Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 266/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2023-05-16 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 135, art. 145 par. 1 pkt 1 lit.a i c
journal: Dz.U. 2023 poz 259
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 17 ust. 1, ust. 1b, ust. 5 pkt 2 lit. a
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
article: art. 4 ust. 1
journal: Dz.U. 2021 poz 573
law: Ustawa z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych - t.j.

SENTENCJA

Dnia 16 maja 2023 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Sławomir Wojciechowski (spr.) Sędziowie: Sędzia WSA Robert Adamczewski Asesor WSA Marcin Olejniczak Protokolant: Asystent sędziego Tomasz Stańczyk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 maja 2023 roku sprawy ze skargi M. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Sieradzu z dnia 27 grudnia 2022 roku nr SKO.4141.541.22 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy Goszczanów z dnia 9 listopada 2022 roku znak: GOPS.5221.14.2022. MR


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 27 grudnia 2022 r., nr SKO.4141.541.22 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Sieradzu, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2022 r., poz. 2000 ze zm., dalej w skrócie jako: "k.p.a") oraz art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 615 ze zm., dalej jako: "u.ś.r.") utrzymało w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Wójta Gminy Goszczanów przez Kierownika Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Goszczanowie z 9 listopada 2022 r., znak: GOPS.5221.14.2022, odmawiającą przyznania M.W. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad K.W.

Kolegium w pierwszej kolejności przytoczyło ustalenia organu pierwszej instancji, a następnie wskazało motywy rozstrzygnięcia tegoż organu, z których wynikało, że organ pierwszej instancji odmówił wnioskodawczyni przyznania świadczenia pielęgnacyjnego m.in. na podstawie art. 17 ust. 1b u.ś.r., wskazując, iż nie można stwierdzić, że niepełnosprawność K.W. powstała do ukończenia 18 roku życia, lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Kolejnym argumentem, przemawiającym w ocenie organu pierwszej instancji za odmową przyznania wnioskodawczyni świadczenia pielęgnacyjnego, było pozostawanie K.W. w związku małżeńskim. Organ uznał również, że zakres opieki sprawowanej nad mężem nie wyklucza podjęcia zatrudnienia przez M.W.

M.W. zaskarżyła ww. rozstrzygnięcie, zarzucając mu naruszenie art. 17 ust. 1 u.ś.r., polegające na błędnym uznaniu, że świadczenie pielęgnacyjne nie należy się małżonkowi podopiecznego, jeżeli małżonek ten nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, naruszenie art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez błędną wykładnię oraz błędną ocenę materiału dowodowego poprzez przyjęcie, że skoro żona podopiecznego nigdy nie pracowała, a pomagała mężowi w prowadzeniu gospodarstwa rolnego, to nadal może wykonywać te prace i jednocześnie opiekować się niepełnosprawnym mężem oraz błędną ocenę stanu faktycznego poprzez przyjęcie, iż opiekę nad niepełnosprawnym może sprawować jego syn K.W.1.

W ocenie Samorządowego Kolegium Odwoławczego organ pierwszej instancji błędnie uznał, iż kwestia daty powstania niepełnosprawności podopiecznego może być podstawą odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Organ drugiej instancji podkreślił, że organ pierwszej instancji wydał zaskarżoną decyzję w oparciu o art. 17 ust. 1b u.ś.r., podczas gdy przepis ten został uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP przez Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 21 października 2014 roku, sygn. akt K 38/13 w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Dlatego też organ pierwszej instancji dokonał błędnej wykładni art. 17 ust. 1b u.ś.r. i niezasadnie oparł decyzję odmowną w sprawie przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad jej niepełnosprawnym w stopniu znacznym mężem na przesłance wieku powstania niepełnosprawności.

Kolegium stwierdziło również, że organ pierwszej instancji wadliwie zinterpretował warunek z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zgodnie bowiem z utrwalonym stanowiskiem sądów administracyjnych, przepis ten powinien być rozumiany w ten sposób, że normuje on przypadki, gdy o świadczenie pielęgnacyjne z tytułu sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną, pozostającą w związku małżeńskim, ubiega się osoba spełniająca kryteria wskazane w ust. 1 (lub w ust. 1a), niebędąca małżonkiem zobowiązanym w pierwszej kolejności do alimentacji. W niniejszej sprawie taka sytuacja nie ma miejsca, bowiem wnioskodawczynią jest żona osoby wymagającej opieki.

Jednak pomimo błędnej interpretacji ww. przepisów, biorąc pod uwagę zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, w ocenie Kolegium kwestionowaną decyzję należało utrzymać w mocy. Pomiędzy niepodejmowaniem pracy przez wnioskodawczynię, a sprawowaną opieką nie zachodzi bowiem związek przyczynowo – skutkowy, uzasadniający przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Zakres sprawowanej nad podopiecznym opieki, w ocenie organu drugiej instancji, nie wyklucza możliwości podjęcia przez M.W. zatrudnienia choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy.

