Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 1461/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2023-06-14 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 7,  art. 77  par. 1,  art. 107  par. 1,  art. 97  par. 1  pkt 4
journal: Dz.U. 2022 poz 2000
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
article: art. 145  par. 1  pkt 1  lit. a i c
journal: Dz.U. 2023 poz 259
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Marta Kołtun-Kulik sędzia WSA Monika Sawa asesor WSA Anna Milicka-Stojek (spr.) Protokolant referent Magdalena Murawska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 czerwca 2023 r. sprawy ze skarg J. N. i K. N. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 29 marca 2022 r. nr DAP-WOSR-7280-27/2022/AM w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wojewody [...] z dnia 27 sierpnia 2021 r. nr [...]; 2. zasądza od Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji na rzecz J. N. kwotę 680 (sześćset osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego; 3. zasądza od Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji na rzecz K. N. kwotę 680 (sześćset osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji (dalej jako "Minister" lub "organ") decyzją z [...] marca 2022 r. znak [...], po rozpatrzeniu odwołania K. N. i J. N. (dalej jako "skarżący"), utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] (dalej jako "Wojewoda") z [...] sierpnia 2021 r. nr [...] odmawiającą potwierdzenia skarżącym prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez K. N. s. I. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, w miejscowości [...], pow. [...], woj. [...].

Decyzja wydana została w następującym stanie faktycznym i prawnym:

A. N. (której następcą prawnym jest J. N.) wnioskiem z [...] grudnia 2008 r., natomiast skarżący pismami z [...] grudnia 2008 r. wystąpili do Wojewody o potwierdzenie prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez K. N. s. I. przedmiotowej nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.

W toku prowadzonego postępowania administracyjnego do akt sprawy przedłożono: 1) odpis z księgi wieczystej, dotyczącej Majątków [...] i [...] położonych w powiecie [...], woj. [...], gdzie "(...) w Dziale Drugim księgi czytamy: K. s. I. N. posiada prawem własności resztę majątków ziemskich [...] i [...], w dziale pierwszym niniejszego wykazu hipotecznego opisaną (...) Obecnie K. N. jest właścicielem pozostałych części majątków [...] i [...], które są przedmiotem regulacji. (...)" (k. 55-59); 2) pismo Wojewody [...] do Ministerstwa Rolnictwa i Reform Rolnych z sierpnia 1939 r., przekazujące podanie K. N., właściciela majątku [...]-[...], pow. [...] (k. 80-81), 3) Orzeczenie [...] Okręgowego Urzędu Ziemskiego w [...] z [...] stycznia 1931 r. w sprawie ustalenia obszaru dóbr ziemskich [...] w gminie [...] i [...] w powiecie [...] położonych, nie podlegającego obowiązkowi parcelacyjnemu na zasadzie art. 4 ustawy z dnia 28 grudnia 1925 r. o wykonaniu reformy rolnej, w dokumencie tym czytamy: "Na skutek wezwania [...] Okręgowego Urzędu Ziemskiego w [...]. z dnia 28 X 1930 za nr [...] złożył dnia 22 XI 1930 r. K. N. właściciel majątku [...] wniosek o określenie obszaru jaki na mocy art. 4 ustawy z dnia 28 grudnia 1925 r. o wykonaniu reformy rolnej wyłączyć zamierza, który to wniosek następnie został uzupełniony (...)" (k. 60-63), 4) protokół z [...] maja 1937 r. sporządzony w majątku [...] przez Komisję zebraną na podstawie § 4 Rozporządzenia Rady Ministrów z 1 kwietnia 1927 r. celem zaopiniowania o potrzebie dokonania wyłączeń na podstawie art. 5 ustawy z dnia 28 grudnia 1925 r. o wykonaniu reformy rolnej, w którym czytamy: "że Komisja (...) zaproszona przez oraz w obecności właściciela majątku p. K. N. ustaliła co następuje: majątek [...], położony w gminie [...] pow. [...], województwo [...] składający się z następujących folwarków 1) [...] i 2) [...] został nabyty przez rodzinę [...] w pierwszej połowie XVIII wieku / przeszedł na własność obecnego właściciela w roku 1924 w sukcesji po stryju K. posiada łącznie obszaru [...] ha (...)" (k. 65-79), 5) Zaświadczenie Archiwum Państwowego Obwodu [...] z [...] listopada 2010 r. L.dz.[...], wraz z tłumaczeniem przysięgłym z języka rosyjskiego, zgodnie z którym; "W zasobach Zakładu Naukowo-Metodycznego Archiwum Państwowe Obwodu [...] z lat 1921-1939, w zbiorach archiwalnych oddziału hipotecznego Sądu Okręgowego w [...] oraz [...] Urzędu Wojewódzkiego, w aktach dotyczących posiadaczy nieruchomości zawarta jest informacja, że w 1890 r. po śmierci K. N., syna J., należące do niego nieruchomości zostały rozdzielone pomiędzy jego żonę E. N. i dzieci: J., K., I. N. oraz U.(J.) M. z d. N. (...) K. N. otrzymał w posiadanie majątki [...] i [...] o łącznej powierzchni [...] dziesięcin, położone w powiecie [...], gubernia [...]. W 1915 r. w kancelarii notariusza [...] P. P. został sporządzony testament, zgodnie z którym jedynym spadkobiercą majątku K. N. był jego bratanek K., syn I. N.. Do 1924 roku K. N. sprzedał ze swojego majątku [...] dziesięcin ziemi. Zgodnie z orzeczeniem Sądu Okręgowego w [...] z [...] października 1924 r. majątki [...] i [...] (...) znajdujące się w powiecie [...], woj. [...], Polska, stały się własnością K. N.. We wrześniu 1925 r. nowy właściciel sprzedał z należącego do niego majątku [...] [...] ha ziemi bankowi państwowemu. Według stanu na 1931 r. do K. N. należało [...] ha gruntów - użytków rolnych. Według stanu na 1933 r. K. N., obywatel polski, mieszkał w majątku [...]. Według stanu na maj 1937 roku był on właścicielem [...] ha gruntów, zabudowań, młyna wodnego, instalacji elektrycznej i innego majątku (...) Według stanu na kwiecień 1939 r. do K. N. należało ok. [...] ha chronionego losu. Według stanu na sierpień 1939 r. K. N. był właścicielem należącego do niego majątku [...] - [...] (powierzchnia majątku nie została podana). Informacji o sprzedaży przez K. N. jakiejkolwiek nieruchomości w latach 1937-1939 archiwum nie posiada (....)" (k. 105-106), 6) kopię fragmentu książki K. Jasiewicza "Lista strat ziemiaństwa polskiego 1939-1956", wyd. Warszawa 1995 r., w której wskazano; że "K. N. s. I. i A. z M. (...) został aresztowany przez Sowietów z końcem września 1939. Osadzony w więzieniu w Łunińcu gdzie zmarł na początku 1940 r. Miejsce pochówku nieznane" (k. 21).

