Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 1155/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2024-10-24 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: oddalono skargę
Powołane przepisy: article: Art. 17 ust. 1, ust. 1, i 1b
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
article: Art. 6, 7, 8, 9, 77  par. 1, 80 oraz art. 138 par. 1  pkt 1
journal: Dz.U. 2023 poz 775
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t. j.)
article: Art. 151
journal: Dz.U. 2024 poz 935
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Bogusław Wolas Sędzia WSA Janusz Kasprzycki (spr.) Asesor WSA Marta Kisielowska po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 24 października 2024 r. sprawy ze skargi A. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 13 maja 2024 r., znak: SKO-NP-4115-62/24, w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną przez A. M., zwaną dalej skarżącą, decyzją z dnia 13 maja 2024 r. znak: SKO-NP.-4115-62/24, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r., poz. 572, zwanej dalej w skrócie – k.p.a.), art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 390 ze zm., zwanej dalej ustawą o świadczeniach rodzinnych), art. 63 ust. 1 i ust. 3, ust. 5 pkt 1 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. z 2023 r., poz. 1429, zwanej dalej ustawą o świadczeniu wspierającym), utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy K. z dnia 8 stycznia 2024 r., znak: GOPS.5211.41.2023.AG, o odmowie przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego wnioskowanego na niepełnosprawnego ojca.

Powyższa decyzja zapadła w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:

Decyzją z dnia 8 stycznia 2024 r., znak: GOPS.5211.41.2023.AG, Wójt Gminy K. odmówił przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego wnioskowanego na niepełnosprawnego ojca.

Organ pierwszej instancji ustalił, że Orzeczeniem Lekarza Orzecznika Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Stopniu Niepełnosprawności w Nowym Sączu nr akt [...] ojciec skarżącej, został zaliczony do znacznego stopnia niepełnosprawności. Skarżąca faktycznie opiekuje się ojcem, który ze względu na wiek i niepełnosprawność wymaga wzmożonej opieki w codziennym funkcjonowaniu i zaspakajaniu potrzeb. Bez pomocy córki skarżący nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować. Skarżąca sprząta, gotuje, podaje leki, robi zakupy, pierze, pomaga w czynnościach higienicznych. Opieka nad ojcem jest bardzo absorbująca, dlatego nie może ona podjąć zatrudnienia nawet w niepełnym wymiarze godzin. Skarżąca nie może również liczyć na pomoc swojego brata, gdyż jest osobą nadużywającą alkoholu.

Organ zauważył jednak, że ojciec skarżącej został zaliczony do znacznego stopnia niepełnosprawności w wieku 73, zatem nie ma podstaw do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Zdaniem organu fakt wydania przez TK wyroku z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt: K 38/13, nie przesądza o braku możliwości stosowania przez organy i sądy przepisu art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie warunkowania przyznania świadczenia pielęgnacyjnego od daty powstania niepełnosprawności osoby objętej opieką.

Od powyższej decyzji odwołanie wniosła skarżąca.

Wymienioną na wstępie decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji.

W uzasadnieniu tej decyzji Kolegium wskazało, że materialnoprawną podstawę decyzji organu pierwszej instancji stanowiły przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych, w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2023 r. Z uwagi na fakt, że strona wystąpiła o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w 2023 r. niniejsza sprawa zgodnie z zapisem art. 63 ust. 1 ustawy o świadczeniu wspierającym, podlega rozpatrzeniu w oparciu o przepisy ustawy w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2023 r.

Następnie Kolegium powołało treść przepisów art. 17 ust. 1 i ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych i wskazało, że podstawą odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego organ pierwszej instancji uczynił przepis art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniu rodzinnym.

Zdaniem Kolegium rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji co do zasady jest prawidłowe pomimo częściowo błędnego uzasadnienia.