Kolegium podkreśliło, iż wnioskodawczyni opiekuje się niepełnosprawnym mężem K.W., który w związku z wypadkiem z dnia 20 maja 2022 r. został uznany za niepełnosprawnego w stopniu znacznym do dnia 30 września 2025r. W oświadczeniu załączonym do wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego M.W. podała, że mąż wymaga stałej opieki i leczenia oraz że zaprzestała pracy w gospodarstwie rolnym od dnia 13 lipca 2022 r., tj. od kiedy mąż wrócił ze szpitala. W oświadczeniu tym M.W. wskazała, że stan męża nie pozwala na pozostawienie go samego. Ponadto oświadczyła, że nie pobiera dopłat i zwrotu podatku akcyzowego zawartego w cenie oleju napędowego.

Z przeprowadzonego w dniu 26 października 2022 r. wywiadu środowiskowego wynika, że w dniu 20 maja 2022 r. K.W. spadł z dachu i uderzył głową o beton. Przebywał ok. 5 tygodni w szpitalu (ok. 2 tygodnie leżał pod respiratorem). Po wyjściu ze szpitala miał skierowanie do Szpitala Psychiatrycznego w W., ale wnioskodawczyni nie wyraziła zgody na umieszczenie tam męża. Wobec tego podopieczny w dniu 13 lipca 2022 r. wrócił do domu. Wnioskodawczyni oświadczyła, że podopieczny musi być cały czas pilnowany i kontrolowany, występują u niego problemy z równowagą. Ponadto obawia się, że podopieczny mógłby oddalić się od miejsca zamieszkania. Podczas wywiadu M.W. wskazała, że mąż jest osobą samodzielną w zakresie ubierania się, poruszania, spożywania i przygotowywania posiłków i załatwiania potrzeb fizjologicznych. Wnioskodawczyni pomaga mężowi wyjść z wanny podczas kąpieli. M.W. wskazała, że podopieczny nie wymaga żadnych zabiegów pielęgnacyjnych, potrafi się komunikować, ale nie potrafi podejmować decyzji. Przejawia zachowania agresywne, nie interesuje się finansami rodziny, tym czy rodzina ma za co żyć, nie posprząta po sobie, pozostawia rzeczy w różnych miejscach, wykonuje kilkukrotnie te same czynności (np. kosi trawę po kilka godzin dziennie). Nie potrafi sam zrobić zakupów, nie umie wykupić leków. Trzeba pilnować żeby połknął leki i być przy nim, bo nie wiadomo co mógłby zrobić. Podczas wywiadu ustalono, że obecnie w domu są również dzieci - młodsze uczęszcza do szkoły, natomiast starszy syn poszukuje pracy.

W aktach sprawy znajduje się szczegółowy zakres czynności opiekuńczych wykonywanych przy podopiecznym, sporządzony przez pracownika socjalnego i podpisany przez M.W. Z opisu tego wynika, że podopieczny nie jest osobą leżącą, przewraca się samodzielnie z boku na bok i samodzielnie porusza się (bez kul i bez wózka inwalidzkiego). Bez pomocy innych osób wstaje z łóżka i krzesła. Potrafi samodzielnie się ubrać. Jest samodzielny w zakresie spożywania posiłków. Choć M.W. przygotowuje potrawy, to K.W. nie wymaga karmienia ani stosowania specjalnej diety. Potrafi samodzielnie zrobić sobie herbatę czy kanapki. Wnioskodawczyni musi przygotować podopiecznemu leki i dopilnować żeby je połknął. W zakresie higieny osobistej K.W. myje się sam, a pomoc żony następuje przy wychodzeniu podopiecznego z wanny. Samodzielnie załatwia potrzeby fizjologiczne i nie korzysta z pieluchomajtek. W oświadczeniu zostało wskazane, że K.W. nie wymaga zabiegów pielęgnacyjnych, ani rehabilitacji. M.W. oświadczyła również, że razem z nią i mężem mieszkają ich dzieci, a syn K.W.1. jest w domu i pilnuje ojca.

