Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 156/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2024-05-07 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: oddalono skargę
Powołane przepisy: article: Art. 17 ust. 1
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Jakub Makuch (spr.) Sędzia WSA Tadeusz Kiełkowski Asesor WSA Marta Kisielowska po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 7 maja 2024 r. sprawy ze skargi D. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 22 listopada 2023 r., znak SKO-NP-4115-200/23 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi D. K. (dalej: "skarżąca") jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z 22.11.2023 r. (znak SKO-NP-4115-200/23) utrzymująca w mocy decyzję Burmistrza B. z 19.04.2023 r. (znak 5211.6.03.2023) o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Stan faktyczny i prawny tej sprawy przedstawiał się następująco:

1. Skarżąca pismem z 24.03.2023 r. złożyła wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia w związku z opieką nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką, K. W. Do wniosku skarżąca dołączyła odpis orzeczenia z 6.04.1993 r., którym zaliczono matkę skarżącej do pierwszej grupy inwalidów ogólnego stanu zdrowia. Z dokumentu tego wynika, że inwalidztwo tej osoby istnieje od 26.02.1993 r. Nadto, skarżąca załączyła oświadczenie z 13.03.2023 r. o zaprzestaniu 24.03.2023 r. pracy w gospodarstwie rolnym oraz wykaz czynności opiekuńczych realizowanych względem matki.

2. W toku wywiadu środowiskowego przeprowadzonego 12.04.2023 r. pracownik socjalny zapisał m.in., że matka skarżącej, z uwagi na wypadek, ma ograniczone zdolności przemieszczania się. Podał, że osoba ta "przesuwa nogami, ponieważ lewa noga jest zupełnie wyłączona z funkcjonowania". Długoletnie funkcjonowanie praktycznie o jednej kończynie spowodowało pogorszenie stanu obu stawów biodrowych. Z tych względów, porusza się przy pomocy kul łokciowych i asekuracji innej osoby. Choruje przy tym na nadciśnienie i serce. W związku z powyższym, pomocy udziela, mieszkająca z nią córka. Pomoc obejmuje wsparcie we wszystkich czynnościach dnia codziennego i jest sprawowana całodobowo. Pracownik socjalny zapisał następujący zakres czynności opiekuńczych: wstanie z łóżka i kładzenie do niego, przewracanie na bok, kąpiel, obcinanie paznokci, czesanie, moczenie nóg, oklepywanie pleców, zmiana pieluchomajtek, smarowanie kremami, ćwiczenia fizyczne (2 razy dziennie), przygotowanie ubrań i pomoc w ubraniu, podanie leków i pomiar ciśnienia (2 razy dziennie), przygotowanie posiłków, pranie odzieży i pościeli, sprzątanie, robienie zakupów, ustalenia wizyt lekarskich (raz w miesiącu, a czasem częściej), podanie leków, czuwanie podczas snu, wyprowadzanie na zewnątrz, załatwienie spraw urzędowych. Pracownik socjalny zapisał, że matka skarżącej ma jeszcze inne dzieci, jednak wybrała skarżącą jako opiekunkę, bo ma do niej zaufanie.

3. W aktach znajdują się oświadczenia rodzeństwa skarżącej (G., A. i A.), z których wynika, że osoby te nie mogą sprawować opieki nad swoją niepełnosprawną matką, z uwagi na pracę, rodzinę i zamieszkiwanie w innej miejscowości.

4. Organ I instancji wskazaną wyżej decyzją odmówił przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na brak spełnienia przesłanki określonej art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych (tj. powstania niepełnosprawności matki skarżącej w okresach wskazanych w tym przepisie).

5. W odwołaniu skarżąca zwróciła uwagę wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 21.10.2014 r. (sygn. akt K38/13), który doprowadził do uznania niekonstytucyjności części art. 17 ust. 1 b ustawy o świadczeniach rodzinnych, przez co przepis ten należy pomijać.

