Wyrok NSA, sygn. akt III OSK 1440/23
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2024-02-09 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 151
journal: Dz.U. 2023 poz 259
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 83 ust. 1
journal: Dz.U. 2022 poz 504
law: Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.)

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodnicząca: Sędzia NSA Teresa Zyglewska Sędziowie: Sędzia NSA Ewa Kwiecińska (spr.) Sędzia NSA Wojciech Jakimowicz po rozpoznaniu w dniu 9 lutego 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej M.K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 16 lutego 2023 r., sygn. akt II SA/Wa 1329/22 w sprawie ze skargi M.K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2022 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z 16 lutego 2023 r., wydanym w sprawie o sygnaturze II SA/Wa 1329/22, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, po rozpoznaniu skargi M.K. (dalej jako "skarżąca"), na podstawie art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 329 z późń. zm.; określanej dalej jako "p.p.s.a."), oddalił skargę M.K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2022 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku.

W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd pierwszej instancji wskazał, iż decyzją z [...] maja 2022 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych odmówił skarżącej przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2022 r., poz. 504, dalej jako: "ustawa o emeryturach"). W uzasadnieniu podkreślono, że z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, że skarżąca na przestrzeni 34 lat życia do powstania całkowitej niezdolności do pracy udokumentowała jedynie 4 lata, 5 miesięcy i 19 dni okresów składkowych i 4 lata, 9 miesięcy i 14 dni okresów nieskładkowych. W 10-leciu przypadającym przed dniem powstania niezdolności do pracy, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano jedynie rok, 5 miesięcy i 10 dni tych okresów. Okresy nieskładkowe ograniczono do 1/3 udowodnionych okresów składkowych. W latach [...] wystąpiły przerwy w wykonywaniu przez skarżącą zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. W ocenie organu skarżąca nie wykazała szczególnych okoliczności uniemożliwiających przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu przez nią zatrudnienia. Całkowitą niezdolność do pracy ustalono u skarżącej dopiero od [...] września 2015 r. Nie istniały zatem do tego czasu przeszkody w podjęciu zatrudnienia i objęciu ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Skarżąca nie wykazała ponadto innych szczególnych okoliczności w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które nie miała wpływu. Organ nadmienił, że rezygnacja z zatrudnienia na rzecz opieki nad dziećmi nie usprawiedliwia braku odpowiedniego okresu ubezpieczenia i nie wystarcza do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Opieka nad dziećmi, chociaż bardzo pożądana ze względów społecznych, nie jest szczególną okolicznością uniemożliwiającą nabycie uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Jest to życiowy wybór pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia i poświęceniu się opiece nad dziećmi, a kontynuowaniem zatrudnienia w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień emerytalno-rentowych, wynikających z ubezpieczenia społecznego.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skarżąca wniosła o zmianę ww. decyzji i przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, względnie o uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy organowi do ponownego rozpoznania. Skarżąca wskazała, że w sprawie spełniono przesłanki wynikające z art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. Skarżąca jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym i nie spełnia warunków do uzyskania renty wskutek szczególnych okoliczności, za które nie ponosi odpowiedzialności. Skarżąca nie mogła i nadal nie może podjąć pracy z uwagi na ciężki stan zdrowia. Obecnie jest całkowicie niezdolna do pracy i nie posiada niezbędnych środków do życia. Obowiązki związane z macierzyństwem i wychowywaniem dzieci (urodzonych w 2003 r. i 2004 r.) uniemożliwiły jej podjęcie w tamtym czasie pracy zarobkowej. Nadto skarżąca odniosła się do swojej sytuacji życiowej i rodzinnej.

W uzasadnieniu przywołanego na wstępie wyroku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie podkreślił, że sąd administracyjny nie orzeka co do istoty sprawy w zakresie danego przypadku, w szczególności nie przyznaje żadnych świadczeń. Nadto podkreślił, że organ prawidłowo przyjął, iż skarżąca w okolicznościach faktycznych sprawy nie spełniła przesłanek z art. 83 ustawy emerytalnej. Sąd pierwszej instancji zaznaczył, że świadczenie przyznawane na podstawie ww. przepisu nie ma charakteru roszczeniowego i jest finansowane z budżetu państwa. Decyzja zaś w zakresie jego przyznania ma charakter uznaniowy, przy czym ustawa uzależnia jego przyznanie od łącznego spełnienia wszystkich czterech przesłanek wynikający z ustawy emerytalnej. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość.

