Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt II SA/Gd 524/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2024-09-25 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Katarzyna Krzysztofowicz (spr.) Sędziowie: Sędzia WSA Diana Trzcińska Asesor WSA Jakub Chojnacki po rozpoznaniu w dniu 25 września 2024 roku w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi A. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 13 marca 2024 roku, nr SKO/Gd/5554/23 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.


UZASADNIENIE

A. W. (dalej jako: skarżący) wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku (dalej jako: Kolegium, SKO) z dnia 13 marca 2024 r., nr SKO Gd/5554/23, utrzymującą w mocy decyzję Burmistrza Miasta Redy (dalej jako: Burmistrz), z dnia 5 września 2023 r., odmawiającą skarżącemu przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Skarga została wniesiona w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy:

Wnioskiem z dnia 25 lipca 2023 r. skarżący wystąpił do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Redzie o przyznanie mu świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką M. W. - legitymującą się wdanym na stałe orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Wejherowie z dnia 24 września 2010 r., z którego wynika, że matka została zaliczona do znacznego stopnia niepełnosprawności (05-R, 07-S) od 15 lipca 2010 r., lecz nie da się ustalić od kiedy niepełnosprawność istnieje. Do wniosku załączono dokumentację medyczną matki, oświadczenie wnioskodawcy, z którego wynika, że M. W. jest wdową, ma troje dzieci: wnioskodawcę, córkę E. G. -pracującą i mieszkającą w R. oraz syna R. W. pracującego za granicą. Wnioskodawca oświadczył też, że ostatnie zatrudnienie zakończył w 2014 roku. W karcie czynności wykonywanych podczas opieki nad matką wskazano, że czynności opiekuńcze polegają na: czynnościach higienicznych (kąpieli, obcinaniu paznokci, moczeniu nóg) - codziennie; prowadzaniu do toalety i podmywaniu- kilka razy dziennie; wymianie pieluchomajtek- kilka razy dziennie; smarowaniu kremami przeciw odparzeniom- codziennie; przygotowywaniu ubrań i ubieraniu -codziennie; mierzeniu ciśnienia - codziennie; podawaniu leków- 4 razy dziennie; przygotowywaniu i podawaniu posiłków - kilka razy dziennie; sprzątaniu, praniu i prasowaniu -codziennie; wizytach lekarskich - w razie potrzeby; opłacaniu rachunków - w razie potrzeby; robieniu zakupów i realizacji recept - kilka razy w tygodniu; załatwianiu spraw urzędowych - w razie potrzeby; wyjściach na spacery - w razie potrzeby; przygotowywaniu opału i paleniu w piecu - codziennie w sezonie grzewczym; odśnieżaniu - w razie potrzeby; czynnościach ogrodniczych- w razie potrzeby; czytaniu książek i pism urzędowych - w razie potrzeby; układaniu do snu - codziennie; masażach, oklepywaniu - w razie potrzeby; czuwaniu podczas snu - codziennie. Wnioskodawca oświadczył też, że rezygnuje z zasiłku dla opiekuna w razie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

W toku postępowania, w dniu 28 lipca 2023 r. przeprowadzono wywiad środowiskowy, podczas którego ustalono, że wnioskodawca zamieszkuje z matką. Matka jest niepełnosprawna z powodu upośledzenia narządu ruchu oraz choroby układu oddechowego i krążenia, choruje na nadciśnienie tętnicze, ma zawroty głowy, problemy ze stawami, korzysta z aparatu słuchowego. Z wywiadu wynikało też, iż porusza się ona samodzielnie przy pomocy kuli, wymaga jedynie asekuracji, samodzielnie spożywa posiłki, samodzielnie korzysta z toalety, wymaga wsparcia w czynnościach higienicznych i ubieraniu. Wnioskodawca oświadczył, iż codziennie myje matkę, prowadzi do toalety, smaruje kremami, przygotowuje ubrania i pomaga się jej ubrać, ćwiczy z matką, mierzy jej ciśnienie, przyrządza posiłki, czyta książki, układa do snu, rozkłada i podaje lekarstwa. Przyznał, iż w opiece nad matką pomaga mu siostra.