6. SKO w Nowym Sączu decyzją z 22.11.2023 r. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję Burmistrza Bobowej. Kolegium zaznaczyło, że art. 17 ust. 1b ustawy, jako niekonstytucyjny, nie powinien mieć zastosowania i w tym zakresie decyzja organu I instancji była wadliwa. Organ odwoławczy zwrócił uwagę, że dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie wystarczy sam fakt posiadania przez wymagającą opieki orzeczenia o niepełnosprawności. Choć jest to warunek konieczny, to jednak niewystarczający do uczynienia zadość wnioskowi. SKO przywołało przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego określone art. 17 ust. 1 ustawy akcentując, że przepis ten można stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej, choćby w ograniczonym wymiarze. Organ odwoławczy przywołał ustalenia poczynione w toku postępowania dowodowego, a wynikające z wywiadu środowiskowego (por. punkt 2 powyżej). Kolegium zwróciło uwagę, że skarżąca sprawuje opiekę nad mamą, a pozostałe dzieci niepełnosprawnej złożyły pisemne oświadczenia, z których wynika, że z różnych przyczyn osobistych i zawodowych nie mogą opiekować się matką. I tak: syn A. (zam. w W.) oświadczył, że nie jest w stanie podjąć opieki nad matka ze względu na pracę. Córka G. (zam. w S.) oświadczyła, że ze względu na inne miejsce zamieszkania oraz zły stan zdrowia nie ma możliwości sprawować opieki nad matką. Z kolei, córka A. (zam. w B.) oświadczyła, że nie jest w stanie sprawować faktycznej opieki z powodu miejsca swojego zamieszkiwania, a także z uwagi na obowiązki zawodowe, nadmieniła także, iż nie jest osobą mobilną, bo nie ma prawa jazdy. SKO przywołało też tę okoliczność, która dotyczy zaprzestania przez skarżącą prowadzenia gospodarstwa rolnego i wykonywania w nim pracy z dniem 24.03.2023 r.

Organ II instancji podał, że niewątpliwie niepełnosprawna wymaga pomocy i opieki jednakże biorąc pod uwagę tak zakres wykazanej opieki jak i fakt, że są jeszcze inne osoby zobowiązane do współudziału w opiece stwierdziło, że jest możliwe takie zorganizowania wsparcia niepełnosprawnej żeby odwołująca się nie musiała rezygnować z prowadzenia i pracy w gospodarstwie rolnym. Specyfika pracy w gospodarstwie rolnym pozwala bowiem dostosować godziny pracy do konieczności wykonywania czynności opiekuńczych. Zatem, trudno przyjąć, iż w sprawie występuje związek przyczynowo skutkowy między rezygnacją z pracy w gospodarstwie rolnym a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym rodzicem choćby z uwagi na fakt, że niepełnosprawna legitymuje się orzeczeniem z 1993 r. o zaliczeniu jej do pierwszej grupy inwalidów, a zatem została zaliczona do pierwszej grupy inwalidów 30 lat temu, natomiast skarżąca zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego i wykonywania w nim pracy z dniem 24.03.2023 r., zatem 30 lat po zaliczeniu matki do pierwszej grupy inwalidów.