M.W. oświadczyła również, że nigdy nie pracowała zawodowo, nie nabyła praw do emerytury i renty, pomagała w prowadzeniu gospodarstwa męża, który jest jego właścicielem. Aktualnie w gospodarstwie pracuje jej siostra. Wnioskodawczyni wskazała, że podopieczny nie jest świadomy w podejmowaniu decyzji, jest osobą ubezwłasnowolnioną, nosi aparat słuchowy, jest osobą komunikatywną i czasami logicznie rozmawiającą, ale nigdy nie jest pozostawiony sam w domu. Wnioskodawczyni wskazała, że przed wypadkiem mąż był osobą bardzo sprawną fizycznie, ale po wypadku to się zmieniło. Ma zakaz wykonywania prac fizycznych i w związku z tym trzeba go ciągle pilnować żeby nie wykonywał prac siłowych. W dalszej części tego oświadczenia M.W. wskazała, że mąż ma postawioną diagnozę - otępienie wieloprzyczynowe. Są momenty kiedy zapomina się.

Zdaniem organu odwoławczego, analiza ustalonego w sprawie stanu faktycznego prowadzi jednak do wniosku, że w przedmiotowej sprawie zakres sprawowanej przez odwołującą opieki nad mężem nie wskazuje na wystąpienie przesłanki określonej w art. 17 ust. 1 u.ś.r., a mianowicie konieczności rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w celu sprawowania tej opieki.

Ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że podopieczny ma znaczące problemy natury psychicznej, co stało się przyczyną całkowitego ubezwłasnowolnienia podopiecznego. Z zaświadczenia Sądu Rejonowego w Sieradzu z dnia 15 listopada 2022 r., sygn. akt: III RNs 442/22 wynika, że M.W. została ustanowiona opiekunem całkowicie ubezwłasnowolnionego męża i tego dnia złożyła przyrzeczenie. Zgromadzony materiał dowodowy wskazuje, że mąż wnioskodawczyni jest osobą, która nie ma świadomości w podejmowaniu decyzji, wykonuje kilkukrotnie te same czynności, trzeba mu przypominać o zażywaniu leków i pilnować aby nie oddalił się z posesji. Przejawia zachowania agresywne, kiedy neguje się jego twierdzenia oraz jest osobą, która nie sprząta po sobie i nie interesuje się finansami rodziny. Wobec tego podopieczny nigdy nie jest zostawiony sam w domu, bowiem rodzina obawia się o jego możliwe działania. Powyższe ustalenia wskazują na konieczność opieki nad podopiecznym, niemniej jednak, w ocenie organu odwoławczego, zakres tej opieki nie wypełnia wymagań art. 17 ust. 1 u.ś.r.

Kolegium wskazało, że wbrew temu co oświadczyła wnioskodawczyni, podopieczny jest osobą, która nie wymaga całodobowej, stałej opieki, warunkującej możliwość zapewnienia K.W. egzystencji. Zakres jego samodzielności jest znaczny - potrafi sam wstać z łóżka, krzesła, ubrać się, przygotować sobie posiłki i je spożywać, nie wymaga pomocy przy czynnościach fizjologicznych oraz przy poruszaniu się po mieszkaniu i na zewnątrz. Wykonuje takie czynności jak koszenie trawy, które to wskazują na jego dobry stan fizyczny. Z akt wynika, że podopieczny nie wymaga specjalnej diety, zabiegów pielęgnacyjnych (np. zastrzyki, opatrunki, maści, rehabilitacja). Stan fizyczny i psychiczny podopiecznego uległ znaczącemu pogorszeniu po wypadku - przed wypadkiem był on osobą bardzo sprawną fizycznie, i pogorszenie to jest odczuwalne względem wnioskodawczyni, jednak to pogorszenie nie wpłynęło na utratę zdolności do samodzielnego wykonywania podstawowych czynności, bez których zagrożona byłaby egzystencja podopiecznego. Co ważne - ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że opieka sprawowana nad podopiecznym nie jest opieką wyłączną. Przy czynnościach z zakresu opieki nad podopiecznym swój udział ma również starszy syn podopiecznego – K.W.1., który według oświadczeń - jest w domu i pilnuje ojca. Ponieważ w zasadzie opieka nad podopiecznym sprowadza się do pilnowania K.W., nadzoru jego czynności, należy uznać, że opieka sprawowana przez K.W.1. jest opieką znaczącą, wskazującą na współudział w tej opiece.

M.W. przyznała w swoim odwołaniu, że opieka nad mężem przez K.W.1. jest chwilowa i tymczasowa bowiem syn szuka pracy. W ocenie organu drugiej instancji nie zmienia to jednak faktu, że na dzień wydawania kwestionowanej decyzji w sprawie nie wystąpiła przesłanka z art. 17 ust. 1 u.ś.r. Brak jest bowiem opieki wyłącznej wnioskodawczyni nad niepełnosprawnym mężem.

