Wyrok WSA we Wrocławiu, sygn. akt IV SA/Wr 194/19
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Data orzeczenia: 2019-09-05 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Hasła tematyczne: Kombatanci
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: *Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 2 pkt 2 lit.a
journal: Dz.U. 2014 poz 1001
law: Ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w  obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.

SENTENCJA

|Sygn. akt IV SA/Wr 194/19 | | , [pic], , WYROK, , W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ, , Dnia 5 września 2019 r., , , Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu, w składzie następującym:, Przewodniczący:, , Sędzia NSA Mirosława Rozbicka-Ostrowska (spr.), , Sędziowie:, Sędzia WSA Bogumiła Kalinowska, Sędzia WSA Ewa Kamieniecka, , Protokolant:, sekretarz sądowy Aneta Januszkiewicz, , , po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 5 września 2019 r., sprawy ze skargi M. S., na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, z dnia [...] marca 2019 r., nr [...], w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego z tytułu wykonywania pracy przymusowej w warunkach deportacji, , I. oddala skargę w całości;, II. przyznaje na rzecz adwokata K. W. od Skarbu Państwa Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu kwotę 307 (słownie: trzysta siedem), złotych, w tym wynagrodzenie adwokackie w kwocie 295, 20 (słownie: dwieście dziewięćdziesiąt pięć 20/100) złotych wraz z 23% podatkiem VAT i, zwrot wydatków w kwocie 11,80 (słownie: jedenaście 80/100) złotych.,


UZASADNIENIE

Postępowanie administracyjne w sprawie wszczęte zostało wnioskiem M. S. (dalej: wnioskodawca, strona, skarżący) z dnia [...] października 2018 r. , adresowanym do Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych , w którym domagał się on przyznania mu uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. o osobach deportowanych do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (t. j. Dz. U. z 2014 r. poz. 1001 ze zm., dalej ustawa o osobach deportowanych). Jako tytuł upoważniający do ubiegania się o przedmiotowe świadczenie wnioskodawca wskazał: "III Rzesza - deportacja do pracy przymusowej 01.09.1939 - 08.05.1945". Z uzasadnienia wniosku wynika, że skarżący - po wypędzeniu jego rodziców wraz z wielodzietnym rodzeństwem do miejscowości za K., oddalonym ok. 30 km od H. - został "przekazany" do pracy w gospodarstwie rolnym P. B., który mieszkał tam od [...] maja 1930 r. do [...] stycznia 1945 r. Wnioskodawca wywodził , że gospodarstwo jego rodziców zostało przekazane "innemu N.", a on sam mieszkał w gospodarstwie rolnym P. B., gdzie wykonywał przymusową pracę. Wnioskodawca wskazał, że wykonywanie pracy przymusowej potwierdzają "zeznania świadków, zamieszkałych w czasie wojny w H., którzy nie byli wypędzeni jak moi rodzice i w czasie pilnych prac jak np. żniwa byli zmuszani do prac w gospodarstwie N. P. B.".

Decyzją z dnia [...] listopada 2018 r. nr [...] , wydaną z powołaniem się na przepisy art. 2 pkt 2 lit. a) i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy o osobach deportowanych , działający z upoważnienia Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych (dalej: organ, Szef Urzędu) , Główny Specjalista w Urzędzie, odmówił stronie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.

W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że wnioskodawca doznał prześladowań, które nie są objęte przepisami ustawy o osobach deportowanych, gdyż w czasie okupacji niemieckiej nie został wywieziony (deportowany) do pracy przymusowej - wykonywał ją w miejscowości stałego zamieszkania w H.

Strona zwróciła się do Szefa Urzędu o ponowne rozpatrzenie jej wniosku i przyznanie mu wnioskowanego świadczenia pieniężnego ,z tym uzasadnieniem , że jej zdaniem "teren okupowany należy traktować na równi z deportacją". Strona wywodziła , że po wypędzeniu (wysiedleniu) jej rodziców wraz z rodzeństwem z gospodarstwa rolnego do miejscowości oddalonej o 30 km, wnioskodawca został "deportowany do pracy w gospodarstwie rolnym P. B.", u którego mieszkał w fatalnych warunkach, a gospodarstwo rodzinne przydzielono "innemu N.". Według strony , przymusowa praca przyczyniła się w znacznym stopniu do ciężkiego uszczerbku na zdrowiu. W tym zakresie strona podniosła ,że posiada orzeczenie o niepełnosprawności w stopniu znacznym).

