Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 958/13
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2014-12-04 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6291 Nacjonalizacja przemysłu
Hasła tematyczne: Administracyjne postępowanie
Przejęcie mienia
Skarżony organ: Minister Gospodarki Pracy i Polityki Społecznej
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 38, 42
journal: Dz.U. 2014 poz 121
law: Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny - tekst jednolity.
article: art. 28, art. 30 § 3
journal: Dz.U. 2013 poz 267
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 468 § 1, art. 368 § 1
journal: Dz.U. 2013 poz 1030
law: Ustawa z dnia 15 września 2000 r. - Kodeks spółek handlowych - tekst jednolity
article: art. 157 § 3
journal: Dz.U. 2013 poz 267
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący sędzia NSA Joanna Banasiewicz, Sędzia NSA Wiesław Morys (spr.), Sędzia del. WSA Jacek Fronczyk, Protokolant starszy asystent sędziego Małgorzata Penda, po rozpoznaniu w dniu 4 grudnia 2014 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Cukrowni [...] Spółka Akcyjna z siedzibą w G. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 29 stycznia 2013 r. sygn. akt I SA/Wa 2104/12 w sprawie ze skargi Cukrowni [...] Spółka Akcyjna z siedzibą w G. na decyzję Ministra Gospodarki z dnia [...] sierpnia 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji 1. oddala skargę kasacyjną, 2. zasądza od Cukrowni [...] Spółka Akcyjna z siedzibą w G. na rzecz Ministra Gospodarki kwotę 180 (sto osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Zaskarżonym wyrokiem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę Cukrowni [...] S.A. z siedzibą w G. na sprecyzowaną w sentencji decyzję.

W jego uzasadnieniu przytoczył następujące okoliczności faktyczne i prawne sprawy: wnioskiem z dnia 26 marca 2007 r. A. S., jako kurator spółki Cukrownia [...], wniósł o stwierdzenie nieważności orzeczenia nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] czerwca 1947 r. w części orzekającej o przejęciu na własność Państwa przedsiębiorstwa Cukrownia [...] S.A. – [...]. Minister Gospodarki decyzją z dnia [...] maja 2010 r. odmówił wszczęcia postępowania w sprawie, uznając, że A. S. – kurator Spółki nie legitymuje się interesem prawnym uprawniającym do złożenia tego żądania. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy zanegowano to stanowisko, powołując się na postanowienie Sądu Rejonowego w Ż. z dnia [...] sierpnia 2006r., sygn. akt [...], mocą którego A. S. został ustanowiony kuratorem Spółki, powołanym do przeprowadzenia jej likwidacji, w tym ściągnięcia wierzytelności jej należnych. Jednocześnie wskazano, że postępowanie administracyjne o stwierdzenie nieważności wspomnianego wyżej orzeczenia zmierza do ściągnięcia wierzytelności Spółki. Zaskarżoną decyzją organ utrzymał w mocy swą decyzję z dnia [...] maja 2010 r. W jej uzasadnieniu wywiódł, iż organem uprawnionym do działania w imieniu spółki akcyjnej jest jej zarząd. Umocowanie kuratora ustanowionego w trybie art. 42 Kodeksu cywilnego ograniczone jest do podjęcia działań zmierzających do likwidacji spółki, ewentualnie powołania jej organów. A zatem A. S. nie mógł złożyć skutecznego wniosku o stwierdzenie nieważności orzeczenia w jej imieniu. Czynność ta bowiem wykracza poza upoważnienie ustawowe i wynikające z treści przywołanego wyżej postanowienia.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie Cukrownia [...] S.A. wniosła o uchylenie obu decyzji, zarzucając im naruszenie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a., art. 28 K.p.a. w związku z art. 42 K.c. i art. 365 § 1 K.p.c., art. 28 K.p.a. w związku z art. 30 § 3 K.p.a. i art. 468 § 1 K.s.h., art. 6, art. 7, art. 8 K.p.a. oraz art. 31 ust. 3 Konstytucji RP, które to zarzuty szczegółowo umotywowała. Uzasadnienie skargi sprowadzało się do błędnego przyjęcia braku uprawnienia kuratora skarżącej do jej reprezentowania w postępowaniu nieważnościowym.

