Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt II SA/Po 565/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2023-11-23 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę

SENTENCJA

Dnia 23 listopada 2023 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Wiesława Batorowicz (spr.) Sędziowie: Sędzia WSA Danuta Rzyminiak-Owczarczak Asesor WSA Arkadiusz Skomra po rozpoznaniu w dniu 23 listopada 2023 roku na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi B. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 5 lipca 2023 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.


UZASADNIENIE

Przedmiotem niniejszej sprawy jest skarga B. K. (zwanego dalej "wnioskodawcą" lub "skarżącym") na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego (zwanego dalej "SKO", "Kolegium" lub "organem II instancji") z dnia 5 lipca 2023 r., nr [...]. W decyzji tej utrzymano w mocy decyzję Wójta Gminy [...] (zwanego dalej "Wójtem" lub "organem I instancji") z dnia 24 maja 2023 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną matką – M. K.. Zaskarżona decyzja zapadła w oparciu o poniżej przedstawiony stan faktyczny i prawny.

Dnia 28 kwietnia 2023 r. do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w G. (zwanego dalej "GOPS") wpłynął wniosek skarżącego o ustalenie prawa do świadczenia, o którym mowa poprzednim akapicie w związku z opieką nad matką – M. K.. Z treści wniosku wynika, że matka wnioskodawcy jest wdową. Sam wnioskodawca jest rolnikiem, jednakże zaprzestał prowadzenia gospodarstwa rolnego z dniem 1 listopada 2022 r. (zgodnie z przedłożonym oświadczeniem). Do wniosku dołączono kopię orzeczenia Miejskiego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w K. z dnia 20 marca 2023 r., w którym zakwalifikowano M. K. do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności na stałe od dnia 30 listopada 2022 r.

W dniu 16 maja 2023 r. odbył się wywiad środowiskowy przeprowadzony przez pracowników GOPS. Podczas wywiadu ustalono, że wnioskodawca mieszka razem z matką, ale w odrębnych budynkach na tej samej posesji – gospodarstwo rolne. Wnioskodawca pracuje w gospodarstwie rolnym jego matki. M. K. odwiedza trzy razy w tygodniu jej przyjaciel – W. K. – który pomaga jej w paleniu w piecu, robi zakupy i kosi trawę. Według relacji M. K., pomaga jej syn oraz wspomniany przyjaciel. Syn zawozi ją do lekarza, przynosi obiady, robi zakupy, pali w piecu, w razie potrzeby jest na jej wezwanie. M. K. prowadzi jeszcze działalność gospodarczą – P.P.H.U. M. K. – handel [...]. Sama sprząta w domu, przygotowuje pozostałe posiłki, kąpie się sama, sporadycznie jeździ samochodem do swoich pozostałych dzieci.

Decyzją z dnia 24 maja 2023 r., nr [...] Wójt odmówił ustalenia na rzecz wnioskodawcy prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem przez niego opieki nad matką. W uzasadnieniu decyzji Wójt wskazał, że wnioskodawca nie sprawuje jednoosobowo opieki nad swoją matką. Jest ona dzielona z niejakim W. K., a charakter wykonywanych czynności nie wiąże się z nadzwyczajnością sytuacji rodziny. Świadczenie pielęgnacyjne jest przyznawane w celu rekompensaty związanej z utratą możliwości zarobkowania. Zdaniem Wójta, zakres i intensywność wykonywanych przez wnioskodawcę czynności opiekuńczych nie jest taki, że uniemożliwia jemu podjęcie pracy zarobkowej.

Sprawowana opieka nie może być sporadyczna, nawet jeśli jest wykonywana codziennie. Jak ustalono w toku postępowania administracyjnego, M. K. jest samodzielna. Sama się kąpie, jeździ samochodem, prowadzi działalność gospodarczą – handel [...], odwiedza pozostałe swoje dzieci. Sprawowanie opieki nie może być współdzielone, jak uważa Wójt.

Wnioskodawca wniósł odwołanie od decyzji organu I instancji, kwestionując ją w całości. Wnioskodawca wskazał, że zajmuje się swoją matką od 2001 r. kiedy poważnie zachorowała na serce. M. K. posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, gdzie wskazano, że wymaga stałej lub długotrwałej opieki.

Decyzją z dnia 5 lipca 2023 r., nr [...] Kolegium utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu decyzji SKO stwierdziło, że świadczenie pielęgnacyjne jest przyjmowane w związku ze sprawowaną opieką, a nie przez wzgląd na fakt, że osoba bliska ma orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności. Musi nastąpić rezygnacja z pracy albo jej intencjonalnie nie podejmowanie.