Po ponownym rozpatrzeniu sprawy, decyzją z dnia [...] marca 2019 r. nr [...], wydaną na podstawie przepisów art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 127 § 3 ustawy dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t. j. Dz.U. z 2019 r. poz. 60, dalej k.p.a.) oraz art. 2 pkt 2 lit. a), art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 o osobach deportowanych, Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] listopada 2018 r.

W motywach decyzji ostatecznej organ wyjaśnił , że ustawa o osobach deportowanych przewiduje pewien ograniczony zakres rekompensat dla konkretnie ustalonych grup ofiar, z tytułu ściśle określonych rodzajów represji. Szef Urzędu wskazał, że zgodnie z art. 2 pkt 2 ustawy o osobach deportowanych, świadczenie pieniężne przyznaje się w sytuacji łącznego wystąpienia następujących przesłanek: ustalenie, że osoba została deportowana (wywieziona) do pracy przymusowej w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945 oraz, że praca była wykonywana w warunkach deportacji przez okres co najmniej 6 miesięcy. Według organu w niniejszej sprawie nie został spełniony warunek deportacji do pracy przymusowej, ponieważ z twierdzeń strony wynika, że pracę przymusową wykonywała w rodzinnej miejscowości H.

Decyzja ostateczna stała się przedmiotem skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu , w której skarżący wniósł o uchylenie obu decyzji wydanych w sprawie , podnosząc , że - wbrew twierdzeniom organu - spełnia kryteria do przyznania świadczenia pieniężnego, gdyż był deportowany do pracy przymusowej w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. i przez [...] miesiące wykonywał niewolniczą pracę na rzecz III Rzeszy. Ponadto strona podniosła, że wykonywanie pracy niewolniczej i prześladowanie w wieku dziecięcym potwierdziła już w dniu [...] listopada 1998 r. Fundacja "A".

W odpowiedzi na skargę Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko i argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wyznaczony z urzędu pełnomocnik skarżącego na rozprawie w dniu 5 września 2019 r. wniósł o uchylenie obu decyzji wydanych w sprawie i o zasądzenie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu, oświadczając, że nie zostały one opłacone w całości ani w części. Do akt sprawy pełnomocnik złożył spis kosztów i wydatków poniesionych w sprawie, tj.: wynagrodzenie w kwocie 240 zł + VAT i wydatki w kwocie 11,80 zł (koszty korespondencji ze skarżącym).

W uzupełnieniu skargi pełnomocnik skarżącego podniósł, że organy w niniejszej sprawie w ogóle nie poczyniły ustaleń, w jakim miejscu skarżący wykonywał przymusową pracę.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje:

Zakres sądowo-administracyjnej kontroli administracji publicznej obejmuje orzekanie między innymi w sprawach skarg na decyzje administracyjne (art. 3 § 1 w związku z § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm., dalej p.p.s.a.). Przewidziane w art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tj. Dz. U. z 2018 r., poz. 2188 ze zm.) kryterium legalności umożliwia sądowi administracyjnemu wyeliminowanie z obrotu prawnego zarówno decyzji administracyjnej uchybiającej prawu materialnemu, jeżeli naruszenie to miało wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a.), jak też rozstrzygnięcia dotkniętego wadą warunkującą wznowienie postępowania administracyjnego (lit. b), a także wydanego bez zachowania reguł postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c ). Zakres tej kontroli wyznacza przepis art. 134 p.p.s.a., co oznacza, że Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy i nie jest związany wyartykułowanymi zarzutami i sformułowanymi wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną, lecz ocenia sprawę w całokształcie okoliczności faktycznych i prawnych. Ocenę tę należy poprzedzić koniecznym wyjaśnieniem ,że o skuteczności zarzutu naruszenia przepisów procedury decyduje nie każde uchybienie przepisom postępowania , lecz tylko i wyłącznie takie , które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy , a więc musi uzasadniać istnienie hipotetycznej możliwości odmiennego wyniku sprawy.

Oceniając zatem wyłącznie pod takim kątem zaskarżoną decyzję, Wojewódzki Sąd Administracyjny stwierdził, że nie jest ona obarczoną wadą skutkującą koniecznością wyeliminowania jej z obrotu prawnego, wydano ją bowiem w poprawnie przeprowadzonym postępowaniu administracyjnym i zastosowano przepisy prawa procesowego i materialnego zgodne z przedmiotem sprawy.

Materialnoprawną podstawę rozstrzygnięcia w sprawie stanowił art. 2 pkt 2 ustawy o osobach deportowanych (w kształcie nadanym mu ustawą z dnia 20 lipca 2018 r. o zmianie ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych oraz ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych, Dz. U. z 2018 r., poz. 1552), zgodnie z którym represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium: III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945 (art. 2 ust. 2 lit. a), Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach (art. 2 ust. 2 lit. b).

