Wyrok WSA w Opolu, sygn. akt I SA/Op 502/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu
Data orzeczenia: 2024-10-16 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 28 ust. 2, 3 i 3a
journal: Dz.U. 2023 poz 1230
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t. j.)
article: par. 3 ust. 1 pkt 1
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marzena Łozowska Sędziowie Sędzia WSA Grzegorz Gocki (spr.) Asesor sądowy WSA Anna Komorowska-Kaczkowska Protokolant Starszy inspektor sądowy Maria Żymańczyk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 października 2024 r. sprawy ze skargi J. M. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 17 kwietnia 2024 r., nr UP-271/2024 w przedmiocie odmowy umorzenia odsetek i kosztów upomnienia od nieopłaconych składek oddala skargę.


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi wniesionej przez J. M. (dalej określanej jako: Strona, Skarżąca, Wnioskodawczyni) jest decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 17 kwietnia 2024 r. nr UP-271/2024, którą utrzymano w mocy decyzję tego organu z 25 stycznia 2024 r. nr 151/2024 o odmowie umorzenia odsetek i kosztów upomnienia od nieopłaconych składek.

Zaskarżona decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym:

Wnioskiem z 25 listopada 2023 r. Skarżąca zwróciła się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Opolu (dalej: też ZUS, Zakład) m.in. o umorzenie odsetek od zaległych składek. Uzupełniając wniosek Skarżąca powołała się na problemy finansowe, załączając dokumentację obrazującą jej sytuację materialną. Wyjaśniła przy tym, że od 2005 r. mieszka w Wielkiej Brytanii, gdzie wykonuje jedynie dorywczą pracę, jako samozatrudniona oraz pobiera zasiłek Universal Credit.

Decyzją z 25 stycznia 2024 r. nr 151/2024 organ, na podstawie:

1). art. 83 ust. 1 pkt 3 w zw. z art. 28 ust. 2 i 3 oraz art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1230), [zwanej dalej "usus"] - odmówił umorzenia kosztów upomnienia i odsetek od należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej jednocześnie płatnikiem składek, odsetek od należności z tytułu składek w części finansowanej przez płatnika składek oraz odsetek od należności z tytułu składek w części finansowanej przez ubezpieczonych w łącznej kwocie 38.509,29 zł;

2). art. 83 ust. 1 pkt 3 w zw. z art. 28 ust. 3a i art. 32 usus oraz § 3 ust. 1 Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003 r., Nr 141, poz. 1365), zwanego dalej "rozporządzeniem" - odmówił umorzenia kosztów upomnienia i odsetek od należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek w łącznej kwocie 6.318,29 zł.

Nie godząc się z powyższą decyzją Strona wniosła o ponowne rozpatrzenie sprawy. We wniosku szeroko opisała swą sytuację życiową, wskazując, że po upadku działalności w kraju nie otrzymała żadnego wsparcia od Państwa, pozostając z długiem w Urzędzie Skarbowym wówczas w wysokości 100.000,00 zł i mniejszym w ZUS. Jako samotna matka dwóch córek ([...] i [...] lat) podjęła decyzję o wyjeździe do Anglii, gdzie po latach żmudnej pracy zdołała spłacić zadłużenie wobec urzędu skarbowego, licząc że chociaż w ZUS zostanie objęta abolicją. Poinformowała, że po kilku latach pracy w UK otworzyła własny biznes, który również zakończył się niepowodzeniem, co doprowadziło do powstania dużego długu (9 tysięcy funtów), który Skarżąca spłaca w niewielkich ratach, gdyż wysokie koszty życia w UK nie pozwalają na więcej. Skarżąca podkreśliła, że z wykształcenia jest [...] i obecnie jest na rocznej pomocy od Państwa, aby mogła rozwinąć się w nowej profesji i pozyskać klientów. Dodała, że zbudowanie kolejnego biznesu zajmie trochę czasu, a zadłużenie wobec ZUS to dodatkowe obciążenie. Wskazała przy tym, że dobrowolnie zgłosiła się do ZUS we wrześniu 2023 r., z nadzieją po 18 latach na pomoc i współpracę co do spłaty. W dodatkowym piśmie z 28 lutego 2024 r. Skarżąca wniosła o umorzenie odsetek i rozłożenie na raty podstawy i kosztów egzekucyjnych. Poinformowała, że zadłużenie spłacać będzie tylko z własnego źródła dochodu, które jest już wystarczająco obciążone na wiele lat, a jej rodzina jest obciążona swoimi zobowiązaniami. Zaproponowała spłatę w następującej formie: 1 rata w wysokości 1.000 zł i 36 rat po 675 zł do 25-ego każdego miesiąca. Zaznaczyła, że wówczas spłata zajmie około trzech lat, jeśli instytucja ZUS przychylnie odniesie się do jej sytuacji materialnej. Zadeklarowała przy tym, że jeśli poprawi się jej sytuacja materialna to spłaci zadłużenie szybciej.

Wskazaną na wstępie decyzją z 17 kwietnia 2024 r. organ utrzymał w mocy decyzję z 25 stycznia 2024 r. odmawiającą umorzenia odsetek i kosztów upomnienia od nieopłaconych składek.

Uzasadniając rozstrzygnięcie wskazał, że w ramach dokonanej oceny złożonego wniosku odnośnie sytuacji rodzinnej i materialnej Wnioskodawczyni oparto się na przedłożonych przez nią dokumentach, jak również skorzystano z danych wygenerowanych z Kompleksowego Systemu Informatycznego ZUS oraz rejestrów centralnych: Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej; Centralnej Ewidencji Pojazdów i Kierowców, Bazy Danych Ksiąg Wieczystych.

Z zebranych w sprawie dowodów wynikało, że Strona: jest osobą rozwiedzioną i prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe; pracuje zarobkowo (samozatrudnienie) i uzyskuje dochód w wysokości 500 £; nie pobiera świadczeń emerytalnych, bądź rentowych; nie posiada dochodu z tytułu wynajmu, produkcji rolnej, alimentów, ani innych źródeł; pobiera świadczenie w wysokości 800 £; nie pobiera zasiłku z pomocy społecznej, ani nie korzysta z innych form pomocy; ponosi stałe wydatki z tytułu miesięcznych opłat w wysokości 1.250 £ oraz z tytułu opłat eksploatacyjnych w wysokości 151,42 £; posiada inne zobowiązania finansowe, które zgodnie z oświadczeniem spłaca, tj.: w M. z tytułu kredytu w wysokości 4.500 £ tj., gdzie miesięczna rata wynosi 93 £; w instytucji S. w wysokości 8.940,68 £, z miesięczną ratą 60 £ oraz na kartach kredytowych w wysokości 2.500 £ z miesięcznym obciążeniem 150 £; nie posiada nieruchomości, majątku ruchomego, innych praw majątkowych, ani wierzytelności.