Jednocześnie organ wskazał, że czynności takie jak: pomoc w utrzymaniu higieny osobistej, przy ubieraniu, podawanie leków, przygotowanie posiłków, pranie, sprzątanie, organizowanie wizyt lekarskich, robienie zakupów, czyli szeroko rozumiane prowadzenie gospodarstwa domowego są czynnościami, które nie mogą być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności odwołującej. Opisane wyżej czynności, to typowe czynności dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo i wykonują je przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu. Z powyższego bezspornie wynika, iż wykazany zakres oraz rozmiar czasowy opieki sprawowanej przez odwołującą nad niepełnosprawną matką, która mogłaby funkcjonować przez część dnia sama przy współudziale pozostałych osób zobowiązanych do alimentacji, czy też usług opiekuńczych, pozwoliłoby jej na dalszą pracę w gospodarstwie rolnym. Kolegium zaznaczyło, iż nie kwestionuje tego, że osoba niepełnosprawna wymaga pomocy, a odwołująca się tej pomocy jej udziela, jednakże na podstawie przedstawionego materiału dowodowego nie można przyjąć, iż zakres tej opieki nad niepełnosprawną matka, powoduje brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przy współudziale pozostałych osób zobowiązanych do alimentacji osoby niepełnosprawnej, czy też przy uzyskaniu pomocy w opiece nad osobą niepełnosprawną poprzez usługi opiekuńcze realizowane w ramach polityki społecznej prowadzonej przez państwo, które mają na celu wspomaganie opieki nad osobą jej wymagającą po to aby opiekun takiej osoby nie musiał rezygnować z zatrudnienia lub podejmować pracy w ograniczonym zakresie czasowym.

SKO dostrzegło również, iż poza skarżącą są jeszcze trzy osoby (syn i dwie córki), które zobowiązane są do alimentacji względem osoby wymagającej opieki. Podkreśliło, że ustawodawca nie zagwarantował w odniesieniu do osób równolegle zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego prawa do wyboru przez nich samych tej osoby, która będzie się opiekowała osobą niepełnosprawną i pobierała świadczenie pielęgnacyjne. W sytuacji więc, gdy obowiązek alimentacyjny obciąża kilka osób, każda z nich ma obowiązek opieki i osoby te powinny się stosownie podzielić wykonywaniem tego obowiązku tak, aby nie była nim obciążona tylko jedna z nich. Okoliczności polegającej na tym, iż osoby zobowiązane do opieki pracują czy mieszkają poza miejscem zamieszkania osoby wymagającej opieki i wykonywane przez nich obowiązki zawodowe, w ich ocenie, nie pozwalają na sprawowanie opieki nad osobą w stosunku do której ciążą na nich zobowiązania alimentacyjne, nie można uznać za okoliczność o charakterze obiektywnym, która pozwoliłaby na swoiste "anulowanie" obowiązku alimentacyjnego.

7. W skardze do WSA w Krakowie skarżąca zarzuciła naruszenie:

a) art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że stan zdrowia niepełnosprawnej oraz zakres sprawowanej opieki nie wymaga rezygnacji z zatrudnienia przez skarżącą;

b) art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że skarżącej nie przysługuje świadczenie z uwagi na to, że są inne osoby na których ciąży obowiązek alimentacyjny.

Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji oraz zasądzenie kosztów postępowania.

W uzasadnieniu skargi podano, że organ nie wziął pod uwagę ustaleń wywiadu środowiskowego, gdzie nie zakwestionowano faktu sprawowania opieki przez skarżącą i zakresu czynności opiekuńczych przez niż deklarowanego. W ocenie skargi, organ dokonał pobieżnej oceny oświadczenia o zakresie i harmonogramie opieki. Zwrócono uwagę, że matka skarżącej nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować bez opieki drugiej osoby. Zaakcentowano, że na kompleksową opiekę składają się: przygotowanie i podanie leków, systematyczny pomiar ciśnienia, organizacja wizyt lekarskich, wyjazdy na badania, przygotowanie ubrań, posiłków, przygotowanie do snu, pomoc w zabiegach higienicznych oraz pranie, sprzątanie i prasowanie. Wszystkie te czynności są konieczne aby zapewnić niepełnosprawnej właściwe warunki życia. Zwrócono uwagę, że SKO nie podważyło potrzeby sprawowania opieki nad matką skarżącej. Podkreślono, że nie jest rolą Kolegium Odwoławczego weryfikacja potrzeby zapewnienia niepełnosprawnej pomocy innych osób, albowiem w tym przedmiocie wiążąco wypowiedział się organ w orzeczeniu o niepełnosprawności. W ocenie skargi, nie było podstaw do badania alternatywnych sposobów zapewnienia niepełnosprawnej koniecznej opieki poprzez weryfikację sytuacji rodzinnej i finansowej pozostałych osób zobowiązanych do alimentacji w sytuacji, gdy do sprawowania opieki zobowiązała się skarżąca.

