Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 1752/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2024-02-28 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą decyzję I instancji
Powołane przepisy: article: Art. 1  par. 1  i 2
journal: Dz.U. 2019 poz 2167
law: Ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych - tekst jedn.
article: Art. 3  par. 1, art. 134  par. 1, art. 145 par. 1  pkt 1  lit. a  i c  w zw. z art. 135
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: ART. 17
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Elżbieta Czarny-Drożdżejko Sędziowie: WSA Katarzyna Marasek-Zybura (spr.) Asesor WSA Ewelina Dziuban Protokolant: specjalista Anna Chwalibóg po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 28 lutego 2024 r. sprawy ze skargi J. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia 18 września 2023 r.nr SKO.ŚR/4111/546/2023 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie na rzecz skarżącego J. S. 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.


UZASADNIENIE

Decyzją 18 września 2023 r. znak: SKO.ŚR/4111/1222/2022, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie, działając na podstawie art. 17 i art. 17b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 390, dalej: u.ś.r.) oraz art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 775, dalej: k.p.a.), utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy J. z dnia 8 maja 2023 r. nr 524/ŚP/15/2023, orzekającą o odmowie przyznania J. S. (dalej: skarżący) prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną córką D. S.

Powyższe decyzje zostały wydane w następującym stanie faktycznym i prawnym.

W dniu 28 kwietnia 2023 r. skarżący złożył wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaną opieką nad córką, która legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wydanym przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Suchej Beskidzkiej w dniu 27 lutego 2023 r. nr [...]. Niepełnosprawność istnieje od dnia 1 kwietnia 2022 r., zaś ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 18 stycznia 2023 r. Orzeczenie wydane zostało na czas określony do dnia 1 kwietnia 2025 r. ze wskazaniem, że osoba niepełnosprawna wymaga konieczności stałej lub długoterminowej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

Organ I instancji wskazał, że skarżący nie podejmuje zatrudnienia oraz zrezygnował z prowadzenia gospodarstwa rolnego w celu konieczności sprawowania codziennej oraz całodobowej opieki nad córką, legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ponadto skarżący nie ma również ustalonego prawa do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego.

Jednakże zdaniem organu I instancji w niniejszej sprawie nie została spełniona przesłanka art. 17 ust. 1b u.ś.r., gdyż niepełnosprawność córki skarżącego powstała po ukończeniu przez nią 25. roku życia. Organ I instancji wskazał, że dla organów administracji publicznej stwierdzenia zawarte przez zespoły do spraw orzekania o niepełnosprawności w prawomocnych orzeczeniach w zakresie niepełnosprawności, daty powstania oraz jej stopnia, stanowią wyłączny dowód istnienia niepełnosprawności i wiążą organy administracji. Jak wyjaśnił organ I instancji organ prowadzący postępowanie w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego nie jest uprawniony do dokonania ustaleń w zakresie daty powstania niepełnosprawności, a Ustawodawca uzależnia przyznanie świadczenia od spełnienia kryterium wiekowego. Wykładnia normy art. 17 ust. 1b u.ś.r. prowadzi do wniosku, że warunkiem przyznania świadczenia jest powstanie niepełnosprawności przed ukończeniem 18. roku życia, ewentualnie w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.

W świetle powyższego, organ I instancji powołując się na treść art. 17 ust. 1b u.ś.r. stwierdził, że niepełnosprawność córki skarżącego powstała po ukończeniu przez Nią 25. roku życia, co stanowi przeszkodę do przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego.

Od powyższej decyzji odwołanie, w ustawowym terminie, wniósł skarżący, który nie zgodził się z decyzją organu I instancji, zaskarżając ww. decyzję w całości i wnosząc o przyznanie wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną córką.

Zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie przepisów prawa materialnego, przez błędną wykładnię art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych z pominięciem okoliczności, że na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., o sygn. K 38/13, został on uznany za niekonstytucyjny w zakresie, w jakim różnicuje on prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez co narusza to art. 190 ust. 1 Konstytucji RP

Ponadto uzasadniając zasadność wniesionego odwołania, skarżący wskazał na zły stan zdrowia córki, szczegółowo przedstawił zakres posiadanych przez nią schorzeń oraz przebieg leczenia i wynikłe z tych schorzeń ograniczenia w samodzielnym funkcjonowaniu córki. Zdaniem skarżącego niezasadne jest odmówienie mu przedmiotowego świadczenia, ponieważ jego córka jest w złej sytuacji zdrowotnej, wymaga stałej, całodobowej pomocy drugiej osoby ze względu na naruszenie sprawności organizmu w stopniu uniemożliwiającym zaspokajanie podstawowych potrzeb życiowych. Skarżący przedstawił również zakres świadczonej opieki oraz wskazał na konieczność zaprzestania pracy w gospodarstwie rolnym ze względu na konieczność sprawowania osobistej opieki nad córką.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie uznało wniesione odwołanie za nieuzasadnione, i opisaną na wstępie decyzją orzekło o utrzymaniu w mocy decyzji organu I instancji.

Kolegium na wstępie zwróciło uwagę na treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. K 38/13, w którym wskazano, iż art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu wyroku wskazał, że skutkiem wejścia w życie niniejszego wyroku nie jest ani uchylenie art. 17 ust 1b u.ś.r., ani wykreowanie "prawa" do żądania świadczenia dla opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, jeżeli niepełnosprawność podopiecznych nie powstała w okresie dzieciństwa. Trybunał Konstytucyjny orzekł ostatecznie o niekonstytucyjności jedynie części normy wynikającej z art. 17 ust. 1b u.ś.r.

Kolegium wskazało następnie na liczne orzeczenia sądów administracyjnych, które zgodnie stoją na stanowisku, że pomimo niezmienionego stanu prawnego (tj. art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych) sądy te - wprost i bezpośrednio, a organy administracji publicznej pośrednio, w pełni powinny stosować się do kierunku trybunalskiej wykładni przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie przyznawania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego określonych w art. 17 u.ś.r.

Następnie Kolegium wyjaśniło, że przesłankami przyznania świadczenia pielęgnacyjnego są: sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, wymagającym stałej pielęgnacji i niepodejmowanie z tego powodu pracy. Celem instytucji świadczenia pielęgnacyjnego jest udzielenie materialnego wsparcia osobom, które rezygnują z aktywności zawodowej, by opiekować się osobą niepełnosprawną. Świadczenie pielęgnacyjne ma zatem zastąpić dochód, wynikający ze świadczenia pracy, której nie może podjąć osoba pielęgnująca. Zarówno osoba sprawująca opiekę nad niepełnosprawnym dzieckiem, jak też osoba opiekująca się innym członkiem rodziny, wobec którego obciążona jest obowiązkiem alimentacyjnym, wypełniają zobowiązanie o charakterze prawnorodzinnym, którego źródłem są przepisy kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Obydwie te kategorie osób rezygnują, w związku z realizacją tego obowiązku, z podjęcia lub kontynuowania zatrudnienia.

Zgodnie z treścią przepisu art. 128 k.r.o. obowiązek alimentacyjny to obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania. Obowiązek alimentacyjny obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Rodzice obowiązani są do świadczeń alimentacyjnych względem dziecka, które nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie, chyba że dochody z majątku dziecka wystarczają na pokrycie kosztów jego utrzymania i wychowania (art. 133 § 1 k.r.o.). Poza powyższym wypadkiem uprawniony do świadczeń alimentacyjnych jest tylko ten, kto znajduje się w niedostatku (art. 133 § 2 k.r.o.). W myśl art. 133 § 3 k.r.o. rodzice mogą uchylić się od świadczeń alimentacyjnych względem dziecka pełnoletniego, jeżeli są one połączone z nadmiernym dla nich uszczerbkiem lub jeżeli dziecko nie dokłada starań w celu uzyskania możności samodzielnego utrzymania się.

Zatem w niniejszej sprawie obowiązek alimentacyjny względem córki ciąży niewątpliwie na jej rodzicach.

