Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 1765/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2024-04-04 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą decyzję I instancji
Powołane przepisy: article: Art. 17 ust. 1  pkt 4
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

|Sygn. akt III SA/Kr 1765/23 | [pic] W Y R O K W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 4 kwietnia 2024 r., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, w składzie następującym:, Przewodniczący Sędzia: WSA Maria Zawadzka, Sędzia: WSA Renata Czeluśniak, Sędzia: WSA Ewa Michna (spr.), Protokolant: st. sekr. sąd. Anna Boczkowska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 4 kwietnia 2024 r., sprawy ze skargi E. S., na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie, z dnia 17 października 2023 r. Nr SKO.ŚR/4111/938/2023, w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji.


UZASADNIENIE

Decyzją z 26 lipca 2023 r. Burmistrz Miasta i Gminy S.odmówił skarżącej (E. S.) przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką.

Organ wyjaśnił, że skarżąca nie spełniała przesłanek określonych w ustawie z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r., poz. 390) - dalej: "u.ś.r.". Ze zgromadzonych dowodów wynikało bowiem, że niepełnosprawność matki skarżącej powstała gdy miała ona skończone 93 lata. Organ dodawał, że skarżąca miała siostrę i dwóch braci, którzy powinni się włączyć w opiekę na matka.

W odwołaniu skarżąca podniosła zarzut naruszenia art. 17 ust. 1b oraz art. 17 ust.1 pkt 4 u.ś.r.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie, decyzją z 17 października 2023 r. utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji.

Odnosząc do podniesionej przez organ I instancji przeszkody w postaci niemożliwości oceny, od kiedy powstała niepełnosprawność, Kolegium zwróciło uwagę na treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., K 38/13, zgodnie z którym art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Tym samym, w niniejszej sprawie ustalenie daty powstania niepełnosprawności matki skarżącej nie mogło stanowić przeszkody dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

W pozostałym zakresie Kolegium uznało rozstrzygnięcie organu I instancji za prawidłowe.

Kolegium argumentowało, że w trakcie postępowania organ pierwszej instancji przeprowadził postępowanie dowodowe oraz wywiad środowiskowy w dniu 26 czerwca 2023 r, który to potwierdził fakt sprawowania przez skarżącą opieki nad matką. Skarżąca prowadzi gospodarstwo domowe z mężem i niepełnosprawną matką, która jest osobą leżącą, bez logicznego kontaktu, długotrwale chorą, wymagającą stałej pomocy i opieki pomocy we wszystkich czynnościach dnia codziennego. Wymaga karmienia, mycia, zmieniania pampersów i to wszystko w pozycji leżącej lub podniesionej na łóżku rehabilitacyjnym. Stan jej zdrowia pogarsza się i nie ma nadziei na poprawę. Dotychczas skarżąca pracowała w trybie zmianowym i opiekowała się matką z pomocą swojego syna. Skarżąca wykonuje wobec matki wszystkie czynności dnia codziennego tj. ubieranie, rozbieranie, czynności higieniczne oraz toaletowe, przygotowuje posiłki, podaje leki według zaleceń lekarza, umawia wizyty lekarskie, w razie potrzeby załatwia sprawy urzędowe, robi zakupy, sprząta, pierze i prasuje. Wykonuje wszystkie czynności związane z prowadzeniem domu.

Oprócz skarżącej osobami spokrewnionymi w pierwszym stopniu, na których ciąży obowiązek alimentacyjny w stosunku matki jest jeszcze troje jej dzieci. Córka K. R. mieszka w K., pracuje zawodowo pomimo, że ma już ustalone prawo do emerytury, ma problemy zdrowotne i odwiedza matkę w miarę swoich możliwości i nie jest w stanie codziennie wspierać skarżącej w opiece nad matką. Jeden syn wymagającej opieki mieszka również w K. i pracuje zawodowo. Ma na utrzymaniu niepełnosprawne dziecko, którym wraz z żoną się opiekuje. Pomaga on również w opiece nad wujkiem - bratem swojej mamy, który mieszka koło R. Jeździ do niego raz na dwa tygodnie i pomaga w czynnościach higienicznych wujka. Drugi brat mieszka w Anglii i przyjeżdża jeden lub dwa razy do roku do Polski.

W zakresie zaś przesłanki rezygnacji z pracy i niepodejmowania zatrudnienia ustalono, że skarżąca ostatnio zatrudniona była do 31 maja 2023 r. w firmie A., a stosunek pracy ustał w wyniku rozwiązania umowy na mocy porozumienia stron. Z uwagi na pogorszenie stanu zdrowia mamy w czerwcu 2023 r. zaprzestała poszukiwania pracy i podjęła się opieki nad matką.