W wywiadzie odnotowano również, iż w trakcie jego przeprowadzania wnioskodawca był w stanie po spożyciu alkoholu (ledwo otwarte piwo, łyk piwa wypity przy pracownikach socjalnych), w tym czasie matka skarżącego przygotowywała obiad (smażyła ryby). Wnioskodawca miał problemy z udzieleniem odpowiedzi na pytania pracownika socjalnego, nie potrafił określić jakie czynności musi wykonywać przy matce.

W ocenie pracownika socjalnego, podopieczna strony jest osobą dość samodzielną - sama przygotowuje sobie posiłki, sama korzysta z toalety i dba o higienę osobistą, a wnioskodawca tylko asystuje matce w niektórych czynnościach.

Do wywiadu środowiskowego dołączono oświadczenie wnioskodawcy, w którym m.in. podał, iż matka jest osobą leżącą, chodzącą przy kuli, wymagającą asekuracji, noszącą aparat słuchowy. Może pozostać sama w domu przez ok. 3 godziny, gdy wnioskodawca wychodzi na zakupy. Jest osłabiona, ma zawroty głowy i utraty równowagi. Jest wdową od 2006 roku. Opieka sprawowana jest całodobowo i polega na praniu, przygotowywaniu i podawanie posiłków i leków, codziennej toalecie, czyszczeniu uszu i zakładaniu aparatu słuchowego i wymianie baterii w aparacie. Opieka jest sprawowana przez wnioskodawcę i to wyklucza podjęcie przez niego zatrudnienia. Wnioskodawca ma 32-letni staż pracy, wykształcenie zawodowe, obecnie ze względu na stan matki nie jest gotowy podjąć pracy.

Do akt załączono ponadto: zaświadczenie lekarskie z dnia 24 sierpnia 2023 r., że M. W. - ze względu na obecny stan zdrowia, wymaga całodobowej opieki osób trzecich; zaświadczenie lekarskie z dnia 24 sierpnia 2023 r., że wnioskodawca nie ma przeciwwskazań zdrowotnych do pełnienia funkcji opiekuna osoby niepełnosprawnej; zaświadczenie Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Redzie, iż wnioskodawca w okresie 1 sierpnia 2010 r. do 30 czerwca 2013 r. pobierał świadczenie pielęgnacyjne, a od 2014 roku pobierał zasiłek dla opiekuna z związku z opieką nad matką; oświadczenie wnioskodawcy, iż posiada 25-letni staż pracy.

W tym stanie rzeczy - decyzją z dnia 5 września 2023 r. - Burmistrz odmówił przyznania skarżącemu prawa do zasiłku pielęgnacyjnego uznając, że są inne osoby spokrewnione w pierwszym stopniu zobowiązane do alimentacji na rzecz matki, a także, iż czas i zakres sprawowanej opieki nad matką pozwala wnioskodawcy na podjęcie zatrudnienia co najmniej w niepełnym wymiarze czasu pracy - tym samym nie istnieje związek przyczynowo - skutkowy pomiędzy brakiem aktywności zawodowej wnioskodawcy, a sprawowaniem opieki nad matką. W decyzji zauważono też, że między ustaleniami pracownika socjalnego, a oświadczeniami składanym przez stronę istnieją rozbieżności - strona oświadcza, iż matka wymaga pomocy w podawaniu posiłków i gotowaniu, natomiast podczas wywiadu środowiskowego matka skarżącego samodzielnie przygotowywała domowy obiad. Ponadto pracownik socjalny we wnioskach z przeprowadzonego wywiadu napisał, iż M. W. samodzielnie korzysta z toalety, natomiast wnioskodawca w oświadczeniu podaje informacje, iż matka korzysta z pieluchomajtek.

W odwołaniu strona wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i orzeczenie co do istoty, poprzez przyznaje wnioskodawcy prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Decyzji organu I instancji zarzucono:

1) błędne zastosowanie art. 17 ust. 1a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2024 r. poz. 323.), dalej jako "u.ś.r.", poprzez orzeczenie o braku uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego, jeżeli osoba wymagająca opieki posiada zstępnych, którzy nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas gdy nie może on mieć zastosowania w sprawach mających za przedmiot przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz syna;

2) błędną wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r., poprzez przyjęcie, że sytuacja strony nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowani opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

Na skutek rozpoznania odwołania, decyzją z dnia 13 marca 2024 r., Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji.

