, a organy administracji publicznej - pośrednio w pełni powinny stosować się do kierunku trybunalskiej wykładni przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie przyznawania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego określonych w art. 17 u.ś.r.

Tym samym obecnie nie jest dopuszczalne wydanie decyzji administracyjnej na podstawie literalnego brzmienia art. 17 ust. 1b u.ś.r., albowiem z uwagi na wejście w życie od dnia 23 października 2014 r. orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. o sygn. K 38/13 - art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie może być stosowany w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy Kolegium stwierdziło, że ustalenie daty powstania niepełnosprawności matki skarżącej nie może stanowić przeszkody dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

W pozostałym zakresie Kolegium podzieliło stanowisko organu I instancji zawarte w uzasadnieniu decyzji organu I instancji.

Wskazano, że świadczenie pielęgnacyjne, skierowane jest nie do wszystkich opiekunów osób niepełnosprawnych, a tylko tych spełniających określone ustawowo warunki, tj. takich, które decydują się na brak aktywności zawodowej właśnie w celu sprawowania czynności opiekuńczych. Jest pewnego rodzaju surogatem wynagrodzenia za pracę, które jest uzyskiwane przez uprawnionego na podstawie decyzji administracyjnej, a nie od pracodawcy z tytułu świadczenia pracy. Celem instytucji świadczenia pielęgnacyjnego jest udzielenie materialnego wsparcia osobom, które rezygnują z aktywności zawodowej, by opiekować się osobą niepełnosprawną. Świadczenie pielęgnacyjne ma zatem zastąpić dochód, wynikający ze świadczenia pracy, której nie może podjąć osoba pielęgnująca. Zarówno osoba sprawująca opiekę nad niepełnosprawnym dzieckiem, jak też osoba opiekująca się innym członkiem rodziny, wobec którego obciążona jest obowiązkiem alimentacyjnym, wypełniają zobowiązanie o charakterze prawnorodzinnym, którego źródłem są przepisy kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej.

W trakcie postępowania organ pierwszej instancji przeprowadził postępowanie dowodowe oraz wywiad środowiskowy. Nadto Kolegium wezwało stronę do uzupełnienia materiału dowodowego. W dniu 4 października 2023 r. pracownik socjalny przeprowadził wywiad środowiskowy ze skarżącą w miejscu jej zamieszkania. Na podstawie zebranych informacji ustalono, iż ww. pracowała na umowę zlecenie w firmie E. i musiała zrezygnować zatrudnienia z powodu pogarszającego się stanu zdrowia swojej matki. Matka skarżącej potrzebuje wsparcia w codziennym funkcjonowaniu. Choruje na zespól psychoorganiczny demencji, otępienie, nawracające stany depresyjne, cukrzycę, zakrzepicę żył głębokich, obustronną gonartozę, zmiany zwyrodnieniowe kręgosłupa. Jest osobą niesamodzielną, w ciągu dnia czas spędza w wózku inwalidzkim, wymaga stałej opieki i pomocy we wszystkich codziennych czynności niezbędnych w całodziennym, prawidłowym funkcjonowaniu począwszy od podniesienia z łóżka, posadzenia na wózek, posadzenia do toalety. Matka skarżącej wymaga specjalnej diety z powodu cukrzycy, badania poziomu cukru, podawania leków i posiłków o określonej porze. Pomoc i wsparcie zapewniała jej skarżąca. Pomoc polega na zapewnieniu wyżywienia, pomocy w posadowieniu na wózek czy skorzystaniu z toalety, wykonywaniu czynności higienicznych, zamawianiu wizyt lekarskich, podawaniu lekarstw, itp.

