Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt II SA/Po 1078/11
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2012-01-19 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 134 par. 1, art. 135, art. 145 par. 1 pkt 1 lit. c, art. 152, art. 153
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
article: art. 7 , art. 77 par. 1
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 6 ust. 1, art. 7 pkt 4, art. 3 pkt 2 i 16, art. 5 ust. 1, art. 25 ust. 1, art. 30 ust. 1, 2, 6 i 8
journal: Dz.U. 2006 nr 139 poz 992
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tekst jednolity.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Aleksandra Łaskarzewska Sędziowie Sędzia WSA Edyta Podrazik Sędzia WSA Tomasz Świstak (spr.) Protokolant st.sekr.sąd. Mariola Kaczmarek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 stycznia 2012 r. sprawy ze skargi S. D. na decyzje Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z dnia [...] 2011 r. nr [...] i [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego zasiłku rodzinnego i dodatku do zasiłku rodzinnego; I. uchyla zaskarżone decyzje, II. określa, że zaskarżone decyzje nie mogą być wykonane.


UZASADNIENIE

Prezydent Miasta P., decyzją z dnia [...] 2010 r. nr [...] przyznał S. D. na rzecz J. D. zasiłek rodzinny (w wysokości 98 zł miesięcznie) wraz z dodatkiem z tytułu wychowywania dziecka w rodzinie wieloletniej ( w wysokości 80 zł miesięcznie) na okres od 1 listopada 2010 r. do 31 października 2011 r. a także przyznał na to dziecko dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego 2011/2012 na okres od 1 września 2011 r do 30 września 2011 r. w wysokości 100 zł.

Ponadto decyzją z dnia [...] 2010 r. nr [...] Prezydent Miasta P. przyznał S. D. na rzecz J. D. podwyższony dodatek z tytułu wychowania dziecka w rodzinie wielodzietnej w kwocie 100 zł miesięcznie na okres od 1 listopada 2010 r. do 31 października 2011 r.

W dniu 8 marca 2011 r. S. D. poinformowała Prezydenta Miasta P. – P. Centrum Świadczeń, iż w dniu 7 listopada 2010 r. J. D. urodziła swoje dziecko – V. K., a ojciec tego dziecka – D. K. wystąpił o zasiłek rodzinny na to dziecka.

Decyzją z dnia [...] 2011 r., [...] Prezydent Miasta P. uchylił swoją własną decyzję z dnia 26 października 2010 r., nr [...]w części przyznającej zasiłek rodzinny, dodatek z tytułu wychowywania dziecka w rodzinie wielodzietnej na okres od 1 listopada 2010 r. do 31 października 2011 r. oraz dodatek z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego od 1 września 2011 r. do 30 września 2011 r. przyznane na rzecz J. D. Organ wskazał, iż uwagi, że J. D. od dnia 7 listopada 2010 r. jest uprawniona do otrzymania zasiłku rodzinnego na swoje dziecko, to zgodnie z art. 7 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, z tym dniem S. D. utraciła prawo do pobierania świadczeń rodzinnych na rzecz J. D..

Na powyższą okoliczność Prezydent Miasta P. powołał się także w uzasadnieniu decyzji z dnia [...] 2011 r., nr [...], którą uchylił swoją własną decyzję z dnia [...] 2010 r., nr [...] przyznającą podwyższony dodatek z tytułu wychowywania dziecka w rodzinie wielodzietnej na rzecz J. D..

Decyzje te stały się ostateczne wobec niezaskarżenia, ich przez stronę.

Kolejną decyzją z dnia [...] 2011 r. nr [...] Prezydent Miasta P. na podstawie art. 20, art. 30 ust. 1, 2, 6-8 oraz art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych oraz art. 104 Kodeksu postępowania administracyjnego ustalił, iż kwota 712,- zł. pobrana przez S. D. tytułem zasiłku rodzinnego oraz dodatku z tytułu wychowywania dziecka w rodzinie wielodzietnej w okresie od 1 grudnia 2010 r. do 31 marca 2011 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym.

W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ wyjaśnił, iż w związku z treścią decyzji Prezydenta Miasta P. z dnia [...] 2011 r. nr [...] od dnia 1 grudnia 2010 r. ustało prawo S. D. do pobierania zasiłku rodzinnego oraz dodatku z tytułu wychowywania dziecka w rodzinie wielodzietne na rzecz J. D..

Dalej organ wskazał, że zgodnie z treścią art. 30 ust. 2 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych za nienależnie pobranie świadczenie rodzinne uważa się świadczenia wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymania wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania.

Prezydent Miasta P. podniósł, iż S. D. we wniosku o przyznanie świadczeń rodzinnych oświadczyła, ze zapoznała się z warunkami ich przyznania, a ponadto została w decyzji o przyznaniu jej świadczenia pouczona o obowiązku niezwłocznego powiadomienia organu wypłacającego świadczenia o zmianach mających wpływ na prawo do tych świadczeń.