W uzasadnieniu podkreślono, że dla ustalenia przesłanki związku przyczynowo - skutkowego konieczne jest ustalenie, czy rodzaj bądź ilość czynności z zakresu faktycznie sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, wykonywanych przez osobę ubiegającą się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, uniemożliwia tej osobie podjęcie i wykonywanie pracy zarobkowej. W rozpoznawanej sprawie, ze zgromadzonego w aktach sprawy materiału dowodowego wynika, że ostanie zatrudnienie wnioskodawcy zakończyło się najpóźniej w 2010 roku, bowiem od 1 sierpnia 2010 r. do 30 czerwca 2013 r. pobierał on świadczenie pielęgnacyjne, a od 2014 roku pobierał zasiłek dla opiekuna z związku z opieką nad matką. Należało więc rozważyć, czy pomiędzy sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką, a niepodejmowaniem przez wnioskodawcę zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej zachodzi związek przyczynowo - skutkowy.

Zdaniem Kolegium, z dokonanych w toku postępowania ustaleń (w ramach wywiadu środowiskowego, złożonych przez wnioskodawcę oświadczeń) nie wynika, by rozmiar i zakres opieki sprawowanej nad matką wymuszał na stronie niepodejmowanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Zakres samodzielności matki wnioskodawcy, choć ograniczony, to jednak nie jest tego rodzaju, by wykluczał jakąkolwiek jego aktywność zawodową. M. W., pomimo swojej niepełnosprawności, nie jest osobą wymagającą nieprzerwanej opieki, obłożnie chorą i leżącą, porusza się po domu sama przy pomocy kuli (wymaga czasem asekuracji), jest również sprawna ruchowo w górnej części ciała, może samodzielnie siedzieć, nie wymaga karmienia, pojenia - samodzielnie spożywa posiłki, samodzielnie przyjmuje przygotowane leki, samodzielnie załatwia potrzeby fizjologiczne, nie wymaga żadnych stałych specjalistycznych czynności pielęgnacyjnych. Podczas przeprowadzania wywiadu środowiskowego matka samodzielnie przygotowywała obiad, zaś wnioskodawca miał problemy z udzieleniem odpowiedzi na pytania pracownika socjalnego, nie potrafił określić jakie czynności musi wykonywać przy matce, przyznał, iż w opiece nad matką pomaga mu siostra.

Natomiast ustalone czynności opiekuńcze związane z osobą niepełnosprawną wykonywane przez wnioskodawcę regularnie to: przygotowywanie leków i ich podawanie, mierzenie ciśnienia, pomoc przy czynnościach higienicznych, pomoc przy ubieraniu garderoby, towarzyszenie w wizytach lekarskich. Czynności składające się na zakres opieki nad matką w większości są wykonywane w pewnych odstępach czasu i nie zajmują stale czasu wnioskodawcy - przez długie okresy w ciągu dnia wnioskodawca nie wykonuje przy matce żadnych specjalistycznych czynności opiekuńczych. Ponadto z twierdzeń wnioskodawcy i ustaleń organu nie wynika aby schorzenia matki i wynikające z nich jej potrzeby objawiały się w sposób wymagający stałej i nieprzerwanej opieki, czy też nadzoru wnioskodawcy. Kolegium zauważyło również, iż w przypadku zachwiań równowagi osoby niepełnosprawnej podczas poruszania się pomocnym jest sprzęt rehabilitacyjny np. chodzik, który to umożliwia samodzielne poruszanie się osoby niepełnosprawnej, daje stabilizację przy poruszaniu się właśnie po to, aby osoba ta mogła poruszać się samodzielnie, bez pomocy drugiej osoby.