Po analizie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, Kolegium uznało, że w przedmiotowej sprawie nie zostały spełnione wszystkie przesłanki warunkujące przyznanie wnioskowanego świadczenia, gdyż zakres sprawowanej opieki przez ojca nad niepełnosprawną córką nie jest tego rodzaju, ażeby wymuszał na skarżącym konieczność definitywnej i całkowitej rezygnacji z prowadzenia gospodarstwa rolnego albo wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, nawet w ograniczonym czasowo zakresie.

Kolegium wskazało, że nie kwestionuje złego stanu zdrowia córki skarżącego i konieczności wsparcia jej przez ojca (do czego zobowiązany jest zgodnie z regulacjami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego), jednakże sama konieczność sprawowania opieki nie stanowi w świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r. samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Kolegium podkreśliło, że przesłankami przyznania świadczenia pielęgnacyjnego są: sprawowanie osobistej, długotrwałej opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, wymagającym stałej pielęgnacji i opieki oraz rezygnacja lub niepodejmowanie z tego powodu zatrudnienia. Przy czym z materialnego wsparcia mogą skorzystać osoby, które rezygnują z aktywności zawodowej, by opiekować się osobą niepełnosprawną, a zakres sprawowanej opieki musi być na tyle rozległy i szeroki, aby uniemożliwiał podjęcie lub kontynuację jakiejkolwiek aktywności zawodowej, nawet w niepełnym wymiarze czasu pracy. Zwrócić należy uwagę, iż w judykaturze podkreśla się, że świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Świadczenie pielęgnacyjne nie może być traktowane jako zastępcze źródło dochodu. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki świadczony przez osobę ubiegającą się o świadczenie pielęgnacyjne wyklucza możliwość jakiejkolwiek aktywności zarobkowej. Przyznanie prawa do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego stanowi pewną formę rekompensaty, udzielanej przez Państwo osobie, na której ciąży obowiązek alimentacyjny względem osoby niepełnosprawnej, w zamian za rezygnację albo niepodejmowanie zatrudnienia w związku z koniecznością opieki nad tą osobą niepełnosprawną. W celu uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego osoba ubiegająca się o nie stale i osobiście opiekuje się bliską osobą niepełnosprawną. Fundamentalną jest tu kwestia, czy taka opieka stanowi przeszkodę do wykonywania jakiejkolwiek pracy zawodowej. Wnioskujący musi sprawować stałą opiekę nad osobą niepełnosprawną i być jej niezbędny w tak znacznym wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między obiema tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni związek przyczynowy. W judykaturze wskazuje się również na konieczność uwzględnienia uwarunkowań konkretnej rodziny, aby poprawnie ustalić, czy w sytuacji tej rodziny zachodzi konieczność z rezygnacji z zatrudnienia przez osobę ubiegającą się o świadczenie pielęgnacyjne, która uzasadniałaby potrzebę udzielania jej pomocy ze strony Państwa, w postaci świadczenia pielęgnacyjnego. Ocena zatem, czy po stronie innych niż wnioskujący o świadczenie - osób zobowiązanych do alimentacji niepełnosprawnego, istnieją lub nie, obiektywne przesłanki we współpartycypowaniu w opiece sprawowanej nad uprawnionym, stanowi element oceny istnienia związku przyczynowego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., w rozumieniu wyżej zaprezentowanym. W orzecznictwie sądowym wskazuje się także, że ocena związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z prowadzenia gospodarstwa rolnego a opieką nad osobą niepełnosprawną powinna być dokonywana z uwzględnieniem okoliczności, że praca w gospodarstwie rolnym daje większą elastyczność i możliwość dopasowania czasu pracy do opieki nad osobą niepełnosprawną, niż praca wykonywana na podstawie umowy o pracę, czy stosunku cywilnoprawnego.