Powołując się na orzecznictwo sądowe, SKO stwierdziło, że rozmiary opieki muszą być tak duże, że opiekun nie może mieć żadnej możliwości podjęcia jakiejkolwiek pracy. Tymczasem opieka nad M. K. jest współdzielona z W. K., który trzy razy w tygodniu pojawia się w domu matki wnioskodawcy.

Skarżący, reprezentowany przez pełnomocnika – adw. K. B. – wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu, kwestionując decyzję organu II instancji. Podniesiono zarzut naruszenia:

1) art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 390 z późn. zm., zwanej dalej "u.ś.r.") poprzez jego błędną wykładnię polegającą na niezasadnym przyjęciu, iż zakres opieki sprawowanej przez skarżącego nie spełnia przesłanki stałej opieki i w związku z tym nie wyklucza całkowicie niezatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, podczas gdy w tym zakresie nie jest wymagane, aby podopieczny nie podejmował adekwatnych dla swego stanu zdrowia aktywności, a opieki musiał wykonywać swoje obowiązki bez przerwy, całodobowa czy też zamieszkiwał ze swoim podopiecznym;

2) art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 775 z późn. zm., zwanej dalej "k.p.a.") poprzez przeprowadzenie dowolnej oceny zgormadzonego materiału dowodowego polegającej na ustaleniu, iż pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącego zatrudnienia a opieką sprawowaną nad matką brak jest związku przyczynowo-skutkowego, podczas gdy ze względu na zakres oraz charakter wykonywanych czynności opiekuńczych, wymaganej jest pozostawanie przez stronę postępowania w stałej gotowości oraz pełnienie szeregu obowiązków domowych, przypadających na przestrzeni całego dnia, które z kolei wykluczają jakiekolwiek zarobkowanie.

W oparciu o ww. zarzuty, skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Wójta, zasądzenie zwrotu kosztów postępowania sądowego oraz rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym.

W uzasadnieniu skargi podniesiono, że opieka nie musi być sprawowana w sposób wykonywania medycznych zabiegów pielęgnacyjnych. Wystarczy wykonywanie zwykłych czynności wpływających na dobrostan podopiecznego. Te czynności, które wykonuje skarżący, są wykonywane przy codziennym zaangażowaniu. Skarżący ma wszędzie daleko do potencjalnej pracy. Gdyby chciał ją podjąć, musiałby jeździć daleko, a to powoduje konieczność zrezygnowania z opieki nad matką. Musi on pozostawać do dyspozycji matki, ponieważ w każdej chwili może dojść do rozstroju jej zdrowia.

W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie. Organ II instancji podtrzymał stanowisko, jakie zajął w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:

Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie.

Na wstępie należy wskazać, że sprawa została rozpoznana w trybie art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 259 z późn. zm., zwanej dalej "p.p.s.a."). Powołany przepis stanowi: "Sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy". Składając skargę do tut. Sądu, skarżący zaznaczył, że wnosi o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym. Kolegium nie wniosło o rozpoznanie sprawy na rozprawie. Z tych względów, zarządzeniem z dnia 11 października 2023 r. Przewodnicząca Wydziału II tut. Sądu wyznaczyła termin posiedzenia niejawnego na dzień 23 listopada 2023 r. zaznaczając, że sprawa ma być skierowana do rozpoznana w trybie uproszczonym. Na podstawie art. 120 p.p.s.a. w trybie uproszczonym sąd rozpoznaje sprawy na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów.

Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2492), sądy administracyjne sprawują kontrolę nad działalnością administracji publicznej, przyjmując jako kryterium kontroli zgodność z prawem. Kognicja sądów administracyjnych obejmuje m.in. sądową kontrolę decyzji administracyjnych (art. 3 § 2 pkt 1 p.p.s.a.). Ponadto zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. w zakresie realizowanej kontroli, Sąd nie jest związany zarzutami skargi, w związku z czym nie wyznaczają one kierunku analizy podejmowanej przez Sąd.

Przedmiotem zaskarżenia jest decyzja SKO utrzymująca w mocy decyzję Wójta w przedmiocie odmowy przyznania skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na M. K. – jego matkę. Analiza całokształtu sprawy doprowadziła Sąd w składzie orzekającym do przekonania, że zaskarżona decyzja odpowiada prawu. Twierdzenie Sądu wynika z poniższej argumentacji.

Świadczenie pielęgnacyjne jest formą wsparcia osób, które ze względu na konieczność opiekowania się osobą bliską, legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami, rezygnują albo intencjonalnie nie podejmują zatrudnienia albo innej pracy zarobkowej. Oznacza to konieczność całkowitego poświęcenia się takiej osobie, gdyż rozmiary opieki nie mogą dawać nawet szansy znalezienia pracy bez uszczerbku dla zdrowia podopiecznego. Zamysłem ustawodawcy było, aby beneficjentami świadczenia pielęgnacyjnego były osoby w wieku produkcyjnym, które muszą zrezygnować z pracy na rzecz opieki. Świadczenie to jest niejako "rekompensatą" dla takich opiekunów (por. wyrok WSA w Gliwicach z dnia 28 września 2023 r., sygn. akt II SA/Gl 1014/23, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych [zwanej dalej "CBOSA"] na stronie: https://orzeczenia.nsa.gov.pl). W obecnym stanie prawnym wyłącza się zatem możliwość podejmowania pracy i sprawowania opieki nad chorym.