Mając to na uwadze Kolegium podkreśliło, że czynności opiekuna (poza normalnymi, zwykłymi pracami związanymi z prowadzeniem gospodarstwa domowego) składające się z czynności dotyczących higieny, przygotowywania odzienia i ubierania, podawania leków, przygotowywania i podawania posiłków (samodzielnie spożywanych), organizacji wizyt lekarskich, realizacji recept - są czynnościami, które odpowiednio zaplanowane i zorganizowane nie uniemożliwiają podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, o czym świadczy ich charakter i intensywność. Skoro więc obowiązki wykonywane przez wnioskodawcę, w związku ze sprawowaną przez niego opieką nad matką, nie wypełniają całego dnia, to zakres tej opieki nie uniemożliwia mu podjęcia zatrudnienia choćby na część etatu. Wiele z podanych czynności może być wykonanych z pewnym wyprzedzeniem czasowym (przygotowanie posiłków) lub też stanowią zasadniczo czynności związane z codziennym prowadzeniem każdego gospodarstwa domowego, co tym bardziej w sytuacji wspólnego zamieszkiwania w jednym lokalu wnioskodawcy z matką nie może usprawiedliwiać bierności zawodowej strony i wiązania braku tej aktywności z koniecznością sprawowania opieki nad matką.

Tak więc zakres oraz rozmiar czasowy opieki sprawowanej przez wnioskodawcę nad matką w świetle zasad doświadczenia życiowego jest do pogodzenia z równoczesnym wykonywaniem pracy zarobkowej, szczególnie że - jak sam przyznał wnioskodawca - siostra pomaga mu w tej opiece. Jednocześnie, strona wtoku postępowania nie wskazała okoliczności, które mogłyby uzasadniać zwolnienie rodzeństwa z obowiązku alimentacyjnego wobec matki. Nie zostało zatem wykazane, że rodzeństwo wnioskodawcy nie tylko nie jest w stanie realizować swojego obowiązku alimentacyjnego wobec matki poprzez sprawowanie osobistej opieki lub finansowanie pomocy w opiece nad niepełnosprawnym matką, ale również aby wnioskodawca nie był w stanie uzyskać od rodzeństwa zwrotu przypadającej na nich części świadczeń alimentacyjnych, w sytuacji gdyby istotnie spełniał je wobec matki w części obciążającej rodzeństwo. Natomiast ustawodawca nie wymaga, aby możliwość zatrudnienia odnosiła się do pracy w pełnym jej wymiarze. W tym zakresie istnieje możliwość dostosowania warunków i czasu pracy do potrzeb własnych i rodziny.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku strona zarzuciła organom naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r, poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącego nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowani opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Wobec tego wniesiono o uchylenie zaskarżonej decyzji Kolegium oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, zasądzenie od organu na rzecz skarżącego zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego oraz o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.

W uzasadnieniu wskazano, że podstawowym wymogiem uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, która nie musi być opieką całodobową. Przy czym warunku "stałej" opieki nie można rozumieć jako wykonywania opieki nieustannie i przez 24 godziny na dobę, lecz ma to być opieka stała w sensie trwałości, zaś "długotrwała" w sensie rozciągłości w czasie, jako opieka nad niepełnosprawną osobą, której zakres wyznaczony jest niepełnosprawnością osoby wymagającej opieki, a więc koniecznością wykonywania czynności warunkujących egzystowanie tej osoby w warunkach godności człowieka. Istotą opieki, o której mowa wart. 17 ust. 1 u.ś.r. jest więc nie tylko jej stałość i ciągłość, ale także zapewnienie zaspokojenia normalnych, codziennych potrzeb osoby, nad która jest sprawowana; zapewnienie jej egzystencji, której bez pomocy osób trzecich nie jest w stanie sobie sama zapewnić. Przede wszystkim nie sposób przyjąć, że skoro pomoc (opieka) świadczona przez skarżącego matce nie jest wykonywana przez całą dobę (a jedynie we wskazanych godzinach), to tym samym nie można mówić o opiece "stałej i długoterminowej" w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r.

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie i skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2022 r., poz. 2492) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r., poz. 935) dalej "p.p.s.a.", sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W myśl art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. uchylenie zaskarżonej decyzji w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (lit. a), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (lit. b), innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c). Ponadto, zgodnie z treścią art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a, zatem uwzględnia w granicach danej sprawy wszelkie naruszenia prawa a także przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie niezależnie od zarzutów i wniosków podniesionych w treści skargi.

Kontrola sądowa decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 13 marca 2024 r. i poprzedzającej ją decyzji Burmistrza wykazała, że decyzje te odpowiadają prawu. W szczególności niezasadny okazał się zarzut naruszenia art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2023 r., poz. 390 ze zm.), dalej jako u.ś.r., stanowiącego podstawę prawną orzekania organów.