Z akt sprawy wynika, iż córka skarżącego, legitymująca się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnoprawności, posiada oboje rodziców, z którymi wspólnie zamieszkuje. Matka jest na emeryturze i jak wynika z wywiadu środowiskowego zajmuje się przygotowywaniem posiłków (śniadania, obiady, kolacje), pomaga w higienie osobistej córki (kąpiel, mycie głowy), pierze i utrzymuje czystość w mieszkaniu. Matka, jak oświadcza, nie jest w stanie wykonywać czynności, które wymagają podnoszenia i siły fizycznej (z uwagi na wypadek w 2021 r., w wyniku którego złamała nogę i przeszła operację, lecz nadal odczuwa dolegliwości bólowe) oraz z uwagi na ograniczenia fizyczne i stan emocjonalny związany z chorobą córki i długotrwałym leczeniem oraz rehabilitacją. Natomiast wg oświadczeń, na ojcu osoby niepełnoprawnej, spoczywają wszelkie sprawy organizacyjne związane z leczeniem córki. Ponadto ojciec pomaga córce w przemieszczaniu się (przesiadaniu z łóżka na wózek inwalidzki i odwrotnie), pomaga w zmianie pozycji w łóżku, wykonuje ćwiczenia rehabilitacyjne, przeciwodleżynowe i przeciwobrzękowe, każdorazowo pomaga przy korzystaniu z toalety.

Mając na uwadze powyższe ustalenia, w ocenie Kolegium na podstawie materiału dowodowego sprawy, nie można przyjąć, ażeby opieka nad niepełnosprawną córką sprawowana przez skarżącego (przy uwzględnieniu okoliczności, iż w domu przebywa nieaktywna zawodowo matka osoby niepełnoprawnej, która wykonuje również istotną część obowiązków związanych z opieką nad córką) była na tyle rozległa, aby wykluczała u skarżącego jakąkolwiek aktywność zawodową, nawet w ograniczonym wymiarze czasowym. Nie sposób uznać, aby czynności opiekuńcze nad niepełnosprawną córką zajmowały skarżącemu taką ilości czasu w ciągu dnia, aby skarżący, przy należytej organizacji tej opieki, nie mógł kontynuować zatrudnienia w gospodarstwie rolnym albo wykonywać pracy w gospodarstwie rolnym. Kolegium wskazało, że uwzględnić przy tym należy, że charakter pracy w gospodarstwie rolnym cechuje się sporą elastycznością czasu poświęcanego na pracę, co - przy odpowiedniej organizacji pracy i przy wykorzystaniu wsparcia żony, na której również ciąży obowiązek alimentacyjny względem córki i która jak wynika z akt sprawy taką codzienną opiekę nad córką sprawuje - pozwala przyjąć, iż istnieje możliwość zachowania aktywności zawodowej w gospodarstwie rolnym i wykonanie koniecznych względem córki czynności opiekuńczych. Jak stwierdził Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 11 grudnia 2012 r, sygn. I OPS 5/12, przy właściwej organizacji pracy, rolnik może prowadzić gospodarstwo rolne i jednocześnie sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną. Jest bowiem organizatorem własnej pracy. Ma możliwość jej zaplanowania, dostosowania rozkładu zajęć do potrzeb rodziny, w tym swobodnego wyznaczenia czasu niezbędnego na czynności opiekuńcze nad osobą niepełnosprawną.

Czynności opiekuńcze skarżącego (mając na uwadze, iż córka nie jest osobą stale leżącą, lecz porusza się na wózku inwalidzkim, nie jest pampersowana, nie jest całkowicie niesamodzielna i w opiece nad córką pomaga matka) zostały zakwalifikowane przez Kolegium jako niebędące na tyle absorbującymi, aby musiały być czynione przez osobę, która w tym celu całkowicie i zupełnie musi zrezygnować z pracy w gospodarstwie rolnym. Świadczenia pielęgnacyjne przyznawane jest z powodu niemożności wykonywania w ogóle pracy zarobkowej w związku z koniecznością zapewnienia stałej opieki niepełnosprawnemu członkowi rodziny, a nie jedynie z tytułu sprawowania opieki nad niepełnosprawną osobą. W sytuacji, w której jest kilka osób zobowiązanych do alimentacji możliwe jest takie podzielenie się obowiązkami, żeby osoba aktywna zawodowo w pracy na gospodarstwie rolnym mogła utrzymać zatrudnienie.