Rodzeństwo skarżącej złożyło oświadczenie z którego wynika, że siostra K. nie jest w stanie zajmować się matką bo pracuje na dwie zmiany. Nie może także pomóc finansowo ani rzeczowo ponieważ spłaca kredyt hipoteczny na dom i ma na utrzymaniu dwójkę dzieci. Siostra E. jest w ciężkiej sytuacji rodzinnej, gdyż jest osobą poszukującą pracy i nie jest w stanie ani finansowo ani rzeczowo pomóc matce, a nadto boryka się z problemami zdrowotnymi.

Kolegium wyjaśniło, że istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest zapewnienie dochodu i ubezpieczenia społecznego osobie, która sama nie może sobie tego zapewnić (zaprzestając wykonywania pracy lub jej nie podejmując), gdyż musi sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną w takim stopniu, który uniemożliwia jej zadbanie o własne potrzeby. Z normy art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych wynika, że podstawową przesłanką, jaką musi spełnić osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne jest rezygnacja z pracy zarobkowej, spowodowana koniecznością sprawowania permanentnej opieki nad osobą bliską o określonym stopniu niepełnosprawności. Zdaniem Kolegium w realiach przedmiotowej sprawy brak jest związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia przez skarżącą, a koniecznością sprawowania opieki.

Kolegium nie neguje, że matka skarżącej ze względu na schorzenia i niepełnosprawność powinna w miarę możności mieć stałą opiekę i pomoc w czynnościach dnia codziennego takich jak: przygotowanie posiłków, robienie zakupów, towarzyszenie podczas wizyt lekarskich, pomoc w czynnościach higienicznych. Jednak do czynności typowo opiekuńczych spośród wymienionych przez skarżącą można zaliczyć przygotowywanie i podawanie lekarstw, pomoc w utrzymaniu higieny. Natomiast takie czynności jak: przygotowywanie posiłków, wykupywanie lekarstw, zapewnienie transportu do lekarzy, czyli szeroko rozumiane prowadzenie gospodarstwa domowego są czynnościami, które nie mogą być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności skarżącej. Są to typowe czynności dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo, i wykonują je przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu.

Na podstawie przedstawionego materiału dowodowego nie można więc przyjąć, że skarżąca stale i nieprzerwanie sprawuje osobistą opiekę nad niepełnosprawną matką, zatem nie wyczerpuje zakresu opieki wymaganej dla świadczenia pielęgnacyjnego, która ma być trwała. Na gruncie niniejszej sprawy uwzględnić należy także okoliczności, że matka skarżącej, pomimo swojej niepełnosprawności, jest w stanie - poruszać przy wózka inwalidzkiego, spożywać posiłki i korzystać z toalety, a więc nie jest osobą obłożnie chorą (leżącą i pampersowaną). Z doświadczenia życiowego można wskazać, że cukrzyca nie jest również chorobą która wymaga 24 h nadzoru ze strony opiekuna. Tym samym na podstawie przedstawionego materiału dowodowego nie można przyjąć, iż skarżąca stale i nieprzerwanie sprawuje osobistą opiekę nad niepełnosprawną matką, a to oznacza, iż nie wyczerpuje zakresu opieki wymaganej dla świadczenia pielęgnacyjnego, która ma być trwała.

