Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt II SA/Po 290/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2024-10-17 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1, art. 17b ust. 1 i 2
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Edyta Podrazik (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Zbigniew Kruszewski Asesor WSA Arkadiusz Skomra Protokolant sekretarz sądowy Elżbieta Polody po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 października 2024 r. sprawy ze skargi A. J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 31 stycznia 2024 r. , nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję.


UZASADNIENIE

Burmistrz Miasta i Gminy [...] decyzją z dnia 27 marca 2023 r., nr [...], działając na podstawie art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 615 ze zm.; dalej: "u.ś.r.") oraz art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2022 r., poz. 2000 ze zm.; dalej: "K.p.a."), odmówił A. J. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad mężem M. J..

W uzasadnieniu organ I instancji wyjaśnił, że w dniu 27 października 2022 r. A. J. złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaną opieką nad mężem M. J.. Decyzją z dnia 24 listopada 2022 r., nr [...], organ I instancji odmówił przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, albowiem niepełnosprawność M. J. powstała po 25-tym roku życia. Ponadto A. J. nie zaprzestała wykonywania pracy w gospodarstwie, albowiem nadal podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników i ubezpieczeniu zdrowotnemu. W wyniku wniesionego odwołania, Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 15 lutego 2023 r., nr [...], uchyliło zaskarżoną decyzję w całości i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia przez organ pierwszej instancji.

Po ponownym rozpoznaniu sprawy organ I instancji postanowił ponownie odmówić stronie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Zdaniem organu I instancji nie może on przyznać świadczenia pielęgnacyjnego z pominięciem regulacji art. 17 ust. 1b u.ś.r. Wprawdzie Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 (Dz. U z 2014 r., poz. 1443) uznał ten przepis za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, to działania legislacyjne eliminujące stan niekonstytucyjności zakwestionowanej przez Trybunał normy prawnej nie zostały jednak dotychczas podjęte.

Ponadto, zdaniem organu I instancji A. J. nie zaprzestała wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, co wyklucza przyznanie jej świadczenia pielęgnacyjnego. A. J. jest współwłaścicielem gospodarstwa rolnego. W części III wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego A. J. oświadczyła, że w dniu 27 października 2022 r. zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego oraz wykonywania pracy w tym gospodarstwie. Oświadczyła także, że gospodarstwo rolne nie zostało wydzierżawione. Obecnie prowadzeniem gospodarstwa rolnego zajmuje się zięć A. W.. A. J. podkreśliła, że mąż wymaga specjalistycznej opieki dlatego też nie może wykonywać pracy w gospodarstwie rolnym. Do akt sprawy dołączona została decyzja Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Ś. z dnia 19 stycznia 2023 r., nr [...] przyznająca M. J. płatności w ramach systemów wsparcia bezpośredniego na rok 2022 r. oraz decyzja Burmistrza Miasta i Gminy [...] z dnia 26 sierpnia 2022 r., nr [...], w sprawie przyznania zwrotu podatku akcyzowego zawartego w cenie oleju napędowego wykorzystywanego do produkcji rolnej na rok 2022. Zdaniem organu I instancji jeśli rolnik pobiera dopłaty, w świetle orzecznictwa sądowego można przyjąć, że nadal jest w stanie pogodzić prowadzenie gospodarstwa rolnego z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Natomiast pomimo tego, że decyzje o zwrocie podatku akcyzowego i dopłaty z Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa są przyznane na M. J., A. J. jest współwłaścicielem gospodarstwa rolnego i korzysta z przyznanych środków pieniężnych.

W odwołaniu z dnia 11 kwietnia 2023 r. do Samorządowego Kolegium Odwoławczego A. J. wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i wydanie przez organ odwoławczy decyzji przyznającej świadczenie pielęgnacyjne. Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie art. 8 K.p.a., art. 80 K.p.a., art. 17 ust. 1 u.ś.r., art. 17b ust. 1 pkt 2 u.ś.r. i art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.