W powołanej wyżej regulacji ustawodawca nie zdefiniował pojęcia "deportacji", wobec tego prawidłową metodą interpretacji w takim przypadku jest odwołanie się w pierwszej kolejności do znaczenia potocznego tego wyrażenia. W języku potocznym zwrot ten funkcjonuje jako zesłanie do odległej i odizolowanej miejscowości na przymusowy pobyt, kara przymusowego pobytu w odległej, odizolowanej miejscowości (zob. Nowy słownik języka polskiego , Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2002 , s.127, Uniwersalny Słownik Języka Polskiego, praca zbir. Pod red. St. Dubisza, Warszawa 2003, tom 1 s. 588, tom 4 s. 966). O zesłaniu (deportacji) w potocznym znaczeniu można więc mówić w przypadku współistnienia dwóch elementów. Elementu sankcji oraz elementu geograficznego. Zmiana miejsca pobytu ma być sankcją, zaś nowe miejsce pobytu ma być na tyle odległe (odizolowane), by z racji samej odległości izolować skazańca. Naturalnie ocena elementu geograficznego musi uwzględniać dotychczasowe miejsce pobytu skazańca, gdyż chodzi o odległość względem jego dotychczasowego miejsca życia.

Zdaniem Sądu , nie ma podstaw do uznania, że ustawodawca w ramach art. 2 pkt 2 ustawy o osobach deportowanych posłużył się tym pojęciem w innym znaczeniu. Potwierdza to judykatura , w której wypracowano cechy tego pojęcia , a mianowicie przez "deportację (wywiezienie) do pracy przymusowej" rozumieć należy przymusową zmianę miejsca pobytu powiązaną z "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska osoby deportowanej. Pojęcie deportacji wiązać należy z określoną, mniej lub bardziej zorganizowaną akcją władz okupacyjnych, mającą na celu przesiedlenie obywateli polskich z ich dotychczasowego miejsca zamieszkania i skierowanie ich do pracy przymusowej, z życiem w otoczeniu wrogości, wyobcowania kulturowego i językowego, egzystencją w trudnych warunkach bytowych i w izolacji od dotychczasowego środowiska. Istotne jest więc ustalenie wielu okoliczności, które pozwolą na prawidłową ocenę, czy dana osoba poddana została deportacji. W orzecznictwie sądowo-administracyjnym zwraca się uwagę na to, że aby można było uznać, iż osobę ubiegającą się o świadczenie poddano deportacji, należałoby wykazać takie okoliczności jak: znaczna odległość od dotychczasowego miejsca zamieszkania do miejsca, do której dana osoba została wywieziona, znaczną odległość przebywania jej najbliższej rodziny, brak możności kontaktu z nią, szczególnie ciężkie warunki życia po wywiezieniu do pracy przymusowej, szczególnie ciężki rodzaj wykonywanej pracy, negatywne nastawienie wobec niej nowego otoczenia, trudność komunikacji z nim, uwzględniając barierę językową, ogólnie trudniejsze warunki egzystencji, np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej, co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07 oraz wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 lutego 2014 r. sygn. akt II OSK 670/13, z dnia 3 grudnia 2013 r. sygn. akt II OSK 1581/12 i z dnia 7 listopada 2013 r. sygn. akt II OSK 1286/12 dostępne - podobnie jak wszystkie orzeczenia przywołane w niniejszym uzasadnieniu - na stronie: http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

W powołanym wyżej wyroku z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07 Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że "szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. (...) Znajdowały się one w znaczenie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. (...) Poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu".

W omawianym orzeczeniu trybunalskim Trybunał Konstytucyjny zwrócił również uwagę na to , że przepisy ustawy o świadczeniu pieniężnym nie przewidują świadczeń dla wszystkich poszkodowanych, lecz tylko dla tych, względem których okupant stosował represję pracy niewolniczej w zaostrzonej formie, osadzenie w obozie pracy bądź deportację. Jest to istotne ze względu na realizowany w praktyce powszechny obowiązek pracy, obejmujący wszystkich mieszkańców Generalnej Guberni bez względu na wiek i stan zdrowia (por. uchwała Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 października 1998 r. sygn. akt OPS 5/98, ONSA 1999, nr 1, poz. 1).