Wojewoda decyzją z [...] sierpnia 2021 r. odmówił skarżącym potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez K. N. s. I. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w miejscowości [...]. W uzasadnieniu wskazał, że skarżący nie udowodnili legitymacji procesowej do wystąpienia z wnioskiem o potwierdzenie prawa do rekompensaty, albowiem nie przedłożyli dokumentu wskazującego następstwo prawne po byłym właścicielu nieruchomości. Ponadto właściciel nieruchomości pozostawionej nie spełnił przesłanki opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w celu repatriacji do Polski w jej obecnych granicach.

W odwołaniu od powyższej decyzji K. N., zarzucił Wojewodzie naruszenie: art. 40 § 1 i § 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2021 r. poz. 735), powoływanej dalej jako "K.p.a.", polegające na próbie doręczenia zaskarżonej decyzji jego synowi K., który nie był ustanowiony pełnomocnikiem w sprawie o potwierdzenie prawa do rekompensaty za ww. nieruchomość pozostawioną stryja, przy czym próba ta miała miejsce na niewłaściwy adres zamieszkania, co skutkowało doręczeniem decyzji osobie nieuprawnionej, nie będącej stroną postępowania, zaś brak prawidłowego doręczenia stanowi niemożność odwołania się od decyzji; art. 10 § 1 K.p.a., poprzez niedoręczenie pełnomocnikowi zawiadomienia o zgromadzeniu materiału dowodowego i możliwości zapoznania się z aktami sprawy; art. 7, art. 8 § 1, art. 77 § 1 K.p.a. oraz art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 2017 r. poz. 2097), powoływanej dalej jako "ustawa", w zw. z art. 2 i art. 21 ust. 1 ustawy z dnia 2 kwietnia 1997 r. – Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. Nr 78 poz. 483 ze zm.), powoływanej dalej jako "Konstytucja RP", polegające na przyjęciu, że właściciel pozostawionej nieruchomości nie spełnił przesłanki opuszczenia byłego terytorium RP oraz przyjęciu, że strony postępowania nie udowodniły legitymacji procesowej do wystąpienia z wnioskiem o potwierdzenie prawa do rekompensaty poprzez wskazanie następstwa prawnego po K. N., podczas gdy postępowanie sądowe dotyczące ustalania jego następców prawnych jeszcze się nie zakończyło, a zatem wydanie decyzji w tym zakresie jest przedwczesne. Skarżący wniósł również o zawieszenie na podstawie art. 97 § 1 pkt 4 K.p.a. postępowania do czasu ustalenia przez sąd powszechny spadkobierców A. N. i K. N. (syna I.).