Przepis ten, w brzmieniu obowiązującym przed dniem 1 stycznia 2024 r. stanowił, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

matce albo ojcu,

opiekunowi faktycznemu dziecka,

osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. -Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Jak wynika z powyższej regulacji, zstępny - syn, jako osoba zobowiązana do alimentacji, jest uprawniony do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne.

Z analizowanego przepisu ustawy o świadczeniach rodzinnych wynika też, że zasadniczym warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest to, aby opiekun osoby niepełnosprawnej nie podejmował lub rezygnował z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Istotą przedmiotowego świadczenia jest bowiem częściowe zrekompensowanie opiekunowi osoby niepełnosprawnej strat finansowych związanych z niemożnością podjęcia pracy lub rezygnacją z pracy, spowodowaną koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Należy jednak podkreślić, że świadczenie to nie jest przyznawane jedynie za sam fakt sprawowania opieki, lecz za związany z tą opieką rzeczywisty brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub rezygnację z zatrudnienia. Wnioskujący o świadczenie pielęgnacyjne musi zatem sprawować faktyczną i konieczną opiekę nad osobą niepełnosprawną w wymiarze, który uniemożliwia mu wykonywanie pracy zarobkowej. Z okoliczności sprawy musi też wynikać, że sprawujący opiekę nie podejmuje aktywności zawodowej (tj. rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej) wyłącznie z uwagi na konieczność sprawowania stałej opieki nad osobą niepełnosprawną i to w wymiarze (zakresie), który w okolicznościach danej sprawy wyklucza mu możliwość podjęcia jakiejkolwiek aktywności zawodowej.

W ocenie Sądu, organy w niniejszej sprawie w sposób prawidłowy zgromadziły i przeanalizowały materiał dowodowy, co doprowadziło do stwierdzenia, że całokształt ujawnionych okoliczności faktycznych przeczy istnieniu związku pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącego, a koniecznym zakresem opieki i pomocy świadczonej matce w związku z jej znacznym stopniem niepełnosprawności.

W pierwszej kolejności należy zauważyć, że zgodnie z zebraną dokumentacją, w tym oświadczeniem strony o dacie rezygnacji z pracy, skarżący zakończył zatrudnienie ponad 10 lat temu. Od 2014 r. skarżący pobiera zasiłek dla opiekuna. Świadczenie to uregulowane jest w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów (Dz.U. z 2024 r., poz. 246) i zostało przyznane skarżącemu orzeczeniem wydanym w odrębnej sprawie, którego legalności sąd w tej sprawie kontrolować nie może. Niewątpliwie, faktem jest, że skarżący nie jest aktywny zawodowo od wielu lat i nie pracował w dacie złożenia wniosku. Wobec tego należało zbadać kwestię tego, czy aktualnie niepoodejmowanie przez niego zatrudnienia jest ściśle i bezpośrednio związane z koniecznością opieki nad niepełnosprawną matką, tj. czy nie istnieją inne, najczęściej związane z osobą opiekuna, przeszkody do podjęcia dalszego zatrudnienia. Może bowiem dojść do takiej sytuacji, kiedy osoba niepełnosprawna z orzeczonym od wielu lat znacznym stopniem niepełnosprawności nie wymaga opieki, która absorbuje opiekuna w taki sposób, aby rezygnował on z zatrudnienia lub z tego powodu jej nie podejmował, lecz następnie sytuacja ta ulega zmianie, co wymusza na opiekunie rezygnację z pracy i uniemożliwia łączenie zatrudnienia ze sprawowaniem opieki. Dlatego istotne jest to, czy w dniu złożenia wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wnioskująca osoba spełnia ustawowe przesłanki do jego przyznania (zob. wyrok NSA z dnia 18 sierpnia 2022 r., sygn. akt I OSK 1939/21, CBOSA).

Oceniając więc tę kwestię Sąd uznał, że brak jest bezpośredniego związku między niepodejmowaniem przez skarżącego zatrudnienia, a zakresem sprawowanej przez niego opieki nad niepełnosprawną matką, zaś przyczyną braku aktywności zawodowej strony jest jego wybór.