Tym samy w ocenie organu, kwota 712,- zł. pobrana przez S. D. tytułem zasiłku rodzinnego oraz dodatku z tytułu wychowywania dziecka w rodzinie wielodzietnej w okresie od 1 grudnia 2010 r. do 31 marca 2011 r. stanowi świadczenie nienależnie pobrane podlegające zwrotowi zgodnie z art. 30 ust 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Organ stwierdził ponadto, iż ww. kwota będzie podlegać potrąceniu z aktualnie wypłacanych świadczeń rodzinnych zgodnie z art. 30 ust 6 powoływanej ustawy.

Z kolei, drugą decyzją z dnia [...] 2011 r. nr [...] Prezydent Miasta P. ustalił, iż kwota 400,- zł. pobrana przez S. D. tytułem podwyższenia dodatku z tytułu wychowywania dziecka w rodzinie wielodzietnej na rzecz J. D. w okresie od 1 grudnia 2010 r. do 31 marca 2011 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym.

W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia organ przytoczył tę samą podstawę prawną i powtórzył argumentację zawartą w decyzji z dnia [...] 2011 r. nr [...]. Dodatkowo organ wskazał w uzasadnieniu, iż kwota 207,- zł będzie podlegać potrąceniu z aktualnie wypłacanych świadczeń rodzinnych zgodnie z art. 30 ust. 6 ustawy o świadczeniach rodzinnych, natomiast kwota 193,- zł zgodnie z art. 30 ust 8 tej ustawy podlega zwrotowi łącznie z ustawowymi odsetkami.

W dniu 24 maja 2011 r. S. D. złożyła pismo procesowe zatytułowane "Odwołanie od decyzji [...]" W piśmie tym podniosła, iż składając wniosek o przyznanie świadczeń rodzinnych wraz z dodatkami zawiadomiła organ, iż jej pasierbica J. D. jest w ciąży. Pracownik organu I instancji poinformował ją wówczas, iż do czasu aż pasierbica nie urodzi dziecka i nie będzie ubiegać się o zasiłek rodzinny to będą jej przysługiwały świadczenia na rzez J. D. Dalej wnosząca odwołanie wyjaśniła, iż po uzyskaniu w marcu 2011 r informacji o przyznaniu J. D. świadczeń rodzinnych na rzecz jej córki V. K. niezwłocznie zawiadomiła o tym fakcie organ gdzie uzyskała informację, że nie będzie musiała oddawać wypłaconych jej już świadczeń, gdyż J. D. nie otrzymywała wcześniej żadnych świadczeń na swoje dziecko. S. D. podniosła, iż w tej sytuacji nie rozumie decyzji Prezydenta Miasta P. skoro zgodnie z zaleceniami poinformowała organ o wystąpieniu okoliczności uzasadniającej wstrzymanie zasiłku na rzecz J. D.. Jednocześnie wskazała na złą sytuację materialna swojej rodziny, która uniemożliwia spłatę orzeczonych należności.

Pismo powyższe zostało przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Poznaniu rozpoznane jako odwołanie od obu decyzji Prezydenta Miasta P. z dnia [...] 2011 r., to jest zarówno od decyzji nr [...]jak i decyzji nr [...].

Po rozpoznaniu powyższych odwołań Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Poznaniu dwiema odrębnymi decyzjami z dnia [...] 2011 r. utrzymało mocy decyzje Prezydenta Miasta P. z dnia [...] 2011 r. nr [...] (decyzja SKO nr [...] ) oraz nr [...] (decyzja SKO nr [...]).

W uzasadnieniu obu decyzji Kolegium powołując się na treść art. 4 ust. 1 oraz art. 3 pkt 16 ustawy o świadczeniach rodzinnych wskazało, iż J. D. jest osobą pełnoletnią i posiada własne dziecko, co oznacza, że założyła ona własną rodzinę. Tym samym J. D. od momentu urodzenia własnego dziecka to jest od 7 listopada 2010 r. nie zalicza się do składu rodziny S. D., której w konsekwencji od tego momentu nie przysługuje już świadczenie w postaci zasiłku rodzinnego, dodatku do tego zasiłku z tytułu wychowania dziecka w rodzinie wielodzietnej, a tym samym i podwyższenia dodatku z tytułu wychowania dziecka w rodzinie wielodzietnej na rzecz pasierbicy - J. D..

Dalej Kolegium stwierdziło, iż osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, w myśl art. 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, jest obowiązana do ich zwrotu.

Za świadczenia rodzinne nienależnie pobrane uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania - art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Organ zauważył, że przesłanka wskazana w art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych odwołuje się do świadomości świadczeniobiorcy, do jego winy w ujęciu subiektywnym. Dlatego też w postępowaniu o zwrot nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego organ jest zobowiązany ustalić, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego w rozumieniu art. 30 ust. 1 ww. ustawy.