Z kolei J. N. w odwołaniu od ww. decyzji zarzucił Wojewodzie naruszenie: art. 101 § 1 K.p.a. poprzez brak doręczenia na jego aktualny adres postanowienia o podjęciu zawieszonego uprzednio postępowania, co uprawnia do konkluzji, że postępowanie to w rzeczywistości nie zostało skutecznie podjęte; art. 102 K.p.a. przez wydanie zaskarżonej decyzji na etapie zawieszonego postępowania; art. 10 § 1 K.p.a. poprzez niedoręczenie skarżącemu na jego aktualny adres zawiadomienia o zgromadzeniu materiału dowodowego i zapoznaniu się z aktami sprawy; art. 7, art. 8 § 1, art. 77 § 1 K.p.a. oraz art. 2 pkt 1 ustawy w zw. z art. 2 i art. 21 ust. 1 Konstytucji RP polegające na przyjęciu, że właściciel pozostawionej nieruchomości nie spełnił przesłanki opuszczenia byłego terytorium Polski, oraz że strony nie udowodniły legitymacji procesowej do wystąpienia z wnioskiem o potwierdzenie prawa do rekompensaty poprzez wykazanie następstwa prawnego po K. N., podczas gdy postępowanie sądowe dotyczące ustalania jego następców prawnych jeszcze się nie zakończyło, a zatem wydanie decyzji w tym zakresie jest przedwczesne. Skarżący wniósł jednocześnie o zawieszenie na podstawie art. 97 § 1 pkt 4 K.p.a. postępowania do czasu ustalenia przez sąd powszechny spadkobierców A. N. i K. N. (syna l.).

Minister decyzją z [...] marca 2022 r., po rozpatrzeniu powyższych odwołań, utrzymał w mocy decyzję Wojewody i wskazał, że zgodnie z art. 1 ust. 1 ustawy prawo do rekompensaty przysługuje z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w wyniku wypędzenia z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. dokonanego na podstawie tzw. "układów republikańskich". Przepisy tej ustawy stosuje się także do osób, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, co wynika z art. 1 ust. 2 ustawy. Według art. 2 ustawy prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi: 1) był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu wymienionych w tym przepisie przepisów oraz opuścił byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1, lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić; 2) posiada obywatelstwo polskie. Ze akt sprawy wynika, że właścicielem nieruchomości położonej w [...], pow. [...], woj. [...], w okresie bezpośrednio poprzedzającym wybuch II wojny światowej był K. N., co potwierdzają znajdujące się w aktach dokumenty wyszczególnione powyżej w pkt 1-4. Z akt wynika też, że K. N. po wybuchu II wojny światowej został aresztowany przez funkcjonariuszy NKWD, a następnie osadzony w więzieniu w Łunińcu, gdzie zmarł w dniu [...] stycznia 1940 r., co potwierdza dowód wskazany w pkt 6 powyżej, tj. Lista strat ziemiaństwa polskiego 1939-1956. Właściciel przedmiotowej nieruchomości nie opuścił zatem byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Tymczasem z art. 2 pkt 1 w zw. z art. 1 ustawy wynika, że do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej konieczne jest spełnienie przez właściciela nieruchomości warunku określanego w orzecznictwie jako warunek repatriacji, przesiedlenia się, a dokładniej - warunek powrotu byłego właściciela nieruchomości położonej na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na jej terytorium w obecnych granicach. Minister zauważył, że celem uregulowań "republikańskich" było udzielenie wsparcia na zorganizowanie przez repatriantów życia w nowym miejscu zamieszkania, które miało miejsce na obecnym terenie państwa polskiego. Przyznawana kompensacja miała przede wszystkim cechy świadczenia "pomocowego" o charakterze w pierwszej kolejności socjalnym (a nie tylko odszkodowawczym), umożliwiającego obywatelom Rzeczypospolitej Polskiej ponowny start życiowy po utracie mienia pozostawionego poza nowymi granicami państwa polskiego. Dlatego rozpatrując teoretyczny przypadek wypłaty rekompensaty osobom, które nie opuściły byłych terenów państwa polskiego, powyższa rekompensata zatraciłaby zupełnie swój charakter pomocowy, a miałaby funkcję wyłącznie odszkodowawczą. Reasumując Minister uznał, że skoro właściciel pozostawionej nieruchomości nie opuścił byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, to nie został spełniony warunek zawarty w art. 2 w zw. z art. 1 ustawy. Odnosząc się do kwestii nieustalenia następstwa prawnego po właścicielu pozostawionej nieruchomości Minister wskazał, że stosownie do art. 6 ust. 2 pkt 1 ustawy, w przypadku śmierci właścicieli nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, do wniosku należy dołączyć postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo o dziale spadku. Z przepisu tego wynika więc, że tylko spadkobierca legitymujący się prawomocnym postanowieniem sądu o stwierdzeniu nabycia spadku lub o dziale spadku jest uprawniony do złożenia wniosku w przedmiocie rekompensaty i może być stroną takiego postępowania (art. 5 ust. 2 w zw. z art. 6 ust. 2 pkt 1 ustawy). Organ nie jest uprawniony do ustalenia kręgu spadkobierców, należy to do właściwości sądów powszechnych. Następstwo prawne praw dziedzicznych, które wchodzą w skład spadku po osobie zmarłej, powinno być zatem wykazane według przepisów prawa cywilnego postanowieniem sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo poświadczeniem dziedziczenia. Tymczasem skarżący nie wykazali ciągu następstwa prawnego po właścicielu nieruchomości pozostawionej, mimo że w pismach z [...] sierpnia 2010 r. oraz z [...] lutego 2014 r. Wojewoda informował ich o konieczności przedłożenia takiego dokumentu. Odnosząc się do zawartego w odwołaniach wniosku o zawieszenie postępowania z urzędu, na podstawie art. 97 § 1 pkt 4 K.p.a., do czasu ustalenia przez sąd powszechny spadkobierców A. N. i K. N. (syna I.), Minister wskazał, że wniosek ten jest bezprzedmiotowy. Jakkolwiek przedłożenie dokumentu potwierdzającego następstwo prawne po właścicielu pozostawionej nieruchomości jest jednym z dowodów jakie należy dołączyć do wniosku o przyznanie prawa do rekompensaty, to jednak w sprawach o rekompensatę konieczne jest łączne spełnienie warunków dotyczących opuszczenia Kresów i przemieszczenia na terytorium państwa polskiego. Jak zaś wykazano wcześniej, poprzednik prawny skarżących nie opuścił byłego terytorium RP, a tym samym nie przesiedlił się w obecne granice państwa polskiego. Zgromadzony w toku postępowania materiał był zatem, w ocenie Ministra, wystarczający do wydania decyzji odmownej.

W skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skardze na powyższą decyzję (zarejestrowanej pod sygn. akt I SA/Wa 1461/22), J. N. wniósł o uchylenie decyzji obu instancji i zasądzenie kosztów postępowania, zarzucając organom naruszenie:

1. art. 101 § 1 K.p.a. poprzez brak uznania, że postępowanie prowadzone przed Wojewodą było wadliwe z uwagi na brak doręczenia, na aktualny (i wskazany Wojewodzie) adres skarżącego, postanowienia o podjęciu (zawieszonego uprzednio) postępowania, co uprawnia do konkluzji, że postępowanie to w rzeczywistości nie zostało skutecznie podjęte,

2. art. 102 K.p.a. poprzez brak uznania, że postępowanie przed Wojewodą było wadliwe z uwagi na wydanie decyzji na etapie zawieszonego postępowania (z uwagi na brak jego skutecznego podjęcia),

3. art. 10 § 1 K.p.a. poprzez brak uznania, że postępowanie przed Wojewodą było wadliwe z uwagi na niedoręczenie skarżącemu na aktualny adres zawiadomienia o zgromadzeniu materiału dowodowego i możliwości zapoznania się z aktami sprawy,

4. art. 7 i art. 8, jak też art. 77 § 1 oraz art. 80 w zw. z art. 140 K.p.a. poprzez dokonanie błędnego i niepełnego ustalenia stanu faktycznego sprawy, dopuszczenia do zaistnienia braków w materialne dowodowym, brak rozpatrzenia materiału dowodowego w sposób wnikliwy, prawidłowy i wyczerpujący oraz wyprowadzenie ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wniosków, które z niego nie wynikają, tj. przez:

a) błąd logicznego rozumowania polegający na przyjęciu, że w niniejszej sprawie (teoretycznie) było możliwe opuszczenie przez K. N. (s. I.) byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r., w sytuacji gdy w kilka dni po 17 września 1939 r. został on aresztowany w swoim majątku przez NKWD i następnie uwięziony w pobliskim Łunińcu (byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej - obecnie Białoruś), gdzie zmarł w dniu [...] stycznia 1940 r., a zatem z przyczyn od siebie niezależnych nie miał on jakichkolwiek możliwości fizycznego opuszczenia byłego terytorium Polski;

b) przyjęcie, że skarżący nie udowodnili legitymacji procesowej do wystąpienia z wnioskiem o potwierdzenie prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, poprzez wskazanie następstwa prawnego (dziedziczenia) po K. N., podczas gdy postępowania sądowe dotyczące ustalenia jego następców prawnych nie zostały jeszcze ukończone, a zatem wydanie decyzji w tym zakresie jest przedwczesne, a ponadto skarżący w odwołaniach od decyzji Wojewody wnosili o zawieszenie postępowania celem uzupełnienia powyższych kwestii, co Minister w zaskarżonej decyzji uznał za bezprzedmiotowe,