W szczególności Sąd miał na uwadze treść oświadczenia złożonego przez stronę, załączonego do wywiadu środowiskowego (odpowiedź na pytanie nr 19), gdzie skarżący oświadczył, że nie chciałby podjąć zatrudnienia. Gdyby zatem nie sprawował opieki nad matką to i tak zatrudnienia by nie podjął, gdyż nie chce tego robić.

Przypomnieć natomiast należy, że celem pomocy społecznej nie jest proste rozdawnictwo świadczeń, ale wspieranie osób w wysiłkach zmierzających do pokonania trudnej sytuacji życiowej. Wykazywanie zatem przez wnioskodawcę niechęci do podjęcia zatrudnienia stanowi podstawę odmowy udzielenia pomocy (por. wyrok WSA w Bydgoszczy z 8 maja 2019 r., sygn. akt II SA/Bd 1219/18, dostępny w CBOSA). Pomoc przyznawana na gruncie przepisów o pomocy społecznej - bez względu na jej rodzaj - co do zasady ma charakter jedynie przejściowy, czasowy i zakłada wykształcenie odpowiednich postaw u osób z niej korzystających w celu pokonania życiowych trudności. Nie ma ona w żadnym wypadku zamieniać się w stałe i jedyne źródło utrzymania dla osób o nią występujących, niezależnie od ich sytuacji życiowej. W związku z tym uzasadnione jest stwierdzenie, że bierna postawa podmiotów objętych pomocą społeczną może spowodować odmowę przyznania świadczenia bądź wstrzymanie wypłaty świadczenia (por. wyroki NSA: z 29 czerwca 2016 r., sygn. akt I OSK 1055/16; z 13 czerwca 2017 r., sygn. akt I OSK 331/16, dostępne w CBOSA).

Nadto należy zgodzić się z orzekającymi organami, że zakres sprawowanej przez skarżącego opieki nie wyklucza podjęcia przez niego zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Jak wskazuje się w orzecznictwie, przy ocenie związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia, a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, istotna jest w szczególności ocena zakresu czynności, które osoba podopieczna jest w stanie wykonać samodzielnie, a w jakim wymaga stałej i długotrwałej opieki. Legitymowanie się przez osobę wymagającą opieki określonym w stosownych przepisach orzeczeniem o niepełnosprawności nie może bowiem wykluczać możliwości wywodzenia braku związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub niepodejmowaniem zatrudnienia a stopniem faktycznie sprawowanej opieki nad taką osobą (zob. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 kwietnia 2021 r., sygn. akt I OSK 2859/20 i z dnia 18 maja 2021 r., sygn. akt I OSK 275/21, dostępne w CBOSA).

W niniejszej sprawie zaistniała rozbieżność między oświadczeniami skarżącego, a ustaleniami poczynionymi przez pracownika socjalnego podczas przeprowadzania wywiadu. Co przy tym istotne, skarżący na żadnym etapie postępowania nie zakwestionował tych ustaleń, Sąd zaś nie dopatrzył się przyczyn, dla których miałby odmówić wiarygodności informacjom ujawnionym podczas wywiadu. Wprawdzie z dokumentacji medycznej wynika, iż matka strony istotnie korzystała z pieluchomajtek (recepta podczas wizyty lekarskiej z dnia 13 kwietnia 2022 r., 7 kwietnia 2020 r., 10 stycznia 2020 r.), a więc wbrew twierdzeniu organów oświadczenia strony o korzystaniu z tych artykułów przez matkę nie były niezgodne z prawdą, lecz dalsze ustalenia wskazują, że nadal matka strony jest osobą względnie samodzielną i dbającą też samodzielnie o swoją higienę osobistą - w tym załatwianie potrzeb fizjologicznych.

Nie mogło też ujść uwadze Sądu, że w dniu przeprowadzania wywiadu środowiskowego matka skarżącego samodzielnie przygotowywała posiłek - obiad (smażyła ryby), podczas gdy rozmawiający z pracownikiem socjalnym skarżący był pod wpływem alkoholu (i spożywał go w trakcie wywiadu). Skarżący przyznał też, że w opiece nad matką pomaga mu jego siostra. Okoliczności te podważają twierdzenia skarżącego o sprawowaniu wyłącznej, całodobowej opieki nad matką i budzą wątpliwości co do prawidłowości jej sprawowania przez skarżącego. Również tym ustaleniom skarżący nie zaprzeczył, ani w odwołaniu, ani w skardze, mimo iż był reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika.