8. W odpowiedzi na skargę SKO w Nowym Sączu domagało się jej oddalenia.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

Skarga podlega oddaleniu

Na wstępie należy podkreślić, że SKO w Nowym Sączu w wydanej w tej sprawie decyzji trafnie zweryfikowało błędny pogląd organu I instancji przyjmujący, jako przeszkodę do przyznania skarżącej żądanego świadczenia pielęgnacyjnego okoliczność powstania niepełnosprawności u osoby, nad którą jest sprawowana opieka, po 25. roku życia (art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28.11.2003 r. o świadczeniach rodzinnych; Dz. U. 2022 r., poz. 615; dalej u.ś.r.). Kolegium Odwoławcze wskazując bowiem na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 21.10.2014 r. (sygn. akt K 38/13) prawidłowo wywiodło, że kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności, co skutkować winno aktualnie tym, że nie jest dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.

Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Przepis ten, w stanie prawnym właściwym dla kontrolowanej decyzji mówił, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje także innym – niż wymienione w poprzednich punktach tego ustępu – osobom, na których zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli osoby te nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

Z kolei w myśl art. 17b ust. 1 u.ś.r. w przypadku, gdy o świadczenie pielęgnacyjne ubiegają się rolnicy, małżonkowie rolników bądź domownicy, świadczenia te przysługują odpowiednio:

1) rolnikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego;

2) małżonkom rolników lub domownikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego albo wykonywania przez nich pracy w gospodarstwie rolnym.

Stosownie do ustępu 2 cytowanego ostatnio przepisu, zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego lub zaprzestanie wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, potwierdza się stosownym oświadczeniem złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań.

W celu uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego należy zatem wykazać, że osoba ubiegająca się o to świadczenie, nie tylko należy do kręgu osób w nim wskazanych, ale także - stale i osobiście opiekuje się bliską (tj. objętą ustawowym obowiązkiem alimentacyjnym) osobą niepełnosprawną. Fundamentalną jest tu natomiast kwestia, czy taka opieka stanowi przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, a tym samym, czy w istocie zachodzi bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją (niepodejmowaniem) zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej (w tej sprawie – pracy w gospodarstwie rolnym), a sprawowaną opieką. Innymi słowy, zaniechanie aktywności zawodowej opiekuna musi nastąpić w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką, musi być bezpośredni i ścisły. Podkreślić trzeba, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za sam tylko fakt opieki nad niepełnosprawnym, lecz za rzeczywisty brak możliwości podjęcia zatrudnienia przez opiekuna (lub jego rezygnację z zatrudnienia) – wynikający właśnie z konieczności sprawowania tej opieki. Przedstawione wyżej, ustawowe przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wskazują, że nieuprawnione jest więc utożsamianie dopuszczalności nabycia prawa do tego świadczenia tylko od stwierdzenia faktu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, bez uwzględniania przesłanki konieczności rezygnacji z zatrudnienia (niepodejmowania pracy) – spowodowanej tą opieką. Jak przy tym akcentuje się w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (por. wyrok NSA z 17 października 2020 r., sygn. akt I OSK 1148/20). Zasadnie wskazał WSA w Warszawie w wyroku z 7.10.2011 r. (sygn. I SA/Wa 1265/11), że wymóg opieki nad osobą niepełnosprawną związany jest z całkowitą zależnością tej osoby od otoczenia. Trafnie też zauważył NSA w wyroku z 12.10.2021 r. (sygn. akt I OSK 493/21), że o tym, czy istnieje związek przyczynowy w rozumieniu wyżej wskazanym, decydować winien zakres wymaganych czynności opiekuńczych i konieczny na to czas wykluczający - zgodnie z zasadami doświadczenia życiowego - aktywność zarobkową i zawodową opiekuna.