Ponadto, jak ustalił organ, Wnioskodawczyni: a) do 30 września 2006 r. prowadziła działalność gospodarczą; b) obecnie nie posiada żadnego tytułu do ubezpieczeń społecznych w ZUS; c) nie widnieje jako właścicielka żadnego pojazdu, ani nieruchomości; d) jest matką pełnoletnich córek: D. K. ([...] lat) i S. K. ([...] lata); e) wniosek o rozłożenie na raty należności z tytułu składek za okres od kwietnia 2005 r. do września 2006 r. został rozpatrzony pozytywnie, o czym Strona została poinformowana zawiadomieniem z 26 marca 2024 r.; pismem z 2 kwietnia 2024 r. zakwestionowała jednak rozstrzygnięcie rozłożenia na raty należności - sprawa w tej kwestii jest w trakcie procedowania.

Analizując zgromadzony materiał dowodowy organ nie stwierdził po stronie Skarżącej wystąpienia przesłanki całkowitej nieściągalności z art. 28 ust. 3 usus. Organ przeanalizował wystąpienie każdej z przesłanek wskazując, że przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 1 usus nie wystąpiła z przyczyn oczywistych, z kolei przesłanki określone w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4, 4b i 4c usus nie zachodzą, ponieważ nie pozyskano żadnych dokumentów, z których wynikałoby, że wobec Strony było prowadzone postępowanie upadłościowe, bądź likwidacyjne. Nie zachodzi też przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 3 usus, gdyż co prawda Wnioskodawczyni zaprzestała wykonywania działalności gospodarczej 31 marca 2014 r., jednak nie zostało spełnione kryterium braku następców prawnych (Wnioskodawczyni ma córki). Wysokość nieopłaconych składek objętych wnioskiem przekracza kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym (16 zł), co wyklucza zastosowanie przesłanki z art. 28 ust. 3 pkt 4a usus. Nie zachodzi też przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 5 usus, bowiem Naczelnik Urzędu Skarbowego bądź Komornik Sądowy nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję. Organ uwypuklał również, że nie zachodzi przesłanka opisana w art. 28 ust. 3 pkt 6 usus - nie jest bowiem oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Jak zaznaczono, Dyrektor Oddziału ZUS w Opolu prowadzi wobec Strony postępowanie egzekucyjne; nie zostało spełnione kryterium braku majątku, ponieważ Strona oświadczyła, że posiada dochód, a postępowanie egzekucyjne nadal trwa i nie zostało zakończone jako bezskuteczne. Organ wskazywał przy tym, że postępowanie egzekucyjne, które nadal jest w toku, wyklucza zaistnienie przesłanki całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek. Dopóki postępowanie toczy się nie można definitywnie stwierdzić bezskuteczności egzekucji.

Zakład nie stwierdził również spełnienia przesłanek umorzenia należności mimo braku ich całkowitej nieściągalności, określonych w § 3 rozporządzenia. Wskazał, że przesłanka wskazana w § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia (poniesienie strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności) nie ma w przypadku Wnioskodawczyni zastosowania, ponieważ nie prowadzi ona działalności gospodarczej.

Według organu, ustalony stan faktyczny nie dawał również podstaw do stwierdzenia, by wystąpiła przesłanka, o której mowa w § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia, dotycząca stanu zdrowia. Strona w toku postępowania nie powołała się na własne problemy zdrowotne, ani na okoliczność sprawowania opieki nad ciężko chorym członkiem rodziny. Nie przedłożyła również żadnej dokumentacji medycznej.

Rozważając następnie możliwość umorzenia należności w kontekście przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia (gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych) organ stwierdził, że ograniczone możliwości płatnicze, podnoszone przez Stronę jako jeden z głównych argumentów, nie mogą być uznane za przesłankę wystarczającą do umorzenia zaległości we wnioskowanym zakresie. Nie każde bowiem kłopoty finansowe mogą stanowić podstawę do umorzenia należności z tytułu składek. Jedynie trwała niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych jest taką przesłanką. Natomiast z ustalonych okoliczności faktycznych wynika, że Wnioskodawczyni od 2005 r. mieszka w Wielkiej Brytanii, gdzie zdobyła wykształcenie jako [...] i obecnie pobiera roczną pomoc od Państwa - polski odpowiednik zasiłku z Urzędu Pracy, w kwocie 800 £. Strona pracuje też dorywczo jako osoba samozatrudniona i osiąga z tego tytułu dochód w wysokości około 500 £. Organ zaznaczył przy tym, że w sprawie brak jest możliwości dokonania analizy sytuacji Strony w kontekście minimum socjalnego, albowiem minimum to znajduje odzwierciedlenie w realiach polskich, a Wnioskodawczyni mieszka i gospodaruje w Wielkiej Brytanii, w związku z czym analiza jej sytuacji w kontekście przywołanego minimum socjalnego nie byłaby wymierna. Zakład zwrócił również uwagę, że z podanych przez Stronę w oświadczeniu o stanie majątkowym danych wynika nadwyżka ponoszonych wydatków nad osiąganymi wydatkami (Strona wykazała miesięczny dochód ok. 1.300 £, zaś wydatki na poziomie 1.401,42 £). Zatem przedstawiona przez Stronę sytuacja jest co najmniej niejasna. Zwłaszcza, że w toku postępowania nie podnosiła ona, aby brakowało jej środków na opłacenie rachunków i opłat. Ponadto Wnioskodawczyni deklaruje chęć spłaty należności głównej i kosztów egzekucyjnych w formie układu ratalnego w następujących ratach: pierwsza w wysokości 1.000 zł oraz kolejne w wysokości 675 zł. Skoro więc Strona zobowiązała się do spłaty układu ratalnego, to należy uznać, że jest ona w posiadaniu środków finansowych umożliwiających spłatę zadłużenia. To z kolei świadczy o jej możliwościach do ponoszenia wysiłku celem regulowania zadłużenia. W rezultacie organ uznał, że opłacenie należności z tytułu składek nie pozbawi Strony możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych.

Odnosząc się do przesłanki ważnego interesu osoby zobowiązanej, jak i interesu publicznego organ odwoławczy zauważył, że instytucja umorzenia służy wsparciu osób w zupełnie wyjątkowych okolicznościach związanych ze skrajną biedą, nieprzewidzianymi wypadkami losowymi czy innymi, niemożliwymi do przewidzenia zdarzeniami, w sytuacji, gdy status materialny trwale nie rokuje w kontekście spłaty zadłużenia. Umorzenie należności może być uzasadnione jedynie okolicznościami o charakterze obiektywnym, wyjątkowym i trwałym. W przedmiotowej sprawie takie okoliczności nie zachodzą. Wnioskodawczyni ma [...] lat, zatem jest w wieku aktywności zawodowej. Zgodnie z przekazanymi informacjami, przed Stroną otworzyły się nowe perspektywy zawodowe (jako [...]), zatem obecnie jej egzystencja pozostaje niezagrożona i co więcej, jest ona w stanie nawet w obecnej sytuacji spłacać zadłużenie w formie układu ratalnego. Istnieją więc pozytywne rokowania co do poprawy jej sytuacji w przyszłości. W dodatku Strona ma dwie dorosłe córki, które również powinny ją wesprzeć, jeśli znalazłaby się w trudnej sytuacji. Organ, nawiązując do posiadanego przez Stronę zadłużenia, zauważył także, że od lat stawia ona innych wierzycieli na pozycji uprzywilejowanej względem ZUS. Skoro więc Wnioskodawczyni reguluje pozostałe należności w całości, organ nie widzi powodów, by premiować taką postawę umorzeniem odsetek. Ponadto, gdyby Strona spłacała 18 lat temu równorzędnie również należności w stosunku do ZUS, to odsetki nie narosłyby w takiej wysokości. Jednocześnie organ zaznaczył, że deklarowana przez Stronę chęć spłaty, w układzie ratalnym, zadłużenia z tytułu samych należności składkowych nie stanowi okoliczności, która sama w sobie przemawiałaby za zasadnością umorzenia odsetek od tych należności wraz z kosztami upomnienia. Odsetki za zwłokę stanowią bowiem rekompensatę wyrównującą straty wynikające z braku prawidłowego, zgodnego z ustawą opłacania składek. Pobór odsetek ma na celu nie tylko równe traktowanie wszystkich płatników składek, ale również ochronę interesu ubezpieczonych, w tym zapewnienia przekazania do otwartych funduszy emerytalnych części składki na ubezpieczenie emerytalne, wraz z odsetkami za zwłokę, traktowanymi jako rekompensata dla ubezpieczonego, w przypadku, gdy należna składka nie została opłacona w terminie. W ocenie organu ratalna spłata należności nie pociągnie dla Strony zbyt ciężkich skutków, mając na względzie jej wiek i gotowość do podjęcia pracy.