W ocenie Kolegium ze zgromadzonego w sprawie materiału wynika, iż strona została w jasny i czytelny sposób została pouczona o spoczywającym na niej obowiązku powiadomienia organu przyznającego świadczenia rodzinne o zmianie w składzie członków rodziny.

W momencie gdy pełnoletnia pasierbica S. D. w dniu 7 listopada 2010 r. urodziła dziecko - córkę V. K., nastąpiła niewątpliwie zmiana w liczbie członków rodziny i o tej zmianie, S. D. zaniechała poinformować organ realizujący świadczenia rodzinne.

W związku z powyższym, zdaniem Kolegium, pobrane przez S. D., w okresie od 1 grudnia 2010 r. do 31 marca 2011 r., świadczenia, na rzecz J. D., która w tym czasie nie była już członkiem rodziny S. D., stanowiły świadczenia nienależnie pobrane i podlegają zwrotowi łącznie z ustawowymi odsetkami, które są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty.

Skargi na obie decyzje Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Poznaniu z dnia [...] 2011 r. wniosła S. D. powtarzając zarzuty i argumentację przedstawione w odwołaniu z dnia 24 maja 2011 r. Skarżąca zarzuciła, iż pracownicy organu I instancji wprowadzili ją w błąd co do okoliczności rodzących obowiązek zawiadomienia organu o zmianie sytuacji jej rodziny czym naruszono art. 9 k.p.a.

Odpowiadając na skargi Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o ich oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonych decyzjach.

Organ podniósł dodatkowo, iż zarzut błędnego poinformowania skarżącej o jej obowiązkach jest zbyt ogólnikowy. Trudno ocenić, czy opóźnienie w zgłoszeniu zmiany liczby członków rodziny S. D. nastąpiło w wyniku błędnego pouczenia przez pracowników organu czy też błędnego zrozumienia uzyskanej przez skarżąca informacji.

Postanowieniem z dnia 8 grudnia 2011 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu połączył do wspólnego rozpoznania i rozstrzygnięcia skargi S. D. na decyzje Samorządowe Kolegium Odwoławczego w Poznaniu z dnia [...] 2011 r. nr [...] i nr [...].

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu, zważył co następuje.

W myśl art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) oraz art. 3 § 1 i 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm. - dalej p.p.s.a.) kontrola sądu administracyjnego, ogranicza się do badania zgodności z prawem zaskarżonych aktów administracyjnych. Kontrola ta polega na badaniu, czy w toku rozpoznania. sprawy organy administracji nie naruszyły prawa materialnego i procesowego w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy.

Orzekanie - w myśl art. 135 p.p.s.a. - następuje w granicach sprawy będącej przedmiotem kontrolowanego postępowania administracyjnego, w której został wydany zaskarżony akt lub czynność i odbywa się z uwzględnieniem wówczas obowiązujących przepisów prawa.

Wady, skutkujące koniecznością uchylenia decyzji lub postanowienia, stwierdzeniem ich nieważności bądź wydania ich z naruszeniem prawa, przewidziane są w przepisie art. 145 § 1 p.p.s.a. Na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. decyzja podlega uchyleniu między innymi wówczas, gdy narusza przepisy postępowania w sposób, mogący mieć wpływ na treść rozstrzygnięcia.

W realiach niniejszej sprawy podkreślić nadto trzeba, iż sąd administracyjny nie jest związany zarzutami ani wnioskami skargi i zawartą w skardze argumentacją. Obowiązany jest natomiast, zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. do oceny praworządności zachowań organów administracji w danej sprawie. Oznacza to, iż podniesione w skardze zarzuty i ich uzasadnienie nie są wyłącznym kryterium badania legalności zaskarżonego aktu lub czynności. Sąd ma bowiem obowiązek wziąć pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i zarzutów podniesionych w skardze i dokonać oceny zgodności z prawem zaskarżonego aktu administracyjnego, nawet gdy dany zarzut nie został podniesiony (por. wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 6 maja 2004 r. sygn. akt I SA 2027/02, publ. Lex 146756 i z dnia 29 czerwca 2004 r. sygn. akt I SA 2819/02, publ. Lex 146750).

Mając powyższe stwierdzić należy, iż skarga zasługiwała na uwzględnienie, albowiem obie zaskarżone decyzje zostały podjęte z naruszeniem przepisów prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Odnosząc się do decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Poznaniu z dnia [...]2011 r., nr [...] zauważyć w pierwszym rzędzie należy, iż przesłanką wszelkich rozstrzygnięć organów administracji winny być kompletne ustalenia faktyczne. Zasada powyższa wynika wprost z art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. i znajduje zastosowanie do postępowania toczącego się przed organami obu instancji.

Zasadniczą przesłanką faktyczną wydania rozstrzygnięcia w przedmiocie odwołania strony od decyzji organu I instancji jest zaś ustalenie przedmiotu żądania strony, w tym w szczególności ustalenie, czy złożone pismo stanowi środek zaskarżenia, a jeśli tak to od jakiej decyzji.