Kolegium wskazało, że na gruncie niniejszej sprawy należy uwzględnić okoliczności, iż skarżąca ma jeszcze dwie siostry, na których w równym stopniu spoczywa obowiązek alimentacji w stosunku do matki. Z materiału dowodowego wynika, iż siostry mieszkają w pobliskich miejscowościach. Obowiązek alimentacyjny może być spełniony przez wypłatę odpowiednich środków lub pokrycie koniecznych wydatków, w tym na opiekę, a nie tylko przez osobiste świadczenie. W wyjaśnieniach skarżąca nie przedstawiła żadnych obiektywnych okoliczność uniemożliwiający włączenie się siostry K. w opiekę nad matką, poprzez choćby finansowe wsparcie w takim zakresie, aby skarżąca nie musiałby rezygnować z pracy. Razem ze skarżącą mieszka jej małżonek który aktualnie przebywa na rencie, a który wcześniej opiekował się matką skarżącej. W ocenie Kolegium jego stan zdrowia nie wyklucza włączenia się w opiekę choćby poprzez czynności nadzorcze. W ocenie Kolegium rodzina winna być w stanie zapewnić opiekę matce skarżącej własnymi siłami i środkami bez konieczności rezygnacji kogokolwiek z zatrudnienia, co oczywiście nie oznacza, że to będzie łatwe. Pomoc społeczna ma charakter subsydiarny, ponieważ to na rodzinie ciąży obowiązek opieki nad osobą niepełnosprawną. Pomoc Państwa jest zatem możliwa jedynie wówczas, gdy wnioskujący o nią wykaże w sposób niebudzący wątpliwości, że wyczerpał wszystkie inne możliwości zapewnienia opieki osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji (w tym m.in. współdziałanie wszystkich dzieci w opiece, ew. zatrudnienie opiekuna, czy skorzystanie z usług opiekuńczych), a mimo to - ze względu na rzeczywisty zakres opieki, wynikający z potrzeb osoby niepełnosprawnej (a dokładniej, jej stanu zdrowia) - istnieje konieczność rezygnacji z zatrudnienia bądź ww. sytuacja uniemożliwia jego podjęcie.

W ocenie organu przyznanie skarżącej świadczenia byłoby niezgodne nie tylko z przepisami prawa ale także z zasadami współżycia społecznego ponieważ de facto przerzucałoby na barki wszystkich podatników realizację obowiązku alimentacyjnego, który z mocy prawa w pierwszej kolejności ciążył na dzieciach osoby niepełnosprawnej.

Końcowo Kolegium powołując treść art. 17 ust. 1 u.ś.r. stwierdziło, że z powyższej regulacji wynika, że obecnie świadczenie pielęgnacyjne przysługuje w związku z opieką nad osobą w wieku do ukończenia 18. roku życia, a zatem w okolicznościach niniejszej sprawy brak jest podstaw do uwzględnienia żądania skarżącej również w oparciu o aktualne brzmienie powyższej regulacji.

W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżąca zarzuciła naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, a to: art. 7, art. 8, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. polegające na błędnym zinterpretowaniu wyjaśnień skarżącej, opinii z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego i innych dowodów w sprawie w zakresie podania przyczyn niepodejmowania przez nią zatrudnienia, co skutkowało błędnym przyjęciem, że brak aktywności zawodowej skarżącej się nie pozostaje bezpośrednio w związku przyczynowym z koniecznością sprawowania stałej opieki nad niepełnosprawną matką, prowadząc do błędu w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę wydania orzeczenia, a mający istotny wpływ na jego treść polegający na nieprawidłowym ustaleniu, że skarżąca w celu sprawowania opieki nad matką nie jest zmuszona do rezygnacji z podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, podczas, gdy skarżąca z uwagi na konieczność sprawowania stałej opieki nad niepełnosprawną, zrezygnowała z wieloletniego zatrudnienia w firmie E., by tę opiekę sprawować całodobowo, co spełnia przesłanki niezbędne do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego na jej rzecz.

W oparciu o powyższe zarzuty skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji.