5. art. 97 § 1 pkt 4 w zw. z art. 140 K.p.a. poprzez brak zawieszenia postępowania do czasu ustalenia przez sąd powszechny spadkobierców A. N. i K. N. (s. I.), w sytuacji gdy o takie zawieszenie postępowania strony wnosiły w odwołaniach, a ustalenie powyższych kwestii było konieczne do wykazania ich legitymacji procesowej w tym postępowaniu administracyjnym,

6. art. 2 pkt 1 w zw. z art. 1 ustawy poprzez zastosowanie przesłanki opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w stosunku do K. N. (s. I.) - w sytuacji gdy: a) zmarł on w dniu [...] stycznia 1940 r. w Łunińcu będąc więzionym przez rosyjskiego (sowieckiego) okupanta i w związku z tym nie miał jakiejkolwiek możliwości opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (repatriowania się na obecne jej terytorium), b) powyższy przepis w zakresie przesłanki opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest niezgodny z konstytucyjną zasadą demokratycznego państwa prawa zawartą w art. 2 Konstytucji RP oraz zasadą ochrony własności wyrażonej w art. 21 ust. 1 i ust. 2 oraz art. 64 ust. 1, 2 i 3 Konstytucji RP,

7. art. 2 w zw. z art. 3 ust. 2 ustawy poprzez przyjęcie, że w niniejszej sprawie skarżącym nie przysługuje prawo do rekompensaty,

8. art. 7 ust. 2 ustawy poprzez uznanie, że w niniejszej sprawie zaistniały podstawy do odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty i w konsekwencji Wojewoda prawidłowo wydał decyzję o odmowie prawa do rekompensaty, w sytuacji gdy w rzeczywistości spełnione zostały warunki przysługiwania skarżącym ww. prawa,

9. art. 7 ust. 1 ustawy poprzez brak uznania, że Wojewoda naruszył ten przepis nie wydając postanowienia będącego wynikiem pozytywnej oceny spełnienia w niniejszej sprawie ustawowych wymogów przywołanych w tym przepisie,

10. art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. poprzez zastosowanie tego przepisu i utrzymanie w mocy decyzji Wojewody w sytuacji, gdy w świetle wskazanych powyżej zarzutów decyzja ta była wadliwa i nie zasługiwała na utrzymanie jej w mocy,

11. art. 138 § 2 K.p.a. poprzez brak zastosowania tego przepisu i brak uchylenia decyzji Wojewody w całości wraz z przekazaniem sprawy do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji w sytuacji, gdy decyzja ta została wydana z naruszeniem przepisów postępowania (co potwierdzają powyższe zarzuty dotyczące naruszenia przepisów postępowania),

Skarżący wniósł też o zawieszenie, na podstawie art. 125 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2022 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2022 r. poz. 329 ze zm.), postępowania sądowego do czasu prawomocnego ustalenia przez właściwy sąd powszechny spadkobierców A. N. i K. N. (syna I.).

K. N. w swojej skardze na powyższą decyzję (zarejestrowanej pod sygn. akt I SA/Wa 1462/22) wniósł o jej uchylenie i zasądzenie kosztów postępowania, zarzucając Ministrowi naruszenie:

1. art. 97 § 1 pkt 4 K.p.a., polegające na odmowie zawieszenia postępowania z urzędu przez Ministra, w sytuacji gdy ustalenie kręgu spadkobierców K. N. (syna I. i A.) jest konieczne do przyznania odszkodowania, zaś na skutek powolnego działania sądu, który prowadził postępowanie o stwierdzenia zgonu spadkodawcy, postanowienie w tej sprawie zostało wydane dopiero na początku 2021 r.

2. art. 2 pkt 1, art. 3 ust. 2 i art. 6 ust. 1 pkt 3 w zw. z art. 1 ust. 2 ustawy polegające na przyjęciu, że do wydania decyzji przyznającej w niniejszej sprawie prawo do rekompensaty, niezbędne jest spełnienie przez właściciela nieruchomości i jego spadkobierców warunku przesiedlenia na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i potwierdzenie tego dowodem wskazującym na miejsce zamieszkania na tym terytorium, podczas gdy taka interpretacja zawęża w sposób nieuzasadniony krąg osób uprawnionych do rekompensaty.

W odpowiedzi na skargi organ wniósł o ich oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z 20 lipca 2022 r. sygn. akt I SA/Wa 1461/22 połączył do wspólnego rozpoznania

i rozstrzygnięcia sprawy o sygn. akt I SA/Wa 1461/22 ze skargi J.