Brak jednoznacznego wyjaśnienia treści żądania strony, stanowi naruszenie zasad postępowania administracyjnego, określonych w art. 7, 8, 9 i 10 k.p.a. Jeżeli bowiem charakter pisma budzić może wątpliwości, to organ administracji ma obowiązek, stosownie do postanowień powołanych wyżej przepisów, wyjaśnić rzeczywistą wolę strony i treść jej żądania. Jednocześnie podkreślić należy, iż w sprawach, w których strona nie sprecyzuje przepisów prawa, w ramach których żąda by jej sprawę rozpatrzono, organy administracji mają obowiązek rozpatrzenia sprawy na tle wszystkich przepisów, jakie w danym wypadku mogłyby mieć zastosowanie. Nie można przy tym jednakże przyjąć, że jeżeli podanie jest zredagowane niezręcznie, bądź mało zrozumiale, to organ administracji publicznej jest uprawniony do sprecyzowania treści żądania. Jest to niedopuszczalne chociażby dlatego, że prowadzi do niedopuszczalnej zmiany żądania, wbrew intencji wnoszącego podanie (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 kwietnia 2002 r., sygn. akt I SA 2188/00, niepubl.).

Powyższym wymogom orzekające w niniejszej sprawie Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Poznaniu nie sprostało, co najmniej przedwcześnie przyjmując, iż pismo S. D. z dnia 24 maja 2011 r., zatytułowane "Odwołanie od decyzji [...] " stanowi także odwołanie od decyzji Prezydenta Miasta P. z dnia [...] 2011 r., nr [...].

W piśmie tym, choć jego uzasadnienie zawiera argumentację, która może odnosić się do obydwu decyzji Prezydenta Miasta P. z dnia [...] 2011 r. wskazano bowiem jako decyzję zaskarżaną odwołaniem jedynie decyzję nr [...] , a sposób sformułowania pierwszego zdania tegoż środka odwoławczego (cyt. "odwołuję się od decyzji, którą dostałam") zdaje się wskazywać, że intencją odwołującej się było zaskarżenie jedynie jednej decyzji.

W takiej sytuacji procesowej, do obowiązków organu należało zatem jednoznaczne ustalenie jaka jest rzeczywista wola składającej pismo z dnia 24 maja 2011 r. i to niezależnie od faktu, iż podanie to zostało wniesione w terminie do wniesienia odwołania od obydwu decyzji organu I instancji z dnia [...] 2011 r.

Podkreślić należy, iż w świetle utrwalonego orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego, organ administracji nie jest związany nawet podaną podstawą prawną żądania, a musi rozpoznać sprawę co do jej istoty, w świetle intencji autora dających się ustalić na podstawie całej treści pisma. Nie ma przy tym decydującego znaczenia – co jest istotne w kontekście pisma S. D. z 24 maja 2011 r. – również tytuł pisma, wobec czego organ obowiązany jest wyjaśnić rzeczywistą wolę skarżącej, także udzielając jej przy tym niezbędnych wyjaśnień i wskazówek (por. np. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 września 1994 r., III SA 1111/93, z dnia 17 września 1992 r., IV SA 949/92, z dnia 2 marca 1987 r., sygn. III SA 92/87, wyroki Wojewódzkich Sądów Administracyjnych: w Warszawie z dnia 22 stycznia 2004 r. sygn. III SA 1503/03 i w Poznaniu z dnia 28 października 2009 r., sygn. II SA/Po 232/09).

W realiach niniejszej sprawy organ winien zatem ustalić czy wnosząc pismo z dnia 24 maja 2011 r. zatytułowane "Odwołanie od decyzji [...] " S. D. faktycznie zamierzała zakwestionować w trybie odwoławczym nie tylko decyzję Prezydenta Miasta P. nr [...] , lecz także decyzję tego samego organu nr [...] , czy też jej intencją było wyłącznie zaskarżenie decyzji wskazanej w odwołaniu.

Odnosząc się do decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego nr [...] utrzymującej w mocy decyzję Prezydenta Miasta P. ustalającą, iż kwota 400,- zł. pobrana przez S. D. tytułem podwyższenia dodatku z tytułu wychowywania dziecka w rodzinie wielodzietnej na rzecz J. D. w okresie od 1 grudnia 2010 r. do 31 marca 2011 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym w pierwszym rzędzie wskazać należy, iż w ocenie Sądu rozpoznającego niniejsza sprawę prawidłowym jest pogląd prawny wyrażony w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji jakoby od momentu urodzenia przez J. D. własnego dziecka, skarżącej S. D. przestał przysługiwać zasiłek rodzinny na J. D. oraz dodatki do tego zasiłku.