W uzasadnieniu skargi skarżąca wyjaśniła, że jej matka jest osobą wyłącznie siedzącą, co nie wyklucza zasadności stosowania względem niej określenia, że jest osobą obłożenie chorą, bowiem nie jest zdolna do samodzielnej egzystencji nawet przez kilka godzin. Niepełnosprawna waży około 100 kg i wszelka asysta przy niej wymaga sprawnego współdziałania 2 osób, zwłaszcza, że nie jest także zdolna do samodzielnego poruszania się na wózku inwalidzkim. Mąż skarżącej cierpi na problemy zdrowotne, które uniemożliwiają mu sprawowanie samodzielnej, realnej opieki nad schorowaną teściową (jest po operacji kręgosłupa i ma zakaz dźwigania ciężarów), czego Samorządowe Kolegium Odwoławcze w wydanej decyzji nie wzięło pod uwagę. Istotnym jest, że małżonek skarżącej, w tej sytuacji nie jest nawet w stanie nawet kierować wózkiem inwalidzkim teściowej, gdyż jest on dla niego za ciężki. Ponadto niepełnosprawna cierpi na szereg schorzeń, które wymagają systematycznego podawania leków w różnych porach dnia i nocy. Matka skarżącej przyjmuje stałe leki codziennie, m.in. przeciwko: nadciśnieniu tętniczemu, chorobie Parkinsona, cukrzycy, zakrzepicy. Zgodnie z zaleceniami lekarza, chora przyjmuje także leki na częstomocz, co wymaga zwiększonej pomocy w częstym korzystaniu przez nią z toalety. Poza tym matka skarżącej cierpi na nawracające depresje. Pozostawienie jej więc samej sobie na wiele godzin i pójście do pracy w stanie zdrowia niepełnosprawnej byłoby niemal barbarzyńskie. Trudno też zgodzić się z opinią Samorządowego Kolegium Odwoławczego, że pozostałe dzieci niepełnosprawnej mogą sprawować nad nią opiekę lub łożyć na jej utrzymanie, gdyż zgromadzony w sprawie materiał dowodowy przeczył tej tezie.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, zważył co następuje:

Stosownie do art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1634, dalej p.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego w sposób, który miał wpływ na wynik sprawy, bądź przepisów postępowania w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a także stosują środki określone w ustawie. Sąd administracyjny, zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a p.p.s.a., co oznacza, że jeżeli sąd administracyjny dostrzega naruszenie prawa w zaskarżonej decyzji, to niezależnie od argumentów skarżącego, tenże sąd administracyjny uprawniony jest do uwzględnienia skargi.

Zdaniem Sądu skarga jest uzasadniona.

Materialnoprawną podstawę wydania decyzji przez organy obu instancji, stanowił przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r., z treści którego wynika, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje matce albo ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka, osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej lub innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1359, dalej: k.r.o.), ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Na wstępie Sąd wskazuje, iż podziela pogląd organu II instancji, że nie ma znaczenia data powstania niepełnosprawności dla świadczenia pielęgnacyjnego otrzymywanego przez opiekunów osób dorosłych. Przywołany w decyzji organu I instancji art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych nie mógł być stosowany w związku z uznaniem go za niekonstytucyjny przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r., sygn. K 38/13. Stosując właściwą wykładnię art. 17 ust. 1b u.ś.r., należy przyjąć, iż w stosunku do opiekunów osób, których niepełnosprawność powstała później, oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. W konsekwencji niedopuszczalne jest oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, co znalazło potwierdzenie w jednolitej linii orzeczniczej Naczelnego Sądu Administracyjnego, którą Sąd w składzie orzekającym w pełni podziela (por. wyroki NSA z dnia 29 kwietnia 2019 r., sygn. I OSK 300/19, z dnia 26 kwietnia 2019 r., sygn. I OSK 8/19, opubl. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych).

Ze wskazanych przepisów wynika, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje wymienionym w nim osobom, jeżeli spełnią one łącznie wskazane w nich przesłanki.

W ocenie Sądu, w niniejszej sprawie, organ nie ustalił czy matka skarżącej wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby, wykluczającej podjęcie przez opiekuna jakiegokolwiek zatrudnienia. W aktach sprawy, poza orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności, nie została zgromadzona dokumentacja medyczna wskazująca na jakie schorzenia cierpi matka skarżącej, a także zawierająca wskazania lekarskie co do zakresu pomocy koniecznej ze względu na jej stan zdrowia.