Końcowo organ podniósł, że obowiązkiem wierzyciela jest przede wszystkim poszukiwanie możliwości odzyskania zaległych należności, możliwość ich umarzania przewidziana jest bowiem dla przypadków szczególnie trudnych. Dlatego jeśli organ dostrzega jakiekolwiek możliwości egzekwowania długu, choćby w dalszej perspektywie czasowej, to podjęcie w ramach uznania administracyjnego negatywnego dla wnioskodawcy rozstrzygnięcia, nie może być uważane za dowolne, a umorzenie należności z tytułu składek byłoby przedwczesne. Natomiast względy społeczne wymagają, aby zobowiązanie publicznoprawne było realizowane, a płatnik nie był pochopnie z niego zwalniany. W orzecznictwie sądów administracyjnych podkreśla się, że w sprawach o umorzenie należności z tytułu zaległych składek interes publiczny musi być szczególnie mocno akcentowany, bowiem akceptowanie stanu, w którym dopuszcza się niewywiązywanie z obowiązku opłacania składek, godzi w prawa innych opłacających składki osób i narusza określoną w art. 2a ust. 1 i 2 pkt 2 usus zasadę równego traktowania ubezpieczonych.

W skardze na tę decyzję działający w imieniu Skarżącej pełnomocnik, wnosząc o jej uchylenie w całości wraz z poprzedzającą ja decyzją organu I instancji oraz o zasądzenie na rzecz Skarżącej zwrotu kosztów postępowania, podniósł zarzuty naruszenia:

1. art. 28 ust. 3a w zw. z art. 32 usus w zw. z § 3 ust. 1 rozporządzenia, poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że nie zostały spełnione przesłanki uprawniające do umorzenia należności, podczas gdy zachodziły podstawy do zastosowania dyspozycji w rozumieniu cyt. przepisu, zwłaszcza wobec konieczności uznania, iż brak umorzenia zaległych należności narazi Skarżącą na zbyt ciężkie skutki, także wobec stanu majątkowego Zobowiązanej;

2. § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia poprzez jego nieuzasadnione niezastosowanie i uznanie, że nie zachodzą przesłanki, o których mowa w cyt. przepisie, podczas gdy oczywistym jest, że konieczność zaspokojenia należności względem ZUS, w stosunku do których odmówił umorzenia decyzją 151/2024, narazi Zobowiązaną na niemożność zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

3. § 3 ust. 2 rozporządzenia poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że Skarżąca powinna otrzymać wsparcie i pomoc od innych osób, w tym od córek, które mieszkają oddzielnie i z którymi nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego, podczas gdy zgodnie z treścią cyt. przepisu rodzinę tworzą osoby wspólnie zamieszkujące i gospodarujące z zobowiązanym, co nie daje podstaw do twierdzeń poczynionych przez organ;

4. art. 28 ust. 3 pkt 6 usus, poprzez jego wadliwą wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że cyt. przesłanka nie zachodzi dopóki trwa postępowanie egzekucyjne i nie zostało umorzone jako bezskuteczne, podczas gdy min. przesłanka wskazuje na konieczność oceny uzyskania w ramach prowadzonego postępowania kwot przekraczających wydatki egzekucyjne, zaś organ na podstawie nin. przesłanki powinien ocenić, czy majątek Zobowiązanej nadaje się do egzekucji, jak również czy postępowanie to nie doprowadzi jej do ruiny finansowej i życiowej, porównać spodziewane koszty egzekucji z posiadanymi informacjami o nadającym się do egzekucji majątku, a w konsekwencji niewłaściwa ocena przepisu i przedwczesne uznanie braku zastosowania tej przesłanki;

5. art. 77 § 1 w zw. z art. 7 oraz art. 80 kpa poprzez:

- zaniechanie dokonania wszechstronnej i wyczerpującej oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego w kontekście ustalenia sytuacji materialnej Strony, możliwości zaspokojenia podstawowych wydatków i niezbędnych potrzeb życiowych oraz wskazanie w tym zakresie, że organ rentowy nie może dokonać analizy sytuacji materialnej Skarżącej w kontekście minimum socjalnego, bowiem ta mieszka i gospodaruje w Wielkiej Brytanii, podczas gdy organ powinien dokonać szczegółowego badania sytuacji Skarżącej w tym zakresie, celem ustalenia spełnienia przesłanek z cyt. rozporządzenia;

- zaniechanie wszechstronnej oceny materiału dowodowego dot. wielości zobowiązań Skarżącej i wysokości należności pozostałych jej do spłaty, również w kontekście pozostałych należności z tytułu składek, a w konsekwencji bezzasadne przyjęcie, iż Skarżąca posiada przejściowe trudności finansowe, podczas gdy znajduje się ona obiektywnie w bardzo trudnej sytuacji majątkowej, która ma charakter trwały, a w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie, że Skarżąca nie będzie narażona na niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych;

- brak dokonania ustaleń co do przewidywanych, możliwych do wyegzekwowania kwot oraz wiążących się z tym wydatków egzekucyjnych oraz porównania spodziewanych kosztów egzekucji z nadającym się do egzekucji majątkiem Skarżącej, a w konsekwencji brak w tym zakresie niezbędnych ustaleń organu;

- niewzięcie pod uwagę faktu, że pomoc otrzymywana przez Skarżącą od Państwa ma charakter przejściowy - roczny, zaś wygaśnięcie tej pomocy w czerwcu br. narazi ją na bardzo trudną sytuacją materialną i życiową, gdyż nie będzie mogła liczyć na dopłatę Państwa, co wpłynie negatywnie na jej sytuację majątkową;

- zaniechanie wzięcia pod rozwagę postawy Skarżącej i bezzasadne przyjęcie, że uchyla się ona od regulowania zobowiązań względem ZUS-u, podczas gdy ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, iż sama po wielu latach zgłosiła się do organu, dąży do unormowania swojej sytuacji z ZUS-em, względem którego pozostają jej do uregulowania także należności podstawowe z tytułu składek, jednak z uwagi na sytuację majątkową zwróciła się o umorzenie należności z tytułu odsetek oraz kosztów upomnienia;