Zgodnie z art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2006 r., Nr 139, poz. 992 ze zm., dalej u.ś.r.) zasiłek rodzinny przysługuje rodzicom, jednemu z rodziców albo opiekunowi prawnemu bądź faktycznemu dziecka, do ukończenia przez dziecko 18 roku życia lub nauki w szkole, jednak nie dłużej niż do ukończenia 21 roku życia, albo 24 roku życia, jeżeli kontynuuje naukę w szkole lub w szkole wyższej i legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym albo znacznym stopniu niepełnosprawności.

Jednocześnie art. 7 pkt 3 tej samej ustawy w brzmieniu obowiązującym od dnia 6 lipca 2007 r., stanowi, że zasiłek rodzinny nie przysługuje, jeżeli pełnoletnie dziecko lub osoba ucząca się jest uprawniona do zasiłku rodzinnego na własne dziecko.

Dla ustalenia co oznacza zwrot, iż pełnoletnie dziecko jest uprawnione do zasiłku rodzinnego na własne dziecko, w tym w szczególności dla rozstrzygnięcia czy okoliczność ta następuje z chwilą urodzenia się dziecka, na które pełnoletnie dziecko może ubiegać się o zasiłek rodzinny, czy też dopiero z chwilą, gdy pełnoletnie dziecko rzeczywiście korzysta z zasiłku na podstawie decyzji, w której udzielono jej świadczenia koniecznym jest odwołanie się do art. 3 pkt 16 u.ś.r. definiującego na gruncie tej ustawy pojęcie rodziny. Zgodnie z zawartą w tym przepisie definicją legalną obowiązująca od 6 lipca 2007 r., ilekroć w ustawie jest mowa o rodzinie - oznacza to odpowiednio następujących członków rodziny: małżonków, rodziców dzieci, opiekuna faktycznego dziecka oraz pozostające na utrzymaniu dzieci w wieku do ukończenia 25. roku życia, a także dziecko, które ukończyło 25. rok życia legitymujące się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli w związku z tą niepełnosprawnością rodzinie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne; przy czym do członków rodziny nie zalicza się dziecka pozostającego pod opieką opiekuna prawnego, dziecka pozostającego w związku małżeńskim, a także pełnoletniego dziecka posiadającego własne dziecko.

Jednoznaczne wykluczenie z kręgu osób stanowiących na gruncie ustawy rodzinę pełnoletniego dziecka posiadającego własne dziecko, przesądza o tym, że przesłanka wykluczająca uprawnienie do zasiłku rodzinnego (i co za tym idzie również wszelkich dodatków do takowego zasiłku) o jakiej mowa w art. 7 pkt 3 ustawy aktualizuje się już w momencie urodzenia się dziecka, na które pełnoletnie dziecko może ubiegać się o zasiłek rodzinny.

Przyjęcie wykładni odmiennej prowadziłoby bowiem do niekceptowalnej sytuacji, w której zasiłek rodzinny mógłby przysługiwać na osobę nie będącą w świetle ustawy odwiedzeniach rodzinnych członkiem rodziny osoby uprawnionej.

Zauważyć nadto należy, iż aktualne brzmienie art. 3 pkt 16 u.ś.r. przesądza o tym, iż posiadanie przez pełnoletnie dziecko na jakie przyznany był zasiłek rodzinny własnego dziecka powoduje, że to pełnoletnie dziecko i jego dochody przestają być uwzględniane przy obliczaniu dochodu rodziny (art. 3 pkt 2 u.ś.r.) oraz dochodu rodziny w przeliczeniu na osobę (art. 5 ust. 1 u.ś.r.), albowiem obliczenia tegoż dochodu "na osobę" należy dokonać poprzez podzielenie miesięcznego dochodu rodziny przez liczbę członków rodziny, do której takie pełnoletnie dziecko z chwilą urodzenia się jego własnego dziecka przestaje się wliczać.

Powyższa okoliczność w świetle art. 25 ust. 1 u.ś.r. rodzi zatem po stronie świadczeniobiorcy obowiązek powiadomienia organu wypłacającego świadczenia rodzinne o urodzeniu się własnego dziecka pełnoletniego dziecka, na które przyznany jest zasiłek rodzinny i dodatki do tegoż zasiłku, albowiem każdorazowo zachodzi w takiej sytuacji zmiana liczby członków rodziny i może mieć miejsce zmiana sytuacji dochodowej rodziny.

Nadto nie sposób przyjąć by racjonalny ustawodawca najpierw uzależnił prawo doświadczenia rodzinnego od wysokości dochodu rodziny w przeliczeniu na osobę (art. 5 ust. 1 u.ś.r.), a następnie dopuścił wypłacanie tego świadczenia na pełnoletnie dziecko, którego dochody nie są wliczane do dochodu rodziny i które nie jest uwzględniane w obliczeniu wysokości dochodu rodziny w przeliczeniu na osobę.