Sąd przeanalizował całokształt sprawy i stwierdził, że zaskarżona decyzja odpowiada prawu, chociaż nie położono w jej uzasadnieniu nacisku na istotę niniejszej sprawy. Do kwestii sprawowania opieki przyjdzie jeszcze powrócić.

W toku postępowania administracyjnego, w zasadzie w toku postępowania wyjaśniającego pracownicy GOPS ustalili, że skarżący pracuje w gospodarstwie rolnym swojej matki. Odnotowano: "Pan B. K. zamieszkuje na tej samej posesji, ale w budynku obok Pani M. . Pan B. pracuje w gospodarstwie rolnym mamy Pani M. K.. Jest ubezpieczony w KRUS jako domownik". Skarżący, składając wniosek inicjujący postępowanie administracyjne oświadczył, że zrezygnował z pracy w gospodarstwie rolnym. Takie oświadczenie stworzyło domniemanie stanu rzeczy, jaki zadeklarował skarżący. Jest to jednak domniemanie podlegające obaleniu. Na stronie 4 wniosku skarżący oświadczył, pod rygorem poniesienia odpowiedzialności karnej, że z dniem 1 listopada 2022 r. zaprzestał pracy w gospodarstwie rolnym. Ten stan rzeczy został zweryfikowany przez pracowników GOPS. Po pierwsze, ustalono, że skarżący nadal jest zarejestrowany w Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego jako ubezpieczony, a po drugie, nadal pracuje w gospodarstwie, w sensie faktycznym. Ten fakt został także potwierdzony przez samego skarżącego i jego matkę, którzy złożyli swoje podpisy pod protokołem z przeprowadzonego przez pracowników GOPS wywiadu środowiskowego (s. [...] protokołu z wywiadu środowiskowego). Oznacza to tylko, że ww. potwierdzili ten stan rzeczy. Obalono zatem domniemanie, jakie wykreowało oświadczenie skarżącego.

Konieczne jest zwrócenie uwagi, że rolnik (art. 17b ust. 1 pkt 1 u.ś.r.), czy też domownik rolnika (art. 17b ust. 1 pkt 2 u.ś.r.), aby uzyskać świadczenie pielęgnacyjne, jest zobowiązany do złożenia oświadczenia o rezygnacji z pracy w gospodarstwie. Jest to warunek sine qua non dla uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego. Organ administracji publicznej, stosując się do nakazu z art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a., jest zobowiązany do zweryfikowania takich okoliczności sprawy (wyrok WSA w Krakowie z dnia 7 lutego 2022 r., sygn. akt III SA/Kr 1600/21, dostępny w CBOSA). Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny: "Przesłanka pozwalająca na przyznanie rolnikowi świadczenia pielęgnacyjnego nie opiera się o domniemanie prowadzenia gospodarstwa rolnego, lecz wynika z rzeczywistego stanu rzeczy. Fakt zaprzestania działalności rolniczej prowadzi do obalenia domniemania. Ciężar dowodu wykazania tego faktu ciąży na rolniku. Ustawodawca ściśle określił, jaki rodzaj dowodu będzie służyć temu celowi. Takim środkiem dowodowym, podlegającym ocenie na zasadach ogólnych, jest oświadczenie składane w trybie art. 17b ust. 2 u.ś.r. Następstwem złożenia oświadczenia o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa jest utrata statutu osoby objętej ubezpieczeniem społecznym rolników." (wyrok NSA z dnia 30 października 2020 r., sygn. akt I OSK 1273/20, podobnie: wyrok WSA w Bydgoszczy z dnia 22 lutego 2022 r., sygn. akt II SA/Bd 1588/21, dostępne w CBOSA). Skarżący oświadczył, że zaprzestał pracy w gospodarstwie swojej matki, po czym pracownicy GOPS ustalili odmienny stan rzeczy. Co więcej, skarżący nadal jest objęty ubezpieczeniem rolników. Jeżeli więc skarżący faktycznie nie zrezygnował z pracy w gospodarstwie rolnym matki, co nie ulega wątpliwości, nie sposób stwierdzić, że zaszła przesłanka z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Nie nastąpiła rezygnacja z pracy, ani nie ma stanu niepodejmowania pracy, ponieważ skarżący nadal jest aktywny zawodowo i jest z tego tytułu ubezpieczony. Już tylko z tego względu należy skonstatować o trafności rozstrzygnięcia SKO.