W uzasadnieniu odwołująca podniosła w pierwszej kolejności, że Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 21 października 2014 r. uznał art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Uznany za niezgodny z Konstytucją przepis nie może być natomiast podstawą do odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Dalej, odnosząc się do kwestii podlegania przez odwołującą ubezpieczeniu społecznemu rolników odwołująca wskazała, że w przepisach ustawy o świadczeniach rodzinnych nie wprowadzono definicji rolnika, zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego, ani zaprzestania wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym. Brak jest także bezpośredniego odesłania w tym zakresie do innych regulacji prawnych. Nie można więc podzielić stanowiska, że jedną z przeszkód do przyznania prawa do wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego jest sam fakt podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników w KRUS. W toku postępowania dowodowego ustalono przy tym, że prowadzeniem gospodarstwa rolnego zajmuje się A. W., zięć strony postępowania. Ponadto ustalono, że M. J. otrzymał płatność w ramach systemów wsparcia bezpośredniego na rok 2022, a także ustalono, iż otrzymał on zwrot podatku akcyzowego zawartego w cenie oleju napędowego wykorzystywanego do produkcji rolnej na rok 2022. Mając przy tym na uwadze, że M. J. został zaliczony do znacznego stopnia niepełnosprawności przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Ś. orzeczeniem z dniem 10 października 2022 r., przez pierwszą część roku aktywnie zajmował się gospodarstwem. W związku z tym uznać należy, że powyższe wsparcie finansowe przewidywane dla rolników za rok 2022 były przyznane słusznie. Co więcej, nawet gdyby przyjąć zastosowane przez organ I instancji wytłumaczenie, że rolnik pobierający dopłaty jest w stanie prowadzić gospodarstwo rolne, nie można pominąć, iż powyższe dopłaty otrzymywał M. J., a nie A. J.. Bezpodstawna jest opinia organu I instancji, jakoby sam fakt pozostawania przez nią współwłaścicielem gospodarstwa rolnego, miałoby znaczyć o korzystaniu przez nią z przyznanych środków pieniężnych.

Końcowo odwołująca wskazała, że w dniu 10 listopada 2022 r. został przeprowadzony rodzinny wywiad środowiskowy, podczas którego ustalono, iż M. J. jest osobą poruszającą się na wózku inwalidzkim, wobec czego jest zależny od innych, niesamodzielny i wymaga pomocy między innymi przy jedzeniu, podawaniu leków, rehabilitacji, myciu. Jego stan zdrowia jest ciężki, leczenie długookresowe, a rokowania niepomyślne. Nie ma pewności, czy uda się przywrócić poszkodowanemu dawną sprawność. Odwołująca nie jest w stanie aktualnie kontynuować pracy w gospodarstwie z uwagi na konieczność zapewnienia stałej opieki mężowi.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 31 stycznia 2024 r., nr [...], działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a., utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji.

Uzasadniając wydane rozstrzygnięcie organ odwoławczy wskazał, że zaskarżona decyzja zasługuje na utrzymanie w mocy, choć nie wszystkie okoliczności przyjęte za podstawę rozstrzygnięcia przez organ I instancji są uzasadnione.

W pierwszej kolejności organ odwoławczy wskazał, że jeżeli Trybunał Konstytucyjny uznał art. 17 ust. 1b u.ś.r. za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, to znaczy, że od dnia 23 października 2014 r., w którym weszło w życie omawiane orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego, powołany art. 17 ust. 1b nie może być stosowany w dotychczasowym brzmieniu zakwestionowanym przez Trybunał Konstytucyjny.

Jednakże, jakkolwiek A. J. złożyła oświadczenie, o którym mowa w art. 17b ust 2 u.ś.r., z którego wynika, iż z dniem 27 października 2022 r. zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego, to w świetle zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego i rozumieniu ustawy nie sposób zaakceptować treści tego oświadczenia. Nie budzi bowiem wątpliwości, że gospodarstwo rolne nie zostało wydzierżawione, a M. J. otrzymał płatność w ramach systemu wsparcia bezpośredniego na rok 2022 oraz zwrot podatku akcyzowego zawartego w cenie oleju napędowego wykorzystywanego do produkcji rolnej na rok 2022. Zgodzić się należy z twierdzeniem, że jeśli rolnik pobiera dopłaty to jest to element prowadzenia gospodarstwa rolnego. Nie można w tym zakresie zaakceptować zawartych w odwołaniu twierdzeń, że dopłaty zostały przyznane M. J., a nie A. J., gdyż w istocie są oni współwłaścicielami przedmiotowego gospodarstwa rolnego, które nie zostało wydzierżawione, a zatem przynosi "dochody" w postaci tych dopłat i zwrotu podatku zarówno M. J. jak i A. J.. Co więcej, skoro M. J. jest osobą o znacznym stopniu niepełnoprawności, to z pewnością nie jest on w stanie prowadzić gospodarstwa rolnego, czy też prowadzić produkcji rolnej w rozumieniu przepisów uprawniających do otrzymania dopłat i zwrotu podatku, a zatem - skoro wnioski zostały złożone i nie zostały wycofane - należy przyjąć, że w tym zakresie czynności te wykonuje A. J..