Reasumując uznać należy, iż w obecnym stanie prawnym obowiązującym od 6 lipca 2007 r. zasiłek rodzinny na pełnoletnie dziecko nie przysługuje od momentu urodzenia się dziecka tego pełnoletniego dziecka i to niezależnie od tego czy osobie takiej (pełnoletniemu dziecku świadczeniobiorcy) przyznano zasiłek rodzinny na własne dziecko.

Niezależnie od powyższych rozważań zauważyć jednakże należy, iż sam fakt niezasadnego wypłacenia świadczenia, jaki niewątpliwie w sprawie zaistniał, nie przesądza o tym, iż takowe niezasadnie wypłacone, obiektywnie nienależne świadczenie jest świadczeniem nienależnie pobranym.

Instytucja świadczenia nienależnego uregulowana jest bowiem w art. 30 u.ś.r. Przepis ten w ust. 1 stanowi, iż osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu, zaś w ust. 2 definiuje pojęcie nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego, wskazując, że za takowe uważa się:

1) świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania;

2) świadczenia rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia;

3) świadczenia rodzinne wypłacone w przypadku, o którym mowa w art. 23a ust. 5, za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenia rodzinne;

4) świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie rodzinne przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego.

Przy ocenie czy świadczenie rodzinne pobrane przez S. D. uznane być może za świadczenie pobrane nienależnie istotne znaczenie będą miały nie tylko elementy związane z niewątpliwą i niesporną zmianą w liczbie członków rodziny, lecz również elementy podmiotowe powiązane ze stanem jej świadomości odnośnie tych zmian i ich wpływu na prawo doświadczeń rodzinnych.

Z treści art.30 ust.1 i ust. 2 u.ś.r. wynika bowiem, że obowiązek zwrotu został połączony nie z samym tylko pojęciem "nienależnego świadczenia", lecz z zaistnieniem "świadczenia nienależnie pobranego". Wskazane sformułowania nie są pojęciami tożsamymi. W orzecznictwie zwraca się bowiem uwagę na to, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym i występuje między innymi wówczas, gdy świadczenie zostaje wpłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 14 grudnia 2009 r., sygn. I OSK 826/09 publ. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Pamiętać nadto trzeba, iż art. 30 ust. 2 pkt 1 in fine u.ś.r. jako warunek uznania świadczeń za pobrane nienależnie wymienia pouczenie osoby pobierającej o braku prawa do ich pobierania. Wykładnia art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. w zw. z art. 25 u.ś.r. wskazuje, że warunkiem niezbędnym uznania świadczenia wypłaconego za pobrane nienależnie jest istnienie po stronie świadczeniobiorcy świadomości, że uprawnienie do jego utrzymywania ustało. Jak trafnie wskazano w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 11 grudnia 2008 r., sygn. IV SA/Po 331/08 (publ. Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych) obowiązek zwrotu świadczenia z art. 30 ust. 2 pkt 2 u.ś.r. ma charakter następczy i uzależniony jest od tego czy strona była należycie pouczona o przesłankach, które w sposób negatywny warunkują pobieranie przyznanych świadczeń. Sąd orzekający w niniejszej sprawie w pełni podziela także wyrażony w przywołanym orzeczeniu pogląd, iż pouczenie adresowane do strony winno być czytelne, jasne i zrozumiałe dla świadczeniobiorcy. Analogiczny, trafny pogląd prawny wyrażony został także wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. z dnia 16 stycznia 2008 r., sygn. II SA/Go 759/07, gdzie wskazano, że pouczenie nie może być uznane za należyte, gdy przytacza jedynie przepis ustawy bez jego wyjaśnienia, oraz że pouczenie powinno być adekwatne do obowiązujących przepisów, odnosić się do konkretnie otrzymywanego świadczenia i operować zwrotami zrozumiałymi dla adresata tak, aby mógł je uwzględnić w ocenie własnej sytuacji, przy czym stanowisko to zostało w całości zaaprobowane przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 24 marca 2009 r., sygn. I OSK 593/08 (oba publ. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych).

Wobec konstytutywnego charakteru prawidłowego pouczenia strony o braku prawa do pobierania świadczenia oraz stanu świadomości strony pobierającej świadczenie obiektywnie jej nie przysługujące, również te okoliczności winny zostać w sposób precyzyjny wykazane i wyartykułowane w uzasadnieniu decyzji uznającej dane świadczenie za pobrane nienależnie, przy czym poczynione w tym zakresie ustalenia te mogą mieć charakteru dowolnego lecz winny wynikać ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, który winien mieć charakter kompletny.

Powyższym wymogom zaskarżona decyzja nie sprostała, albowiem pomimo konsekwentnego podnoszenia przez S. D. w toku postępowania administracyjnego, iż była informowana przez pracownika organu I instancji, iż do czasu aż pasierbica nie będzie ubiegać się o zasiłek rodzinny, będą jej przysługiwały świadczenia rodzinne na J. D. organy administracji nie podjęły nawet próby zweryfikowania tej okoliczności, w sytuacji gdy oczywistym jawi się, iż w przypadku potwierdzenia się faktu udzielenia S. D., takowych wadliwych pouczeń nie sposób byłoby przyjąć jakiegokolwiek zawinienia po jej stronie odnośnie pobierania nienależnego zasiłku rodzinnego wraz z dodatkami z tytułu sprawowania opieki nad J. D..