Powracając do rozważań nad istotą świadczenia pielęgnacyjnego, należy przypomnieć, że rozmiary opieki sprawowanej nad podopiecznym muszą być na tyle duże, aby opiekun nie miał możliwości podjęcia pracy. Opieka musi jemu wypełniać czas, jaki mógłby poświęcić np. na aktywność zawodową. Nie oznacza to, że nie można korzystać z pomocy osób trzecich, jednakże kiedy ta pomoc osoby trzeciej jest równoważna, albo chociaż zbliżona do pomocy świadczonej przez opiekuna, to nie można stwierdzić, że opiekun sprawuje taką opiekę w rozumieniu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. W przepisie tym jest mowa o opiece stałej i długotrwałej. Stała opieka to taka, która jest sprawowana ustawicznie w celu zachowania dobrostanu podopiecznego. Ta stałość przestaje istnieć, kiedy pojawia się drugi opiekun, przejmujący obowiązki opiekuńcze.

M. K. znajduje się pod opieką syna, ale także jej przyjaciela – W. K. – który odwiedza ją trzy razy w tygodniu i wykonuje te czynności, jakie wykonuje skarżący, gdy nie pracuje w gospodarstwie rolnym. Nie można stwierdzić, że taki stan rzeczy odpowiada hipotezie normy prawnej z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. i aktualizuje się dyspozycja tejże normy w postaci przyznania skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Sposób sformułowania ww. przepisu jasno artykułuje wolę ustawodawcy, a więc wykreowanie takiego stanu rzeczy, w którym nad podopiecznym pieczę sprawuje jeden opiekun, przy czym nie oznacza to, że nie może on korzystać z pomocy innych osób. Owszem może, jednakże powinno to być w skali nieporównywalnie mniejszej od zakresu czynności opiekuńczych, jakie wykonuje opiekun w stosunku do podopiecznego. Jeżeli W. K. opiekuje się M. K. przez trzy dni w tygodniu, to nie sposób stwierdzić, że skarżący nie ma możliwości podjęcia pracy, nawet w niepełnym wymiarze czasu pracy.

Odnosząc się bezpośrednio do zarzutów skargi, należy stwierdzić ich niezasadność. Nie doszło do naruszenia art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Skarżący pracuje w gospodarstwie rolnym swojej matki, co ustalono w postępowaniu przez organem I instancji. Ponadto opieka sprawowana przez W. K. jest na tyle duża (trzy dni w tygodniu), że skarżący mógłby podjąć zatrudnienie albo inną pracę zarobkową, a taki stan rzeczy w myśl ww. przepisu przeczy idei ustawodawcy. Skarżący nie sprawuje stałej opieki nad matką, gdyż w dużej części sprawują ją W. K.. W tym czasie skarżący pracuje w gospodarstwie rolnym, co z kolei przeczy oświadczeniu, jakie złożył wraz z wnioskiem o wszczęcie postępowania administracyjnego – oświadczenie o rezygnacji z pracy w gospodarstwie rolnym (art. 17b ust. 1 pkt 2 u.ś.r.).

Kolegium nie naruszyło art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w sposób przesądzający o uchyleniu jego decyzji. SKO trafnie zaznaczyło, że fakt sprawowania opieki nad M. K. przez W. K. stoi w sprzeczności z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. W niniejszej sprawie nie istnieje związek przyczynowo-skutkowy, co trafnie zostało skonstatowane przez organ II instancji w oparciu o zgromadzony materiał dowodowy. Materiał ten jest wystraczający. Szkoda tylko, że SKO nie odniosło się do faktu pracy skarżącego w gospodarstwie rolnym mimo złożonego oświadczenia, jednakże rozstrzygnięcie sprawy odpowiada prawu.

Skarżący ma rację, że sprawowanie opieki nad chorym nie musi polegać na pielęgnacji. Wystarczy wykonywać czynności, chociażby dnia codziennego, które mają na celu utrzymywanie dobrostanu chorego. Jednak i te czynności muszą być wykonywane stale i długotrwale, aby nie było możliwości podjęcia pracy. Skoro skarżący nadal pracuje, a opiekę nad matką w dużej części sprawuje W. K., nie można stwierdzić, że skarżącemu przysługuje świadczenie pielęgnacyjne.

Mając powyższe na uwadze, Sąd doszedł do przekonania o niezasadności zarzutów skargi i jej samej. Kierując się wspomnianym już art. 134 § 1 p.p.s.a., Sąd nie znalazł przesłanek skutkujących uchyleniem zaskarżonej decyzji oraz decyzji Wójta. W związku z tym Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a. oddalił skargę, o czym orzeczono w sentencji wyroku.