6. art. 80 kpa poprzez dokonanie dowolnej, a nie swobodnej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, poprzez:

- ustalenie, że domaganie się od Skarżącej spłaty wielotysięcznej należności nie spowoduje sytuacji narażającej ją na ciężką sytuację bytową i niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, podczas gdy wnioski takie nie wypływają z oceny zgromadzonego materiału dowodowego, mając na względzie wielość zobowiązań obciążających dłużniczkę, jak i ich wysokość;

- przyjęcie, iż Skarżąca pozostaje w tymczasowych kłopotach finansowych, podczas gdy z wywiedzionego materiału dowodowego wynika, że jej trudna sytuacja ma charakter stały, o czym świadczy, że trwa już wiele lat, a także wobec wielości zobowiązań i wierzycieli, względem których powinna regulować należności;

- niewłaściwą oceny sytuacji majątkowej Skarżącej i nieuwzględnienie faktu, że uzyskiwane przez nią dochody w postaci pomocy otrzymywanej od Państwa oraz prac dorywczych w powiązaniu z ponoszonymi przez nią wydatkami oraz strukturą zadłużenia nie pozwolą jej na uregulowanie zobowiązań względem ZUS-u w wielotysięcznej kwocie;

- przyjęcie, że umorzenie zobowiązań wobec Skarżącej naruszałoby zasadę równego traktowania ubezpieczonych, podczas gdy obiektywne okoliczności sprawy i sytuacja Skarżącej powinny umożliwiać zastosowanie względem niej umorzenia należności;

7. art. 107 § 3 kpa poprzez pominięcie w uzasadnieniu decyzji faktów odnoszących się do osoby Skarżącej i jej stanu majątkowego związanych z zamieszkaniem w Wielkiej Brytanii oraz szczegółowych okoliczności dot. charakteru jej zobowiązań, minimum socjalnego niezbędnego jej do życia i przyjęcie, że organ w tej mierze nie jest w stanie ustalić istotnych dla rozstrzygnięcia okoliczności, podczas gdy organ w uzasadnieniu decyzji powinien wskazać szczegółowo przesłanki, którymi się kierował przy podjęciu decyzji odmawiającej umorzenia należności, odnoszące się do sytuacji bytowej Skarżącej, jak również zaniechanie ustaleń co do przewidywanych, możliwych do wyegzekwowania kwot oraz wiążących się z tym postępowaniem wydatków egzekucyjnych, jak też nieprzedstawienie przez organ okoliczności w związku, z którymi wywodzi, iż domaganie się spłaty wszelkich należności w postaci składek, zaległych odsetek i kosztów upomnienia nie spowoduje zagrożenia dla zaspokojenia podstawowych potrzeb Skarżącej.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał dotychczasową argumentację.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skargę należało oddalić.

Kontrolując legalność zaskarżonego rozstrzygnięcia Sąd, stosownie do art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935) - dalej [ppsa], obowiązany jest je uchylić w razie stwierdzenia, że zaskarżony akt narusza przepisy prawa materialnego w sposób mający wpływ na wynik sprawy lub przepisy prawa procesowego w sposób mogący mieć istotny wpływ na wynik sprawy, bądź też gdy stwierdzi naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania.

Dokonując oceny zaskarżonej decyzji z punktu widzenia powyższych kryteriów a nadto mając na uwadze brak związania zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 ppsa) Sąd nie dopatrzył się takich naruszeń prawa, które skutkowałyby koniecznością jej wyeliminowania z obrotu prawnego.

Przedmiotem sporu jest kwestia zasadności odmowy umorzenia Skarżącej odsetek i kosztów upomnienia od nieopłaconych należności składkowych.

Normujący zagadnienie umarzania składek na ubezpieczenia społeczne przepis art. 28 usus stanowi w ust. 1, że należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez ZUS, z uwzględnieniem ust. 2 - 4. W myśl ust. 2 art. 28 usus, należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. W ust. 3 wskazano natomiast, że całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, zachodzi wówczas, gdy:

1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;

2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze;

3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;

4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;

4c) ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe;

5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;

6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Ustawodawca przewidział nadto w art. 28 ust. 3a usus możliwość umarzania przez ZUS należności z tytułu składek w uzasadnionych przypadkach, mimo braku całkowitej nieściągalności, w odniesieniu do ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia. Korzystając z upoważnienia ustawowego (art. 28 ust. 3b) Minister Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej w § 3 ust. 1 rozporządzenia z 31 lipca 2003 r. określił przesłanki umarzania należności pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Zgodnie z tym przepisem, ZUS może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Z przywołanych przepisów wynika jednoznacznie, że rozstrzygnięcia wydawane w przedmiocie umorzenia zaległych należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne są podejmowane w ramach tzw. uznania administracyjnego. Ustawodawca pozostawiając organom uznanie w omawianej kwestii, wprowadził do systemu prawa administracyjnego swego rodzaju "luz decyzyjny", przejawiający się w możliwości (nie zaś konieczności) umorzenia tych należności. Jednak do uznania administracyjnego, a więc możliwości wyboru określonego kierunku rozstrzygnięcia, dochodzi w tego rodzaju sprawach dopiero po ustaleniu zaistnienia którejś z wymienionych w przepisach prawa przesłanek. W sytuacji, gdy żadna z tych przesłanek nie zostanie spełniona, organ nie ma możliwości wyboru konsekwencji prawnych i bezwzględnie zobowiązany jest odmówić przyznania tego rodzaju ulgi. Dopiero wykazanie istnienia którejś z wymienionych przesłanek otwiera organowi możliwość (a nie obowiązek) zastosowania tej ulgi. W tym to bowiem momencie organ rozstrzygający sprawę korzysta z przypisanego mu uprawnienia do zastosowania uznania administracyjnego - nie musi, lecz może umorzyć takie należności (por. wyrok NSA z 29 sierpnia 2007 r., sygn. akt II GSK 141/07 dostępny na stronie internetowej www.orzeczenia.nsa.gov.pl, podobnie jak dalej przytaczane orzeczenia).

Kontroli Sądu podlega w związku z tym nie zasadność odmowy umorzenia należności - gdyż sąd administracyjny nie jest organem trzeciej instancji w postępowaniu administracyjnym i nie może zastępować tego organu w podejmowaniu decyzji uznaniowej - lecz zgodność podjętej decyzji z przepisami prawa. W tej sytuacji obowiązkiem Sądu jest dokonanie oceny, czy w sposób prawidłowy, z zachowaniem reguł wynikających z Kodeksu postępowania administracyjnego oraz przepisów prawa materialnego, przeprowadzono postępowanie i czy spełnione zostały przesłanki umorzenia. Natomiast Sąd nie rozstrzyga o tym, czy składki (tu: odsetki od należności składkowych) powinny być umorzone, czy też nie, bowiem o tym decyduje organ administracji publicznej w ramach przysługującego mu uznania administracyjnego. Sąd bada więc, czy postępowanie przeprowadzono zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej, w myśl której organy zobligowane są do podjęcia wszelkich niezbędnych działań w celu dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy (art. 77 kpa). Nadto, czy dowody oceniono zgodnie z zasadą swobodnej oceny (art. 80 kpa) i czy zapewniono stronie czynny udział w postępowaniu (art. 10 kpa) oraz czy wydane decyzje odpowiadają wymogom określonym w art.107 § 3 kpa, w szczególności czy uzasadnienie decyzji wskazuje przyczyny, dla których organ nie zastosował instytucji umorzenia istniejącej zaległości.