Podkreślić przy tym należy, iż skoro art. 25 ust. 1 u.ś.r. nie przewiduje żadnej szczególnej formy powiadamiania organu wypłacającego świadczenia rodzinne zmianach w liczbie członków rodziny lub innych zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, to potwierdzone procesowo ustne powiadomienie, które jednakże nie spotkało się z właściwą reakcja pracownika organu musiałoby być uznane za w pełni skuteczne.

Przy ocenie istnienia po stronie świadczeniobiorcy świadomości, że uprawnienie do jego utrzymywania ustało, w szczególności za miesiące, w których nie było przyznane świadczenia rodzinne z tytułu opieki nad małoletnią V. K. istotne znaczenie będzie miała także okoliczność, iż sposób sformułowania przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych, w tym w szczególności mającego w niniejszej sprawie znaczenie zasadnicze art. 7 pkt 4 uznać należy za skomplikowany i budzący wątpliwości interpretacyjne nie tylko wśród beneficjentów świadczeń, czy pracowników organów administracji orzekających w przedmiocie świadczeń, lecz także w nauce prawa. Przykładowo wskazać należy, iż w komentarzach do ustawy o świadczeniach rodzinnych odnoszących się do stanu prawnego obowiązującego po dniu 6 lipca 2007 r. wyrażany był pogląd, iż negatywna przesłanka uniemożliwiająca uzyskanie zasiłku rodzinnego na pełnoletnie dziecko, które ma własne dziecko zachodzi wyłącznie wtedy, gdy osoba taka (pełnoletnie dziecko) faktycznie uzyskała decyzję, w której udzielono jej świadczenia (por. R. Babińska-Górecka, M. Lewandowicz-Machnikowska, Świadczenia rodzinne. Komentarz, Wrocław 2010, s. 126; A. Korcz – Maciejko, W Maciejko Świadczenia rodzinne. Komentarz, wyd. 3 Warszawa 2009 r., s.224). Aczkolwiek ten niewątpliwie błędny pogląd wywołany był jak się wydanie nieuwzględnieniem przy wykładni art. 7 pkt 4 u.ś.r., aktualnego brzmienia art. 3 pkt 16 tej samej ustawy i następstw znowelizowania tegoż przepisu z dniem 6 lipca 2007 r. poprzez dodanie, iż do niego, iż do członków rodziny nie zalicza się pełnoletniego dziecka posiadającego własne dziecko, to jednak istnienie w nauce prawa tak daleko idących rozbieżności co do prawidłowej wykładni przepisu art. 7 pkt 4 ustawy musi znaleźć odzwierciedlenie w ocenie czy pouczenia jakich udzielały skarżącej organy, a na które to pouczenia powołano się w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, miały charakter wystarczający dla uznania, iż strona była należycie pouczona o przesłankach, które w sposób negatywny warunkują pobieranie przyznanych świadczeń. Analiza tych pouczeń dokonana przez Sąd pozwala bowiem na stwierdzenie, że posługują się one wyłącznie sformułowaniami ustawowymi i w żadnym z nich nie wskazano jak należy rozumieć zawarte w art. 7 pkt 4 u.ś.r. pojęcie "uprawnienia do zasiłku rodzinnego na własne dziecko", jak również nie pouczono S. D. o ustawowej definicji rodziny, wykluczającej z jej składu pełnoletnie dziecko posiadające własne dziecko, w sytuacji gdy ta definicja legalna nie odpowiada potocznemu rozumieniu pojęcia rodziny, zgodnie z którym rodzina to grupa spokrewnionych osób posiadająca wspólne miejsce zamieszkania i funkcjonująca w ramach jednego gospodarstwa domowego, obejmująca co najmniej rodziców i dzieci, a niekiedy także inne osoby, w tym wnuki, czy też dziadków.

Dokonując oceny stanu świadomości S. D. odnośnie przysługiwania jej prawa do zasiłku rodzinnego i dodatków do tego zasiłku z tytułu sprawowania opieki nad J. D. organ administracji winien nadto ustalić, kiedy powzięła ona wiadomość o urodzeniu dziecka przez J. D. oraz kiedy powzięła wiadomość o wystąpieniu przez D. K. z wnioskiem o przyznanie zasiłku rodzinnego z tytułu sprawowania opieki nad córką J. D. małoletnią V. K. oraz ocenić znaczenie jakie dla uznania świadczenia pobranego przez S. D. za luty 2011 roku, ma okoliczność, iż D. K. z wnioskiem powyższym wystąpił 28 lutego 2011 r. oraz okoliczność, iż o fakcie urodzenia dziecka przez J. D., skarżąca poinformowała właściwy organ 9 marca 2011 r., a więc przed wypłatą zasiłku rodzinnego wraz z dodatkami za miesiąc marzec.