W odpowiedzi na skargę organ postulował jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalając skargę podzielił pogląd organu, wedle którego A. S., działający jako kurator przedwojennej spółki "Cukrownia [...]" S.A. z siedzibą w G., nie ma legitymacji do żądania stwierdzenia nieważności decyzji nacjonalizującej przedsiębiorstwo. Nie posiada jej także sama Spółka, bo nie ma organów. Właśnie w tym m.in. celu został ustanowiony kurator. Z treści przywołanego wyżej postanowienia Sądu Rejonowego w Ż. wynika, że został on upoważniony do podjęcia czynności mających na celu dokonanie jej likwidacji, w tym ściągnięcia wierzytelności należnych Spółce, ewentualnie powołanie jej organów. Po myśli art. 30 § 3 K.p.a. strona niebędąca osobą fizyczną w postępowaniu administracyjnym działa przez swych przedstawicieli ustawowych lub statutowych. Zgodnie z art. 38 K.c. osoba prawna działa poprzez swoje organy. Organem spółki akcyjnej upoważnionym do prowadzenia jej spraw i jej reprezentowania, wedle brzmienia art. 368 § 1 Kodeksu spółek handlowych, jest zarząd. W razie jego braku ustanawia się kuratora w trybie art. 42 § 1 K.c. Według dyspozycji art. 42 § 2 K.c. kurator powinien postarać się niezwłocznie o powołanie organów osoby prawnej, a w razie potrzeby o jej likwidację. Kurator ma więc precyzyjnie określone kompetencje, do których nie należy zastępowanie organów spółki. Uprawnienie do likwidacji spółki nie oznacza zdolności do żądania stwierdzenia nieważności decyzji, nawet przy przyjęciu, że jest to czynność zachowawcza, podobnie się ma rzecz ze ściągnięciem długów spółki. Kurator, będący przedstawicielem ustawowym osoby, może dokonywać tylko takich czynności, do których jest wyraźnie umocowany. Dlatego też, uznając zarzuty skargi za chybione, przy braku podstaw branych pod rozwagę z urzędu, na zasadzie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej P.p.s.a., orzekł jak w sentencji.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożyła Cukrownia [...], która zarzuciła mu:

1. naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, a to rażące naruszenie art. 151 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. poprzez bezzasadne oddalenie skargi, gdyż powinna ona zostać uwzględniona z powodu uchybień popełnionych przez organ przepisom art. 138 § 1 pkt 1, art. 6, art. 7, art. 8 K.p.a. oraz art. 31 ust. 3 Konstytucji RP, poprzez przyjęcie, że kurator skarżącej kasacyjnie Spółki nie jest uprawniony do jej reprezentowania i wystąpienia z wnioskiem o stwierdzenie nieważności orzeczenia z dnia [...] czerwca 1947 r., zatem błędnie utrzymano w mocy decyzję odmowną, która nadto uchybiała przepisowi art. 28 K.p.a. i art. 365 § 1 K.p.c., bowiem orzeczono wbrew prawomocnemu postanowieniu sądu powszechnego i wskazanym zasadom postępowania administracyjnego, nadto pominięto, że Spółka ma interes prawny we wszczęciu postępowania, stąd należało wniosek rozpatrzyć merytorycznie,

2. naruszenie prawa materialnego, a mianowicie art. 28 K.p.a. w związku z art. 42 § 1 i 2 K.c., w związku z art. 30 § 3 K.p.a. w związku z art. 468 § 1 K.s.h., w związku z art. 466 K.s.h., wreszcie naruszenie art. 365 § 1 K.p.c., poprzez ich niezastosowanie i błędne przyjęcie, że postanowienie Sądu Rejonowego w Ż. z dnia [...] sierpnia 2006 r. o ustanowieniu kuratorem skarżącej Spółki A. S., nie uprawnia go do wystąpienia z wnioskiem o stwierdzenie nieważności wspomnianego orzeczenia, skoro jest to działanie zachowawcze, do którego został on upoważniony, ponadto jako ustawowy przedstawiciel Spółki jest on umocowany do jej reprezentowania i wystąpienia z takim żądaniem, poza tym poprzez pominięcie, że kurator uzyskał uprawnienia członków zarządu, bo do likwidatorów stosuje się przepisy dotyczące członków zarządu, co skutkowało wadliwym uznaniem braku jego legitymacji w sprawie, wreszcie poprzez bezprawne kwestionowanie przytoczonego wyżej postanowienia sądu powszechnego.