Kolegium wskazało również, że wnioskodawczyni nigdy nie pracowała zawodowo, a zakres czynności wykonywanych nad mężem, przy znacznej pomocy syna, nie wskazują na wystąpienie w sprawie warunków z art. 17 ust. 1 u.ś.r. Czynności wykonywane przez wnioskodawczynię takie jak zakupy, sprzątanie, ogólna pomoc związana z prowadzeniem gospodarstwa domowego osoby niepełnosprawnej oraz dbaniem o jej stan zdrowia nie stanowią opieki w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. Dbanie o porządek i troska o zdrowie męża nie świadczą o spełnieniu przesłanki niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Ponadto powyższe czynności wykonywane przez wnioskodawczynię są czynnościami wykonywanymi w każdym gospodarstwie domowym oraz w każdej relacji mąż - żona, również przez osoby pracujące.

Kolegium podkreśliło, iż nie kwestionuje osobistego zaangażowania wnioskodawczyni w opiekę nad mężem, nie jest to jednak opieka całodobowa o charakterze niezbędnym, obejmującym swym zakresem szereg czynności pielęgnacyjnych, których podopieczny nie może wykonać sam i których brak natychmiastowego wykonania zagrażałby jego życiu. Wykonywane przez wnioskodawczynię czynności nie wykluczają aktywności zawodowej M.W.

Skargę na powyższą decyzję złożyła M.W., zarzucając jej:

1) błędną ocenę stanu faktycznego, poprzez przyjęcie, iż skoro żona niepełnosprawnego K.W. nigdy nie pracowała zawodowo, a pomagała mężowi w prowadzeniu gospodarstwa rolnego, to nadal może wykonywać te prace i jednocześnie opiekować się niepełnosprawnym mężem oraz uznanie, że zakres sprawowanej opieki nad K.W. nie wyklucza podjęcia zatrudnienia przez jego żonę, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy,

2) błędną ocenę stanu faktycznego, poprzez przyjęcie, iż opiekę nad niepełnosprawnym K.W. może sprawować jego syn K.W.1.

W oparciu o powyższe zarzuty skarżąca wniosła o zmianę zaskarżonej decyzji w kierunku uwzględnienia skargi i przyznania zawnioskowanego świadczenia.

W uzasadnieniu skargi M.W. wskazała, iż K.W. przeszedł ciężki wypadek, w którym o mało nie stracił życia i przebywał kilka tygodni w szpitalu, w tym w śpiączce farmakologicznej. Co prawda obecnie jest samodzielny w zakresie czynności higienicznych oraz może sam się ubrać i zjeść, ale ze względu na jego stan psychiczny wymaga stałej pomocy i opieki innej osoby. Ze zgromadzonej w aktach sprawy dokumentacji medycznej, w tym orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, wynika, iż K.W. doznał poważnego urazu głowy, w konsekwencji którego stał się osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, a jednocześnie wymagającą stałej pomocy i opieki osoby trzeciej w codziennym funkcjonowaniu. Ponadto Sąd Okręgowy w Sieradzu uznał, iż K.W. ze względu na szczególną sytuację i stan zdrowia po wypadku nie jest w stanie samodzielnie kierować swoim postępowaniem. W życiu codziennym K.W. wymaga całodobowego nadzoru, ponieważ nie może wykonywać ciężkich prac fizycznych, nie powinien też samodzielnie poruszać się poza posesją, ponieważ ma problemy z pamięcią, musi też regularnie zażywać leki. Skarżąca nie może zostawić męża samego w domu, ponieważ nie wie czy nie odkręci gazu, lub nie podejmie innych czynności stwarzających niebezpieczeństwo dla życia i zdrowia swojego i domowników.

W ocenie M.W. nieuprawniona jest zatem ocena Kolegium, że niepodejmowanie przez skarżącą zatrudnienia nie ma ścisłego związku z opieką sprawowaną nad mężem. O tym, czy istnieje adekwatny związek pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub jego niepodejmowanie, a sprawowaną opieką decyduje zakres wymaganych czynności i konieczny na to czas, wykluczający aktywność zarobkową i zawodową opiekuna. Jest to - co do zasady - wystarczająca przesłanka żeby uznać, że opiekun rezygnuje z zatrudnienia lub nie podejmuje zatrudnienia, gdyż opiekuje się niepełnosprawną osobą. U podstaw rezygnacji z aktywności zarobkowej lub zawodowej na dzień złożenia wniosku (ewentualnie na dzień wydania decyzji administracyjnej) musi leżeć obiektywna, zgodna z zasadami doświadczenia życiowego, konieczność sprawowania stałej lub długotrwałej opieki nad osobą niepełnosprawną.

Co prawda obecnie w domu przebywa też syn skarżącej K.W.1., który nie pracuje, ale jest to stan przejściowy, gdyż skończył szkołę średnią, chce się usamodzielnić i szuka pracy. Krystian nie uchyla się od pomocy i wsparcia rodziców w trudnej sytuacji, pomaga na ile może, tj. robi zakupy, kosi trawę i wykonuje inne czynności w obejściu, ale nie jest właściwą osobą do sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, niezdolną do samodzielnej egzystencji i całkowicie ubezwłasnowolnioną.