W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżący zarzucił naruszenie:

- naruszenie prawa procesowego, tj. art. 7, art. 77 § 1 k.p.a., które to naruszenia miały istotny wpływ na wynik sprawy mianowicie przez to, że organ wydający decyzję nie podjął wszystkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy w sposób mający na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli, jak również nie zebrał w sposób wyczerpujący i nie rozpatrzył całego materiału dowodowego co spowodowało, iż organ błędnie ustalił stan faktyczny w niniejszej sprawie;

- naruszenie przepisów warunkujących przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, tj. ustawy z dnia 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych, poprzez odmowę prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, pomimo spełnienia warunków do jego przyznania.

W oparciu o powyższe zarzuty skarżący wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji, ewentualnie także poprzedzającej ją decyzji organu I instancji oraz o zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych.

W uzasadnieniu skargi podniesiono, że żona skarżącego w 2021 roku uległa wypadkowi, po którym miała złamana nogę, przeszła operację, nadal odczuwa dolegliwości związane z doznanym urazem. Żona ma problemy z kręgosłupem, nie może dźwigać, przebywać dłużej w jednej pozycji ciała. Ponadto żona wskazywała, że z uwagi na swój stan emocjonalny, który się stale pogarsza, a wynika ze stanu zdrowia, w jakim znajduje się córka, jej niepełnosprawności, jej choroby, leczenia oraz rehabilitacji, nie jest w stanie zajmować się córką. Wszystkie sprawy w tym zakresie spoczywają na skarżącym. Stan psychiczny jego żony jest bardzo zły, trudno jej pogodzić się z tak dotkliwą niepełnosprawnością córki. Nie jest w stanie wykonywać prostych czynności w domu, stały się jej obojętne. Wszystkie prace związane z opieką nad córką które wykonywała żona, spadły na skarżącego. Sam musi wykonywać czynności związane z higieną córki, jej myciem, ubieraniem, karmieniem i pilnowaniem jej. Jego żona przeżyła wstrząs emocjonalny, szok po diagnozie córki. Do tej pory żonie towarzyszy rozpacz, poczucie beznadziejności, jednocześnie żal do losu, czuje się bezradna, skrzywdzona przez los. U żony pojawiło się negatywne nastawienie do ludzi, otaczającego świata, pojawiły się silne stany lękowe, jak płacz, rozpacz, zaburzenia snu. To spowodowało, iż nie ma jakiejkolwiek możliwości kontynuowania zatrudnienia, nawet w swoim gospodarstwie rolnym.

Córka jest osobą wysoką, ciężką. Żona ma zaledwie ok. 155 cm wzrostu, jest krucha, ma i miała problemy z kręgosłupem, ze stawami (kościec stawowy, cieśnie kanałowe) puchną jej stawy w rękach oraz nogach, barki (brała blokady do dwóch rąk), ma problemy z sercem oraz stany depresyjne. Nie była w stanie nigdy zająć się córką po jej wyjściu ze szpitala. To skarżący podnosi córkę, przenosi z łóżka na wózek inwalidzki, poprawia na wózku, przekłada pod prysznic. To on wykonuje z nią ćwiczenia rehabilitacyjne. To on pomaga w przemieszczaniu się wózkiem po domu. Była sytuacja, gdy córka upadła z wózka, połamała się (pęknięta czaszka i wstrząs mózgu) co jeszcze bardziej pogorszyło jej stan zdrowia oraz stan psychiczny jego żony. To on musi nakarmić córkę, umyć ją, zmienić jej odzież, pościel, dowieźć do lekarza. Nie może tego pogodzić z pracą w gospodarstwie rolnym.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Na rozprawie skarżący złożył kartę leczenia szpitalnego córki z dnia 13 stycznia 2023 r. na okoliczność upadku córki z wózka inwalidzkiego i udzielenia jej w tym zakresie pomocy medycznej oraz dowód z karty informacyjnej żony z dnia 12 lutego 2024 r. na okoliczność ustalenia długotrwałych skutków wypadku, jakiemu uległa w 2021 r.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, zważył co następuje:

Stosownie do art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1634, dalej p.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego w sposób, który miał wpływ na wynik sprawy, bądź przepisów postępowania w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a także stosują środki określone w ustawie. Sąd administracyjny, zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a p.p.s.a.