Badając zaskarżoną decyzję w tak zakreślonych ramach prawnych Sąd stwierdza, że w kontrolowanej sprawie organy ubezpieczeniowe prawidłowo ustaliły stan faktyczny sprawy i dokonały jego trafnej oceny prawnej. Wbrew zarzutom skargi organ dostatecznie wywiązał się z nałożonych na niego obowiązków, tj. w takim zakresie, w jakim było to możliwe zebrał cały dostępny materiał dowodowy i dokonał jego oceny, a następnie rozważył i ocenił wszystkie okoliczności mogące mieć wpływ na wybór rozstrzygnięcia o udzieleniu lub odmowie udzielenia ulgi. Organ uwzględnił wszystkie okoliczności podane przez Skarżącą oraz okoliczności wynikające z danych będących w posiadaniu organu i z rejestrów centralnych. W toku przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego ustalono, że Skarżąca od 2005 r. mieszka w Wielkiej Brytanii, jest osobą rozwiedzioną i prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe. Źródłem jej dochodu jest własny biznes, z którego otrzymuje dochód w wysokości 500 £ oraz pomoc od Państwa (polski odpowiednik zasiłku z Urzędu Pracy), w kwocie 800 £, zaś ponoszone wydatki z tytułu miesięcznych opłat i opłat eksploatacyjnych kształtują się na poziomie 1.401,42 £. Skarżąca nie posiada nieruchomości, majątku ruchomego, innych praw majątkowych, ani wierzytelności. Posiada natomiast liczne zobowiązania wobec banków i instytucji, wskutek czego ponosi miesięczne obciążenia ratalne w wysokości ok. 300 £. Materiał dowodowy sprawy nie wskazywał przy tym, by wobec Skarżącej toczyło się postępowanie upadłościowe, czy likwidacyjne.

Sąd w pełni zatem podziela stanowisko organu, że w aktualnym stanie sprawy wobec Skarżącej nie zachodzi żaden z przypadków całkowitej nieściągalności, enumeratywnie wymienionych w art. 28 ust. 3 usus. W rozpatrywanej sprawie nie budzi wątpliwości, że zebrany materiał dowodowy wykluczał umorzenie składek w oparciu o przesłanki, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 1, 2, 4, 4a, 4b 4c i 5 usus. Trafnie również organ ocenił, że nie zaszły okoliczności opisane w punkcie 3 ust. 3 art. 28 ustawy (zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie). Wprawdzie Skarżąca zaprzestała prowadzenia działalności gospodarczej, niemniej jednak osiąga dochody z pracy oraz posiada następców prawnych (córki D. i S.).

Sąd, wbrew zarzutom skargi, nie dopatrzył się również nieprawidłowości w dokonanej przez organ ocenie przesłanki całkowitej nieściągalności, o której mowa w art. 28 ust. 3 pkt 6 usus (jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne). Ze stanu faktycznego sprawy wynika, że Dyrektor Oddziału ZUS w Opolu wszczął wobec majątku Skarżącej postępowanie egzekucyjne, które nadal jest w toku i nie zostało zakończone jako bezskuteczne. Wprawdzie prowadzona egzekucja nie doprowadziła dotychczas do wyegzekwowania należności, niemniej jednak Skarżąca osiąga obecnie dochody z pracy własnej, mogące stanowić źródło pokrycia należności składkowych, poza tym sama deklarowała dobrowolną chęć zaspokojenia należności składkowych w ramach układu ratalnego. Zgodzić się zatem należy ze stanowiskiem organu, iż na obecnym etapie nie można definitywnie stwierdzić bezskuteczności egzekucji, albowiem istnieją możliwości dalszego, chociażby częściowego, uregulowania przez stronę zaległych składek i nie jest wykluczone, że w wyniku prowadzonego postępowania egzekucyjnego odzyska się w przyszłości w całości, bądź w części, należności objętych wnioskiem o umorzenie. Podkreślenia w tym miejscu wymaga, że ustawowym obowiązkiem ZUS jest wykorzystanie wszelkich dostępnych środków przymusowego dochodzenia należności. Zatem w sytuacji, gdy organ dostrzega jakiekolwiek możliwości wyegzekwowania zaległych składek, to podjęte w ramach uznania administracyjnego, negatywne dla wnioskodawcy rozstrzygnięcie, nie może być uważane za dowolne. Tym samym zasadnie Zakład, nie mogąc stwierdzić braku majątku, z którego można dochodzić przedmiotowych zobowiązań, nie znalazł przyczyn, dla których miałby przedwcześnie rezygnować ze swoich należności.