Kolegium przyznało, że ze względu na schorzenia i niepełnosprawność matka skarżącej powinna mieć stałą opiekę i pomoc, jednakże uwzględnienia wymagała okoliczność, że matka skarżącej miała 4 dzieci, na których w równym stopniu spoczywał obowiązek alimentacji w stosunku do matki. Jednocześnie na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego nie można było przyjąć, że skarżąca stale i nieprzerwanie sprawuje osobistą opiekę nad niepełnosprawną matką, zatem nie wyczerpuje zakresu opieki wymaganej dla świadczenia pielęgnacyjnego, która ma być trwała. Zakres oraz rozmiar czasowy opieki sprawowanej przez skarżąca jest do pogodzenia z możliwością podjęcia zatrudnienia, choćby na ½ etatu. Kolegium wskazywało, że obowiązek alimentacyjny może być też spełniony przez wypłatę odpowiednich środków lub pokrycie koniecznych wydatków, w tym na opiekę, a nie tylko przez osobiste świadczenie. W wyjaśnieniach skarżąca nie przedstawiła żadnych obiektywnych okoliczność uniemożlwiający włączenie się pozostałych dzieci w opiekę nad matką.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżąca wniosła o uchylenie decyzji Kolegium zarzucając naruszenie art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w związku z art. 128-129 k,r.o. przez przyjęcie, że posiadanie przez nią trojga rodzeństwa, na którym ciąży również obowiązek alimentacyjny, a zarazem obowiązek opieki nad matką - z czym wiąże się powinność wsparcia osobistego lub finansowego w opiece nad matką, wyłącza fakt rezygnacji przez nią z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej oraz fakt ciążenia na niej obowiązku alimentacyjnego.

Skarżąca podała, że spełnia przesłanki, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r w związku z art. 128-129 k.r.o. Fakt, że są inne osoby, na których tak samo jak na niej ciąży obowiązek alimentacyjny i które powinny ją wspierać w opiece tak, aby umożliwić jej kontynuację zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, zdaniem skarżącej nie ma znaczenia z punktu widzenia ww. przepisu. Rozważania organu w tym zakresie mają jedynie hipotetyczny charakter. Błędnie organ nie znalazł związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją przez skarżącą z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a koniecznością stałej opieki nad matką i zanegował fakt stałego i nieprzerwanego sprawowania osobistej opieki nad niepełnosprawną matką. Organ wyprowadził powyższe jedynie z faktu posiadania przez skarżącą rodzeństwa również zobowiązanego do alimentacji nad matką, choć z samego uzasadnienia wynika, że nie podejmują oni tej alimentacji. Uzasadnienia zaskarżonej decyzji zakłada hipotetyczną powinność tej alimentacji, która jednak nie ma miejsca.

W odpowiedzi Kolegium wniosło o oddalenie skargi, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył co następuje.

Skarga zasługiwała na uwzględnienie ponieważ organy dokonały dowolnej oceny możliwości udzielenia przez rodzeństwo skarżącej pomocy w opiece nad niepełnosprawną matką. W konsekwencji dowolnie została dokonana ocena braku związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia, a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną.

Istotna w rozpoznawanej sprawie jest interpretacja art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Przepis ten stanowiła w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2023 r., że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Zgodnie z kolei z art. 17 ust. 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.

W ocenie Sądu, słuszne było stanowisko Kolegium, zgodnie z którym, w obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13. W wyroku tym wskazano bowiem, że art. 17 ust. 1b cyt. ustawy w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Tym samym w stosunku do opiekunów tych dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała później niż w okresach wskazanych w ust. 1b pkt 1 i 2 cyt. ustawy, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. W odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego trzeba dokonywać zatem z pominięciem tego kryterium.

Wobec powyższego, Kolegium prawidłowo uznało, że moment powstania niepełnosprawności nie może być podstawą odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, wobec czego brak było podstaw do odmowy przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego tylko z tego powodu, że nie został spełniony warunek z art. 17 ust. 1b cyt. ustawy.

Co do pozostałych okoliczności rozpoznawanej sprawy to na wstępie Sąd podkreśla, że niesporne było faktyczne sprawowanie opieki przez skarżącą nad 95 letnią (w dacie orzekania przez Sąd) niepełnosprawną w stopniu znacznym, matką. Skarżąca opisała, że stan matki (po udarze i zakażeniu Covid-19) wymagał rezygnacji z dotychczasowego zatrudnienia. Co więcej, Kolegium ustaliło, że matka skarżącej jest osobą leżącą, bez logicznego kontaktu, długotrwale chorą, wymagającą stałej pomocy i opieki pomocy we wszystkich czynnościach dnia codziennego.