W skardze z dnia 21 marca 2024 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu A. J. wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji oraz zasądzenie od organu na rzecz skarżącej zwrotu kosztów postępowania. Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie art. 8 § 1 K.p.a., art. 7, art. 77 § 1 w zw. z art. 80 K.p.a., art. 11 i art. 107 § 3 K.p.a. oraz art. 17b ust. 1 pkt 2 u.ś.r.

W uzasadnieniu skarżąca wskazała, że niezbędną przesłanką do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jednemu z podmiotów wskazanych w jego treści, jest aby podmiot ten zaprzestał wykonywania jakichkolwiek czynności wynikających z dotychczas prowadzonego przez siebie gospodarstwa rolnego. Istotnym jest, że norma prawna zawarta w omawianym przepisie nigdzie nie formułuje wymogu, by podmiot który zaprzestał prowadzenia i wykonywania pracy w swoim gospodarstwie rolnym zbył całość lub część składników na nie się składających, czy też je wydzierżawił. Argumentacja, w której to organ stoi na stanowisku, że przyznanie M. J. wsparcia finansowego w ramach dotychczasowo prowadzonego przez siebie gospodarstwa rolnego egzemplifikuje "przynoszenie dochodów zarówno M. J. jak i A. J. przez gospodarstwo rolne, a więc pośrednio świadczy o prowadzeniu przez A. J. gospodarstwa rolnego jest szczególnie rażąca z punktu widzenia wysuniętego przez SKO we wcześniejszej części uzasadnienia argumentu niewydzierżawienia przez A. J. gospodarstwa rolnego. Albowiem, co wynika z istoty umowy dzierżawy, wydzierżawienie gospodarstwa rolnego przynosiłoby A. J. dochody, które, zdaniem SKO stanowią podstawę do wydania decyzji odmawiającej przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Świadczy to więc o niekonsekwentności i nielogiczności poczynionych przez SKO rozstrzygnięć.

Dalej skarżąca przytoczyła treść wyroku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie z dnia 21 grudnia 2023 r., sygn. akt II SA/Lu 935/23, w którym Sąd orzekł, iż prowadzenie gospodarstwa rolnego i uzyskiwanie dochodów z działalności rolniczej przez małżonka wnioskodawcy nie jest negatywną przesłanką przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Art. 17b ust. 1 pkt 2 u.ś.r. wprost dopuszcza możliwość uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego małżonkom rolników lub domownikom - w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego albo wykonywania przez nich pracy w gospodarstwie rolnym. Ustawodawca nie wprowadził kryterium osiągania dochodu z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego w gospodarstwie domowym wnioskodawcy, jako negatywnej przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Skarżąca powtórzyła także, że M. J. jest osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności, która uniemożliwia samodzielność w życiu codziennym. Jego stan uniemożliwia samodzielnie wykonywanie prac związanych z produkcją rolną czy też im pokrewnymi. Pozostaje on zależny od innych, niesamodzielny i wymaga pomocy przy wszystkich czynnościach życia codziennego. Skarżąca w rezultacie konieczności podjęcia opieki nad mężem zmuszona była zrezygnować z pracy w gospodarstwie. Wszelkie prace wynikające z gospodarstwa rolnego, którego współwłasność przysługuje skarżącej, wykonywane są przez A. W., zięcia strony postępowania, a ona sama nie wykonuje żadnych prac ani czynności związanych z gospodarstwem. Skarżąca nie jest wnioskodawczynią żadnego z wniosków o przyznanie wsparcia finansowego. To M. J. złożył wnioski o wsparcie finansowe jeszcze przed zdarzeniem, w skutek którego powstała jego znaczący stopień niepełnosprawności, natomiast skarżąca od momentu złożenia oświadczenia o nieprowadzeniu gospodarstwa rolnego nie podejmowała żadnych czynności we własnym imieniu, które polegałyby na złożeniu przedmiotowo tożsamych wniosków na lata następujące po roku 2022.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:

Skarga okazała się zasadna, aczkolwiek nie wszystkie zawarte w niej zarzuty zasługiwały na uwzględnienie

Kontroli Sądu poddano decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] z dnia 31 stycznia 2024 r., nr SKO[...], utrzymującą w mocy decyzję Burmistrza Miasta i Gminy [...] z dnia 27 marca 2023 r., nr [...], o odmowie przyznania A. J. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym mężem M. J..