Analiza kontrolowanej decyzji SKO w Nowym Sączu wskazuje, że zasadnicza motywacja tego organu przemawiająca za uznaniem braku spełnienia przesłanek normatywnych do przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego sprowadzała się do przyjęcia, iż zakres opieki świadczonej przez skarżącą matce, nie jest tego rodzaju, aby nieodzowna była całkowita absencja zawodowa skarżącej (w formie pracy w gospodarstwie rolnym) warunkowana tą opieką oraz – istnieją inne osoby (bracia skarżącej), po stronie których nie występują okoliczności wykluczające możliwość ich współpartycypacji w opiece nad matką. Zdaniem Sądu, prawidłowo wywiodło w zaskarżonej decyzji Samorządowe Kolegium Odwoławcze, że w przedmiotowej sprawie nie występuje związek przyczynowo-skutkowy w rozumieniu wyżej zaprezentowanym.

Z akt kontrolowanej sprawy wynika, że matka skarżącej jest niepełnosprawna od 1993 r. Celnie dostrzegło SKO w Nowym Sączu, że stan niepełnosprawności tej osoby istniał więc około 30 lat przed złożeniem przez skarżącą wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Mimo tego stanu zdrowia matki, skarżąca była w stanie prowadzić aktywność zawodową. Inaczej mówiąc, niepełnosprawność matki i związane z tym potrzeby opiekuńcze tej osoby nie stały na przeszkodzie możliwości zatrudnienia skarżącej. Brak jest zatem związku czasowego pomiędzy zaprzestaniem prowadzenia gospodarstwa rolnego przez skarżącą w 2023 roku, a koniecznością sprawowania opieki nad matką. Sąd w pełni podziela stanowisko przyjęte w wyroku NSA z 18.05.2021 r. (sygn. akt I OSK 275/21), że prawidłowo interpretowana hipoteza normy wyrażonej w art. 17 ust. 1 u.ś.r. obejmuje również konieczność poszukiwania związku – także czasowego – pomiędzy zaprzestaniem aktywności zawodowej (działań zmierzających do jej podjęcia), a wystąpieniem konieczności opieki nad osobą niepełnosprawną. Wskazane powyżej okoliczności ocenianej sprawy powodują, że przedstawionego związku czasowego nie sposób się doszukać. Stanowisko to jest przy tym także zasadne, gdy weźmie się pod uwagę ogół uwarunkowań kontrolowanej sprawy. Wszak dostrzec trzeba, że z akt nie wynika, aby w czasie poprzedzającym złożenie wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego stan zdrowia matki uległ zmianie, tj. istotnemu pogorszeniu. Takiej okoliczności skarżąca, reprezentowana w postępowaniu przez zawodowego pełnomocnika, nie wykazała. Nie zaoferowała ona bowiem jakichkolwiek dokumentów mogących obiektywnie i rzetelnie naprowadzić na stan zdrowia matki, a przez to uwiarygodnić potrzebę sprawowania opieki o takiej skali i zakresie, że zaangażowanie w tym względzie wykluczać musi jakąkolwiek jej aktywność zawodową. Podkreślić zaś trzeba, że do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie uprawnia jedynie legitymowanie się osoby podlegającej opiece – orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. NSA wyjaśnił bowiem, że legitymowanie się przez osobę wymagającą opieki orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności nie może wykluczać możliwości wywodzenia braku związku przyczynowego z zakresu faktycznie sprawowanej opieki nad tą osobą (wyrok NSA z 20.12.2023 r., I OSK 2322/22; wyrok NSA z 11.04.2024 r., I OSK 708/23). Z akt sprawy wynika przy tym, że matka skarżącej, mimo trudności, jest osobą, która porusza się przy pomocy kul łokciowych. W wywiadzie środowiskowym odnotowano, że skarżąca wybudowała dla matki taras, aby mogła ona "bezpiecznie wykonać mały spacer". Nie jest to zatem osoba leżąca, którą trzeba byłoby stale pielęgnować, a akta sprawy nie naprowadzają na takie schorzenia i dolegliwości tej osoby (np. mentalne), że wymagałaby ona np. stałego czuwania i uwagi ze strony opiekuna. Podkreślić trzeba, że choć skarżąca podała, iż "matka ma trudności w rozumieniu i przekazywaniu informacji", to neurologiczny aspekt schorzeń niepełnosprawnej, w ogóle nie został uwiarygodniony jakąkolwiek dokumentacją, co czyni wskazywany stan zdrowia niewykazanym. W tym aspekcie stwierdzić też należy, że skarżąca nie prezentowała nawet twierdzeń co do tego, jak ostatnio wskazane stany chorobowe miałyby wpływać na określony sposób jej postępowania względem matki (tj. w jaki sposób rzutuje to na zakres czynności opiekuńczych).