Kolegium wyjaśniło, że w wyroku z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z zasadą równości o której mowa w art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Wyrok ten jest tzw. wyrokiem zakresowym. Skutkiem tego wyroku jest zmiana zakresu zastosowania przepisu art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie treści w nim ujętej, będącego przepisem szczególnym w odniesieniu do art. 17 ust. 1 tej ustawy, który określa ogólne przesłanki prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W konsekwencji tego orzeczenia w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała nie później, niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia, przepis art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych jest zgodny z Konstytucją i nie ma przeszkód prawnych do jego stosowania. Natomiast w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. Wobec tego, w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium.

Przekładając powyższe na grunt niniejszej sprawy Kolegium podniosło, że okoliczność, iż niepełnosprawność u osoby wymagającej opieki powstała w okresie późniejszym niż wymaga tego art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, nie może stanowić samoistnej przesłanki do uznania, iż osobie sprawującej opiekę nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Jednakże dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie wystarczy sam fakt posiadania przez osobę wymagającą opieki orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności lub orzeczenia równoważnego. W sprawie niniejszej ustaleniu podlega jednak także i to, czy spełnione zostały pozostałe przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego i nie występują przesłanki negatywne, które uniemożliwiałyby jego przyznanie. Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest bowiem zapewnienie dochodu i ubezpieczenia społecznego osobie, która sama nie może sobie tego zapewnić (zaprzestając wykonywania pracy lub jej nie podejmując), gdyż musi sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną w takim stopniu, który uniemożliwia jej zadbanie o własne potrzeby. Fakt, że ustawodawca w art. 17 ust. 1 ustawy nie poprzestał na uwarunkowaniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wyłącznie od tego, czy osoba wymagająca opieki legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności, ale również od konieczności rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez opiekuna w celu sprawowania opieki, jest zrozumiały z tego względu, iż sytuacja zdrowotna osób legitymujących się znacznym stopniem niepełnosprawności jest różna. Świadczenie pielęgnacyjne nie może być traktowane jako zastępcze źródło dochodu.

Kolegium ustaliło, że ojciec skarżącej ma orzeczony znaczny stopień niepełnosprawności. Cierpi na nadciśnienie, astmę, ma drutowaną nogę po skomplikowanym złamaniu, brak czterech palców w prawej dłoni powodują ograniczenia ruchowe, samoobsługowe i oddechowe. Ww. wymaga całkowitego wsparcia przy zabiegach higienicznych, tj. przy kąpieli, zmiany bielizny osobistej i pościelowej, nie jest w stanie samodzielnie zawiązać butów. Skarżąca przygotowuje posiłki, robi zakupy, organizuje wizyty lekarskie domowe oraz zawozi do specjalistów. Obowiązki związane z opieką nad ojcem są dla skarżącej absorbujące, dlatego nie jest w stanie podjąć pracy zarobkowej, zwłaszcza że jednocześnie sprawuje opiekę nad niepełnosprawną matką, która ma również orzeczony znaczny stopień niepełnosprawności i wymaga wzmożonej opieki i pielęgnacji. Matka odwołującej nie porusza się samodzielnie, nie jest w stanie samodzielnie usiąść z pozycji leżącej, cierpi na cukrzycę - 4 razy dziennie wymaga podawania insuliny. Tylko skarżąca jest w stanie opiekować się rodzicami zabezpieczając ich bieżące potrzeby bytowe, jak i społeczne. Brat skarżącej jest bowiem osobą nadużywającą alkoholu i z tego powodu nie można na nim polegać i nie jest w stanie opiekować się rodzicami. Jak podała skarżąca z dniem 8 grudnia 2023 r. zrezygnowała z pracy na gospodarstwie rolnym w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem.