Zdaniem Sądu skarga jest uzasadniona.

Na wstępie Sąd wskazuje, iż podziela pogląd organu II instancji, że nie ma znaczenia data powstania niepełnosprawności dla świadczenia pielęgnacyjnego otrzymywanego przez opiekunów osób dorosłych. Przywołany w decyzji organu I instancji art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych nie mógł być stosowany w związku z uznaniem go za niekonstytucyjny przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r., sygn. K 38/13. Stosując właściwą wykładnię art. 17 ust. 1b u.ś.r., należy przyjąć, iż w stosunku do opiekunów osób, których niepełnosprawność powstała później, oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. W konsekwencji niedopuszczalne jest oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, co znalazło potwierdzenie w jednolitej linii orzeczniczej Naczelnego Sądu Administracyjnego, którą Sąd w składzie orzekającym w pełni podziela (por. wyroki NSA z dnia 29 kwietnia 2019 r., I OSK 300/19, z dnia 26 kwietnia 2019 r., I OSK 8/19, opubl. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych).

Materialnoprawną podstawę wydania decyzji przez organy obu instancji stanowił przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r., z treści którego wynika, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje matce albo ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka, osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej lub innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Ze wskazanych przepisów wynika, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje wymienionym w nim osobom, jeżeli spełnią one łącznie wskazane w nich przesłanki.

W niniejszej sprawie niewątpliwie spełnione zostały ustawowe przesłanki pozytywne przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, tj.: znaczny stopień niepełnosprawności osoby wymagającej opieki oraz pozostawanie skarżącego i jego córki w grupie osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego.

Co do znacznego stopnia niepełnosprawności, "orzeczenie lekarskie o niepełnosprawności wydane w trybie ustawy z 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (tekst jedn. Dz.U. z 2011 r. Nr 127, poz. 721) jest dokumentem urzędowym w rozumieniu art. 76 § 2 k.p.a., a więc jest dowodem tego, co zostało w nim urzędowo stwierdzone. Nie podlega ono weryfikacji przez organ administracji publicznej w prowadzonym przez niego postępowaniu o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Dokument urzędowy, który spełnia wymogi określone w przepisach, ma szczególną moc dowodową w postępowaniu. Polega ona na przyjęciu dwóch domniemań, tzn. prawdziwości oraz zgodności z prawdą twierdzeń w nim zawartych. W konsekwencji organ nie może odrzucić - bez przeprowadzenia przeciwdowodu - istnienia faktu stwierdzonego w dokumencie urzędowym. W orzecznictwie podkreśla się, że skoro dokumenty urzędowe są najbardziej wiarygodnymi środkami dowodowymi, to dowody przeciwne muszą być zdecydowanie przekonywające (por. wyrok NSA z 3 marca 2011 r., II OSK 389/2010, Lexis.pl nr 2535296; wyrok WSA we Wrocławiu, z 14 maja 2013 r., IV SA/Wr 178/13, CBOSA)" (B. Godlewska-Bujok, Ustawa o świadczeniach rodzinnych. Komentarz - LexisNexis 2014, komentarz do art. 17).

Ustalenia zatem wymagało istnienie związku przyczynowego pomiędzy koniecznością pielęgnacji członka rodziny a rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia.

Systemowo, świadczenia pielęgnacyjne, zgodnie z art. 17 ust. 1 zdanie ostatnie u.ś.r., przysługują tylko tym osobom, które "nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji".

System świadczeń rodzinnych został tak pomyślany, aby rekompensować utratę dochodów z powodu konieczności pielęgnacji członka rodziny wymuszającej rezygnację lub niepodejmowanie zatrudnienia. Wnioskujący musi sprawować stałą opiekę nad osobą niepełnosprawną i być jej niezbędny w tak znacznym wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni związek przyczynowy.

W tym zakresie Sąd uznał, że zaskarżona decyzja jest nieprawidłowa.