Jak wynika z deklaracji skarżącej, w ramach pomocy matce wykonywać ma ona następujące czynności: wstanie z łóżka i kładzenie do niego, przewracanie na bok, kąpiel, obcinanie paznokci, czesanie, moczenie nóg, oklepywanie pleców, zmiana pieluchomajtek, smarowanie kremami, ćwiczenia fizyczne (2 razy dziennie), przygotowanie ubrań i pomoc w ubraniu, podanie leków i pomiar ciśnienia (2 razy dziennie), przygotowanie posiłków, pranie odzieży i pościeli, sprzątanie, robienie zakupów, ustalenia wizyt lekarskich (raz w miesiącu, a czasem częściej), podanie leków, czuwanie podczas snu, wyprowadzanie na zewnątrz, załatwienie spraw urzędowych. Mając na uwadze deklarowany zakres czynności opiekuńczych podkreślić trzeba, że aktywność polegająca na prowadzeniu domu wykonywana jest zasadniczo w każdej rodzinie, bez względu na to, czy jej członkiem jest osoba niepełnosprawna, czy też gospodarstwo to tworzą wyłącznie osoby niedysponujące takim przymiotem. Powyższe pozwalało przyjmować, że czynności domowe nie mogą być uwzględniane przy ocenie skali zaangażowania opiekuńczego skarżącej, tym bardziej, że czynności te skarżąca wykonuje w ramach gospodarstwa, którego sama jest członkiem, a więc wykonuje je także na swoją rzecz (por. wyroki WSA w Gdańsku z 15.04.2021 r. III SA/Gd 71/21 oraz WSA we Wrocławiu z 18.03.2021 r. IV SA/Wr 39/21). W orzecznictwie wypracowany został pogląd, że opieka, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.s.r. musi być związana wyłącznie z osobą chorego tj. nakierowana na jego osobę, a nie dodatkowo polegać na prowadzeniu gospodarstwa domowego tej osoby. Czynności takie jak: zakupy, sprzątanie, pranie, czy gotowanie są bowiem typowymi czynnościami dnia codziennego, wykonywanymi przez osoby na co dzień pracujące zawodowo (przed rozpoczęciem pracy lub po jej zakończeniu lub w dni wolne od pracy) i jako takie nie mogą być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności wnioskującego o świadczenie zawierające się w pojęciu "sprawowanie opieki" (por. wyrok NSA z 24.06. 2021 r., I OSK 351/21). Uwzględnienie tego rodzaju czynności jako mieszczące się w pojęciu "opieka nad osobą" prowadziłoby bowiem do nieuprawnionego uznania, że każda osoba je wykonująca byłaby niezdolna do podjęcia/wykonywania jakiejkolwiek pracy zawodowej z uwagi na ciążące na niej obowiązki domowe względem niepełnosprawnego (tak wyrok NSA z 14.02. 2024 r., I OSK 229/23). Tak więc przedstawiona przez skarżącą jej aktywność w ramach gospodarstwa domowego, z uwagi na jej powszechność i nieodzowność występowania w każdym gospodarstwie domowym, nie pozwala przyjmować, aby z uwagi na te czynności, skarżąca musiała całkowicie zrezygnować z pracy w gospodarstwie rolnym.