N. i I SA/Wa 1462/22 ze skargi K. N. oraz postanowił prowadzić je pod sygn. akt I SA/Wa 1461/22.

Następnie postanowieniem z 20 lipca 2022 r., po rozpoznaniu zawartego w skardze wniosku J. N., Sąd odmówił zawieszenia postępowania sądowego.

K. N. pismem z [...] maja 2023 r. wystąpił o zawieszenie postępowania sądowego do czasu zakończenia toczących się przed sądem powszechnym postępowań o stwierdzenie nabycia spadku po A. N. i K. N. (synu I.).

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Skargi zasługują na uwzględnienie.

Powodem odmowy potwierdzenia skarżącym prawa do rekompensaty było uznanie przez organy administracji publicznej, że stryj skarżących - K. N. s. I., właściciel pozostawionego majątku w miejscowości [...], pow. [...], woj. [...] w dacie wybuchu wojny w 1939 r., a więc osoba, do której odnoszą się przesłanki materialnoprawne określone w art. 2 w zw. z art. 1 ustawy, po wybuchu II wojny światowej został aresztowany przez funkcjonariuszy NKWD, a następnie osadzony w więzieniu w Łunińcu, gdzie zmarł w dniu [...] stycznia 1940 r., a zatem nie spełnił on zasadniczej przesłanki nabycia prawa do rekompensaty, to jest warunku opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub niemożności powrotu na to terytorium z przyczyn, o których mowa w art. 1 w zw. z art. 2 ustawy. Jeśli były właściciel nie zrealizował przesłanek z art. 2 w zw. z art. 1 ustawy, to w ocenie organów, jego potencjalni spadkobiercy nie mogą nabyć prawa do rekompensaty (pierwsza przesłanka). Co więcej skarżący nie udowodnili legitymacji procesowej do wystąpienia z wnioskiem o potwierdzenie prawa do rekompensaty, albowiem nie przedłożyli dokumentu wskazującego następstwo prawne po byłym właścicielu nieruchomości (druga przesłanka).

Odnosząc się do pierwszej z ww. przesłanek, podzielić należy stanowisko organów, że co do zasady jednym z warunków nabycia prawa do rekompensaty jest przybycie (przesiedlenie się) się właściciela nieruchomości pozostawionej w okolicznościach związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. na obecne terytorium RP. Jednakże w okolicznościach rozpoznawanej sprawy organy pominęły okoliczność, że zgodnie z art. 2 ustawy właścicielem nieruchomości pozostawionych w rozumieniu powołanego przepisu mogła być osoba będąca w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskimi, mająca miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, która jednak nie musiała wykazywać swojego statusu właścicielskiego na dzień 1 września 1939 r. Inaczej mówiąc, właścicielem nieruchomości w rozumieniu ww. przepisu mogły być również osoby, które nabyły taką nieruchomość po dacie wybuchu wojny rozpoczętej w 1939 r.

Z art. 1 i art. 2 ustawy wynika bowiem, że prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami RP, jeżeli był on w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Rekonstrukcja normy prawnej zawartej w art. 1 ustawy wskazuje, że podstawą nabycia prawa do rekompensaty może być zarówno opuszczenie przedwojennych granic Rzeczypospolitej Polskiej na podstawie enumeratywnie wymienionych umów międzynarodowych (ust. 1, ust. 1a), jak i inne okoliczności związane z wojną rozpoczętą w 1939 r. (ust. 2). O ile powód opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest ustawową przesłanką uzyskania rekompensaty, co wynika z art. 2 pkt 1 ustawy, to jednak omawiany akt nie ogranicza prawa do rekompensaty jedynie do osoby, która w dniu wybuchu wojny była właścicielem opuszczonej nieruchomości. Dla potwierdzenia prawa do rekompensaty w świetle powołanych przepisów nie ma znaczenia, że były właściciel pozostawionej nieruchomości na skutek śmierci nie repatriował się. Od dnia śmierci w miejsce byłego właściciela w jego prawa wstępują bowiem jego następcy prawni i od tego dnia to te osoby stają się właścicielami (lub współwłaścicielami) przedmiotowej nieruchomości. Jeśli zatem osoby będące już w momencie repatriacji właścicielami pozostawionego mienia przemieściły się na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z powodu okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., to zdaniem Sądu, spełniają one wynikające z art. 2 ustawy przesłanki uprawniające do otrzymania rekompensaty. W zakresie bowiem normatywnym, istotnym dla rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy, ustawodawca jednoznacznie wskazał w art. 2 ustawy, że prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie jedynie następujące wymogi: 1) był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium RP w rozumieniu wymienionych w tym artykule przepisów oraz opuścił byłe terytorium RP z przyczyn, o których mowa w art. 1, lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić, 2) posiada obywatelstwo polskie.