Podkreślić przy tym należy, iż w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego utrwalonym jest pogląd, który Sąd orzekający w niniejszej sprawie w pełni podziela, że pominięcie w uzasadnieniu decyzji oceny okoliczności faktycznych, mogących mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy, stwarza przesłankę do uznania naruszenia przez organ przepisów o postępowaniu administracyjnym w stopniu wywierającym istotny wpływ na wynik sprawy (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 9 kwietnia 2001 r., sygn. akt V SA 1611/00, LEX nr 80635).

Niezależnie od powyższych uchybień o charakterze zasadniczym stanowiących przesłankę uchylenia zaskarżonej decyzji Sąd pragnie nadto wskazać, iż w uzasadnieniu decyzji Prezydenta Miasta P. z dnia [...] 2011 r., nr [...] wskazano, że kwota 207,- zł będzie podlegać potrąceniu z aktualnie wypłacanych świadczeń rodzinnych zgodnie z art. 30 ust. 6 u.ś.r., natomiast kwota 193,- zł zgodnie z art. 30 ust 8 tej ustawy podlega zwrotowi łącznie z ustawowymi odsetkami, przy czym w uzasadnieniu tym brak jakiegokolwiek wyjaśnienia przyczyn podjętego w tym zakresie przez organ rozstrzygnięcia, jak i wskazania od jakiej konkretnie daty i od jakich kwot naliczone będą odsetki, w sytuacji, gdy na kwotę nienależnie rzekomo pobranego świadczenia składały się kwoty dodatku z tytułu wychowywania dziecka w rodzinie wielodzietnej pobierane w okresie czterech miesięcy.

Do powyższej okoliczności, wbrew wymogom wynikającym z zasady dwuinstancyjności, nie odniosło się także w uzasadnień swojej decyzji Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Poznaniu.

Stąd też na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c Sąd orzekł jak w punkcie I sentencji wyroku.

Ponownie rozpoznając sprawę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Poznaniu winno - zgodnie z art. 153 p.p.s.a. zastosować się do ocen prawnych i wskazań Sądu co do dalszego postępowania zawartych w niniejszym uzasadnieniu.

W szczególności organ winien ustalić jaka była intencja strony przy wnoszeniu pisma procesowego z dnia 24 maja 2011 r. i czy zamiarem swoim obejmowała ona zaskarżenie wyłącznie decyzji o numerze wskazanym w nagłówku tegoż pisma, czy tez obu decyzji Prezydenta Miasta P. z dnia [...] 2011 r.

Rozpoznając odwołanie od decyzji nr [...] Samorządowe kolegium Odwoławcze w P. winno zaś przede wszystkim ustalić i przesłuchać w charakterze świadków pracowników P. Centrum Świadczeń z którymi kontaktowała się skarżąca przy skąłdaniu wniosków o przyznanie zasiłku rodzinnego oraz dodatków do tego zasiłku celem ustalenia jakiego rodzaju pouczeń jej udzielano, a następnie dokonać oceny czy w świetle całokształtu zebranego materiału dowodowego można S. D. przypisać, a jeśli tak to za jaki okres świadome pobieranie nienależnych świadczeń rodzinnych.

Podkreślić przy tym trzeba, iż odrębnie oceniać należy okres grudnia 2010 r. i stycznia 2011 r., za które to miesiące nie był przyznany zasiłek rodzinny z tytułu sprawowania opieki nad małoletnią V. K., odrębnie luty 2011 r., za który zasiłek rodzinny został przyznany w następstwie złożenia wniosku w ostatnim dniu miesiąca i odrębnie marzec 2011 r.. Przy ocenie czy zasiłek rodzinny i dodatki do niego z tytułu opieki nad J. D. zostały przez S. D. w marcu 2011 r. pobrane nienależnie organ winien nadto uwzględnić okoliczność, iż oświadczenie o urodzeniu dziecka przez J. D. i wystąpieniu przez ojca dziecka o zasiłek rodzinny na to dziecko S. D. złożyła w dniu 9 marca 2011 r., zaś zasiłek rodzinny za marzec wraz z dodatkami został jej wypłacony 15 marca 2011 r.

W przypadku ustalenia, iż zamiarem S. D. było zaskarżenie odwołaniem także decyzji Prezydenta Miasta P. nr [...] organ II instancji winien przy rozpatrywaniu tegoż odwołania uwzględnić poglądy prawne i wytyczne zawarte w uzasadnieniu niniejszego wyroku a odnoszące się do uznania za nienależnie pobrane świadczeń określonych w decyzji nr [...].

O wykonalności zaskarżonych decyzji (punkt II sentencji wyroku) orzeczono w oparciu o przepis art. 152 p.p.s.a.