Wyrok WSA w Lublinie, sygn. akt II SA/Lu 27/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie
Data orzeczenia: 2024-03-20 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 25, art. 26 ust. 1 pkt 1
journal: Dz.U. 2024 poz 167
law: Ustawa z 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojny na terytorium tego państwa

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jerzy Parchomiuk Sędziowie Sędzia WSA Jerzy Drwal, Asesor sądowy Jakub Polanowski (sprawozdawca) Protokolant Referent Kinga Kościejewska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 marca 2024 r. sprawy ze skargi M. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lublinie z dnia 21 listopada 2023 r., znak: SKO.41/5976/OS/2023 w przedmiocie zwrotu świadczeń nienależnie pobranych uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Burmistrza Miasta Świdnik z 26 września 2023 r., znak: OP.IV.ŚR.421.ZZ.001540.09.2023.


UZASADNIENIE

Decyzją z 21 listopada 2023 r., znak: SKO.41/5976/OS/2023, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Lublinie (dalej: organ odwoławczy, organ, Kolegium), po rozpatrzeniu odwołania M. S. (dalej: skarżąca, strona), działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r. poz. 775 ze zm.; dalej: k.p.a.) oraz art. 4 ust. 1, art. 25 ust. 1, art. 30 ust. 1, ust. 2 i ust. 8 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 390; dalej: u.ś.r.) w związku z art. 1 ust. 1 i art. 2 ust. 1 i art. 25 ust. 1 oraz art. 26 ust. 1 pkt 1, ust. 4 zdanie pierwsze ustawy z 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa (Dz. U. z 2023 r., poz. 103 ze zm.; dalej: u.p.o.u), utrzymało w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Burmistrza Miasta Świdnik (dalej: organ pierwszej instancji, Burmistrz) z 26 września 2023 r., znak: OP.IV.ŚR.421.ZZ.001540.09.2023, w przedmiocie: 1. uznania kwoty świadczeń rodzinnych przyznanych decyzją Burmistrza z 20 stycznia 2023 r., znak: OP.IV.ŚR. 421.000364.01.2023, wypłaconych w sierpniu 2023 r. w łącznej kwocie 467,00 zł, za świadczenie nienależnie pobrane; 2. zobowiązania skarżącej do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w wysokości 467,00 zł wraz z ustawowymi odsetkami.

W uzasadnieniu decyzji Kolegium wyjaśniło, że decyzja organu pierwszej instancji została wydana po uzyskaniu postanowienia Sądu Rejonowego Lublin-Wschód w Lublinie z siedzibą w Świdniku IV Wydział Rodzinny i Nieletnich (dalej: Sąd Rejonowy) z 17 lipca 2023 r., IV Nsm 295/23, z którego wynikało, że opiekunem tymczasowym O., U. i I. S. jest J. S.-K.. W związku z tym Burmistrz stwierdził, że świadczenia wypłacone skarżącej w sierpniu 2023 r. są świadczeniami nienależnie pobranymi. Kolegium zauważyło, że w odwołaniu od decyzji Burmistrza strona wskazała, że opisane wyżej postanowienie Sądu Rejonowego nie ogranicza jej prawa do reprezentowania interesów jej dzieci oraz poinformowała, że zwróciła się do tego Sądu o wyjaśnienie dotyczące tej kwestii.

Utrzymując w mocy decyzję organu pierwszej instancji, Kolegium wskazało najpierw, że Postanowieniem Sądu Rejonowego z 21 kwietnia 2022 r., IV Nsm 564/22, na podstawie przepisów u.p.o.u. opiekunem tymczasowym O., U. i I. S. została ustanowiona J. S.-K.. W oświadczeniu z 24 stycznia 2023 r. skarżąca podała, że jej siostra J. S.-K. sprawowała opiekę nad jej dziećmi do 23 grudnia 2022 r., zaś 24 grudnia 2022 r. strona wróciła do Polski i od tego czasu sprawuje opiekę nad swoimi dziećmi. Strona złożyła 13 stycznia 2023 r. wniosek o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego oraz dodatków do zasiłku rodzinnego na dzieci: O., U. i I. S.. Organ pierwszej instancji decyzją z 20 stycznia 2023 r., znak: OP.IV.ŚR.421.ZR.000364.01.2023, przyznał stronie zasiłki rodzinne i dodatek do tych zasiłków. W dniu 24 lipca 2023 r. do organu wpłynęło postanowienie Sądu Rejonowego z 17 lipca 2023 r., IV Nsm 295/23, podjęte z urzędu z udziałem J. S.-K. i M. S. o uchylenie postanowienia w przedmiocie ustanowienia opiekuna tymczasowego, na mocy którego postanowiono stwierdzić brak podstaw do uchylenia postanowienia z 21 kwietnia 2022 r., IV Nsm 564/22, o ustanowieniu opiekuna tymczasowego dla małoletnich I. S., ur. 12 kwietnia 2008 r., O. S., ur. 21 lutego 2010 r., U. S., ur. 11 grudnia 2013 r.