Jak wynika z akt sprawy córka skarżącego legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wydanym przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Suchej Beskidzkiej w dniu 27 lutego 2023 r. nr [...]. Niepełnosprawność istnieje od dnia 1 kwietnia 2022 r., zaś ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 18 stycznia 2023 r. Orzeczenie wydane zostało na czas określony do dnia 1 kwietnia 2025 r. ze wskazaniem, że osoba niepełnosprawna wymaga konieczności stałej lub długoterminowej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

Na karcie 28 akt organu I instancji oraz na karcie 27 akt organu II instancji znajduje się informacja, że córka skarżącego ma 175 cm wzrostu i waży 65 kg, natomiast na karcie 37 akt organu II instancji informacja skarżącego, że żona ma 158 cm wzrostu, a także na karcie 31 akt organu II instancji informacja pracownika socjalnego, że żona skarżącego jest osobą o filigranowej budowie ciała, potwierdzająca wzrost 158 cm oraz, że w 2021 r. uległa wypadkowi, którego skutki odczuwa nadal, na okoliczność ustalenia długotrwałych skutków wypadku, jakiemu uległa w 2021 r. skarżący na rozprawie przedłożył dowód z karty informacyjnej żony z dnia 12 lutego 2024 r.

Na rozprawie skarżący złożył także kartę leczenia szpitalnego córki z dnia 13 stycznia 2023 r. z której wynika, iż po upadku z wózka inwalidzkiego doznała ona złamania kości potylicznej z podejrzeniem krwiaka przymózgowego.

Zestawienie tych dokumentów wskazuje, że istnieje konieczność stałego nadzoru córki skarżącego przez osobę zdolną do udzielenia jej pomocy, skoro nawet korzystanie z wózka inwalidzkiego nie uchroniło jej przed upadkiem. Natomiast już tylko dysproporcje w posturze córki skarżącego, która jest osobą wysoką (175 cm wzrostu) i jego żony, która została określona przez pracownika socjalnego jako osoba filigranowej budowy (przy 158 cm wzrostu), a zatem tylko różnica wzrostu to 17 cm, sprawiają że możliwość pomocy córce przez matkę jest wysoce wątpliwa. Do tego należy dodać podnoszony przez skarżącego stan zdrowia żony.

Natomiast jak wynika z akt administracyjnych rozpoznawanej sprawy, organy nie wezwały skarżącego do złożenia brakujących dokumentów, podczas gdy, zgodnie z art. 79a k.p.a., w postępowaniu wszczętym na żądanie strony, informując o możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, organ administracji publicznej jest obowiązany do wskazania przesłanek zależnych od strony, które nie zostały na dzień wysłania informacji spełnione lub wykazane, co może skutkować wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem strony (w rozpoznawanej sprawie wydaniem decyzji o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego).

W okolicznościach niniejszej sprawy zasadne jest odwołanie się do wykładni systemowej i funkcjonalnej. Stosownie do art. 7, art. 9, art. 77 § 1, art. 79a i art. 80 k.p.a., obowiązkiem organów było umożliwienie skarżącemu wykazania ponoszonych przez niego okoliczności konieczności osobistej opieki nad córką i braku możliwości sprawowania tej opieki przez żonę. W związku z tym organ powinien wyznaczyć skarżącemu odpowiedni termin, aby mógł przedłożyć odpowiednie dokumenty. Uchylając się od podjęcia wspomnianych czynności wyjaśniających, organy naruszyły powołane przepisy prawa procesowego, w stopniu który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Mając powyższe na uwadze należy uznać, że zaskarżone rozstrzygnięcia organów administracji obu instancji uznać należy za wydane z istotnym, i mogącym mieć wpływ na wynik sprawy, naruszeniem art. 7, art. 9, art. 77 § 1, art. 79a i art. 80 k.p.a.

Prowadząc ponowne postępowanie organ uwzględnieni ocenę prawną wyrażoną przez Sąd.

W tym stanie sprawy, uznając że skarga jest usprawiedliwiona, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 135 p.p.s.a., uchylił decyzje organów obu instancji. O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a.