Sąd zatem za ustalone przyjął, że skarżący wykonuje regularnie przy matce następujące czynności stricte opiekuńcze: przygotowywanie leków i ich podawanie, mierzenie ciśnienia, pomoc przy czynnościach higienicznych, pomoc przy ubieraniu garderoby, towarzyszenie w wizytach lekarskich. Czynności te w większości są wykonywane w pewnych odstępach czasu i nie zajmują stale czasu skarżącego, gdyż ma on w ciągu dnia długie okresy, kiedy nie wykonuje przy matce żadnych czynności opiekuńczych. Co więcej, z ustaleń wywiadu i dokumentacji medycznej nie wynika, aby matka była osobą leżącą, choć takie dane podaje skarżący. Jednocześnie jednak twierdzi, że matka chodzi przy kuli (pytanie nr 1 do oświadczenia z dnia 1 sierpnia 2023 r.). Ponownie więc oświadczenia strony są niespójne, natomiast podczas wywiadu jednoznacznie ustalono, że matka nie jest osobą leżącą - w tym czasie przygotowywała w kuchni obiad. Dodatkowo z dokumentacji medycznej nie wynika, aby matka cierpiała na takie schorzenia, które wymagają podawania leków przez osobę drugą. Istotnie, cierpi na niewydolność serca, co wiąże się z osłabieniem, dusznościami, zawrotami głowy (konsultacja lekarska z dnia 22 sierpnia 2023 r.), lecz jest pod stałą kontrolą lekarską i przyjmuje leki. Stan jej przy tym, mimo zgłaszanych przez stronę zawrotów głowy, osłabienia i utraty równowagi, nie wymaga leczenia specjalistycznego. Dodatkowo z akt sprawy nie wynika, aby podopieczna miała problemy ze wzrokiem. Wprawdzie w 2019 r. przeszła zabieg usunięcia zaćmy oka prawego i lewego, lecz były to operacje w trybie tzw. jednodniowym i w aktach brak jest dowodów na to, aby matka miała problemy ze wzrokiem uniemożliwiające jej funkcjonowanie i wymagające stałej obecności i opieki osoby drugiej. W dniu 4 listopada 2021 r. lekarz matki w wywiadzie stwierdził jaskrę i wystawił skierowanie do poradni okulistycznej, lecz w dalszej dokumentacji brak danych o tej diagnozie i ewentualnym leczeniu czy też pogarszającym się wzrokiem matki. Matka nie jest też osobą wymagającą stałego nadzoru, związanego chociażby ze schorzeniami psychicznymi.

Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy ujawnia, że wiele czynności -zarówno pielęgnacyjnych, jak i domowych (gotowanie), matka skarżącego wykonuje sama, a pomoc skarżącego w tym zakresie nie przekracza pomocy, jaką świadczą sobie członkowie rodzin, w których żaden nie jest niepełnosprawny i niezdolny do samodzielnej egzystencji. Sam fakt asysty skarżącego w wykonywaniu niektórych czynności życiowych przez matkę nie powoduje konieczności rezygnacji z podejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Zatem opieka ze strony skarżącego nie musi mieć i nie ma charakteru stałego, całodobowego, a pozbawienie matki tej opieki przez kilka godzin dziennie nie wpłynie negatywnie na jej stan zdrowia i poziom egzystencji. Tym bardziej, iż z akt wynika również, że w opiece nad matką pomaga siostra skarżącego, zatem istniej możliwość takiego zorganizowania opieki, która pozwoli stronie podjąć zatrudnienie nawet w niepełnym wymiarze czasu pracy.