Zdaniem Kolegium, postanowienie Sądu Rejonowego z 17 lipca 2023 r., IV Nsm 295/23, oznacza, że nadal opiekunem tymczasowym małoletnich dzieci skarżącej jest J. S.-K.. Konsekwencją tego, zgodnie z art. 1 ust. 1, art. 2 ust. 1, art. 25, art. 26 ust. 1 pkt 1 i ust. 4 zdanie pierwsze u.p.o.u. oraz art. 30 ust. 1, ust. 2 i ust. 8 u.ś.r., jest ustalenie nienależnego świadczenia, w tym jego kwoty, a następnie zażądanie jej zwrotu. Zaskarżona odwołaniem decyzja Burmistrza nie narusza zatem tych przepisów.

W skardze do Sądu na opisaną decyzję Kolegium skarżąca wyjaśniła, że wraz z odwołaniem od decyzji Burmistrza zwróciła się do Sądu Rejonowego o wyjaśnienie, jak należy interpretować opiekę tymczasową. W odpowiedzi otrzymała pismo tego Sądu z 27 listopada 2023 r., zgodnie z którym jako matka ma pełne prawo reprezentować interesy swoich dzieci. Pismo to skarżąca załączyła do skargi.

W odpowiedzi na skargę Kolegium, popierając stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji, wniosło o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga jest zasadna.

Sąd uwzględnił skargę z przyczyn, które nie zostały w niej wyrażone. Zgodnie bowiem z art. 134 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm.; dalej: p.p.s.a.) sąd rozstrzyga w granicach sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz podstawą prawną wskazaną w skardze.

Zasadnicza oś sporu w sprawie sprowadza się do oceny, czy w sytuacji, gdy w obrocie prawnym pozostawało postanowienie Sądu Rejonowego z 21 kwietnia 2022 r., IV Nsm 564/22, o ustanowieniu opiekuna tymczasowego dla małoletnich dzieci skarżącej O. U. i I. S., mogła się ona skutecznie ubiegać o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego oraz dodatków do tego zasiłku na dzieci na te dzieci.

Zgodnie z art. 26 ust. 1 pkt 1 u.p.o.u. obywatelowi Ukrainy przebywającemu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, którego pobyt na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest uznawany za legalny na podstawie art. 2 ust. 1, przysługuje prawo do świadczeń rodzinnych, o których mowa w ustawie z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, jeżeli zamieszkuje z dziećmi na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

Przepis ten, jednoznaczny w swej treści, przesądza jak jest kluczowa przesłanka przyznania świadczeń rodzinnych w rozpoznawanej sprawie. Mianowicie skarżąca, która – co bezsporne – legalnie przebywa na terytorium RP, może się ubiegać o świadczenia rodzinne (w tym o zasiłek rodzinny i dodatki do tego zasiłku), o ile – oprócz spełniania pozostałych warunków określonych w przepisach u.ś.r. – "zamieszkuje z dziećmi na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej". Oznacza to, że jeśli skarżąca, będąca obywatelem Ukrainy legalnie przebywającym w Polsce, mieszka razem z małoletnimi dziećmi w Polsce, to zasadniczo nie można jej odmówić prawa do świadczeń rodzinnych na te dzieci.