Odmawiając skarżącej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem organ I instancji, powołując się na treść art. 17 ust. 1b u.ś.r. wskazał, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18-tego roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25-tego roku życia. Tymczasem z przestawionego orzeczenia Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności z dnia 10 października 2022 r. wynika, że niepełnosprawność istnieje od 49-tego roku życia. Dodatkowo organ I instancji wskazał, że w sprawie nie została spełniona przesłanka wskazana w art. 17b ust. 1 u.ś.r., albowiem A. J. nie zaprzestała wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym.

Organ odwoławczy w zaskarżonej decyzji przyznał przy tym rację stronie skarżącej w kwestii daty powstania niepełnosprawności, albowiem w kontekście wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, powstanie niepełnosprawność osoby wymagającej opieki po 18-tym roku życia nie mogło stanowić przesłanki do odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia. Podzielił natomiast stanowisko organu I instancji, że w sprawie nie została spełniona przesłanka wskazana w art. 17b ust. 1 u.ś.r.

Zdaniem Sądu w składzie orzekającym stanowisko organu odwoławczego w tym zakresie jest przedwczesne.

W kontekście powyższego wyjaśnienia wymaga, że zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia 2023 r. (który ma zastosowanie w sprawie ponieważ wniosek został złożony w dniu 27 października 2022 r. – w tym zakresie zob. rozważania w wyroku WSA w Poznaniu z dnia 3 lipca 2024 r. sygn. akt IV SA/Po 410/24 – wszystkie powołane w niniejszym wyroku orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są pod adresem https://orzeczenia.nsa.gov.pl), świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Jak przy tym wynika z mającego zastosowanie w sprawie art. 17b ust. 1 u.ś.r., w przypadku, gdy o świadczenia, o których mowa w art. 16a i art. 17 ubiegają się rolnicy, małżonkowie rolników bądź domownicy, świadczenia te przysługują odpowiednio rolnikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego (pkt 1); małżonkom rolników lub domownikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego albo wykonywania przez nich pracy w gospodarstwie rolnym (pkt 2).

Na mocy art. 17b ust. 2 u.ś.r., zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego lub zaprzestanie wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, o których mowa w ust. 1, potwierdza się stosownym oświadczeniem złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Składający oświadczenie jest obowiązany do zawarcia w nim klauzuli następującej treści: "Jestem świadomy odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia.". Klauzula ta zastępuje pouczenie organu o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań.

Zauważenia przy tym wymaga, że prawodawca nie zdefiniował pojęcia "zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego lub pracy w gospodarstwie rolnym", lecz przyjmuje się, że brak prowadzenia gospodarstwa rolnego związany jest z kryterium faktycznego działania i rzeczywistych korzyści. Wskazuje się, że jeśli dana osoba nie wykonuje określonych, konkretnych czynności związanych z typowymi pracami w rolnictwie w danym jego dziale, jak też nie uzyskuje w związku z powyższym jakichś konkretnych korzyści, w tym finansowych, to trudno twierdzić, że prowadzi gospodarstwo rolne. W sytuacji, gdy organy kwestionują przyjęty w tym zakresie przez ustawodawcę dowód w postaci składanego przez ubiegającego się o świadczenie pielęgnacyjne pod rygorem odpowiedzialności karnej oświadczenia o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego, to muszą przeprowadzić w tym przedmiocie należyte postępowanie wyjaśniające, które w sposób jednoznaczny wykaże, że oświadczenie to nie jest zgodne z prawdą. Istotne dla rozstrzygnięcia sprawy ustalenia winny dotyczyć posiadania przez stronę gospodarstwa rolnego, rzeczywistego wykonywania w nim czynności "rolniczych", uzyskiwania unijnych dopłat związanych z rolnictwem, czy też zwrotu podatku akcyzowego zawartego w cenie oleju napędowego wykorzystywanego do produkcji rolniczej. To bowiem wymienione okoliczności wskazują na fakt prowadzenia gospodarstwa rolnego (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 6 czerwca 2024 r., sygn. akt II SA/Po 226/24).