Jak wynika z akt sprawy, matka skarżącej posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności z dnia 29 listopada 2022 r. Zakres sprawowanej przez skarżącą opieki obejmuje: zapewnienie wyżywienia, pomoc w posadowieniu na wózek czy skorzystaniu z toalety, wykonywaniu czynności higienicznych, zamawianiu wizyt lekarskich, podawaniu lekarstw. Matka skarżącej wymaga specjalnej diety z powodu cukrzycy, badania poziomu cukru, podawania leków i posiłków o określonej porze.

Z oświadczenia złożonego przez skarżącą wynika, że nie podejmuje ona stałego zatrudnienia.

Zdaniem Sądu, ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego nie wynika, czy matka skarżącej, nie jest w stanie funkcjonować bez stałej obecności opiekuna.

Sąd wskazuje natomiast, że systemowo, świadczenia pielęgnacyjne, zgodnie z art. 17 ust. 1 zdanie ostatnie u.ś.r., przysługują tylko tym osobom, które "nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji".

System świadczeń rodzinnych został tak pomyślany, aby rekompensować utratę dochodów z powodu konieczności pielęgnacji członka rodziny wymuszającej rezygnację lub niepodejmowanie zatrudnienia. Wnioskujący musi sprawować stałą opiekę nad osobą niepełnosprawną i być jej niezbędny w tak znacznym wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni związek przyczynowy.

Sąd wskazuje, że stosownie do stanowiska wyrażonego przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie np. w wyroku z dnia 30 maja 2022 r., sygn. III SA/Kr 128/22, z dnia 30 czerwca 2022 r., sygn. III SA/Kr 326/22, z dnia 19 lipca 2022 r., sygn. III SA/Kr 371/22, z dnia 14 października 2022 r., sygn. III SA/Kr 731/22, z dnia 28 października 2022 r., sygn. III SA/Kr 935/22, z dnia 7 grudnia 2022 r., sygn. III SA/Kr 1025/22 i III SA/Kr 1104/22, z dnia 14 marca 2023 r., sygn. III SA/Kr 1670/22, z dnia 7 września 2023 r., sygn. III SA/Kr 639/23 czy z dnia 12 września 2023 r., sygn. III SA/Kr 556/23 (opubl. w CBOSA), w których Sąd wskazał, że jeżeli osoba wymagająca opieki ma oprócz osoby skarżącej jeszcze inne dzieci, z których część zamieszkuje w nieznacznej odległości od tej osoby, to realizując obowiązek alimentacyjny, w zakresie je obciążającym, mogą one wspomóc osobę skarżącą w opiece nad wymagającym opieki. Natomiast dzieci zamieszkujące w dalszej odległości, również realizując obowiązek alimentacyjny, w zakresie je obciążającym, powinny wspomóc tę osobę w inny sposób tj. finansując pomoc w opiece nad nią. Zgodnie bowiem z art. 128 k.r.o., obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny), obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Stosownie do treści art. 129 § 2 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, krewnych w tym samym stopniu, w tym wypadku dzieci, obowiązek alimentacyjny obciąża, co należy podkreślić, w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym. Natomiast zgodnie z art. 135 § 1 k.r.o., zakres świadczeń alimentacyjnych zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego. Z kolei stosownie do § 2 tego przepisu, wykonanie obowiązku alimentacyjnego wobec osoby niepełnosprawnej, może, ale nie musi, polegać w całości lub w części na osobistych staraniach o utrzymanie uprawnionego; w takim wypadku świadczenie alimentacyjne pozostałych zobowiązanych, polega na pokrywaniu w całości lub w części kosztów utrzymania uprawnionego. Zgodnie zaś z art. 140 § 1 k.r.o., osoba, która dostarcza drugiemu środków utrzymania, będąc zobowiązana z tego powodu, że uzyskanie na czas świadczeń alimentacyjnych od osoby zobowiązanej w tej samej kolejności, byłoby dla uprawnionego niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami, może żądać zwrotu od osoby, która powinna była te świadczenia spełnić. Okoliczności te mają co najmniej pośrednie znaczenie dla oceny czy zachodzi bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez wnioskującego o świadczenie pielęgnacyjne, a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. W niniejszej sprawie skarżąca ma siostry, i nie wykazała, aby jedna z sióstr nie była w stanie realizować swojego obowiązku alimentacyjnego wobec matki, w części ją obciążającej, poprzez osobiste starania czy finansowanie pomocy w opiece nad matką, ani też, aby skarżąca nie była w stanie uzyskać od siostry, zwrotu przypadającej na nią części świadczeń alimentacyjnych, stosownie do treści art. 140 § 1 k.r.o., w sytuacji gdyby istotnie spełniła je wobec matki w części obciążającej siostrę.