Artykuł 2 ust. 1 ustawy nie zawiera zatem wyrażonego wprost warunku, aby w dniu 1 września 1939 r. dana osoba była właścicielem pozostawionej nieruchomości. Data ta nie odnosi się bowiem do prawa własności. Nie można zatem spełnienia takiego pozaustawowego warunku wymagać od osób, które właścicielami opuszczonych nieruchomości stały się w czasie działań wojennych w drodze dziedziczenia. Takie zawężenie podmiotowego zakresu osób uprawnionych do rekompensaty za tzw. mienie zabużańskie nie znajduje umocowania w przepisach powołanej ustawy.

W konsekwencji w rozpatrywanej sprawie za właściciela nieruchomości pozostawionej należy uznać następców prawnych K. N. s. I.. Ci zaś zostaną ustaleni dopiero w toku postępowania o stwierdzenie nabycia spadku toczącego się przed sądem powszechnym (jak wynika z akt sądowych postępowanie spadkowe po K. N. toczy się przed Sądem Rejonowym dla [...] II Wydział Cywilny pod sygn. akt [...], zaś po A. N. przed Sądem Rejonowym dla [...] I Wydział Cywilny pod sygn. akt [...]). Jak wskazali przy tym skarżący, ich stryj zmarł bezpotomnie, nie będąc żonaty, zaś na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej powróciła (repatriowała się) jego matka (babka skarżących) wraz z resztą rodziny.

Podsumowując wskazać należy, że K. N. s. I., który był właścicielem przedmiotowej nieruchomości w dniu 1 września 1939 r., został uwięziony przez władze sowieckie i zmarł w więzieniu przed zakończeniem wojny. Dlatego nie opuścił byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, a w konsekwencji nie powrócił na to terytorium w obecnych jego granicach. Jak wyjaśniono powyżej, wbrew stanowisku organów, art. 1 i art. 2 ustawy nie wskazuje jednak, aby ustawodawca uzależniał przyznanie prawa do rekompensaty od przesłanki pozostawienia nieruchomości przez osobę będącą jej właścicielem w dniu 1 września 1939 r. Brzmienie ww. przepisów jest wyraźne i należy je rozumieć w ten sposób, że zasady realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej stosuje się do osób, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. były zmuszone opuścić terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Raz jeszcze podkreślić należy, że przepisy te nie zawierają żadnych innych warunków, które winien spełnić właściciel pozostawionego mienia lub jego spadkobierca, poza zawartymi w art. 1 i art. 2 ustawy. Dlatego też nieuprawnione jest wprowadzenie przez organ właściwy do przyznania rekompensaty dodatkowego (pozaustawowego) warunku, jakim jest posiadanie konkretnie w dniu 1 września 1939 r. własności pozostawionej nieruchomości przez osobę repatriującą się. Omawiane przepisy nie ustanawiają takiego wymogu również w stosunku do spadkobierców takiej osoby. Inaczej mówiąc, spadkobiercy byłego właściciela nieruchomości, który zmarł przed repatriacją, i którzy sami opuścili byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn określonych w ustawie i jako właściciele pozostawili tam tę nieruchomość, nabyli prawo do rekompensaty, o którym mowa w art. 1 ustawy. Potwierdzenia tego prawa mogą się w konsekwencji domagać także ich spadkobiercy.

Pogląd jakoby z ustawy z 8 lipca 2005 r. oraz tzw. "umów republikańskich", w których zawarte zostały zobowiązania Państwa Polskiego wobec osób repatriowanych, wynikało, że osoby, które podczas wojny straciły członków rodziny, którzy w dniu wybuchu wojny byli właścicielami nieruchomości, zostały wykluczone z podjętego w "umowach republikańskich" zobowiązania do zapewnienia im ekwiwalentu za pozostawione mienie i późniejszej jego realizacji w postaci ustawowych przepisów o rekompensacie, nie tylko nie znajduje uzasadnienia w treści przepisów ustawy, ale sprzeczny jest także z zasadami państwa prawnego. Trudno bowiem uzasadnić sytuację, w której państwo polskie podjęłoby zobowiązanie zapewnienia warunków życia repatriowanym rodzinom, którym udało się przeżyć wojnę bez strat, natomiast odmówiłoby takiej pomocy rodzinom, które repatriowały się bez osób, które poniosły śmierć w wyniku wojny.

Przedwcześnie zatem przyjęły organy orzekające w sprawie, że wniosek skarżących o przyznanie prawa do rekompensaty dotyczył nieruchomości pozostawionych przez K. N. s. I.. Wobec tego Sąd uznał, że odmawiając skarżącym prawa do rekompensaty organy naruszyły przepis prawa materialnego, to jest art. 2 ustawy w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy.