W konsekwencji skarżąca wniosła jak w petitum skargi.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Sieradzu podtrzymało argumentację wskazaną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i w konsekwencji wniosło o oddalenie skargi.

W toku rozprawy M.W. podtrzymała skargę i wskazała, że tylko ona posiada prawo jazdy i może zawozić męża na wizyty lekarskie, a także załatwiać sprawy urzędowe. Podkreśliła, iż zachowania jej męża są nieadekwatne do sytuacji, w której się znajduje i nie może on przebywać sam w domu, gdyż nie wiadomo, co może zrobić.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje:

Skarga okazała się zasadna.

Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r., poz. 2492) w związku z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2023 r., poz. 259 z późn.zm. – dalej: "p.p.s.a.") sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Stwierdzenie, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, innym naruszeniem przepisów postępowania, jeżeli mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, obliguje sąd do uchylenia zaskarżonej decyzji (art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Stosownie zaś do art. 134 § 1 p.p.s.a. rozstrzygając daną sprawę sąd, co do zasady, nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi, a ponadto może zastosować przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach danej sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p.p.s.a.). Natomiast w razie nieuwzględnienia skargi, sąd skargę oddala odpowiednio w całości albo w części (art. 151 p.p.s.a.).

Przedmiotem tak rozumianej kontroli Sądu była decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Sieradzu z dnia 27 grudnia 2022 r., nr SKO.4141.541.22 utrzymująca w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Wójta Gminy Goszczanów przez Kierownika Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Goszczanowie z 9 listopada 2022 r., znak: GOPS.5221.14.2022, odmawiającą przyznania M.W. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad K.W. Sąd, kontrolując legalność wskazanych decyzji, stwierdził, że zostały one wydane z naruszeniem przepisów obowiązującego prawa, w stopniu istotnie rzutującym na wynik sprawy, co uzasadniało ich usunięcie z obrotu prawnego.

Na wstępie należy jednak wskazać, iż organ odwoławczy słusznie uznał za błędną wykładnię art. 17 ust. 1b u.ś.r. dokonaną przez organ pierwszej instancji, a nieuwzględniającą skutków wydania przez Trybunał Konstytucyjny wyroku z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13. Przepis ten stanowi, iż świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. W następstwie powołanego wyżej wyroku przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. został uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Stwierdzenie niekonstytucyjności przepisu prawa ze swej istoty tworzy nowy stan prawny od chwili wejścia wyroku w życie. Następuje to w chwili opublikowania orzeczenia w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej, chyba że wydając wyrok Trybunał Konstytucyjny skorzysta z przewidzianej w art. 190 ust. 3 Konstytucji RP możliwości wydłużenia mocy obowiązującej zakwestionowanych przepisów. Wyrok w sprawie o sygn. K 38/13 wszedł w życie w dniu 24 października 2013 r., zaś Trybunał Konstytucyjny w odniesieniu do art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie skorzystał z tej możliwości. Orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne, zatem zarówno organy administracji publicznej, jak i sądy obowiązane są uwzględnić je, wydając swoje rozstrzygnięcia po wejściu wyroku Trybunału w życie. Kolegium zatem słusznie wskazało, iż Wójt Gminy Goszczanów niezasadnie oparł swoją decyzję odmawiającą przyznania M.W. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad K.W. również na treści art. 17 ust. 1b u.ś.r.

Ponadto, w ocenie Sądu, Kolegium trafnie dostrzegło błąd w rozumowaniu organu pierwszej instancji, który wskazał, iż K.W. pozostaje w związku małżeńskim, co sprawia, iż skarżąca nie może otrzymać świadczenia pielęgnacyjnego. Przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. stanowi, iż świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Należy jednak podkreślić, iż przepis ten odnosi się do sytuacji, kiedy o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego występuje inny (dalszy) członek rodziny niż małżonek osoby wymagającej opieki. Wówczas, aby mógł on nabyć uprawnienie do tego świadczenia, małżonek osoby niepełnosprawnej sam musi legitymować się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności i w związku z tym nie mieć możliwości sprawowania opieki nad mężem lub żoną. Taka sytuacja nie ma jednak miejsca w niniejszej sprawie, bowiem wnioskodawczyni występuje o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z uwagi na konieczność opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym mężem.