W nawiązaniu do zarzutów skargi Sąd wskazuje, że zna i co do zasady podziela poglądy orzecznictwa, zgodnie z którymi ZUS ma obowiązek samodzielnie ocenić przesłankę całkowitej nieściągalności, o której mowa w art. 28 ust. 3 pkt 6 usus, porównując spodziewane koszty egzekucji (obliczane w części w proporcji do egzekwowanych kwot) z posiadanymi informacjami o nadającym się do egzekucji majątku, a dokonując takiej oceny organ winien mieć nadto na uwadze, czy majątek zobowiązanego nadaje się w ogóle do egzekucji, jak również czy postępowanie egzekucyjne nie spowoduje ruiny finansowej i życiowej zobowiązanego i jego rodziny. Na te właśnie poglądy judykatury kładzie nacisk pełnomocnik Skarżącej w skardze, zarzucając organom brak dokonania analiz, czy ewentualnie wyegzekwowane należności będą w oczywisty sposób przekraczać wydatki związane z egzekucją oraz czy przymusowe dochodzenie roszczeń przez ZUS nie spowoduje zagrożenia utraty możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb bytowych Skarżącej. Należy jednak zaznaczyć, że Skarżąca w toku postępowania wyrażała wielokrotnie (m.in. w piśmie z 24 lutego 2024 r.) chęć dobrowolnej spłaty swego zadłużenia z tytułu składek, w tym również powstałych dotychczas kosztów egzekucyjnych w kwocie 2.531,37 zł. W sytuacji zatem, gdy Skarżąca deklaruje chęć spłaty należności składkowych, bez zastosowania środków przymusu, nie sposób przyjąć, że mamy do czynienia z sytuacją całkowitej nieściągalności, o której mowa w art. 28 ust. 2 usus. Sąd dostrzega również, że sytuacja materialna, jaką Skarżąca przedstawiała w składanych organom dowodach, nie pozwalała na wiarygodną, wolną od wątpliwości ocenę jej możliwości finansowych. Z zawartego w aktach oświadczenia o stanie majątkowym wynika, że dochody osiągane przez Stronę (w łącznej kwocie 1.300 £) nie wystarczają na pokrycie samych tylko opłat czynszowych i eksploatacyjnych (razem 1.401,42 £), nie mówiąc już o innych kosztach bieżącego utrzymania (żywność, odzież, środki czystości, itp.). W dodatku Skarżąca oświadczyła, że spłaca zobowiązania, których raty wynoszą ogółem 303 £ miesięcznie. Sytuacja natomiast, w której ujawniony zostanie niedobór dochodów na pokrycie ponoszonych miesięcznie wydatków - uprawnia domniemanie, że Skarżąca nie wykazała organom albo całości swych dochodów, albo oszczędności, którymi dysponuje, albo też wsparcia otrzymywanego od osób trzecich. Skoro więc organ nie miał pełnego obrazu, jak dokładnie kształtuje się aktualna sytuacja materialna Skarżącej, to nie mógł również dokonać właściwych ustaleń w kierunku tego, czy postępowanie egzekucyjne nie spowoduje ruiny finansowej i życiowej Strony. Wskazać w tym miejscu należy, że w orzecznictwie ukształtował się pogląd, w pełni podzielany przez tut. Sąd, zgodnie z którym: to przede wszystkim na stronie zgłaszającej wniosek o umorzenie należności składkowych spoczywa ciężar wykazania, że zachodzą przesłanki uzasadniające zgłoszone żądanie na podstawie art. 28 ust. 3 i 3a usus, gdyż to stronie znane są okoliczności, które uniemożliwiają jej uregulowanie zaległości. Wynika to przede wszystkim z faktu, że umarzanie należności z tytułu składek jest wyjątkiem od zasady obowiązku ich opłacania. Wskazane regulacje nie wykluczają ciążącej na organie administracyjnym zasady prawdy materialnej, niemniej jednak w sposób istotny modyfikują pozycję procesową strony postępowania administracyjnego, zdecydowanie aktywizując ją do czynnego udziału w postępowaniu dowodowym celem wykazania przesłanek umorzenia. (zob. wyrok NSA z 22 maja 2024 r., sygn. akt I GSK 991/20). W ocenie Sądu, wobec braku rzetelnego wyjaśnienia przez Skarżącą, jakimi zasobami majątkowymi faktycznie dysponuje, trudno czynić ZUS zarzut, iż nie ustalił, w jakim stopniu prowadzona egzekucja będzie skuteczna i jakie są prognozy jej efektywności, w zestawieniu z przewidywanymi kosztami egzekucyjnymi. Wbrew bowiem zarzutom pełnomocnika Strony, w realiach tej sprawy organ, nie mając wiedzy, z jakich źródeł Skarżąca czerpie środki na pokrycie nadwyżki ponoszonych wydatków nad uzyskiwanymi przychodami, nie miał możliwości przeprowadzenia rzetelnej analizy co do przewidywanej skuteczności działań egzekucyjnych i ich wpływu na możliwość zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych Skarżącej. Powyższe, w powiązaniu z prawidłowym wnioskiem organu, iż wobec skarżącej nie zostały wyczerpane możliwości realizacji obowiązku z tytułu odsetek od niezapłaconych należności składkowych, gdyż istnieje możliwość prowadzenia skutecznej egzekucji z dochodów z pracy własnej Skarżącej - dostatecznie, zdaniem Sądu, uzasadnia zajęte w skarżonej decyzji stanowisko, że w rozpatrywanej sprawie nie wystąpiła przesłanka, o której mowa w art. 28 ust. 3 pkt 6 usus. Tym samym Sąd nie znalazł podstaw do uwzględnienia podniesionych w tym zakresie w skardze zarzutów.

Za prawidłową Sąd uznaje również dokonaną przez Zakład analizę stanu faktycznego i wyprowadzoną na jego tle ocenę prawną przesłanek określonych w § 3 ust. 1 pkt 1 - 3 rozporządzenia. Wyjaśnienia w tym miejscu wymaga, że w świetle wskazanych powyżej przepisów - to ubiegający się o umorzenie należności z tytułu ubezpieczeń społecznych ma wykazać, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, gdyż pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny. Zatem ustalenia w tym zakresie czynione są w oparciu o materiał dowodowy oferowany przez wnioskodawcę. Skoro bowiem przepis stanowi wprost, że to zobowiązany ma wykazać spełnienie przesłanek do umorzenia, to znaczy że w tym zakresie ciężar dowodu spoczywa na wnioskodawcy (wyrok NSA z 8.03.2013 r. sygn. akt: II GSK 2410/11). Z kolei w wyroku WSA w Warszawie z dnia 11.03.2014 r. o sygn. V SA/Wa 2198/13 wskazano, że "w związku z takim ukształtowaniem obowiązków wnioskodawcy, zadania ZUS w zakresie gromadzenia materiału dowodowego są ograniczone. Organ ma za zadanie ocenę, czy dowody przedstawione przez zobowiązanego są wystarczające, a w wypadku dostrzeżenia braków w tym zakresie powinien wezwać wnioskodawcę do uzupełnienia materiału dowodowego."

W rozpoznawanej sprawie Zakład dysponował określonym materiałem dowodowym zaoferowanym przez Skarżącą, uzupełnionym również o informacje wynikające z ogólnodostępnych rejestrów centralnych i systemu ZUS. Podkreślenia przy tym wymaga, że organ, przed wydaniem decyzji, umożliwił Skarżącej zapoznanie i wypowiedzenie się co do zebranego materiału dowodowego a w toku postępowania informował ją o możliwości dołączenia do akt dokumentów dotyczących jej sytuacji majątkowej, finansowej i rodzinnej (pismo z 30 listopada 2023 r.).

Nie budzi zastrzeżeń Sądu i nie jest kwestionowane przez Skarżącą, iż w stanie faktycznym sprawy brak było podstaw do udzielenia wnioskowanej ulgi w oparciu o przesłanki, o których mowa w § 3 ust. 1 pkt 2 i 3 rozporządzenia. Skarżąca w czasie składania wniosku nie prowadziła już działalności gospodarczej w kraju, zatem przesłanka wystąpienia nadzwyczajnych zdarzeń losowych, wskutek których opłacenie składek prowadziłoby do pozbawienia możliwości dalszego prowadzenia działalności gospodarczej - nie miała wobec niej zastosowania. W toku postępowania Skarżąca nie powoływała się również na własne problemy zdrowotne, jak też konieczność sprawowania opieki nad ciężko chorym członkiem rodziny.

W ocenie Sądu prawidłowo organ przeanalizował również zgromadzone dowody pod kątem wystąpienia przesłanki związanej z możliwością pozbawienia Skarżącej - w wyniku opłacenia należności objętych wnioskiem - możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych (§ 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia). W orzecznictwie na gruncie omawianego przepisu podkreśla się, że umorzenie należności jest zastrzeżone dla sytuacji szczególnie trudnych, gdy ze względu na stan zdrowia, inne względy społeczne i brak szans na uzyskiwanie dochodów, nie jest możliwe wywiązywanie się ze zobowiązań wobec ZUS. Ponadto przy ocenie spełnienia przesłanek umożliwiających umorzenie zaległości, organ powinien brać pod uwagę także, czy istnieją po stronie osoby składającej wniosek okoliczności świadczące o możliwości zmiany sytuacji majątkowej. W związku z tym - jak trafnie wywiódł organ - trudna sytuacja materialna uniemożliwiająca spłatę należności składkowych, musi zostać udowodniona i mieć charakter trwały, a więc występować w dłuższym okresie czasu.