Wprawdzie należy zauważyć, że art. 17 ust. 1 u.ś.r nie zawiera wskazania, która z osób wymienionych w tym przepisie powinna sprawować opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, ani też jakimi kryteriami należy się kierować przy wskazaniu takiej osoby. Brak jest więc podstaw uzasadniania odmowy ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego normami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, określającymi obowiązek alimentacyjny, obciążający krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo osoby podlegającej opiece. Decyzję, która z nich złoży wniosek o przyznanie świadczenia, pozostawić trzeba tym właśnie osobom. Zatem w sytuacji, gdy jedno z rodzeństwa, które w rzeczywistości sprawuje pełną opiekę nad rodzicem i z tego tytułu zrezygnowało z pracy lub nie podejmuje zatrudnienia, ubiega się o świadczenie pielęgnacyjne, nie ma podstaw do pozbawiania go tego prawa jedynie z tego powodu, że żyją inne dzieci, które również taki obowiązek alimentacyjny mogą wypełniać, a nie zwróciły się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Fakt więc posiadania przez skarżącego rodzeństwa nie jest przesłanką negatywną uniemożliwiającą przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Niemniej jednak kwestia pomocy świadczonej przez jego rodzeństwo matce nie pozostaje bez wpływu na ocenę istnienia związku przyczynowego bowiem obrazuje możliwości rodziny związane z organizacją opieki nad niepełnosprawnym jej członkiem (por. wyrok NSA z 14 lutego 2024 r., sygn. akt IOSK 229/23, dostępny w CBOSA). Nie oznacza to, że Sąd wybiera, kto ma zapewnić niepełnosprawnemu opiekę (osobistą, czy też dzieląc się z rodzeństwem). Po prostu wynika z tego, że wnioskujący o świadczenie nie jest jedyną osobą, na której ciąży obowiązek opieki nad niepełnosprawnym i która tę opiekę sprawuje (por. wyroki NSA z 20 grudnia 2023 r., sygn. akt I OSK 2322/22, z 6 lutego 2024 r., sygn. akt I OSK 128/23, dostępne jw.).

W okolicznościach tej konkretnej sprawy mamy do czynienia z pomocą świadczoną matce przez dwójkę jej dzieci, przy czym zakres opieki ze strony skarżącego jest szerszy, co wynika m.in. z faktu wspólnego zamieszkiwania. Sąd, nie negując wyboru rodziny co do osoby sprawującej główną opiekę nad matką, zauważa, że sytuacja rodziny pozwala tak zorganizować tę opiekę, aby skarżący nie musiał rezygnować z zatrudnienia. Dokonana przez organy ocena sytuacji rodzinnej strony, zaakceptowana przez Sąd, nie oznacza, iż skarżący musi pozbawić matkę swojej osobistej opieki, jeżeli taki model sprzyja zdrowiu podopiecznej, lecz oznacza, że istnieją obiektywne możliwości przeorganizowania tej opieki tak aby skarżący mógł podjąć zatrudnienie.

Mając to wszystko na uwadze Sąd doszedł do przekonania, że orzekające w tej sprawie organy dokonały prawidłowej wykładni art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Przepis ten należy bowiem rozumieć w ten sposób, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje gdy sprawowanie osobistych starań o prawidłowe zapewnienie opieki osobie niepełnosprawnej na tyle wypełnia czas podmiotowi tę opiekę sprawującemu, że nie jest on w stanie podjąć innej stałej aktywności wymagającej jego codziennego i stałego zaangażowania, przez którą należy rozumieć aktywność zawodową. Również przeprowadzone postępowanie wyjaśniające nie zawiera wad, gdyż organy dążyły w nim do ustalenia związku przyczynowo -skutkowego między sprawowaniem przez skarżącego opieki nad niepełnosprawną matką a rezygnacją lub niepodejmowaniem przez niego pracy. Zasadnie przyjęto w konsekwencji, że skarżący nie wykonuje przy matce takich czynności opiekuńczych, które absorbowałyby go nieustannie i wymagały ciągłej obecności przy niej w domu, nie pozwalając na jakąkolwiek aktywność zawodową. W dacie czynienia ustaleń faktycznych w niniejszej sprawie nie można było matki skarżącego uznać za osobę, która nie jest w stanie wykonać samodzielnie żadnych czynności i która wymaga nieustannego dozoru. O ile więc sprawowanie przez skarżącego opieki nie budzi wątpliwości, to jednak w realiach niniejszej sprawy niemożliwe było przyjęcie, że niewykonywanie przez niego pracy pozostaje w bezpośrednim związku przyczynowym z koniecznością sprawowania tej opieki.

W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, na podstawie art. 151 p.p.s.a., oddalił skargę jako niezasadną.

Sąd orzekał w niniejszej sprawie w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, korzystając z przepisu art. 119 pkt 2 p.p.s.a., bowiem wniosek w tej sprawie złożyły obie strony postępowania