Nie jest wiec zgodne z logiką, dlaczego Kolegium, nie negując powyższych okoliczności stwierdziło, że "rozmiar czasowy opieki sprawowanej (...) nad niepełnosprawną matką jest do pogodzenia z możliwością podjęcia zatrudnienia, choćby na ½ etatu". Stwierdzenie to w żaden sposób nie zostało powiązane z ustalonymi w sprawie okolicznościami faktycznymi, a także dokumentami i wyjaśnieniami samej skarżącej.

Po pierwsze, skarżąca, a także jej rodzina – w tym niepełnosprawna (leżąca, bez logicznego kontaktu i wymagająca karmienia w trakcie dnia) 95-letnia matka – zamieszkują w S.; natomiast ostatnie miejsce zatrudnienia skarżącej to był najprawdopodobniej K. lub K.1 po przeniesieniu się do tej miejscowości magazynów A. (ta okoliczność nie została w praktyce ustalona). Konieczność pozostawienia samej matki na okres minimum 4 godzin plus czas niezbędny do dojazdu na miejsce i z miejsca pracy znacznie, w ocenie Sądu, utrudnia podjęcie pracy na wskazany w decyzji przez Kolegium wymiar ½ etatu. Dodatkowo, skarżąca w piśmie z 28 września 2023 r. (k. 34 akt administracyjnych) bardzo szczegółowo opisała sytuację zdrowotną i finansową swojego rodzeństwa (niskie dochody; problemy zdrowotne; sprawowana opieka nad innymi członkami ich rodzin). W ocenie Sądu, skoro skarżąca wyraźnie wskazała, że: 1) siostra wprawdzie pracuje w K., ale jako pracownik biurowy szpitala zarabia niewiele ponad najniższą pensję; jest osobą schorowaną i opiekuje się z mężem – samotną teściową; 2) mieszkający i pracujący za granicą w firmie budowlanej – brat nie osiąga dużych dochodów, które również przeznacza na finansowanie edukacji swoich dzieci i spłatę kredytów; 3) mieszkający w K., a pracujący w S. drugi z braci – opiekuje się z żoną dorosłym niepełnosprawnym w stopniu znacznym synem i dodatkowo opiekuje się swoim samotnym wujkiem, a jego stan zdrowia (stany depresyjne) jest poważny

to okoliczności te świadczą, że nie jest możliwe udzielenie skarżącej przez jej rodzeństwo stałej, regularnej pomocy w opiece nad niepełnosprawną matką. Prawidłowe więc w ocenie Sądu, były wnioski pracownika socjalnego, że "Rodzeństwo ma bardzo ograniczone możliwości, a nawet wręcz niemożliwe świadczenie regularnej pomocy w opiece..." nad niepełnosprawną matką skarżącej (k. 21 str. 2 akt administracyjnych). Kolegium podkreśliło, że pozostałe rodzeństwo "pracuje", ale w żaden sposób nie odniosło się do wskazywanych przez skarżącą okoliczności (niskie zarobki; dodatkowe obciążenia finansowe), co czyni w świetle art. 80 k.p.a. dokonaną ocenę okoliczności faktycznych – oceną dowolną.

Powołany przepis stanowi, że organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. W ocenie Sądu, organy, a w szczególności Kolegium nie odniosło się do okoliczności wskazywanych przez skarżącą, wyjaśniającą dlaczego rodzeństwo nie może wspomóc ją w opiece nad matką. Kolegium tylko ogólnie uzasadniało, że zamieszkiwanie w innej miejscowości lub zły stan zdrowia z reguły "w rodzinach wielopokoleniowych" nie uniemożliwia takiego podziału obowiązków, aby "anulować" swoje obowiązki alimentacyjne. Zdaniem Sądu, skoro Kolegium nie negowało okoliczności faktycznych to sprzeczne z zasadami logiki i doświadczenia życiowego jest oczekiwanie, że rodzeństwo skarżącej osiągające stosunkowo niewielkie dochody (a więc nie dysponujące nadwyżkami mogącymi zostać przeznaczone na zakup komercyjnych usług opiekuńczych) lub borykające się z własnymi problemami zdrowotnymi, a także zobowiązaniami rodzinnymi (opieka nad teściową; wujkiem oraz niepełnosprawnym dzieckiem wymagającym stałej opieki) jest w stanie zapewnić stałą i regularną pomoc siostrze w sprawowaniu opieki nad 95-letnią matką. Tylko taka pomoc (a nie doraźne wspomaganie, o czym wspominała sama skarżąca) jest warunkiem podjęcia zatrudnienia, które wymaga od skarżącej stałych godzin nieobecności.

W ponownie przeprowadzonym postępowaniu organy uwzględnią stanowisko Sądu wyrażone w niniejszym wyroku i ocenią czy istnieje związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia, a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką.

Z tych to powodów Sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 z późn. zm.).