W ocenie Sądu, podstawy do przyjęcia odmiennego stanowiska – co do zasady – nie daje stwierdzenie, że na mocy orzeczenia sądu powszechnego nie zostało zmienione postanowienie ustanawiające inną osobę opiekunem tymczasowym małoletnich dzieci skarżącej. Interpretacja art. 26 ust. 1 pkt 1 u.p.o.u., zarówno przy użyciu dyrektyw językowych, jak i celowościowych i funkcjonalnych, nie pozwala na uznanie, że ustanowienie opiekuna tymczasowego dla małoletnich dzieci obywatela Ukrainy, który mieszka razem z tymi dziećmi na terytorium RP, wyłącza możliwość przyznania temu rodzicowi świadczeń rodzinnych na wspomniane dzieci. Istotą bowiem tego uregulowania jest możliwość zapewnienia środków pieniężnych służących wsparciu przebywającej wspólnie na terytorium RP rodziny ukraińskiej, która znalazła w Polsce schronienie przed działaniami wojennymi prowadzonymi na terytorium Ukrainy od dnia 24 lutego 2022 r. Dlatego też przepis ten poza wskazaną wyżej przesłanką wspólnego zamieszkiwania na terytorium RP nie wprowadza dodatkowych (oprócz przewidzianych na zasadach ogólnych w u.ś.r.) warunków ustalenia prawa do świadczeń rodzinnych dla obywatela Ukrainy przebywającego legalnie w Polsce wraz ze swymi dziećmi.

Zwrócić należy uwagę, że za takim stanowiskiem przemawiają również dyrektywy wykładni systemowej. Wykładnia ta, co należy podkreślić, służy ustaleniu prawidłowego rozumienia przepisu z uwagi na obowiązywanie innego przepisu bądź przepisów albo zasady danej gałęzi prawa lub zasady systemu prawnego, w taki sposób, by interpretowany przepis był z nimi zgodny. Zdaniem Sądu, nie sprzeciwia się bowiem przyjętemu wyżej stanowisku stwierdzenie, że sąd opiekuńczy właściwy ze względu na miejsce pobytu małoletniego obywatela Ukrainy, który przybył na terytorium RP z terytorium Ukrainy w związku z działaniami wojennymi prowadzonymi na terytorium tego państwa, ustanowił dla niego opiekuna tymczasowego, w trybie art. 25 u.p.o.u. W myśl ustępu 1 tego artykułu, małoletniego obywatela Ukrainy, o jakim mowa w art. 1 ust. 1, który przebywa na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej bez opieki osób dorosłych odpowiedzialnych za niego zgodnie z prawem obowiązującym w Rzeczypospolitej Polskiej, reprezentuje oraz sprawuje pieczę nad jego osobą i majątkiem opiekun tymczasowy. Opiekun tymczasowy, o ile przy jego ustanowieniu nie określono inaczej zakresu jego praw i obowiązków, jest upoważniony do reprezentowania małoletniego oraz sprawowania pieczy nad jego osobą i majątkiem (ust. 2 zdanie pierwsze). Opiekuna tymczasowego ustanawia sąd opiekuńczy właściwy ze względu na miejsce pobytu małoletniego, kierując się dobrem dziecka (ust. 4 i ust. 5 zdanie pierwsze).

Nie jest rzeczą sądu administracyjnego kontrolować legalność orzeczenia sądu powszechnego o odmowie uchylenia przez wydanego przez ten ostatni sąd postanowienia o ustanowieniu – w oparciu o art. 25 u.p.o.u. – opiekuna tymczasowego dla małoletnich dzieci. Natomiast fakt, że Sąd Rejonowy, kierując się dobrem małoletnich dzieci skarżącej, nie dopatrzył się podstaw do uchylenia swego orzeczenia o ustanowieniu opiekuna tymczasowego, w żadnym razie nie może prowadzić do wniosku, że skarżąca – jak twierdziły organy obu instancji – pobrała nienależnie świadczenie rodzinne w rozpoznanej sprawie. Jak wynika z art. 26 ust. 4 zdanie pierwsze u.p.o.u., przysługujące na dziecko świadczenia, o których mowa w ust. 1 pkt 1, z wyłączeniem świadczenia rodzicielskiego, o którym mowa w ustawie z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, oraz świadczenia lub dofinansowanie, o których mowa w ust. 1 pkt 2, 3 i 5, przysługują także opiekunowi tymczasowemu, o którym mowa w art. 25. Oczywiste jest – w ocenie Sądu – że przepis ten nie wyłącza uprawnienia obywatela Ukrainy, który spełnia warunki przewidziane w art. 26 ust. 1 pkt 1 u.p.o.u., do uzyskania świadczeń rodzinnych na dzieci własne, z którymi mieszka na terytorium RP. Przeszkoda taka zachodziłaby natomiast, gdyby opiekunowi tymczasowemu małoletnich dzieci skarżącej przyznane zostało uprzednio prawo do świadczeń rodzinnych na te dzieci w tym samym okresie. Z akt sprawy nie wynika jednak, by taka sytuacja miała miejsce w sprawie.