W ocenie Kolegium ustalony zakres opieki nie daje podstaw do przyznania wnioskowanego świadczenia, albowiem czynności wykonywane przez odwołującą nie odbiegają od zwykłych czynności wykonywanych przez osoby pracujące zawodowo i wspólnie zamieszkujące np. ze starszymi rodzicami do alimentacji których są zobowiązane. Większość czynności wykonywanych przez odwołującą wynika wprost z faktu wspólnego zamieszkiwania i gospodarowania oraz z ciążącego na niej obowiązku alimentacyjnego wobec ojca. Wykonywanie tych czynności z pewnością nie zajmuje odwołującej całego dnia i nie uniemożliwia wykonywania tak specyficznej pracy, jak praca we własnym gospodarstwie rolnym. Specyfika pracy w gospodarstwie rolnym pozwala bowiem dostosować godziny pracy do konieczności wykonywania czynności opiekuńczych. Zakres oraz rozmiar czasowy opieki sprawowanej przez odwołującą, jest do pogodzenia z dalszym prowadzeniem gospodarstwa rolnego. Z akt sprawy wynika nadto, że ojciec skarżącej może sam funkcjonować przez część dnia, a skarżąca ze względu na charakter pracy w gospodarstwie rolnym - przy wsparciu w postaci usług opiekuńczych ze strony państwa - może dostosować godziny pracy do konieczności wykonywania czynności opiekuńczych. Zatem, trudno przyjąć że w niniejszej sprawie występuje związek przyczynowo skutkowy między niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a koniecznością sprawowania opieki przez skarżąca nad niepełnosprawnym ojcem. Nadto z art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych wynika, że obligatoryjną przesłanką warunkującą przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego jest sprawowanie stałej opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności nie pozwalającej na kontynuowanie lub podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Tymczasem na podstawie przedstawionego materiału dowodowego nie można przyjąć, że skarżąca nieprzerwanie sprawuje osobistą opiekę nad niepełnosprawnym ojcem.

Kolegium zwróciło również uwagę, że w ramach polityki społecznej prowadzonej przez państwo realizowane są również usługi opiekuńcze, które mają na celu wspomaganie opieki nad osobą jej wymagającą po to aby opiekun takiej osoby nie musiał rezygnować z zatrudnienia lub podejmować pracy w ograniczonym jej zakresie czasowym. Ponadto w niniejszej sprawie, oprócz skarżącej jest jeszcze jej brat obciążony - w tym samym stopniu, co odwołująca - ustawowym obowiązkiem alimentacyjnym wobec niepełnosprawnego ojca. Tymczasem z akt nie wynika, aby skarżąca podjęła jakiekolwiek działania mające na celu zobowiązanie go do współudziału w opiece nad ojcem w sposób bezpośredni lub pośredni. Jednocześnie Kolegium nie zakwestionowało faktu, że skarżąca sprawuje opiekę nad ojcem, ale jest do tego zobowiązana nie tylko moralnie ale także prawnie z racji ciążącego na niej obowiązku alimentacyjnego względem ojca.

W skardze na powyższą decyzję skarżąca zarzuciła naruszenie przepisów:

- art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowani opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej łub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji;

- art. 17 ust 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że skarżącej nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, mimo że skarżąca zalicza się do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, będącą jednocześnie opiekunem faktycznie osoby niepełnosprawnej, z uwagi na to, iż rodzeństwo skarżącej może partycypować w opiece nad niepełnosprawnym ojcem, podczas, gdy funkcjonalna wykładania ww. przepisów winna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu podtrzymało swoje dotychczasowe stanowisko i wniosło o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

Stosownie do treści art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 2492 ze zm.) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935, zwanej dalej w skrócie P.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, stosując środki określone w ustawie. Kontrola sądu polega na zbadaniu zgodności z prawem (legalności) zaskarżonego aktu (odpowiednio decyzji, postanowienia) z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Sąd nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, zgodnie z dyspozycją art. 134 § 1 P.p.s.a. Sąd administracyjny nie rozstrzyga więc merytorycznie, lecz ocenia zgodność decyzji z przepisami prawa.

Skarga została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, zgodnie z wnioskiem skarżącej, zawartym w skardze (k. 3 i następne akt sądowych) i postanowieniami art. 119 pkt 2 P.p.s.a.

Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie.

Przeprowadzona bowiem w niniejszej sprawie kontrola według wyżej wskazanych kryteriów wydanych w niej decyzji nie wykazała, by tkwiły w nich wady skutkujące stwierdzeniem ich nieważności, czy wznowieniem postępowania.