Ponadto Sąd pierwszej instancji podkreślił, że na przestrzeni 34 lat życia, do powstania całkowitej niezdolności do pracy, skarżąca udokumentowała jedynie 4 lata, 5 miesięcy i 19 dni okresów składkowych i 4 lata, 9 miesięcy i 14 dni okresów nieskładkowych. Zaznaczono także, iż w 10-leciu przypadającym przed dniem powstania niezdolności do pracy, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowała jedynie rok, 5 miesięcy i 10 dni tych okresów. Podkreślono przy tym, że w latach [...] wystąpiły przerwy w wykonywaniu przez skarżącą zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wskazał, że w sprawie nie wystąpiły szczególne okoliczności, usprawiedliwiające nienabycie przez skarżącą świadczenia w trybie zwykłym. Sąd przychylił się w tym zakresie do stanowiska Prezesa ZUS, zgodnie z którym okoliczności rezygnacji z zatrudnienia na rzecz opieki nad dziećmi nie usprawiedliwiają braku odpowiedniego okresu ubezpieczenia i nie wystarczają do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Podkreślono także, że przed urodzeniem dzieci (w latach od 2001 do 2003) skarżąca nie wykonywała zatrudnienia, nie wskazała jednak konkretnych okoliczności, które to powodowały. Nie była także zatrudniona w okresie od 2008 r. do 2011 r., kiedy to jej synowie (w 2008 r.) osiągnęli wiek [...] lat i uczęszczali do przedszkola. Ponadto skarżąca nie podejmowała zatrudnienia w latach 2012-2015, kiedy synowie uczęszczali do szkoły podstawowej. W ocenie Sądu rozpoznającego złożoną skargę, okoliczności wskazywane w uzasadnieniu skargi nie podważają stanowiska organu o braku wykazania przez skarżącą szczególnych okoliczności, które usprawiedliwiałyby nienabycie świadczenia rentowego w zwykłym trybie. Sąd pierwszej instancji zaznaczył ponadto, że bycie osobą bezrobotną nie może być oceniane na płaszczyźnie szczególnych okoliczności. Sama rejestracja w charakterze bezrobotnego nie odzwierciedla bowiem rzeczywistej aktywności osoby w poszukiwaniu pracy. Dopiero dowody wskazujące na odmowę zatrudnienia przez konkretnych pracodawców pozwalają na uznanie okresu bezowocnych poszukiwań pracy jako okresu przerwy w zatrudnieniu, spowodowanej szczególnymi okolicznościami, niezależnymi od woli wnioskodawcy. Sama trudna sytuacja na rynku pracy nie jest – w ocenie Sądu – szczególną okolicznością, uniemożliwiającą podjęcie zatrudnienia.

Ponadto Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odniósł się do okoliczności związanych ze zbieraniem oraz oceną materiału dowodowego przez organ. Podkreślono w tym zakresie, że choć z art. 7 k.p.a. wynika obowiązek działania organu z urzędu oraz gromadzenia materiału dowodowego, w sprawach rozpatrywanych w ramach uznania administracyjnego, to na stronie wnioskującej ciąży obowiązek wykazania okoliczności szczególnych uniemożliwiających wypracowanie wymaganego okresu ubezpieczenia. Prezes ZUS nie może bowiem z urzędu poszukiwać dowodów, o których nie wie nawet, że istnieją. W ocenie Sądu meriti to strona wnioskująca o świadczenie obowiązana jest wskazać organowi dowody świadczące o obiektywnych trudnościach w podjęciu pracy, przemawiające za uznaniem ich jako szczególnych okoliczności. Podkreślono jednocześnie, że organ zgromadził i rozpatrzył materiał dowodowy sprawy, dokonując racjonalnych ocen, które przełożyły się na wydaną decyzję. Bez wpływu na jej treść pozostają natomiast okoliczności podniesione w skardze, a odnoszące się do opieki nad dziećmi.