Wbrew zarzutom skargi, poczynione w tym zakresie ustalenia prowadziły organ do słusznego przekonania, że Skarżąca nie udowodniła i na podstawie zebranego materiału dowodowego nie wykazano, aby w sprawie zostały spełnione przesłanki opisane w tym przepisie. Argumentację przedstawioną przez organ w tym zakresie Sąd uznaje za logiczną i spójną. Przede wszystkim organ trafnie stwierdził, iż nie dysponuje pełnym obrazem sytuacji finansowej Strony (o czym Sąd wypowiedział się już wyżej) – a co za tym idzie nie może przyjąć, że w sprawie wystąpiły okoliczności odpowiadające przesłankom z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia. W tej sytuacji nie mają uzasadnionych podstaw podniesione w skardze zarzuty naruszenia art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 kpa, poprzez zaniechanie dokonania wszechstronnej i wyczerpującej oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego w kontekście ustalenia sytuacji materialnej strony, możliwości zaspokojenia podstawowych wydatków i niezbędnych potrzeb życiowych. Aby bowiem stwierdzić wystąpienie przesłanki określonej w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia to właśnie strona postępowania powinna należycie wykazać, jakim rzeczywiście faktycznie miesięcznym budżetem dysponuje oraz przedstawić, jak kształtują się jej miesięczne wydatki, które związane są z niezbędnymi potrzebami życiowymi. Przedstawiane natomiast w tym zakresie przez skarżącą informacje były niepełne (np. nie wskazano miesięcznych wydatków na zakup wyżywienia, odzieży i innych niezbędnych potrzeb bytowych) i budziły uzasadnione wątpliwości, albowiem oczywistym jest, że Skarżąca musiała mieć dodatkowe środki finansowe na pokrycie deficytu dochodów nad ponoszonymi kosztami, którego źródła nie ujawniła organom rentowym.

Sąd nie dopatrzył się również znamion dowolności w stwierdzeniu organu, że w dalszej perspektywie czasowej nie jest wykluczona poprawa sytuacji finansowej Skarżącej. Słusznie organ zwrócił uwagę, że Skarżącą pozostaje w wieku aktywności zawodowej i obecnie otworzyły się przed nią nowe perspektywy zawodowe, jako [...]. Sąd nie neguje, że aktualnie Skarżąca nie uzyskuje z tego tytułu znaczących dochodów, jednakże - jak wynika z jej twierdzeń - działalność ta dopiero się rozpoczęła, w związku z czym otrzymuje ona roczne świadczenie od Państwa, aby mogła się rozwinąć w nowej profesji i pozyskać klientów. Bez wpływu na wynik sprawy pozostają przy tym zarzuty skargi dotyczące pominięcia przez organ faktu, że pomoc otrzymywana przez Skarżącą ma charakter okresowy (roczny), zaś wygaśnięcie tej pomocy w czerwcu 2024 r. narazi ją na bardzo trudną sytuację materialną i życiową. Trzeba bowiem mieć na uwadze, że rozpoczęcie nowej działalności przez Skarżącą było wynikiem jej świadomej decyzji, podjętej - jak należy założyć - w oparciu o racjonalne prognozy co do korzystnych efektów finansowych tej działalności. Skarżąca, rozpoczynając nowy biznes, miała przy tym świadomość, że otrzymywane wsparcie będzie jej przysługiwało tylko przez okres roczny i winna się z tym liczyć, podejmując się takiej działalności, gdyż za ryzyko związane z prowadzoną działalnością zawsze odpowiada podmiot ją prowadzący. Istotne jest przy tym wskazanie, że Skarżąca w toku postępowania nie dołączyła do akt sprawy dokumentów wskazujących na występowanie trudności w terminowym wywiązywaniu się z bieżących opłat. Co więcej, deklarowała też chęć spłaty należności głównej i kosztów egzekucyjnych w formie układu ratalnego w następujących ratach: pierwsza w wysokości 1.000 zł oraz kolejne w wysokości 675 zł. Mając powyższe na uwadze, zgodzić się należy z organem, że zebrany materiał dowodowy i okoliczności z niego wynikające dawały racjonalne podstawy, by przypuszczać, że Skarżąca w dłuższej perspektywie czasowej będzie w stanie spłacić istniejące zadłużenie, bez stworzenia zagrożenia dla zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Sąd nie znalazł także podstaw do uwzględnienia zarzutów skargi dotyczących dowolnej oceny możliwości finansowych Strony w kontekście posiadanego przez nią zadłużenia. W zaskarżonej decyzji organ, odnosząc się do posiadanych przez Stronę zobowiązań, stwierdził, że zobowiązania wobec ZUS nie mogą być pominięte i potraktowane drugorzędnie wobec zobowiązań cywilnoprawnych. Stanowisko to zasługuje na akceptację. Jak bowiem wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 27 czerwca 2019 r., sygn. akt I GSK 573/19, przyznanie priorytetu w zaspokajaniu należnościom prywatnym prowadziłoby do naruszenia interesu publicznego, gdyż prowadziłoby do nieuprawnionego uprzywilejowywania podmiotów prawa cywilnego kosztem Skarbu Państwa, czyli kosztem ogółu obywateli. Zgodzić się zatem należy z organem, że w sytuacji, gdy Skarżąca regularnie spłaca zadłużenie w bankach i instytucjach, umorzenie zaległości objętych wnioskiem byłoby bezzasadnym uprzywilejowywaniem zobowiązań cywilnoprawnych kosztem Skarbu Państwa. Obciążenia finansowe o charakterze prywatnym i konsumpcyjnym, które zaciągnięte zostały dobrowolnie, nie mogą być bowiem traktowane priorytetowo w stosunku do zobowiązań publicznoprawnych.

Sąd podziela również pogląd wyrażony w wyroku WSA w Bydgoszczy z 21 maja 2014 r., sygn. akt I SA/Bd 398/14, że "przesłanka, o której mowa w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, nie odnosi się do subiektywnego odczucia dłużnika o dolegliwości z powodu konieczności zapłacenia zaległych świadczeń składkowych, lecz oznacza obiektywną, wyjątkową sytuację, która zagraża podstawowemu bytowi zobowiązanego lub jego rodziny. Nie odnosi się więc ona do kłopotów finansowych, które z uwagi na to, że każdy człowiek indywidualnie w ramach przysługującej mu samodzielności podejmowania decyzji, organizuje swoje sprawy zawodowe i osobiste." Sąd nie neguje, że obecna sytuacja finansowa Skarżącej jest trudna, z uwagi na ciążące na niej zobowiązania i brak dostatecznych dochodów, dostrzega również, że problemy finansowe Skarżącej utrzymują się już od wielu lat. Niemniej jednak, mając na uwadze, że Skarżąca podjęła aktywne działania w celu poprawienia swej sytuacji materialnej, rozpoczynając pracę w zawodzie [...], brak jest wystarczających podstaw do przyjęcia, że obecne trudności w uiszczeniu należności objętych wnioskiem będą miały charakter trwały, uniemożliwiający chociażby częściowe (w niewielkich, acz stałych kwotach) zaspokajanie należności wobec ZUS. W tych okolicznościach, zdaniem Sądu, prawidłowe jest stanowisko organu, że podjęcie decyzji o umorzeniu należności na chwilę obecną byłoby przedwczesne i nieuzasadnione. Pamiętać bowiem należy, że umorzenie należności stanowi wyraz definitywnej rezygnacji ZUS z możliwości ich wyegzekwowania. Natomiast ZUS ma obowiązek efektywnego egzekwowania swoich należności. Ich publicznoprawny charakter oraz cele, na które są przeznaczone, obligują ZUS do szczególnej ostrożności w dysponowaniu nimi. W przypadku, gdy świadczenia w postaci składek i ich pochodnych nie są odprowadzane, ciężar ich uiszczenia przerzucany jest na ogół społeczeństwa. Trudno zatem oczekiwać, by ZUS uznał za zasadne, by inni ubezpieczeni pokrywali zadłużenie osób niepłacących należności.