Sąd nie dopatrzył się też takich naruszeń przepisów postępowania, ani przepisów prawa materialnego, które skutkowałyby uchyleniem kontrolowanych decyzji.

Materialnoprawną podstawę wydania kontrolowanych decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 390, zwanej dalej ustawą o świadczeniach rodzinnych), w brzmieniu obowiązującym na datę zaskarżonej decyzji.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 ww. ustawy, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji zatrudnienia:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Z kolei, zgodnie z art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Stosownie zaś do treści art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:

1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub

2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.

Mając powyższe regulacje ustawy o świadczeniach rodzinnych na względzie nie ulega wątpliwości w niniejszej sprawie, że z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wystąpiła osoba uprawniona – córka (skarżąca), a opieka sprawowana jest nad jej ojcem, legitymującym się Orzeczeniem Lekarza Orzecznika Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Stopniu Niepełnosprawności w Nowym Sączu nr akt [...], którym został zaliczony do znacznego stopnia niepełnosprawności.

Skład orzekający Sądu w niniejszej sprawie podziela stanowisko Kolegium, że w świetle zgromadzonego materiału dowodowego brak jest jednak związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy rezygnacją przez skarżącą z pracy w gospodarstwie rolnym, a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem. W konsekwencji prawidłowo uznało Kolegium, że podjęte rozstrzygnięcie - o odmowie przyznania skarżącej żądanego świadczenia przez organ pierwszej instancji - odpowiada prawu.

Zdaniem Sądu w okolicznościach stanu faktycznego i prawnego niniejszej sprawy Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu mogło skorzystać z przyznanych mu kompetencji art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r., poz. 572, zwaną dalej w skrócie - k.p.a.) i utrzymać w mocy decyzję organu pierwszej instancji.

Po pierwsze, trafne i zasadne były uwagi Kolegium co do wykładni i niewłaściwego zastosowania przez organ pierwszej instancji art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, a to w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 (Dz. U. z 2014 r, poz. 1443), zgodnie z którym art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Skoro zatem nie jest dopuszczalne wydanie orzeczenia na podstawie przepisu w stosunku, do którego - w związku z wejściem w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego - odpadło domniemanie zgodności z Konstytucją, to doszło do naruszenia art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zw. z art. 190 ust. 1 Konstytucji RP (zob. wyrok NSA z 14 grudnia 2016 r., sygn. akt l OSK 1614/16).W obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy, której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny w ww. wyroku.

Ten błąd organu pierwszej instancji w wykładni wskazanego co dopiero art. 17 ust. 1b ustawy i jego zastosowania nie mógł jednak przesądzić o nieprawidłowym rozstrzygnięciu podjętym przez organ pierwszej instancji.

Po drugie, bowiem trafna i przekonywująca jest w tym względzie dokonana przez Kolegium ocena zebranego materiału dowodowego, że w niniejszym przypadku brak jest podstaw do stwierdzenia istnienia związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy rezygnacją przez skarżącą z aktywności zawodowej w gospodarstwie rolnym, a koniecznością sprawowania przez nią opieki nad niepełnosprawny, ojcem.

Z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, że ojciec skarżącej ma orzeczony znaczny stopień niepełnosprawności. Cierpi na nadciśnienie, astmę, ma drutowaną nogę po skomplikowanym złamaniu, brak czterech palców w prawej dłoni powodują ograniczenia ruchowe, samoobsługowe i oddechowe. Wymaga on, jak wskazała skarżąca, zatem całkowitego wsparcia przy zabiegach higienicznych, tj. przy kąpieli, zmiany bielizny osobistej i pościelowej, nie jest w stanie samodzielnie zawiązać butów. Skarżąca przygotowuje posiłki, robi zakupy, organizuje wizyty lekarskie domowe oraz zawozi do specjalistów. Obowiązki związane z opieką nad ojcem są dla skarżącej, jak twierdzi, absorbujące, dlatego nie jest w stanie podjąć pracy zarobkowej, zwłaszcza że jednocześnie sprawuje opiekę nad niepełnosprawną matką, która ma również orzeczony znaczny stopień niepełnosprawności i wymaga wzmożonej opieki i pielęgnacji. Matka odwołującej nie porusza się samodzielnie, nie jest w stanie samodzielnie usiąść z pozycji leżącej, cierpi na cukrzycę - 4 razy dziennie wymaga podawania insuliny. Tylko skarżąca jest w stanie opiekować się rodzicami zabezpieczając ich bieżące potrzeby bytowe, jak i społeczne. Brat skarżącej jest bowiem osobą nadużywającą alkoholu i z tego powodu nie można na nim polegać i nie jest w stanie opiekować się rodzicami.