Także podane przez skarżącą czynności opiekuńcze względem matki (pomoc w higienie, uczestnictwo w wizytach lekarskich, pomoc w ubraniu się, czy wykonanie prostych zabiegów diagnostycznych jak pomiar ciśnienia) – ze swojej istoty nie stanowią czynności, które odznaczałyby się długotrwałą opieką uniemożliwiającą jakikolwiek zatrudnienie. Wszak wskazane czynności są realizowane zwykle w określonych porach dnia lub raz na jakiś czas (częstotliwości wizyt lekarskich skarżąca określiła jako raz w miesiącu, zaś czynności higieniczne realizowane są zasadniczo rano i wieczorem). Taki charakter wskazanych aktywności pozwala – w ocenie Sądu – na takie zorganizowanie dnia, aby ich realizacja nie odbywała się z uszczerbkiem dla aktywności zawodowej opiekuna. Zarówno zatem wskazany przez skarżącą zakres czynności opiekuńczych nad matką, jak też fakt wieloletniego (30-letniego) godzenia pracy na roli z niepełnosprawnością matki, przy uwzględnieniu braku wykazania zmiany stanu zdrowia tej osoby, nie uzasadniały przyjęcia, że skarżąca musiała zrezygnować z pracy w gospodarstwie celem świadczenia opieki, co jest przesłanką przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, określoną w art. 17 ust. 1 u.ś.r. Praca w gospodarstwie rolnym charakteryzuje się elastycznością czasu pracy, co pozwala dostosować ją do potrzeb opiekuńczych niepełnosprawnego. Jak zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale 7 sędziów z 11.12.2012 r. (I OPS 5/12), przy właściwej organizacji pracy rolnik może prowadzić gospodarstwo rolne i jednocześnie sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną. Jest bowiem organizatorem własnej pracy. Ma możliwość jej zaplanowania, dostosowania rozkładu zajęć do potrzeb rodziny, w tym swobodnego wyznaczenia czasu niezbędnego na czynności opiekuńcze nad osobą niepełnosprawną. Mając powyższe na uwadze stwierdzić więc trzeba, że specyfika pracy w gospodarstwie rolnym, uwzględniająca akcentowaną przez NSA elastyczność czasu tej pracy, pozwala w ocenie Sądu, na dostosowanie przez skarżącą rozkładu zajęć zawodowych w gospodarstwie do wymogów opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny.