Przenosząc powyższe uwagi na grunt okoliczności kontrolowanej sprawy stwierdzić należy, że do uzyskania wnioskowanego świadczenia pieniężnego, koniecznym było ustalenie faktu deportacji skarżącego z jego dotychczasowego miejsca zamieszkania, jak również ustalenie, że warunki jego pobytu poza dotychczasowym miejscem zamieszkania charakteryzowały się tą szczególną opresyjnością, akcentowaną w orzecznictwie na gruncie ustawy przy definiowaniu pojęcia represji. W badanej sprawie te dwie istotne , doniosłe dla sprawy okoliczności nie zostały wykazane.

Zgromadzony materiał dowodowy nie pozwala bowiem na stwierdzenie, że skarżący lub jego rodzice poddani zostali deportacji. Z argumentacji skarżącego zawartej we wniosku o ustalenie świadczenia pieniężnego wynika, że jego rodzice i rodzeństwo zostali wysiedleni "do miejscowości za K., oddalonym ok. 30 km od H.", a on sam został "przekazany" do pracy w gospodarstwie rolnym P. B. Skarżący wskazał również, że wykonywanie przez niego pracy przymusowej potwierdzają zeznania świadków, którzy mieszkali w czasie wojny w H. (w przeciwieństwie do rodziców skarżącego nie zostali wypędzeni przez N.) i którzy w okresie pilnych prac (np. w trakcie żniw) byli zmuszani do pracy w gospodarstwie P. B. Z powyższego wynika zatem, że ani skarżący - którego przymuszono do pracy w gospodarstwie rolnym w miejscowości rodzimej - ani rodzina skarżącego - wypędzona przez okupantów do miejscowości oddalonej ok. 30 km od H. - nie zostali deportowani do pracy przymusowej w tym znaczeniu, że "wyrwano" ich z dotychczasowego środowiska, w którym żyli. Powyższej oceny nie zmienia błędne rozumienie terminu "deportacji" przez skarżącego, który we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy wskazuje, że "teren okupowany należy traktować na równi z deportacją".

Materiał aktowy sprawy nie potwierdza również, że warunki pobytu skarżącego w niemieckim gospodarstwie rolnym nacechowane były szczególną opresyjnością scharakteryzowaną powyżej, ani że dotknęły go takie utrudnienia, jak zmiana warunków klimatycznych, społecznych, bariera językowa, czy obyczajowa. Wnioskodawca nie przedstawił żadnych dowodów, co do warunków swej egzystencji. Z wyjaśnień samego skarżącego wynika jedynie, że po wypędzeniu jego rodziców wraz z rodzeństwem z gospodarstwa rolnego do miejscowości oddalonej o 30 km od H., został on "deportowany" do pracy gospodarstwie rolnym P. B., u którego mieszkał w fatalnych warunkach, a gospodarstwo należące do jego rodziny przydzielono "innemu N.".

W kontekście powyższego zaznaczyć należy, że Sąd nie kwestionuje faktu ,że praca przymusowa wykonywana przez skarżącego była dla niego ciężka i uciążliwa, a życie w otoczeniu wrogości prowadziło do wyobcowania i osamotnienia, co w konsekwencji mogło mieć wpływ na późniejszą utratę zdrowia wnioskującego. Zdarzenia te jednak nie spełniają przesłanek omawianego pojęcia represji w rozumieniu art. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym(...).

Jedynie dodać trzeba, że ustawodawca nie posługuje się pojęciem celu, z powodu którego nastąpiła deportacja do pracy przymusowej, należy jednak przyjąć, że chodzi o pracę przymusową na rzecz i korzyść okupanta, często powiązaną z realizacją jego celów wojennych. Oznacza to, że przepisy ustawy o świadczeniu przewidują swoiste zadośćuczynienie finansowe, jednak nie w celu zrekompensowania ciężkich przeżyć związanych z okupacją w ogóle, lecz tylko takich, które były efektem deportacji (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 listopada 2014 r. sygn. akt II OSK 1126/13).

W świetle powyższych rozważań zaaprobować należy stanowisko organu orzekającego w sprawie , uznające , że warunki życia skarżącego nie nosiły cech, którym można byłoby przypisać miano represji z art. 2 pkt 2 ustawy o osobach deportowanych.

Stwierdzenie powyższego obligowało Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu do oddalenia skargi na podstawie art. 151 p.p.s.a. (pkt I sentencji wyroku).

Orzeczenie o kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu oraz zwrocie wydatków, zawarte w pkt. II sentencji wyroku, znajduje uzasadnienie w art. 205 § 2 w związku z art. 250 p.p.s.a. oraz § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c w zw. z § 4 ust. 1 i 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. z 2019 r. poz. 18).