Wobec braku pomiędzy stronami sporu, dotyczącego interpretacji art. 17 ust. 1b u.ś.r. oraz art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. należy uznać, że materialnoprawną podstawę kontrolowanego rozstrzygnięcia stanowią przepisy art. 17 ust. 1 tej ustawy. W myśl tego przepisu świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

W niniejszej sprawie M.W. wystąpiła o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania pracy z uwagi na opiekę nad swoim mężem K.W. Małżonek niewątpliwie jest osobą uprawnioną do świadczenia pielęgnacyjnego, stosownie do treści art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., bowiem zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz.U. z 2020 r., poz. 1359 z późn. zm.) ciąży na nim obowiązek alimentacyjny względem współmałżonka. K.W. zaś legitymuje się aktualnym orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności z dnia 2 września 2022 r. nr [...], wydanym przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Sieradzu. W orzeczeniu tym wskazano również, iż K.W. wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

Z treści przepisu art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że jednym z zasadniczych warunków przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest, by osoba ubiegająca się o jego przyznanie sprawowała stałą lub długotrwałą opiekę nad osobą niepełnosprawną. Opieka ta musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest bowiem przyznawane za samą opiekę na osobą niepełnosprawną, która wynika z prawnego i moralnego obowiązku, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności osobistego sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia. Nie może być ono traktowane jako zastępcze źródło dochodu. W judykaturze podkreśla się, że opieka sprawowana nad osobą niepełnosprawną nie może być fikcyjna i stanowić rozwiązania problemu ze znalezieniem pracy. Z tego też względu związek pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem) a sprawowaną opieką musi być bezpośredni. W sytuacji, gdy opieka nie nosi cech stałej lub długotrwałej taki związek przyczynowo – skutkowy między koniecznością rezygnacji (niepodejmowania) z zatrudnienia a opieką nie istnieje. W postępowaniu administracyjnym konieczne jest zatem ustalenie związku między niepodejmowaniem zatrudnienia (pracy zarobkowej) a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnoprawną, a więc ustalenie wymiaru opieki w kontekście braku możliwości podjęcia pracy.

Jak trafnie zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 29 kwietnia 2021 r. sygn. akt I OSK 2178/20 (dostępny, podobnie jak inne przywoływane w niniejszym uzasadnieniu orzeczenia, w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych pod adresem www.orzeczenia.nsa.gov.pl, powoływanej dalej również jako: "CBOSA") wymóg ten nie jest jednak związany z żadnym etatowym (godzinowym) sprawowaniem opieki. Codzienne wielogodzinne świadczenie pomocy w prowadzeniu gospodarstwa domowego i sprawowanie opieki może stanowić przesłankę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, o ile nie pozwala na podejmowanie pracy zarobkowej. Są to okoliczności, które wymagają każdorazowo dokładnego sprawdzenia i uzasadnienia. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego obok faktycznie realizowanej opieki i pomocy, istotna pozostaje także gotowość osoby ubiegającej się o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego do udzielenia pomocy osobie niepełnosprawnej w zależności od jej aktualnych potrzeb oraz stanu zdrowia. Permanentny stan takiej gotowości uniemożliwiałby podejmowanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.

Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 6 października 2020 r. sygn. akt I OSK 371/20 (publ. CBOSA) wyjaśnił, iż zarówno określenie "stała", jak i "długoterminowa" są pojęciami charakteryzującymi czas, okres sprawowania opieki. Rozróżnianie przez ustawodawcę opieki stałej i długoterminowej implikuje przyjęcie, że nie stawia on wymogu sprawowania opieki w sposób nieprzerwany, całodobowy, codzienny, samodzielny, jak też przebywania stale w pobliżu osoby, która opieki w świetle orzeczenia o stopniu niepełnosprawności wymaga. Warunku "stałej" opieki, nie można rozumieć jako wykonywania opieki nieustannie i przez 24 godziny na dobę, lecz ma to być stała w sensie trwałości, a długotrwała w sensie rozciągłości w czasie, powtarzalna opieka nad niepełnosprawną osobą, której zakres wyznaczony jest niepełnosprawnością osoby wymagającej opieki, a więc koniecznością wykonywania czynności opiekuńczych umożliwiających egzystowanie tej osoby w warunkach godności człowieka, zapewnienie zaspokojenia normalnych, codziennych potrzeb osoby, nad którą opieka jest sprawowana, których bez pomocy osób trzecich nie jest w stanie sobie sama zapewnić. Sprawowanie tego rodzaju opieki nie musi oznaczać, że podopieczny nie może podejmować adekwatnych dla swego stanu zdrowia aktywności, a opiekun musi wykonywać swoje obowiązki bez przerwy. NSA podkreślił jednocześnie, że konieczność stałej lub długotrwałej opieki nad osobą niepełnosprawną wynika z orzeczenia właściwych organów o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jednakże sposób sprawowania opieki nie został określony w ustawie o świadczeniach rodzinnych i dlatego należy go rozpatrywać przez pryzmat celu tej instytucji, jakim jest zrekompensowanie osobom sprawującym opiekę nad innymi niepełnosprawnymi członkami rodziny, utraty możliwości uzyskania dochodu z racji konieczności podejmowania tej opieki. Wobec tego uznać należy, że przesłanka warunkująca uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego zostanie również spełniona, jeżeli stosownie do konkretnych okoliczności, w szczególności zakresu niepełnosprawności i wynikających z niego potrzeb osoby niepełnosprawnej, opiekun pozostaje w ciągłej dyspozycji swojego podopiecznego.