Co więcej, do odmiennych wniosków nie może prowadzić treść pisma Sądu Rejonowego z 27 listopada 2023 r., w którym – w odpowiedzi na pismo skarżącej z 13 października 2023 r. (k. 4 akt adm. II inst.) – stwierdzono, że niezależnie od tego, że postanowienie tego Sądu z 17 lipca 2023 r., IV Nsm 295/23, podjętym z urzędu, z udziałem J. S.-K. i M. S., stwierdzono brak podstaw do uchylenia postanowienia Sądu Rejonowego z 21 kwietnia 2022 r., IV Nsm 564/22, o ustanowieniu opiekuna tymczasowego dla małoletnich dzieci skarżącej w osobie J. S.-K., skarżąca jako matka ma pełne prawo reprezentować interesy swoich dzieci na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (k. 3 akt sąd.).

W konsekwencji przyjętej przez organy obu instancji błędnej wykładni przepisów prawa materialnego, organy te wadliwie stwierdziły, że materiał dowodowy zgromadzony w aktach uzasadniał – w oparciu o przepisy art. 30 ust. 1, 2 i 8 u.ś.r., wskazujące przesłanki wydania decyzji o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego – uznanie kwoty świadczeń rodzinnych przyznanych decyzją Burmistrza z 20 stycznia 2023 r. wypłaconych skarżącej w sierpniu 2023 r. w kwocie 467 zł, za świadczenie nienależnie pobrane oraz uzasadniał zobowiązanie skarżącej do zwrotu tychże świadczeń wraz z ustawowymi odsetkami. Decyzje organów obu instancji naruszają zatem nie tylko powołane wyżej przepisy prawa materialnego, lecz również art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a., które nakładają na te organy obowiązek wyczerpującego wyjaśnienia wszystkich istotnych w sprawie okoliczności faktycznych oraz ich prawidłowej oceny, a także należytego odzwierciedlenia tej oceny w uzasadnieniu decyzji. Zdaniem Sądu, decyzje organów obu instancji zostały wydane z naruszeniem powołanych przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Mając na uwadze powyższe, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) oraz art. 135 p.p.s.a., Sąd orzekł o uchyleniu zaskarżonej decyzji oraz utrzymanej nią w mocy decyzji organu pierwszej instancji.

Ponownie rozpoznając sprawę organy, stosownie do art. 153 p.p.s.a., uwzględnią ocenę prawną i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w niniejszym wyroku. Obowiązkiem organów będzie dokonanie wnikliwej i wyczerpującej oceny zgromadzonego w aktach sprawy materiału dowodowego. Organy winny pamiętać, że stwierdzenie, iż skarżąca pobrała w niniejszej sprawie nienależnie świadczenia rodzinne byłoby możliwe wyłącznie wówczas, gdyby zostało ustalone w sposób niebudzący wątpliwości, że skarżąca – niezależnie od pozostałych (ogólnych) warunków przyznania tych świadczeń – nie "zamieszkuje z dziećmi na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej" (art. 26 ust. 1 pkt 1 u.p.o.u.). Natomiast sam fakt, że w obrocie prawnym pozostaje orzeczenie Sądu Rejonowego o ustanowieniu opiekuna tymczasowego dla małoletnich dzieci skarżącej nie daje podstaw do nakazania jej zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, chyba że okazałoby się, że opiekunowi temu przyznane zostało wcześniej niż skarżącej na ten sam okres prawo do świadczeń rodzinnych na dzieci skarżącej. Uzasadnienie decyzji powinno wyczerpująco odnosić się do wszystkich istotnych okoliczności faktycznych i prawnych sprawy, odpowiadając w pełni rygorom wynikającym z art. 107 § 3 k.p.a.

Z tych wszystkich względów, Sąd orzekł jak w sentencji.