W orzecznictwie sądowoadministracyjnym niejednolicie podchodzi się przy tym do kwestii podlegania przez osobę wnioskującą ubezpieczeniu społecznemu. Z jednej strony wskazuje się bowiem, że poczynienie odpowiednich ustaleń faktycznych w zakresie zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego nie może zostać zastąpione stwierdzeniem, że strona wnioskująca podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników. Następstwem złożenia oświadczenia o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa może być bowiem utrata statusu osoby objętej ubezpieczeniem społecznym rolników. Zatem sam fakt, że wnioskodawca podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników nie przekreśla jeszcze możliwości uzyskania świadczenia (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 13 grudnia 2022 r., sygn. akt II SA/Łd 929/22). Z objęcia takim ubezpieczeniem, przysługującym rolnikowi, wynika jedynie domniemanie prowadzenia gospodarstwa rolnego. Tymczasem przesłanka pozwalająca na przyznanie rolnikowi (małżonkowi rolnika) świadczenia pielęgnacyjnego nie opiera się na domniemaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego, lecz wynika z rzeczywistego stanu rzeczy (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 6 czerwca 2024 r., sygn. akt II SA/Po 226/24). Z drugiej strony wskazuje się natomiast, że zgodnie z pismem z dnia 2 lipca 2014 r. Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego - Komunikatu w sprawie prawa do ubezpieczenia w KRUS osób biegających się o przyznanie zasiłku dla opiekuna, specjalnego zasiłku opiekuńczego lub świadczenia pielęgnacyjnego (dostępnym w Bazie Internetowej Lex), "warunkiem niezbędnym do podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników jest prowadzenie działalności rolniczej/wykonywanie stałej pracy w gospodarstwie rolnym. Złożenie zatem przez rolnika, jego małżonka lub domownika, ubiegającego się o przyznanie zasiłku dla opiekuna, specjalnego zasiłku opiekuńczego albo świadczenia pielęgnacyjnego oświadczenia o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego lub wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym wskazuje na niespełnianie przez te osoby warunków do podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników." Stąd też Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 20 lipca 2023 r., I OSK 1073/21, wskazał, że ciężar udowodnienia faktu zaprzestania działalności rolniczej spoczywa na osobie wnioskującej o przyznanie jej świadczenia. Wskazane oświadczenie stanowi przy tym dowód na tę okoliczność, podlegający ocenie na zasadach ogólnych. Niepodleganie ubezpieczeniu społecznemu rolników jest natomiast następstwem zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego. Skutkiem złożenia oświadczenia w tym przedmiocie powinno być zatem wyłączenie z tego ubezpieczenia.

Zdaniem Sądu w składzie orzekającym w sytuacji, w której strona wnioskująca o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników, złożone oświadczenie o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego może budzić uzasadnione wątpliwości. Powstaje bowiem sytuacja, w której strona przed organem pomocy społecznej powołuje się na okoliczność zaprzestania pracy w gospodarstwie rolnym, a przed rolniczym organem rentowym powołuje się na fakt zupełnie przeciwny, tj. kontynuowania pracy w gospodarstwie rolnym, albowiem objęcie ubezpieczeniem rolniczym nie jest uzależnione od bycia właścicielem gospodarstwa rolnego, lecz od pracy w gospodarstwie rolnym. W tej sytuacji więc organy rozstrzygające w sprawie są nie tylko uprawnione, ale wręcz zobowiązane do zweryfikowania wszystkim dostępnymi środkami dowodowymi, czy złożone przez stronę oświadczenie jest zgodne z prawdą, a jeśli stan faktyczny sprawy tego wymaga, wyznaczyć stronie termin na przedłożenia przez stronę decyzji z KRUS o ustaniu ubezpieczenia społecznego rolników.