Wobec powyższych ustaleń organów, w ocenie Sądu, prawidłowa jest ocena zakresu i charakteru wskazanych czynności opiekuńczych w odniesieniu do stanu zdrowia i możliwości samodzielnego funkcjonowania ojca skarżącej w życiu codziennym. Zgodzić się należało ze stanowiskiem Kolegium, że brak jest jednak podstaw do przyznania wnioskowanego świadczenia mimo trudnej sytuacji rodzinnej. Zgodzić się należy z oceną Kolegium, że czynności wykonywane przez skarżącą, ustalone na podstawie wywiadu środowiskowego w dniu 29 grudnia 2023 r. oraz te (wyżej opisane) wskazane w jej oświadczeniach, nie odbiegają od zwykłych czynności wykonywanych przez osoby pracujące zawodowo i wspólnie zamieszkujące z członkami rodziny. Trafnie podnosi Kolegium, że wykonywanie tych czynności z pewnością nie zajmuje skarżącej całego dnia i nie uniemożliwia wykonywania, co ważne. przez nią jakiejkolwiek pracy, a zwłaszcza tak specyficznej pracy, jaką jest praca we własnym gospodarstwie rolnym, z której zrezygnowała z dniem 8 grudnia 2023 r. Zasadne są argumenty Kolegium, że z akt sprawy wynika, iż ojciec skarżącej może sam funkcjonować przez część dnia, a skarżąca ze względu na charakter pracy w gospodarstwie rolnym - przy wsparciu w postaci usług opiekuńczych ze strony państwa - może dostosować godziny pracy do konieczności wykonywania czynności opiekuńczych. Zatem, trudno przyjąć rzeczywiście, że w niniejszej sprawie występuje związek przyczynowo - skutkowy między rezygnacją z pracy w gospodarstwie rolnym, a koniecznością sprawowania opieki przez skarżąca nad niepełnosprawnym ojcem. Nie było więc podstaw w okolicznościach stanu faktycznego sprawy uznać, że w związku z tym ojciec skarżącej wymagał całodobowej, permanentnej opieki i nadzoru ze strony opiekuna. Istotnie, zdawać należy sobie sprawę z pewnością z trudności z tym związanych (zwłaszcza, że skarżąca opiekuje się też niepełnosprawną matką), ale doświadczenie życiowe i ogólna wiedza także przemawiają za tym, iż trafnie wskazało Kolegium, że może on samodzielnie funkcjonować przez część dnia. Skarżąca ze względu na charakter pracy w gospodarstwie rolnym może bowiem, jak zasadnie podniosło Kolegium, dostosować godziny pracy do konieczności wykonywania czynności opiekuńczych. Zatem, trudno przyjąć, że w niniejszej sprawie występuje związek przyczynowo - skutkowy między rezygnacją z pracy w gospodarstwie rolnym, a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem.

Podkreślić należy, że takie czynności jak: podanie leków, pomoc przy ubieraniu się, przygotowanie i podanie posiłków, pranie ubrań, mycie naczyń, sprzątanie, czy jak w stanie faktycznym sprawy pomoc jedynie w czynnościach higienicznych, przy kąpieli, zmianie bielizny osobistej i pościelowej, czyli szeroko rozumiane prowadzenie gospodarstwa domowego są czynnościami, które nie mogą być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności. Ponadto są to typowe czynności dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo, czy też prowadzą gospodarstwo rolne i wykonują je przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu. Na podstawie przedstawionego materiału dowodowego nie można bowiem przyjąć, iż skarżąca stale i nieprzerwanie sprawuje osobistą opiekę nad niepełnosprawnym ojcem, a tym samym nie wyczerpuje zakresu opieki wymaganej dla świadczenia pielęgnacyjnego, która ze względu na jej rozmiar powoduje brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, czy też jak to ma miejsce w przedmiotowej sprawie prowadzenia czy wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym.