Treść normy art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie stanowi również jako warunku uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego konieczności sprawowania opieki całkowicie w sposób samodzielny, bez prawa do skorzystania ze wsparcia innych osób. Nawet bowiem w przypadku konieczności przebywania z podopiecznym nieprzerwanie całą dobę, bez możliwości nawet chwilowego pozostawienia tej osoby samotnie z powodu braku jej samodzielności wynikającego z niepełnosprawności, doświadczenie życiowe nakazuje przyjąć, że nie jest możliwe wykonywanie tej opieki bez pomocy innych osób, choćby z uwagi na potrzebę zaspokojenia własnych, podstawowych potrzeb życiowych opiekuna.

Skład orzekający Sądu w sprawie niniejszej podziela zaprezentowane wyżej poglądy judykatury i wypracowane na ich tle rozumienie pojęcia "sprawowanie opieki", o którym stanowi art. 17 ust. 1 u.ś.r. Nie sposób zatem zgodzić się ze stanowiskiem przedstawionym przez organy administracji, zgodnie z którym zakres i charakter sprawowanej przez skarżącą nad mężem opieki nie wyklucza jednoczesnego podjęcia pracy, zaś skarżąca nie zrezygnowała z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad mężem, bowiem nigdy nie pracowała zarobkowo, nie była zatrudniona. Na podstawie zebranego w sprawie materiału dowodowego, w szczególności wywiadu środowiskowego oraz orzeczenia o zaliczeniu K.W. do znacznego stopnia niepełnosprawności, w ocenie Sądu, nie sposób uznać, aby stan zdrowia małżonka skarżącej był na tyle dobry, a wykonywane przy nim czynności absorbujące w tak niewielkim stopniu, by był on w stanie przez znaczną część czasu funkcjonować bez opieki drugiej osoby, a M.W. mogła podjąć zatrudnienie, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy.

W niniejszej sprawie ustalono, iż K.W. doznał poważnego urazu głowy, wskutek którego stał się osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, cierpiącą na otępienie wieloprzyczynowe. Wprawdzie mąż skarżącej nie wymaga pomocy przy każdej czynności – jest samodzielny w zakresie poruszania się, ubierania, załatwiania czynności fizjologicznych, czy też przygotowywania prostych posiłków i ich spożywania. Jednak K.W. legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Pomimo że czasami komunikuje się logicznie, nie potrafi sam posprzątać, wykupić lekarstw, trzeba go pilnować, aby zażywał leki. Przede wszystkim jednak podopieczny skarżącej cierpi na znaczące problemy natury psychicznej. Przejawia zachowania agresywne, zapomina się, wielokrotnie powtarza te same czynności, nie potrafi podejmować świadomych decyzji, zachowuje się nieadekwatnie do sytuacji, w której się znajduje. M.W. wskazała, iż jej mąż nie może być pozostawiony sam w domu, gdyż zachodzi obawa, że oddali się z miejsca zamieszkania, lub zrobi krzywdę sobie, bądź pozostałym domownikom. To na skarżącej spoczywa ciężar sprawowania opieki nad mężem. Wprawdzie wraz ze skarżącą i jej mężem mieszka dwójka ich dzieci, jednak młodsze z nich jest niepełnoletnie i uczęszcza do szkoły, zaś starszy syn, pomimo iż jest osobą pełnoletnią, nie gwarantuje sprawowania właściwej opieki nad K.W.