Przenosząc powyższe rozważania na grunt rozpoznawanej sprawy wskazać należy, że z akt sprawy wynika, iż gospodarstwo rolne w M. należy do małżonków A. i M. J. w ramach współwłasności małżeńskiej (k. [...] akt adm. organu I instancji). W dniu 13 marca 2022 r. skarżąca złożyła oświadczenie, że z dniem 27 października 2022 r. zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym mężem M. J. (k. [...] akt adm. organu I instancji). Gospodarstwo nie zostało wydzierżawione. Obecnie prowadzeniem gospodarstwa rolnego zajmuje się zięć A. W.. Mąż skarżącej wymaga specjalistycznej opieki, wobec czego skarżąca nie może wykonywać pracy w gospodarstwie rolnym (k. [...] akt adm. organu I instancji – błędna numeracja, powtórzona k. nr [...] – uw. własna Sądu). Z pisma Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia 23 listopada 2022 r. wynika przy tym, że na dzień sporządzania pisma skarżąca podlegała ubezpieczeniu społecznemu rolników w okresach od dnia 1 lipca 2000 r. do 16 września 2018 r. oraz od dnia 24 kwietnia 2020 r. do nadal. Ponadto w aktach znajduje się decyzja Burmistrza Miasta i Gminy [...] z dnia 26 sierpnia 2022 r. o zwrocie M. J. podatku akcyzowego zawartego w cenie oleju napędowego wykorzystywanego do produkcji rolnej na rok 2022 (k. [...] akt adm. organu I instancji) oraz decyzja Kierownika Biura Powiatowego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Ś. z dnia 19 stycznia 2023 r. o przyznaniu M. J. przyznania płatności w ramach systemów wsparcia bezpośredniego na rok 2022 r. (k. [...] akt adm. organu I instancji).

Zdaniem Sądu opisany powyżej materiał dowodowy nie jest wystarczający do jednoznacznego ustalenia, czy w sprawie została spełniona przesłanka wskazana w art. 17b ust. 1 u.ś.r. uprawniająca do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, co w konsekwencji stanowi o naruszeniu przez organ odwoławczy art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a.

W kontekście powyższego wskazać należy, że jak słusznie wskazała skarżąca, znajdujące się w aktach sprawy decyzje nie mogą przesądzać o tym, że skarżąca nie zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego. Ze zgromadzonej w aktach dokumentacji medycznej wynika, że mąż skarżącej został przyjęty na oddział ortopedii w dniu 27 czerwca 2022 r. i przeszedł operację w dniu 7 lipca 2022 r. Wniosek o przyznanie płatności w ramach systemów wsparcia bezpośredniego został przy tym złożony w dniu 11 maja 2022 r., a więc przed wypadkiem męża skarżącej. Z kolei co prawda wniosek o zwrot podatku akcyzowego pochodzi z dnia 24 sierpnia 2022 r., to znaczny stopień niepełnosprawności został ustalony od dnia 30 sierpnia 2022 r. Skarżąca oświadczyła przy tym, że zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego z dniem 27 października 2022 r., wobec czego opisane wyżej decyzje nie mogły stanowić podstawy odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Jednocześnie zauważenia wymaga, że organ I instancji wydając decyzję nie mógł zweryfikować, czy któryś z małżonków złożył wnioski o dopłaty za 2023 r., albowiem wydał decyzję w terminie otwartym do złożenia tych wniosków. Skoro natomiast skarżąca złożyła oświadczenie o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego, a jednocześnie materiał dowodowy wskazywał, że skarżąca nadal podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników to obowiązkiem organu odwoławczego było zweryfikowanie tej kwestii. Organ odwoławczy orzekał bowiem w dniu 31 stycznia 2024 r., natomiast wniosek o przyznanie płatności bezpośrednich wraz z wymaganymi załącznikami składało się w terminie od dnia 15 marca 2023 r. do dnia 30 czerwca 2023 r. Z kolei zwrot podatku akcyzowego zawartego w cenie oleju napędowego wykorzystywanego w produkcji rolnej za 2023 r. należało złożyć: od 1 do 28 lutego 2023 r. wraz z fakturami VAT (lub ich kopiami) dokumentującymi zakup oleju napędowego do produkcji rolnej od 1 sierpnia 2022 r. do 31 stycznia 2023 r., a od 1 do 31 sierpnia 2023 r. wraz z fakturami VAT (lub ich kopiami) potwierdzającymi zakup oleju napędowego do produkcji rolnej od 1 lutego 2023 r. do 31 lipca 2023 r. Organ odwoławczy mógł także zweryfikować, czy w drugiej połowie 2022 r. małżonkowie złożyli wniosek o zwrot podatku akcyzowego, skoro w aktach znajduje się decyzja obejmująca zwrot na podstawie faktur z okresu od 1 lutego 2022 r. do 31 lipca 2022 r.