W konsekwencji Sąd stwierdza, iż opisany stan rzeczy powoduje, że pomimo niewątpliwie trudnej, prawidłowo ustalonej przez organ sytuacji materialnej Skarżącej, uzasadnionym jest twierdzenie Zakładu, że w okolicznościach sprawy nie wystąpiła w sprawie przesłanka umorzenia należności z tytułu składek, przewidziana w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia. Za nieskuteczne należy uznać podnoszone w skardze zarzuty zaniechania dokonania wszechstronnej i wyczerpującej oceny sytuacji materialnej Skarżącej w kontekście minimum socjalnego. Oczywistym jest bowiem, że publikowane przez Główny Urząd Statystyczny mierniki minimum socjalnego dotyczą osób mieszkających i gospodarujących w Polsce, wobec czego organ nie mógł skorzystać z tego narzędzia przy ocenie możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb bytowych przez Skarżącą, od wielu lat mieszkającą w Wielkiej Brytanii. Pełnomocnik całkowicie przy tym pomija, że to Skarżąca, mimo ciążącego na niej obowiązku, nie przedstawiła organom (poza samymi opłatami mieszkaniowymi) żadnych danych na temat ponoszonych przez nią wydatków np. na wyżywienie, leczenie i inne podstawowe potrzeby. Tymczasem, jak już wyżej wskazano, ciężar dowodzenia okoliczności mających uzasadniać istnienie przesłanki z § 3 ust 1 pkt 1 rozporządzenia spoczywał na Skarżącej, albowiem z faktu ich istnienia wywodzi ona określone skutki prawne (por. wyrok NSA z 9 października 2013 r., sygn. akt II GSK 922/12). Zatem przekazanie informacji co do kosztów bieżącego utrzymania niewątpliwie obciążało Skarżącą, gdyż tylko ona dysponuje takimi danymi. Skarżąca jednakże tego nie uczyniła, wobec czego winna liczyć z tym, że ocena jej sytuacji była przez organy rozpatrywana w oparciu o dostarczone dokumenty i trudno od organu wymagać - jak tego domaga się pełnomocnik Skarżącej - uwzględnienia statystycznych kosztów miesięcznego utrzymania osoby mieszkającej w Wielkiej Brytanii. Organy rentowe nie mają bowiem w takim przypadku obowiązku korzystania z danych statystycznych, gdyż nie obrazują one miarodajnie konkretnej sytuacji wnioskodawcy. W rezultacie Sąd, w ślad za organem stwierdza, że zgromadzony materiał dowodowy nie dawał podstaw do przyjęcia, by Skarżąca, która posiada stałe źródło dochodów i ma zapewnione warunki bytowe, znajdowała się w sytuacji noszącej znamiona ubóstwa, czy zagrażającej jej egzystencji. Za nieskuteczne należy uznać też zarzuty naruszenia § 3 ust. 2 rozporządzenia, wskutek przyjęcia, że Skarżąca winna otrzymać wsparcie i pomoc od córek, które nie prowadzą z nią wspólnego gospodarstwa domowego. Wyrażona bowiem w skarżonej decyzji uwaga organu w tym aspekcie odnosiła się ogólnie do ciążącego na dzieciach obowiązku wsparcia rodziców, będących w trudnej sytuacji materialnej i nie miała przesądzającego znaczenia dla dokonanej przez organ analizy sytuacji materialnej Skarżącej oraz perspektyw spłaty przez nią zadłużenia w dłuższym okresie czasowym. Na ocenę prawidłowości zaskarżonej decyzji nie mogły również wywrzeć wpływu argumenty skargi, że Skarżąca sama zwróciła się do organu w celu uregulowania swego zadłużenia, wykazując chęć dobrowolnej spłaty należności głównej w układzie ratalnym. Lektura uzasadnienia skarżonej decyzji wskazuje, że wbrew temu co twierdzi pełnomocnik Skarżącej, organ w swych rozważaniach miał także na uwadze postawę Skarżącej, co jednak - jak słusznie ocenił - nie mogło być wystarczającym powodem definitywnej rezygnacji z należności objętych wnioskiem. Sąd zauważa, że Skarżąca dopiero po wielu latach (18) podjęła działania w zakresie uregulowania zadłużenia wobec ZUS, wcześniej zaniedbując swoje obowiązki w tym zakresie, przy czym dobrowolną spłatę zadłużenia z tytułu samych należności składkowych uzależniała od umorzenia odsetek od tych zaległości. Tymczasem, jak wynika z treści uzasadnienia zaskarżonej decyzji, wniosek Skarżącej o rozłożenie na raty jej zaległości z tytułu składek został uwzględniony, jednakże Skarżąca zakwestionowała to rozstrzygnięcie. W ocenie Sądu, takie działanie Skarżącej nie może więc przemawiać na jej korzyść i budzi uzasadnione wątpliwości co do jej faktycznych intencji w dobrowolnym uregulowaniu należności składkowych.

Reasumując stwierdzić należy, że w toku kontrolowanego postępowania nie doszło do naruszenia podniesionych w skardze przepisów i zasad ogólnych postępowania administracyjnego, w szczególności tych zasad, które nakazują organom administracji publicznej uwzględniać interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 kpa). W ocenie Sądu, organy rentowe podjęły wszelkie niezbędne do wyjaśnienia stanu faktycznego działania i zbadały sytuację majątkową Skarżącej, w tym źródła jej dochodów, posiadane zobowiązania, ponoszone wydatki (w zakresie wykazanym przez Skarżącą) oraz rozważyły wszystkie istotne okoliczności faktyczne sprawy. Znalazło to odzwierciedlenie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, w której odniesiono się do indywidualnej sytuacji Skarżącej, a wyciągniętym z poczynionych ustaleń wnioskom nie można zarzucić dowolności. W konsekwencji Sąd uznał, że zgromadzony materiał dowodowy został oceniony zgodnie z zasadą wyrażoną w art. 80 kpa, a sporządzone uzasadnienie decyzji, wbrew zarzutom skargi, spełnia wymogi z art. 107 § 3 kpa.

W tym stanie rzeczy, nie stwierdzając naruszenia zarówno reguł postępowania jak i przepisów prawa materialnego (art. 28 ust. 2 i 3a usus oraz § 3 ust. 1 rozporządzenia), Sąd na podstawie art. 151 ppsa skargę oddalił.