Niezależnie od powyższych okoliczności, Sąd pierwszej instancji wskazał również, że ustalanie prawa do świadczenia w drodze wyjątku nie może odbywać się w oderwaniu od przepisów regulujących przyznawanie świadczeń na zasadach ogólnych. Odwołano się w tym zakresie do treści art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, zgodnie z którym niespełnienie wymagań do uzyskania renty na zasadach ogólnych wskutek szczególnych okoliczności, upoważnia ubezpieczonego (bądź pozostałego po nim członka rodziny) do ubiegania się o przyznanie świadczenia w trybie wyjątkowym, przy jednoczesnym spełnieniu pozostałych przesłanek, stwierdzając, że to nie długość okresu odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne decyduje o możliwości przyznania renty ustawowej, ale wymagany okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 5 lat w przypadku osób, u których całkowita niezdolność do pracy powstała w wieku powyżej 30 lat (art. 58 ust. 1 pkt 5 ustawy emerytalnej). Całkowita niezdolność do pracy musi powstać w ciągu 18 miesięcy od ustania ostatniego okresu ubezpieczenia (art. 57 ust. 1 pkt 3 ustawy emerytalnej). Koniecznym jest zatem legitymowanie się 5-letnim stażem ubezpieczeniowym w ostatnim 10-leciu przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy (art. 58 ust. 2 ustawy emerytalnej) i jest to zasada, gdy chodzi o osoby, u których całkowita niezdolność do pracy powstała w wieku powyżej 30 lat oraz niezdolność ta ma powstać w czasie 18 miesięcy od ustania ostatniego okresu opłacania składki na ubezpieczenie emerytalno-rentowe. Odstępstwa od warunków ustawowych mogą być realizowane właśnie w trybie art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, ale przyznanie świadczenia w drodze wyjątku możliwe jest tylko wtedy, gdy brak wymaganego okresu ubezpieczenia (5-letni w ostatnim 10-leciu, a także 18-miesięczny okres) usprawiedliwiają szczególne okoliczności. Podkreślono przy tym, że każdorazowo te szczególne okoliczności winny być stwierdzone indywidualnie. Przy ustalaniu prawa do renty w drodze wyjątku bierze się pod uwagę powody nienabycia świadczenia w zwykłym trybie. Niespełnienie przez ubezpieczonego warunków do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych musi być skutkiem właśnie szczególnych okoliczności, których w sprawie nie wykazano.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiodła skarżąca, zaskarżając orzeczenie w całości. Wyrokowi Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, na podstawie art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a., zarzucono:

1. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej poprzez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że okoliczności rezygnacji przez skarżącą z zatrudnienia na rzecz opieki nad dziećmi nie usprawiedliwiają braku odpowiedniego okresu ubezpieczenia i nie wystarczają do przyznania świadczenia w drodze wyjątku;

2. naruszenie przepisów postępowania mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy, polegające na niedostrzeżeniu przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, że organ naruszył normy art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a., poprzez przeprowadzenie postępowania dowodowego w niniejszej sprawie w sposób niewszechstronny i niecałościowy skutkiem czego błędnie ustalono, że w sprawie nie wystąpiły szczególne okoliczności, o których mowa w art. 83 ustawy emerytalnej, usprawiedliwiające niewypełnienie przez skarżącą warunków ustawowych do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym, co z kolei miało istotny wpływ na wydanie i treść decyzji Prezesa ZUS, a także na treść wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, skutkujące odmową przyznania skarżącej renty w drodze wyjątku.