Końcowo należy zwrócić uwagę na fakt, że trafnie dostrzeżona przez organ odwoławczy powinność oraz możliwość współpartycypacji w opiece nad niepełnosprawną matką – zobowiązanych do alimentacji, pozostałych jej dzieci. W ocenie Sądu, dla ustalenia bezpośredniego związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy koniecznością sprawowania opieki, a nieodzownością całkowitej rezygnacji z zatrudnienia, znaczenie ma także ocena sytuacji rodziny osoby ubiegającej się o to świadczenie - jako całości, w tym sytuacji wszystkich osób zobowiązanych do alimentacji niepełnosprawnej. W sytuacji bowiem, gdy istnieją inne osoby zobowiązane do alimentacji, w stosunku do których brak jest obiektywnych przeszkód w realizacji ww. ustawowego obowiązku, brak jest związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem (rezygnacją) z zatrudnienia, a opieką nad osobą niepełnosprawną, ponieważ w opiece powinny uczestniczyć również pozostałe osoby zobowiązane do alimentacji, a zatem nie zachodziła konieczność rezygnacji przez wnioskującego o świadczenie pielęgnacyjne z zatrudnienia, a dokładniej nie było przeszkód, aby takie zatrudnienie podjął. Stanowisko takie wyrażane jest w najnowszym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego. Sąd ten w wyroku z 20.12.2023 r. (I OSK 2322/22) akcentował bowiem, iż nie bez znaczenia dla sprawy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest okoliczność, że podlegająca opiece osoba niepełnosprawna posiada oprócz skarżącego, jeszcze dwoje dorosłych dzieci, a zatem, występują inne osoby, które powinny (osobiście bądź finansowo) włączyć się do opieki nad niepełnosprawną matką, do czego są zobowiązane zgodnie z ustawą Kodeks rodzinny i opiekuńczy (...) NSA wywodził, że skarżąca nie jest jedyną osobą, na której ciąży obowiązek opieki nad matką, na co słusznie wskazywano w niniejszej sprawie. Ponadto – podkreślał NSA – w ramach systemu pomocy społecznej istnieją różne formy wsparcia osób w opiece nad ich bliskimi umożliwiające opiekunom zachowanie aktywności zawodowej, w tym pomoc w formie usług opiekuńczych. Z kolei w wyroku z dnia 6 lutego 2024 r. (sygn. akt I OSK 128/23). NSA zajął stanowisko, że Sąd pierwszej instancji prawidłowo wskazał, iż opieka sprawowana przez skarżącą może być wspomagana przez dwóch braci skarżącej, przy czym wsparcie to nie musi przybierać postaci świadczeń osobistych. Sprawowany wymiar opieki, w tym w związku z uwzględnieniem możliwości wsparcia ze strony rodzeństwa, nie charakteryzuje się zatem związkiem przyczynowo-skutkowym wymaganym do przyznania wnioskowanego świadczenia. Natomiast w wyrokach z 14.0.2024 r., I OSK 229/23 oraz z 21.02.2024 r., I OSK 158/23 - Naczelny Sąd Administracyjny zwracał uwagę, że nie można pominąć faktu, iż w niedalekiej odległości od matki skarżącej (w sąsiedniej miejscowości) mieszka jej druga córka, która - jak sama podała - sprawuje czasami opiekę nad matką. Okoliczność ta nie ma co prawda decydującego znaczenia przy ocenie istotnej w sprawie przesłanki związku przyczynowego, jednak nie pozostaje bez wpływu na tę ocenę, bowiem obrazuje możliwości rodziny związane z organizacją opieki nad niepełnosprawnym jej członkiem.

Z akt wynika, że brat skarżącej (A.) mieszka w tej samej miejscowości co jego niepełnosprawna matka. Z kolei, siostra skarżącej G. mieszka w miejscowości S., która oddalona jest od miejsca zamieszkania matki o ok. 2 km. Natomiast druga siostra skarżącej A. mieszka w B., która jest oddalona od miejsca zamieszkania matki o ok. 6 km. Niewielka zatem odległość zamieszkania całej rodziny od niepełnosprawnej ich matki – jak wyjaśnił NSA w przywołanym wyżej wyroku – nie pozostaje bez wpływu przy ocenie możliwości organizacji opieki nad osobą jej potrzebującą i włączenia się w tą opiekę rodzeństwa skarżącej. Akta sprawy nie dostarczają przy tym jakichkolwiek informacji wskazujących na występowanie obiektywnych przesłanek leżących po stronie obu sióstr skarżącej i jej brata, które rzutowałyby na pominięcie ich przy ocenie możliwości wywiązywania się z obowiązku wspierania rodzica.

Zaprezentowane wyżej rozważania i oceny stanowią jednocześnie ustosunkowanie się do zarzutów skargi, których Sąd nie podzielił.

Z uwagi na powyższe, Sąd skargę oddalił, a podstawą prawną tego rozstrzygnięcia był art. 151 ustawy z 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2024 r., poz. 935).