Zgodnie z poglądami Naczelnego Sądu Administracyjnego, które Sąd rozpoznający niniejszą sprawę podziela "nie bez znaczenia dla sprawy jest okoliczność, że (...) posiada oprócz skarżącej, jeszcze dwoje dorosłych dzieci, a zatem, występują inne osoby, które powinny (osobiście bądź finansowo) włączyć się do opieki nad niepełnosprawną matką, do czego są zobowiązane zgodnie z ustawą Kodeks rodzinny i opiekuńczy (...) skarżąca nie jest jedyną osobą, na której ciąży obowiązek opieki nad matką, na co słusznie wskazywano w niniejszej sprawie. Ponadto należy zaznaczyć, że w ramach systemu pomocy społecznej istnieją różne formy wsparcia osób w opiece nad ich bliskimi umożliwiające opiekunom zachowanie aktywności zawodowej, w tym pomoc w formie usług opiekuńczych" (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 grudnia 2023 r., sygn. I OSK 2322/22, opubl. w CBOSA), "jak prawidłowo wskazał to Sąd pierwszej instancji, opieka sprawowana przez skarżącą może być wspomagana przez dwóch braci skarżącej, przy czym wsparcie to nie musi przybierać postaci świadczeń osobistych. Sprawowany wymiar opieki, w tym w związku z uwzględnieniem możliwości wsparcia ze strony rodzeństwa, nie charakteryzuje się zatem związkiem przyczynowo-skutkowym wymaganym do przyznania wnioskowanego świadczenia" (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 lutego 2024 r., sygn. I OSK 128/23, opubl. w CBOSA), "w okolicznościach niniejszej sprawy nie można pominąć również faktu, że w niedalekiej odległości od matki skarżącej ( w sąsiedniej miejscowości) mieszka jej druga córka, która - jak sama podała – sprawuje czasami opiekę nad matką. Okoliczność ta nie ma co prawda decydującego znaczenia przy ocenie istotnej w sprawie przesłanki związku przyczynowego, jednak nie pozostaje bez wpływu na tę ocenę, bowiem obrazuje możliwości rodziny związane z organizacją opieki nad niepełnosprawnym jej członkiem" (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 lutego 2024 r., sygn. I OSK 229/23, podobnie wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 21 lutego 2024 r., sygn. I OSK 158/23, opubl. w CBOSA).

Pomoc społeczna ma charakter subsydiarny, ponieważ to na rodzinie ciąży obowiązek opieki nad osobą niepełnosprawną. Pomoc Państwa jest zatem możliwa jedynie wówczas, gdy wnioskujący o nią wykaże w sposób niebudzący wątpliwości, że wyczerpał wszystkie inne możliwości zapewnienia opieki osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji (w tym m.in. współdziałanie wszystkich dzieci w opiece, ew. zatrudnienie opiekuna, czy skorzystanie z usług opiekuńczych), a mimo to - ze względu na rzeczywisty zakres opieki, wynikający z potrzeb osoby niepełnosprawnej (a dokładniej, jej stanu zdrowia) – istnieje konieczność rezygnacji z zatrudnienia bądź ww. sytuacja uniemożliwia jego podjęcie (zob. np. wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 10 października 2022 r., sygn. III SA/Kr 699/22, z dnia 12 września 2022 r., sygn. III SA/Kr 335/22 czy z dnia 7 grudnia 2022 r., sygn. III SA/Kr 1104/22, opubl. w CBOSA).