W oparciu o tak skonstruowane zarzuty, skarżąca kasacyjnie wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania. Jednocześnie złożono wniosek o zasądzenie na rzecz skarżącej kosztów postępowania według norm przepisanych wraz z kosztami zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnie wskazano, że w niniejszej sprawie spełnione zostały wszystkie przesłanki wynikające z art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. Skarżąca kasacyjnie jest bowiem członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków do uzyskania renty wskutek szczególnych okoliczności, za które nie ponosi odpowiedzialności. Nie mogła i nadal nie może podjąć pracy z uwagi na ciężki stan zdrowia. Obecnie jest całkowicie niezdolna do pracy. Niezdolność do pracy stwierdzona została od dnia [...] września 2015 r. W konsekwencji powyższego skarżąca kasacyjnie stwierdziła, że do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy udokumentowała 4 lata, 5 miesięcy i 15 dni okresów składkowych i 1 rok, 5 miesięcy i 25 dni okresów nieskładkowych. Przyznano również, iż w 10-leciu przypadającym przed dniem powstania niezdolności do pracy, udokumentowano 1 rok, 5 miesięcy i 10 dni okresów składkowych i nieskładkowych zamiast 5 lat tych okresów wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym. Skromny wymagany okres ubezpieczenia skarżącej, uprawniający do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych wynikał przede wszystkim z faktu urodzenia się jej dzieci w roku 2003 i 2004. Obowiązki związane z macierzyństwem i wychowaniem dzieci uniemożliwiły skarżącej podjęcie w tamtym czasie pracy zarobkowej. Podkreślono przy tym, że mąż skarżącej nieprzerwanie pracował zawodowo, zaś skarżąca nie miała możliwości powierzenia opieki nad dziećmi innym osobom lub członkom rodziny (z uwagi na ich chorobę alkoholową). Wskazano także, że starszy z synów skarżącej od urodzenia zmaga się z astmą, która to choroba powodowała konieczność częstych wizyt u pulmonologa oraz brak możliwości odpoczynku skarżącej w nocy z obawy o uduszenie się dziecka. Podkreślono przy tym, że wraz z rozpoczęciem edukacji przedszkolnej i szkolnej dzieci skarżąca podjęła pracę. Zdaniem skarżącej kasacyjnie od 2003 roku w jej życiu wystąpił trwały stan, który obiektywnie ograniczał i to w znaczącym stopniu, realizowanie przez nią aktywności zawodowej. W ocenie skarżącej rezygnacja przez nią z pracy w przedstawionych okolicznościach rodzinnych, szczegółowo przez nią przedstawionych powyżej, nie miała charakteru dobrowolnego. Ponadto wskazano, że brak niepełnosprawności po stronie dzieci skarżącej nie może być zakwalifikowany jako okoliczność, która wyłącza możliwość powoływania się na "szczególne okoliczności".

W odpowiedzi na skargę kasacyjną Prezes ZUS wniósł o oddalenie w całości skargi kasacyjnej. W uzasadnieniu organ wskazał, że skarga kasacyjna nie znajduje uzasadnionych podstaw. Zaznaczono ponadto, że organ szczegółowo opisał wszystkie przesłanki, których łączne spełnienie jest niezbędne do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Podkreślono, że w 10-leciu przypadającym przed dniem powstania niezdolności do pracy, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano jedynie 1 rok, 5 miesięcy i 10 dni tych okresów, zaś całkowita niezdolność do pracy uniemożliwiająca kontynuowanie zatrudnienia została u skarżącej ustalona dopiero od 10 września 2015 r.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod uwagę jedynie nieważność postępowania. Granice te determinują kierunek postępowania Naczelnego Sądu Administracyjnego. Wobec niestwierdzenia przesłanek nieważności postępowania, Naczelny Sąd Administracyjny dokonał oceny podstaw i zarzutów kasacyjnych.

W pierwszym rzędzie rozpoznany zostanie zarzut naruszenia przepisów prawa procesowego kwestionujący prawidłowość wyroku Sądu pierwszej instancji w związku z błędnym ustaleniem stanu faktycznego, gdyż ocena zasadności zarzutu naruszenia prawa materialnego może być dokonana wyłącznie na podstawie ustalonego przez organ administracyjny w sprawie stanu faktycznego, nie zaś na podstawie stanu faktycznego, który skarżący uznaje za nieprawidłowy (por. wyrok NSA z dnia 13 sierpnia 2013 r., II GSK 717/12, wyrok NSA z dnia 4 lipca 2013 r., I GSK 934/12, wszystkie w CBOSA).