Podkreślenia wymaga, że przyznanie płatności w ramach wsparcia rolników jest uwarunkowane prowadzeniem gospodarstwa rolnego oraz wpisem do ewidencji producentów rolnych. Nie można w związku z tym pobierać dopłat do gospodarstwa rolnego w sytuacji zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego. Taka teza pozostaje w sprzeczności z podstawową przesłanką definicji "rolnika aktywnego zawodowego", do którego kierowane są dopłaty w ramach Wspólnej Polityki Rolnej. Innymi słowy, pobieranie dopłat wyklucza spełnienie podstawowej przesłanki uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego z art. 17b u.ś.r. (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 11 kwietnia 2024 r., II SA/Lu 100/24).

Jednocześnie w tym miejscu odnosząc się do zawartej w skardze argumentacji skarżącej, iż sama "we własnym imieniu" nie składała wniosków na lata następujące po roku 2022 wskazać należy, że w sytuacji, gdyby ustalenia organu wskazywały, iż w 2023 r. i 2024 r. wnioski te złożył mąż skarżącej, zdaniem Sądu okoliczność ta – wraz z pozostałym materiałem dowodowym – może mieć wpływ na ocenę, czy skarżąca rzeczywiście zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego. Nie może być bowiem tak, że z jednej strony skarżąca ubiega się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na fakt, że jej mąż jest w tak złym stanie zdrowotnym, że wymaga całodobowej opieki, w tym – jak wskazano w odwołaniu – podawania leków, pomocy w jedzeniu i myciu, a z drugiej strony według zgromadzonych dokumentów to mąż skarżącej prowadzi (a więc i zarządza) należącym do małżonków gospodarstwem rolnym i prowadzi działalność rolniczą (skoro pobiera dopłaty bezpośrednie). W rzeczywistości bowiem jeśli jego stan zdrowia jest na tyle zły, że potrzebuje pomocy w jedzeniu i myciu oraz podawania leków, to jeśli wnioski o pomoc finansową dla rolników w latach 2023 i 2024 były składane przez niego, w istocie jest on jedynie figurantem, a osobą prowadzącą działalność rolniczą jest skarżąca, jako drugi ze współwłaścicieli i współbeneficjent przyznanej pomocy finansowej. To, że fizycznie pracę w gospodarstwie wykonuje osoba trzecia (w tym przypadku zięć skarżącej) także nie oznacza, że skarżąca nie prowadzi działalności rolniczej, jeśli to ona lub jej mąż pobierają w dalszym ciągu dopłaty bezpośrednie.

Płatności bezpośrednie w obecnym stanie prawnym są przyznawane rolnikom, jeżeli są spełnione warunki określone w przepisach unijnych i implementujących je aktach wykonawczych. Jednym z warunków niezbędnych do przyznania płatności obszarowych jest wymóg, aby rolnik prowadził działalność rolniczą (a nie tylko posiadał gospodarstwo rolne), a kwalifikujące się hektary pozostawały w posiadaniu rolnika (art. 25 ust. 1 ustawy z dnia 8 lutego 2023 r. o Planie Strategicznym dla Wspólnej Polityki Rolnej na lata 2023–2027; wymóg posiadania przewidywały też przepisy wcześniejszej ustawy z dnia 5 lutego 2015 r. o płatnościach w ramach systemów wsparcia bezpośredniego - art. 7 ust. 1 pkt 2). Dopłaty bezpośrednie nie są przewidziane dla właścicieli, którzy dysponując jedynie tytułem własności, nie zajmują się produkcją rolną. Płatności przysługują faktycznemu użytkownikowi gruntów rolnych, który wykonuje wszelkie czynności niezbędne dla prawidłowego funkcjonowania gospodarstwa. To w sytuacji powzięcia przez ARiMR wiedzy, że płatności pobrała osoba, która jest właścicielem gruntów rolnych, ale faktycznie ich nie użytkuje, uznaje się, że płatności bezpośrednie zostały pobrane nienależnie.