W konsekwencji powyższego naruszenia, w sprawie naruszono również, jak słusznie podnieśli skarżący, art. 97 § 1 pkt 4 K.p.a. poprzez nie zawieszenie postępowania do czasu ustalenia przez sąd powszechny spadkobierców K. N. (s. I.) oraz jego matki A. N., która zdaniem skarżących repatriowała się wraz z resztą rodziny na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej po śmierci syna.

W ponownie prowadzonym postępowaniu Wojewoda przyjmie, że właścicielem/współwłaścicielem nieruchomości pozostawionej w miejscowości [...], pow. [...], woj. [...] był/byli następcy prawni K. N. (s. I.). Do czasu ustalenia tych następców prawnych w postępowaniu przed sądem powszechnym Wojewoda zawiesi niniejsze postępowanie, a następnie po uzyskaniu postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku po ww. osobie i podjęciu przedmiotowego postępowania, wyjaśni, czy każdego z powyższych właściciela/właścicieli można uznać za "właściciela nieruchomości pozostawionej" w rozumieniu art. 2 w zw. z art. 1 ustawy, jeżeli chodzi o przesłanki obywatelstwa, miejsca zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, przyczyny opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i przybycia na obecne terytorium Polski. Następnie w zależności od poczynionych ustaleń i ocen Wojewoda wyda stosowną decyzję, którą uzasadni zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 K.p.a.

Mając na uwadze wskazane wyżej okoliczności Sąd uznał, że zaskarżona decyzja i poprzedzająca ją decyzja Wojewody wydane zostały z naruszeniem art. 2 ustawy w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, jak też art. 7, art. 77 § 1, art. 107 § 3 oraz art. 97 § 1 pkt 4 K.p.a. w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy.

Za niezasadne Sąd uznał natomiast zarzuty skargi J. N. dotyczące naruszenia art. 101 § 1 i art. 102 K.p.a. poprzez procedowanie przez organy orzekające w sprawie, mimo braku skutecznego podjęcia postępowania administracyjnego zawieszonego uprzednio postanowieniem Wojewody z [...] maja 2017 r. Zauważyć bowiem należy, że choć faktycznie postanowienie z 11 maja 2020 r. o podjęciu zawieszonego postępowania zostało wadliwie doręczone ww. skarżącemu (na błędny jego adres), to jednak zostało ono jednocześnie doręczone drugiemu skarżącemu – K. N.. W tej sytuacji postanowienie to weszło do obrotu prawnego, zaś Wojewoda wydając decyzję z [...] sierpnia 2021 r. procedował w postępowaniu, które nie było już zawieszone.

Odnosząc się natomiast do zarzutu powyższej skargi dotyczącego naruszenia art. 10 § 1 K.p.a. poprzez niedoręczenie skarżącemu na aktualny adres zawiadomienia o zgromadzeniu materiału dowodowego i możliwości zapoznania się z aktami sprawy, zauważyć trzeba, że zarzut naruszenia art. 10 § 1 K.p.a. może odnieść skutek jedynie wówczas, gdy zostanie wykazane, że to uchybienie uniemożliwiło stronie dokonanie konkretnych czynności procesowych (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 22 marca 2012 r. sygn. akt II GSK 431/12, LEX nr 1145527; wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 18 maja 2006 r. sygn. akt II OSK 831/05, ONSA WSA 2006/6, poz. 157). Z odwołania wniesionego od decyzji Wojewody, jak też ze skargi złożonej do Sądu na decyzję Ministra nie wynika natomiast, jakie istotne czynności skarżący mógłby podjąć w ramach przysługującego mu prawa do czynnego udziału w postępowaniu, których został pozbawiony z powodu naruszenia art. 10 § 1 K.p.a., a które miałyby istotny wpływ na wynik sprawy.

Z powyższych przyczyn Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r. poz. 259 ze zm.) orzekł jak w pkt 1 sentencji wyroku.

O kosztach postępowania na rzecz J. N. (pkt 2 wyroku) orzeczono w oparciu o art. 200 i art. 205 § 2 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz.U. z 2018 r. poz. 265 ze zm.). Na powyższe koszty składają się wpis od skargi w wysokości 200 zł oraz koszty zastępstwa procesowego w wysokości 480 zł.

O kosztach postępowania na rzecz K. N. (pkt 3 wyroku) orzeczono w oparciu o art. 200 i art. 205 § 2 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz.U. z 2015 r. poz. 1800 ze zm.). Na powyższe koszty składają się wpis od skargi w wysokości 200 zł oraz koszty zastępstwa procesowego w wysokości 480 zł.