Na tych podstawach domagała się uchylenia zaskarżonego wyroku w całości i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji, ewentualnie jego zmiany przez uchylenie zaskarżonej decyzji, nadto w obu wypadkach zasądzenia kosztów postępowania.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej zarzuty te szczegółowo umotywowano.

Minister Gospodarki postulował oddalenie skargi kasacyjnej i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego, negując trafność jej zarzutów przywołanymi w uzasadnieniu wywodami i stanowiskiem judykatury.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie mogła odnieść skutku, gdyż eksponowane w niej podstawy kasacyjne okazały się nieusprawiedliwione.

Na wstępnie godzi się przypomnieć, że stosownie do brzmienia art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny przy rozpoznawaniu sprawy na skutek wniesienia skargi kasacyjnej związany jest granicami tej skargi, a z urzędu bierze pod rozwagę tylko nieważność postępowania, która zachodzi w wypadkach określonych w § 2 tego przepisu. Podstaw nieważnościowych w rozpoznawanej sprawie nie stwierdzono. Oznacza to po pierwsze, że zakres kontroli instancyjnej ograniczony jest do zakresu zaskarżenia, a po wtóre, że przytoczone w skardze kasacyjnej przyczyny wadliwości prawnej zaskarżonego orzeczenia zakreślają ramy oceny dokonywanej przez Naczelny Sąd Administracyjny.

Podstawy, na których można wywieść skargę kasacyjną zostały określone w art. 174 P.p.s.a., a są to: naruszenie prawa materialnego i naruszenie przepisów postępowania. Przepis art. 174 pkt 1 tej ustawy przewiduje dwie postacie naruszenia prawa materialnego, a mianowicie błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie. Przez błędną wykładnię należy rozumieć wadliwe zrekonstruowanie treści normy prawnej wynikającej z konkretnego przepisu, natomiast przez niewłaściwe zastosowanie dokonanie nieprawidłowej subsumcji przepisu do ustalonego stanu faktycznego. Również druga podstawa kasacyjna wymieniona w art. 174 pkt 2 P.p.s.a. - naruszenie przepisów postępowania - może przejawiać się w tych samych postaciach, co naruszenie prawa materialnego, przy czym w tym wypadku ustawa wymaga, aby skarżący nadto wykazał istotny wpływ wytkniętego uchybienia na wynik sprawy.

Rozpoznawana w niniejszej sprawie skarga kasacyjna powołała się na obie podstawy kasacyjne, wszak sprowadzają się one do jednej konkluzji o wadliwości przekonania Sądu meriti o braku uprawnienia kuratora skarżącej kasacyjnie Spółki do złożenia wniosku o stwierdzenie nieważności orzeczenia nacjonalizacyjnego. Z tego powodu wszystkie motywujące te podstawy zarzuty zostaną omówione łącznie.