Nie zasługuje na uwzględnienie argumentacja, zgodnie z którą za przyznaniem świadczenia pielęgnacyjnego przemawiają wyłącznie czynności opiekuńcze związane z osobistą opieką nad osobą chorą. Prawdą jest, że przygotowywanie posiłków i ich podawanie, sprzątanie domu, czy robienie zakupów są czynnościami dnia codziennego. Jednak są to czynności niezbędne dla prawidłowego funkcjonowania osób wymagających opieki. Składają się one na całokształt właściwie sprawowanej opieki. Podkreślić należy, iż zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (t.j. Dz.U. z 2023 r., poz. 100) w zw. z art. 3 pkt 21 lit.a u.ś.r. do znacznego stopnia niepełnosprawności zalicza się osobę z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej i wymagającą, w celu pełnienia ról społecznych, stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji. Pojęcie niezdolności do samodzielnej egzystencji należy zaś odnieść do osób, u których występuje naruszenie sprawności organizmu w stopniu uniemożliwiającym zaspokajanie, bez pomocy innych osób, podstawowych potrzeb życiowych, za które uważa się przede wszystkim samoobsługę, poruszanie się i komunikację (art. 4 ust. 4 ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych). Zatem nawet czynności dnia codziennego, takie jak przygotowywanie posiłków, sprzątanie, czy robienie zakupów, mogą zostać uznane za czynności opiekuńcze, bowiem osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym nie jest w stanie ich wykonać bez pomocy swojego opiekuna. Stanowią zatem element prawidłowo sprawowanej opieki, jednocześnie absorbując znaczną część dnia opiekuna.

Na podkreślenie zasługuje również fakt, że K.W. jest osobą ubezwłasnowolnioną całkowicie, co oznacza, stosownie do treści art. 13 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (t.j. Dz.U. z 2022r., poz. 1360), iż nie jest w stanie pokierować swoim postępowaniem. W ocenie Sądu prowadzi to do wniosku, że mąż skarżącej wymaga stałej opieki, rozumianej nie tylko jako faktyczne udzielanie mu pomocy, lecz gotowość do jej niesienia oraz dbanie o dobro podopiecznego, polegające również na dopilnowaniu, aby nie wyrządził on krzywdy sobie i innym osobom. Skoro obowiązek sprawowania tak rozumianej opieki spoczywa w znacznym stopniu na skarżącej, pomimo pomocy ze strony syna – K.W.1., należy uznać, iż z uwagi na jej wymiar, M.W. nie jest w stanie podjąć pracy zarobkowej.

Ponadto, zdaniem Sądu, okoliczność czy skarżąca we wcześniejszych okresach pozostawała w zatrudnieniu i czy z niego rezygnowała, pozostaje bez znaczenia dla oceny jej aktualnej sytuacji. Istotne jest, czy obecnie spełnia - z uwagi na faktyczną opiekę sprawowaną nad mężem - przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, a więc czy aktualnie skarżąca jest potencjalnie gotowa do pracy i czy rozmiar faktycznie sprawowanej nad mężem opieki uniemożliwia jej podjęcie aktywności zawodowej w jakimkolwiek zakresie. Samo to, że skarżąca nie była zatrudniona, nie może przesądzać o braku związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem pracy a koniecznością sprawowania opieki nad bliską osobą niepełnosprawną. Konkluzja taka nie może zapaść bez szczegółowego rozważenia na tle każdej indywidualnej sprawy tego, jakiej opieki i w jakim rozmiarze potrzebuje dana osoba niepełnosprawna i w jakim stopniu zaabsorbowanie sprawowaniem tej opieki uniemożliwia podjęcie przez opiekuna pracy zarobkowej. Jak natomiast wskazano powyżej, wymiar opieki sprawowanej przez M.W. nad mężem, uzasadniony stanem jego zdrowia, uwzględniając również ciągłą gotowość do niesienia mężowi pomocy przez skarżącą, jest znaczny i uniemożliwia jej podjęcie zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Zdaniem Sądu ocena zebranych w sprawie dowodów została dokonana przez organy administracji z naruszeniem art. 80 k.p.a. w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy. W konsekwencji bowiem doprowadziła do odmowy ustalenia skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, wskutek błędnej oceny przesłanek wskazanych w art. 17 u.ś.r.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy administracji uwzględnią powyższe rozważania, w szczególności dokonaną przez Sąd wykładnię pojęcia "opieki", o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., a także stanowisko, dotyczące wpływu dotychczasowej aktywności zawodowej wnioskodawcy na zasadność przyznania mu świadczenia pielęgnacyjnego. Ponadto wezmą pod uwagę skutki wydania przez Trybunał Konstytucyjny wyroku w sprawie o sygn. K 38/13 w kontekście aktualności określonej w art. 17 ust. 1b u.ś.r. przesłanki przyznania tego świadczenia, a także wykładnię przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., dotyczącą możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim. Uwzględniając powyższe okoliczności, organy ocenią zgromadzony w sprawie materiał dowodowy zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów, wyrażoną w art. 80 k.p.a. i z poszanowaniem reguł zdefiniowanych w przepisach art. 6, art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a., czemu dadzą wyraz w uzasadnieniu podjętego rozstrzygnięcia, sporządzonym zgodnie z wymogami art. 107 § 3 k.p.a.

Mając na uwadze powyższe okoliczności, Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c w zw. z art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji, o czym orzekł jak w sentencji wyroku.

is