Małżonkowie w przypadku zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego mogliby więc z powodzeniem wydzierżawić posiadane grunty rolne i czerpać z tego tytułu korzyści majątkowe (związane z czynszem dzierżawnym), natomiast nie mogliby pobierać dopłat bezpośrednich do tych gruntów. Pobierałby je wówczas dzierżawca gruntów. Nie jest więc tak, jak zarzuca skarżąca, że w celu uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego musiałaby sprzedać gospodarstwo rolne. Może w dalszym ciągu być bowiem właścicielką ziemi uprawnej, jednak nie może czerpać z korzyści przewidzianych dla rolników prowadzących działalność rolniczą (pobierać dopłat bezpośrednich, być objęta ubezpieczeniem społecznym rolników). Skoro przy tym małżonkowie są jedynymi współwłaścicielami gospodarstwa rolnego, dopłaty bezpośrednie pobierane przez męża skarżącej za prowadzenie działalności rolniczej wpływają na kondycję finansową tego gospodarstwa jako całości, a skarżąca jest ich współbeneficjentką.

Powołany przy tym przez skarżącą wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 21 grudnia 2023 r., sygn. akt II SA/Lu 935/23, nie przystaje do stanu faktycznego niniejszej sprawy. W omawianym wyroku wniosek został złożony w związku z zaprzestaniem wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym w związku z opieką nad matką wnioskodawczyni, a inny domownik – mąż wnioskodawczyni niebędący osobą wymagającą opieki, na którą był składany wniosek – w dalszym ciągu jako rolnik prowadził gospodarstwo rolne. Jak już natomiast powyżej wskazano, skarżąca nie może z jednej strony wskazywać, że to jej mąż w dalszym ciągu prowadzi działalność rolniczą (skoro pobiera dopłaty bezpośrednie), a jednocześnie twierdzić, że mąż wymaga opieki w zakresie wyłączającym możliwość wykonywania jakiekolwiek pracy.

Dalej, organ odwoławczy winien także zweryfikować, czy skarżąca lub jej mąż są zarejestrowani w systemie ARiMR w charakterze producenta rolnego, albowiem dopóki rolnik figuruje w ewidencji krajowych producentów rolnych, dopóty nie można stwierdzić, że zaprzestał on prowadzenia gospodarstwa rolnego w rozumieniu art. 17b ust. 1 pkt 1 u.ś.r. Wpis do ewidencji oznacza bowiem stałą gotowość do ubiegania się o płatności bezpośrednie, które może uzyskać rolnik prowadzący gospodarstwo rolne. Zaprzestanie prowadzenia przez rolnika gospodarstwa rolnego, o jakim mowa w art. 17b ust. 1 pkt 1 u.ś.r., nie polega tylko na faktycznym zaniechaniu wykonywania przez rolnika pewnych czynności, jak np. zaprzestanie osobistej uprawy, zbierania plonów, czy uzyskiwania zysków z gospodarstwa, w tym zaprzestanie składania wniosków o dopłaty unijne. Zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego wymaga poza tym przedsięwzięcia szeregu czynności prawnych, powiązanych integralnie ze statusem rolnika i prowadzeniem przez niego działalności rolniczej, takich jak np. złożenie wniosku o usunięcie wpisu z ewidencji producentów rolnych, który pozwala danemu producentowi (rolnikowi) na korzystanie z systemów wsparcia bezpośredniego, a więc prowadzenie gospodarstwa rolnego. Figurowanie w ewidencji producentów rolnych jest więc jednym z elementów koniecznych do przyjęcia, że mamy do czynienia z rolnikiem prowadzącym gospodarstwo rolne (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 23 kwietnia 2024 r., sygn. akt II SA/Lu 223/24).

Zebrane w sprawie materiał dowodowy organ odwoławczy przy ponownym rozpoznaniu sprawy winien także zestawić z informacją pochodzącą z ogólnodostępnej Bazy Internetowej REGON, iż A. J. rozpoczęła działalność o nazwie Gospodarstwo Rolne A. J. w dniu 8 grudnia 2018 r. i działalność ta nie została zawieszona ani zakończona. Wpis do REGON został uzyskany w dniu 18 września 2024 r., a więc przed upływem ważności orzeczenia M. J. o stopniu niepełnosprawności, wydanego do dnia 31 października 2024 r.

Mając powyższe na uwadze, Sąd działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935), uchylił zaskarżoną decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 31 stycznia 2024 r., nr [...], albowiem została wydana z naruszeniem przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a., które mogło mieć wpływ na wynik sprawy.

Ponownie prowadząc postępowanie organ odwoławczy zastosuje się do oceny prawnej i wytycznych co do dalszego postępowania zawartych w treści niniejszego uzasadnienia wyroku.