Trafnie zwróciło też uwagę Kolegium na aspekt, że w ramach polityki społecznej prowadzonej przez państwo realizowane są również usługi opiekuńcze, które mają na celu wspomaganie opieki nad osobą jej wymagającą po to aby opiekun takiej osoby nie musiał rezygnować z zatrudnienia lub podejmować pracy w ograniczonym zakresie czasowym.

Skarżąca nie przedstawiła więc takich okoliczności, które by świadczyły o tym, że stan zdrowia wymagającego opieki ojca, jego funkcjonowanie w życiu codziennym w sposób samodzielny, nie jest możliwe bez pomocy skarżącej w sposób ciągły i nieprzerwany, a więc taki, który wymuszał podjęcie przez nią decyzji o rezygnacji z pracy w gospodarstwie rolnym, zwłaszcza, że była reprezentowana przez zawodowego pełnomocnika. Przyznanie prawa do przedmiotowego świadczenia nie jest "za sprawowanie opieki". Podkreślić należy, że świadczenie to jest przyznawane wówczas, gdy wyczerpane zostały wszelkie inne możliwości zapewnienia opieki osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji (w tym m.in. odpowiednio współdziałanie wszystkich dzieci w opiece, ewentualne. zatrudnienie opiekuna, czy skorzystanie z usług opiekuńczych), a mimo to - ze względu na rzeczywisty zakres opieki, wynikający z potrzeb osoby niepełnosprawnej (a dokładniej, jej stanu zdrowia) - istnieje konieczność rezygnacji z zatrudnienia bądź niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z uwagi na konieczność tej opieki. Czynności takie jak: sprzątanie, gotowanie są tymi, które związane są prowadzeniem każdego gospodarstwa domowego. Konieczność natomiast pomocy w czynnościach utrzymywania ciała ojca w higienie, przygotowywaniu posiłków, czy innych czynności, wymaga poświęcenia czasu, ale nie w takim rozmiarze, że niweczy to całkowicie jakąkolwiek pracę skarżącej. Nie można również pominąć w tej ocenie zakresu i charakteru czynności opiekuńczych jako elementu związku przyczynowo – skutkowego podnoszonego w orzecznictwie sądowoadministracyjnym - że praca w gospodarstwie rolnym - charakteryzuje się elastycznością czasu pracy. Jak zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale siedmiu sędziów NSA z dnia 11 grudnia 2012 r., sygn. I OPS 5/12, przy właściwej organizacji pracy rolnik może prowadzić gospodarstwo rolne i jednocześnie sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną. Jest bowiem organizatorem własnej pracy. Ma możliwość jej zaplanowania, dostosowania rozkładu zajęć do potrzeb rodziny, w tym swobodnego wyznaczenia czasu niezbędnego na czynności opiekuńcze nad osobą niepełnosprawną. W ocenie Sądu, w zestawieniu ze stwierdzonym stanem zdrowia ojca skarżącej, zakresem sprawowanej przez nią opieki – aktywność zawodowa skarżącej w ramach gospodarstwa rolnego, jest jednak wbrew twierdzeniom skarżącej, do pogodzenia z opieką nad ojcem. Innych okoliczności wskazujących na takie absorbowanie skarżącej niweczących jej pracę w gospodarstwie rolnym, oprócz konieczności opieki także nad niepełnosprawną matką, nie przedstawiono.