Za niezasadny uznać należało zarzut skargi kasacyjnej naruszenia przepisów postępowania mogącego mieć istotny wpływ na wynik sprawy, polegającego na niedostrzeżeniu przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie naruszenia art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a. skutkiem czego błędnie ustalono, że w sprawie nie wystąpiły szczególne okoliczności, o których mowa w art. 83 ustawy emerytalnej. Zarzut ten sprowadza się w istocie do twierdzenia, że Sąd pierwszej instancji nieprawidłowo dokonał oceny legalności zaskarżonej decyzji, gdyż nie dostrzegł, iż Prezes ZUS nie zbadał w sposób wszechstronny wszystkich okoliczności sprawy, nie rozpatrzył już zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego i nie dokonał prawidłowej oceny materiału dowodowego pod kątem stwierdzenia, czy zaistniała szczególna okoliczność po stronie skarżącej, uzasadniająca przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. W ocenie NSA, przedstawiony w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku stan faktyczny sprawy oraz dokumentacja zawarta w aktach postępowania administracyjnego wskazują, że materiał dowodowy został przez organ prawidłowo zgromadzony i oceniony w zakresie wystarczającym dla wykazania faktu niespełnienia przez skarżącą kasacyjnie warunków określonych w art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. W niniejszej sprawie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie szczegółowo odniósł się do zarzutów dotyczących zbierania i oceny materiału dowodowego przez organ. Sąd ten zasadnie uznał, że powołane przepisy nie zostały naruszone, gdyż Prezes ZUS we właściwie przeprowadzonym postępowaniu prawidłowo ustalił stan faktyczny sprawy, który znajduje potwierdzenie w zebranym materiale dowodowym, dokonał oceny całokształtu materiału dowodowego i nie przekroczył przy tym granic uznania administracyjnego. Skarżąca kasacyjnie nie podważyła skutecznie dokonanych zarówno przez organ, jak i przez Sąd pierwszej instancji ustaleń faktycznych. Wszystkie podnoszone przez skarżącą kasacyjnie okoliczności, jak to że przerwę w zatrudnieniu usprawiedliwiała ona koniecznością osobistego sprawowaniem opieki nad dziećmi oraz że obowiązki związane z macierzyństwem i wychowywaniem dzieci uniemożliwiały jej podjęcie pracy zarobkowej, zostały przez organ ocenione, a następnie poddane przez Sąd pierwszej instancji kontroli pod kątem zgodności z prawem. Skoro z uzasadnienia kontrolowanego wyroku wynika, że Sąd pierwszej instancji nie dopatrzył się naruszenia przepisów prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a stanowisko to nie zostało skutecznie zakwestionowane w rozpoznawanej skardze kasacyjnej, to uznać należy, że rozstrzygnięcie wydane w oparciu o przepis art. 151 p.p.s.a. jest prawidłowe.

Nie zasługuje również na uwzględnienie zarzut naruszenia prawa materialnego, tj. art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach poprzez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że okoliczności rezygnacji przez skarżącą z zatrudnienia na rzecz opieki nad dziećmi nie usprawiedliwiają braku odpowiedniego okresu ubezpieczenia i nie wystarczają do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Wskazać w tym miejscu należy, że zgodnie z treścią ww. przepisu, świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Świadczenie to jest regulacją szczególną, pozwalającą na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Z omawianego przepisu wynikają cztery przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia, wyznaczające jednocześnie granice uznania administracyjnego:

1. podleganie ubezpieczeniu społecznemu;

2. niespełnienie wymagań dających prawo do renty lub emerytury musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami;

3. ubiegający się oświadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku;

4. osoba ta nie posiada niezbędnych środków utrzymania.

Przesłanki powyższe są niezależne i muszą być spełnione łącznie. Wyznaczają one zakres koniecznych ustaleń w sprawie o przyznanie świadczenia. Świadczenie to ma charakter szczególny, wyjątkowy. Określenie "w drodze wyjątku" nie dotyczy wyjątkowych potrzeb czy niedostatku, sytuacji życiowej starającego się o to świadczenie. Świadczenie w drodze wyjątku, o którym mowa w omawianym przepisie prawa, nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy i jako takie nie może być oderwane od wysokości składek opłacanych przez ubezpieczonego (por. wyrok NSA z 18 stycznia 2023 r., sygn. akt III OSK 60/22). Nie chodzi bowiem o każdy przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, lecz o taki, który mieści się w zakresie pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które na gruncie ustawy emerytalnej ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Konieczne jest zatem wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakichś szczególnych okoliczności. W ugruntowanym orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że powinny to być okoliczności od strony (ubezpieczonego) niezależne, niezawinione i niemożliwe do przezwyciężenia, wykluczające jego aktywność zawodową, a za takie nie można uznać rezygnacji z pracy z uwagi na sprawowanie opieki nad dzieckiem lub innym członkiem rodziny. Jest to bowiem dobrowolny wybór każdej osoby i nie może być traktowany jako przesłanka przyznawania świadczenia w myśl art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 15 czerwca 2016 r., sygn. akt I OSK 3375/15, z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt I OSK 1610/14). Trafnie zatem Sąd pierwszej instancji uznał, iż przerwy w zatrudnieniu skarżącej spowodowane sprawowaniem osobistej opieki nad dziećmi nie mogą usprawiedliwiać niespełnienie warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym.

Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że zarzuty podniesione w skardze kasacyjnej są niezasadne i na podstawie art. 184 p.p.s.a. oddalił skargę kasacyjną.