Możliwość współdziałania rodzeństwa wnioskującego o świadczenie pielęgnacyjne w opiece nad niepełnosprawnym rodzicem, jest postrzegana jako element związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem aktywności zawodowej wnioskującego, a potrzebą sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. W sytuacji gdy istnieją inne osoby zobowiązane do alimentacji, w stosunku do których brak jest obiektywnych przeszkód w realizacji ww. ustawowego obowiązku, brak jest związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem (rezygnacją) z zatrudnienia a opieką nad osobą niepełnosprawną, ponieważ w opiece powinny uczestniczyć również pozostałe osoby zobowiązane do alimentacji, a zatem nie zachodziła konieczność rezygnacji przez wnioskującego o świadczenie pielęgnacyjne z zatrudnienia, a dokładniej nie było przeszkód, aby takie zatrudnienie podjął. Co więcej, nie do pogodzenia z interesem społecznym, a w interesie społecznym jest przestrzeganie całego obowiązującego porządku prawnego, byłaby taka wykładnia art. 17 ust. 1 u.ś.r., z której wynikałoby, że obowiązki Państwa obejmujące pomoc rodzinie, wyprzedzałyby obowiązki alimentacyjne dzieci względem rodziców, ponieważ w takiej sytuacji doszłoby do przerzucenia realizacji tych obowiązków na całe społeczeństwo w sytuacji, gdy powinny one zostać zrealizowane przez członków rodziny. Doprowadziłoby to też do – z jednej strony – uprzywilejowania tych, którzy nie wywiązują się ze swych obowiązków wobec rodziców (gdyż to Państwo miałoby płacić jednemu z wielu dzieci za opiekę nad rodzicem, zwalniając pozostałych faktycznie i finansowo z zapewnienia opieki rodzicowi) oraz – z drugiej strony – dodatkowego obciążenia tych, którzy wywiązują się ze swych obowiązków względem swoich rodziców, a mimo to ich podatki przeznaczane byłyby na pomoc osobom, których dzieci z tych obowiązków się nie wywiązują. Zdaniem Sądu, godziłoby to w konstytucyjną zasadę równości wobec prawa, wyrażoną w art. 32 ust. 1, czy też zasadę sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP). Pominięcie regulacji kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przy wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w zakresie konieczności wywiązania się z obowiązku alimentacyjnego dzieci względem rodzica, naruszałoby też zasadę praworządności (art. 7 Konstytucji RP), czy obowiązek przestrzegania prawa RP (art. 83 Konstytucji RP). Wobec tego "limitowanie" dostępu do świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o kryterium konieczności wypełnienia przez wszystkie dzieci obowiązku alimentacyjnego względem rodzica, nie może zostać uznane za naruszenie kryteriów przyznania tego świadczenia wyrażonych w ustawie o świadczeniach rodzinnych. Ustawa ta jest jedną z wielu ustaw obowiązujących w polskim systemie prawnym i w żaden sposób nie uchyla, czy nie ogranicza obowiązków dzieci wobec rodziców. Dlatego, zdaniem Sądu, wsparcia Państwa wymaga jedynie ten opiekun osoby z niepełnosprawnością, który sprawując faktycznie opiekę nad rodzicem, wykaże że nie może uzyskać (wyegzekwować) pomocy od rodzeństwa i z tego względu zmuszony jest zrezygnować z pracy, czy też nie może jej podjąć (zob. wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 5 czerwca 2023 r., sygn. III SA/Kr 375/23, z dnia 24 października 2022 r., sygn. III SA/Kr 669/22 i z dnia 5 grudnia 2022 r., sygn. III SA/Kr 918/22, opubl. w CBOSA).