Jak bezspornie wynika z akt sprawy skarżąca kasacyjnie Spółka nie ma organów, które po myśli art. 368 § 1 K.s.h. w związku z art. 30 § 3 K.p.a. są legitymowane do działania w imieniu spółki akcyjnej w postępowaniu administracyjnym, a więc także do żądania jego wszczęcia, stąd z tego powodu doszło do ustanowienia dla niej kuratora mocą postanowienia Sądu Rejonowego w Ż. z dnia [...] sierpnia 2006 r. Zarówno jego treść, jak i brzmienie stanowiącego podstawę prawną tego postanowienia przepisu art. 42 § 1 i 2 K.c., nie powinny budzić wątpliwości co do zakresu umocowania kuratora. Mianowicie przepis ten wskazuje na możliwość ustanowienia kuratora wówczas, gdy osoba prawna nie może prowadzić swoich spraw z braku powołanych do tego organów, regulując powinność kuratora podjęcia czynności zmierzających do powołania organów tej osoby, a w razie potrzeby do jej likwidacji. Zatem konieczność ustanowienia kuratora wynika zawsze z braku organów, których jednak kurator nie zastępuje, a dąży do ich powołania, ewentualnie do likwidacji spółki. Ten cel należy mieć na uwadze analizując tę kwestię. Z treści powołanego postanowienia wynika nadto, że A. S. został umocowany do ściągnięcia należności Spółki, lecz w ramach czynności mających na celu dokonanie jej likwidacji. Trafnie zatem organ orzekający jak i Sąd I instancji, przyjęli, że nie jest on jest upoważniony do żądania stwierdzenia nieważności orzeczenia nacjonalizacyjnego, gdyż nie jest to ani czynność zmierzająca do powołania organów Spółki, ani jej likwidacji, ani nie zmierza ona do ściągnięcia należności Spółki. Pierwsze dwa aspekty są oczywiste, natomiast dochodzenie wierzytelności nie mieści się w ramach czynności likwidacyjnych, nawet przy przyjęciu, że jest to czynność zachowawcza. Pojęcie to należy interpretować ściśle, a więc jako uprawnienie do podejmowania działań prowadzących do odzyskania należnych świadczeń. Wszczęcie postępowania administracyjnego, zwłaszcza nadzwyczajnego, do tej materii nie należy. Poza tym musi nastąpić za żądanie podmiotu, który ma w tym interes prawny, jak i właściwie działającego w postępowaniu. Zatem ubocznie wypada stwierdzić, że to nie kurator nie ma legitymacji w sprawie, bo samodzielne jego uprawnienie nie podlega tu ocenie, ale reprezentowany przezeń podmiot nie ma właściwego przedstawiciela i nie może podejmować czynności procesowych (zakładając nawet, że ma podmiotowość prawną). Trzeba też w tym miejscu wyjaśnić autorowi skargi kasacyjnej, że kurator i likwidator spółki to dwa różne podmioty, toteż przepisy dotyczące likwidatorów, a przez przepis art. 466 K.s.h., członków zarządu, nie mają w sprawie zastosowania. Po myśli art. 463 § 1 tej ustawy, likwidatorami są członkowie zarządu, chyba że statut lub uchwała walnego zgromadzenia stanowią inaczej, zaś gdy o likwidacji orzeka sąd, on może ustanowić likwidatorów (§ 3 tego przepisu). Zatem likwidator ustanawiany jest w postępowaniu likwidacyjnym, którego w stosunku do skarżącej kasacyjnie Spółki nie wszczęto. Zresztą Naczelny Sąd Administracyjny w obecnym składzie podziela stanowisko tego Sądu, że likwidator nie ma uprawnienia do wszczęcia postępowania nadzorczego (p. wyrok z dnia 6 sierpnia 2010 r., sygn. akt I OSK 1376/09, publ. w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Na koniec trzeba wskazać, iż judykatura co do zakresu umocowania kuratora jest utrwalona, co tylko wzmacnia wyrażony powyżej pogląd (p. wyroki: Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 3 lutego 2012 r., sygn. akt II OSK 2223/10, Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 29 maja 2009 r., sygn. akt II SA/Gl 1271/08, publ. jw., oraz Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 3 stycznia 2013 r., sygn. akt I ACz 1135/12, LEX nr 1239906).

Z tych przyczyn niepodobna bronić poglądu o naruszeniu w sprawie przepisów art. 28 K.p.a., art. 468 § 1 i art. 466 K.s.h., które w sprawie nie miały zastosowania, bo odmowa wszczęcia postępowania nastąpiła z innego powodu, jak też przepisów art. 42 § 1 i 2 K.c., art. 30 § 3 K.p.a., art. 365 § 1 K.p.c., gdyż zostały one trafnie wyłożone i zastosowane w sprawie, zwłaszcza w zakresie oceny treści postanowienia Sądu Rejonowego w Ż., którego w żaden sposób Sąd meriti nie zakwestionował, a poprawnie zinterpretował. Tym samym nie sposób dopatrzyć się wadliwości w zakresie przyjęcia przez ten Sąd prawidłowości procedowania przed organem, w tym uchybienia zasadom praworządności, prawdy obiektywnej, pogłębiania zaufania obywateli do państwa. Natomiast nieporozumieniem jest szermowanie przez autora skargi kasacyjnej przepisem art. 31 ust. 3 Konstytucji, gwarantującym ograniczenia w materii korzystania z konstytucyjnych wolności i praw tylko w ustawach i tylko w przewidzianych w tym przepisie sytuacjach. Z tych powodów słusznie organ utrzymał w mocy swe pierwsze rozstrzygnięcie, nie naruszając art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a., a Sąd meriti zgodnie z prawem skargę oddalił, nie uchybiając przepisowi art. 151 P.p.s.a.

Co mając na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na zasadzie art. 184 i art. 204 pkt 1 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji niniejszego wyroku.

-----------------------

1