Wprawdzie Kolegium w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji wyeksponowało również i kwestię związaną z istnieniem innej osoby oprócz skarżącej zobowiązanej do alimentacji wobec niepełnosprawnego ojca. Istnienie innych osób zobowiązanych do alimentacji nie może bowiem samo przez się stanowić negatywnej przesłanki do przyznania przedmiotowego świadczenia. Oczywiście, że okoliczność ta nie jest zupełnie bez znaczenia, ale chodzi tu o coś innego - wykazanie jakie w tym przypadku miała możliwości rodzina (w tym sama skarżąca) związane z organizacją opieki nad niepełnosprawnym ojcem (por. wyrok NSA z dnia 18 czerwca 2024 r., sygn. akt I OSK 1280/23; CBOSA). W tym zakresie skarżąca argumentowała, że nie może liczyć na pomoc brata z uwagi na jego chorobę alkoholową. Dysponu8jąc więc ogólną wiedzą i doświadczeniem życiowym uznać należało za przekonywujące argumenty skarżącej w tym względzie. Kwestia nie była więc przesadzająca dla stwierdzenia istnienia związku przyczynowo – skutkowego.

Prawo do przedmiotowego świadczenia może być przyznane tylko wówczas, gdy zaistniały wszystkie przewidziane ku temu przepisami ustawy o świadczeniach rodzinnych pozytywne przesłanki, a jednocześnie nie zachodzi żadna z negatywnych przesłanek wykluczających przyznanie prawa do tego świadczenia.

Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest przecież częściowe zrekompensowanie opiekunowi niepełnosprawnego strat finansowych spowodowanych niemożnością podjęcia pracy lub rezygnacją z niej w związku z koniecznością opieki nad osobą niepełnosprawną (por. np. wyrok NSA z dnia 21 sierpnia 2018 r., sygn. akt I OSK 1124/18). Czynności opiekuńcze wykonywane przez opiekuna musza być więc tego rodzaju i obejmować taki zakres, że absorbują opiekuna w takim wymiarze, że nie jest on w stanie podjąć pracy i to nawet w niepełnym wymiarze czasu pracy.

Rację ma Kolegium, ze świadczenie to nie jest przyznawane za sam fakt sprawowania opieki nad członkiem rodziny legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności lecz za rezygnację lub niepodejmowanie aktywności zawodowej w związku z koniecznością sprawowania tej opieki, której zakres i charakter uniemożliwia jakąkolwiek aktywność zawodowa sprawującego opiekę, nawet tą w ograniczonym czasie pracy. Takiego stanu rzeczy skarżąca nie przedstawiła organom, by mogły one w drodze określonych środków dowodowych ustalić, że stan faktyczny przedstawia się w niniejszej sprawie właśnie w taki sposób.

W rozpatrywanej sprawie, zdaniem Sądu, nie można więc skutecznie postawić Kolegium (jak i organowi pierwszej instancji) zarzutu ani naruszenia wskazanych w skardze przepisów prawa materialnego - art. 17 ust. 1, w tym art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych, przez ich błędną wykładnię i zastosowanie. Nie można też Kolegium zarzucić naruszenia przepisów postępowania: art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 § 1, art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, poprzez błędną ocenę zebranego materiału dowodowego i sprzeniewierzenie się innym naczelny zasadom postępowania administracyjnego, które by skutkowały uchyleniem kontrolowanych decyzji.

Ratio legis pomocy społecznej, powtórnie podkreślić to należy, polega na jej subsydiarnym jej charakterze. To rodzina w pierwszym rzędzie zobowiązana jest do zapewnienia opieki najbliższym. Pomoc państwa jest zatem możliwa jedynie wówczas, gdy wnioskujący o nią wykaże w sposób niebudzący wątpliwości, że wyczerpał wszystkie inne możliwości zapewnienia opieki niepełnosprawnemu członkowi rodziny. Tego aspektu w procesie wykładni, a co za tym idzie i stosowania przepisów, będącą tego konsekwencją, nie sposób pominąć. Z takim stanem rzeczy jednak w niniejszej sprawie nie mamy do czynienia.

Kolegium mogło więc, skorzystać z przyznanych mu kompetencji art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. i utrzymać w mocy trafne i odpowiadające prawu rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji.

Skarga nie mogła zatem wywrzeć zamierzonego skutku.

W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634), orzekł, jak w sentencji wyroku.