Za błędne Sąd uznał stanowisko organu, zgodnie z którym skarżąca może opiekować się matką z pomocą swojego męża. Męża skarżącej nie obciąża bowiem żaden egzekwowalny obowiązek wobec matki skarżącej. W niniejszej sprawie natomiast skarżąca ma dwie siostry. Co do jednej skarżąca wskazała, że sama podlega leczeniu z powodu choroby alkoholowej, zatem trudno z jej strony o realizację obowiązku alimentacyjnego wobec matki. Co do drugiej siostry skarżąca nie wykazała braku możliwości realizacji przez nią, obciążającej ją części obowiązku alimentacyjnego wobec matki, za taką przeszkodę zwalniającą z wykonania obowiązku alimentacyjnego, nie może być bowiem uznane przyjmowanie na siebie przez siostrę skarżącej nadmiernych obowiązków zawodowych. Siostra skarżące mieszka zaledwie ok. 4 km od miejsca zamieszkania matki.

Wobec tego organy winny przeprowadzić wyczerpujące postępowanie dowodowe w celu ustalenia jaki jest rzeczywisty zakres opieki niezbędnej matce skarżącej na podstawie zgromadzonej w tym celu dokumentacji medycznej w zestawieniu z wynikami wywiadu środowiskowego, i czy jest on możliwy do pogodzenia z pracą nawet w niewielkim wymiarze czasu pracy. Przy tym ustaleniu należy pominąć pomoc męża skarżącej. W przypadku ustalenia, że matka skarżącej wymaga nieustannej obecności opiekuna, ustalić należy w jakim zakresie siostra skarżącej jest w stanie wypełniać swój obowiązek alimentacyjny wobec matki (i czy zakres ten jest wystarczający do podjęcia pracy przez skarżącą), czy wnioskująca o świadczenie pielęgnacyjne skarżąca wyczerpała wszystkie inne możliwości zapewnienia opieki matce, biorąc pod uwagę charakter jej schorzenia.

Dopiero takie ustalenia pozwolą stwierdzić czy skarżąca wyczerpała wszystkie inne możliwości zapewnienia opieki matce, a mimo to - ze względu na rzeczywisty zakres opieki, wynikający z potrzeb niepełnosprawnej matki (a dokładniej, jej stanu zdrowia) – istnieje konieczność rezygnacji z zatrudnienia bądź ww. sytuacja uniemożliwia jego podjęcie.

Sąd zwraca również uwagę, że zgodnie z art. 63 ust. 1 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. z 2023 r., poz. 1429), w sprawach o świadczenie pielęgnacyjne i specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym, do których prawo powstało do dnia 31 grudnia 2023 r., stosuje się przepisy dotychczasowe. W ocenie Sądu oznacza to, że sprawa skarżącej powinna być rozpoznana przez organ na podstawie przepisów u.ś.r. obowiązujących do 31 grudnia 2023 r. Z uwagi na użyte w przepisie sformułowanie "powstania prawa", a nie "ustalenia prawa" konieczne jest zastosowanie przepisów dotychczasowych, mimo braku wydania decyzji przed dniem 31 grudnia 2023 r. Dotychczasowe przepisy należy zatem stosować w odniesieniu do wnioskodawców, którzy do 31 grudnia 2023 r. złożyli wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i spełnili określone w ustawie przesłanki jego przyznania z uwzględnieniem art. 24 ust. 2 u.ś.r. (por. wyroki Wojewódzkich Sądów Administracyjnych: w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 18 lipca 2013 r., sygn. II SA/Go 552/13 i w Rzeszowie z dnia 27 lutego 2024 r., sygn. II SA/Rz 1991/23, opubl. w CBOSA).

W tym stanie sprawy, uznając że skarga jest usprawiedliwiona, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 135 p.p.s.a., uchylił decyzje organów obu instancji.