Wyrok NSA, sygn. akt III OSK 3999/21
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2024-03-14 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6191 Żołnierze zawodowi
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Centralna Wojskowa Komisja Lekarska
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art.141, art.145, art.151, art.151, art.174 pkt 1i 2, art.183 par.1 i 2, art.184
journal: Dz.U. 2023 poz 259
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: par.34 pkt 6 , par.62 pkt 1
journal: Dz.U. 2015 poz 761
law: Rozporządzenie Ministra Obrony Narodowej z dnia 3 czerwca 2015 r. w sprawie orzekania o zdolności do zawodowej służby wojskowej oraz  właściwości i trybu postępowania wojskowych komisji lekarskich w tych sprawach.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Ewa Kwiecińska (spr.) Sędziowie: sędzia NSA Olga Żurawska-Matusiak sędzia del. WSA Beata Jezielska Protokolant: asystent sędziego Piotr Paszkowski po rozpoznaniu w dniu 14 marca 2024 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej K.P. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 24 września 2020 r., sygn. akt II SA/Wa 1774/19 w sprawie ze skargi K.P. na orzeczenie Centralnej Wojskowej Komisji Lekarskiej z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie zdolności do służby wojskowej 1. oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza od K.P. na rzecz Centralnej Wojskowej Komisji Lekarskiej kwotę 240 (słownie: dwieście czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z 24 września 2020 r., wydanym w sprawie o sygnaturze II SA/Wa 1774/19, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, po rozpoznaniu skargi K.P. (dalej jako "skarżąca") na orzeczenie Centralnej Wojskowej Komisji Lekarskiej (dalej jako "organ") z dnia [...] r., nr [...], na podstawie art. 151 oraz art. 58 § 1 pkt 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325, z późn. zm.; dalej jako "p.p.s.a."):

1. oddalił skargę w części dotyczącej ustalenia zdolności do zawodowej służby wojskowej,

2. odrzucił skargę w pozostałej części.

W uzasadnieniu powyższego wyroku podniesiono następujące okoliczności faktyczne i prawne:

Zaskarżonym orzeczeniem organ, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2018 r., poz. 2096, dalej jako "k.p.a."), art. 5 ust. 6 i 7 ustawy z dnia 11 września 2003 r. o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych (Dz.U. 2019 r., poz. 330; dalej jako "ustawa o służbie wojskowej"), art. 20 i art. 21 ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin (Dz. U. z 2017 r. poz. 2225) oraz przepisów § 3 oraz § 11 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Obrony Narodowej z dnia 24 sierpnia 2012 r. w sprawie wojskowych komisji lekarskich oraz określenia ich siedzib, zasięgu działania i właściwości (Dz. U. z 2012 r. poz. 1013), § 12 pkt 1 i § 31 ust. 1 i 2 rozporządzenia Ministra Obrony Narodowej z dnia 10 stycznia 2006 r. w sprawie orzekania o inwalidztwie żołnierzy zawodowych, żołnierzy zwolnionych z zawodowej służby wojskowej oraz emerytów i rencistów wojskowych, a także właściwości i trybu postępowania wojskowych komisji lekarskich w tych sprawach (Dz. U. z 2014 r., poz. 1078 t. j. z późn.zm.), a także § 7 pkt 1 oraz § 23 ust. 1, 2 i 3 rozporządzenia Ministra Obrony Narodowej z dnia 3 czerwca 2015 r. w sprawie orzekania o zdolności do zawodowej służby wojskowej oraz właściwości i trybu postępowania wojskowych komisji lekarskich w tych sprawach (Dz. U. z 2015 r., poz. 761 ze zm.), po rozpoznaniu odwołania skarżącej od orzeczenia Rejonowej Wojskowej Komisji Lekarskiej w K. z [...] r., nr [...], w sprawie zdolności do pełnienia zawodowej służby wojskowej i inwalidztwa – uchyliła w całości zaskarżone orzeczenie i jednocześnie wydała nowe orzeczenie o zdolności skarżącej do pełnienia zawodowej służby wojskowej (Kategoria Z - Zał. 1 Grupa II).

W nowym orzeczeniu organ rozpoznał:

1) [...];

2) [...];

3) przebyte w 2007 r. [...] (bez § bez pkt);

4) [...];

5) [...].

Jednocześnie stwierdzono, że skarżąca jest zdolna do pełnienia zawodowej służby wojskowej (Kategoria Z - Zał. 1 Grupa II), a rozpoznane schorzenia (wskazane w punkcie 2 i 3) pozostają w związku ze służbą wojskową, jako następstwa wypadku pozostającego w związku ze służbą. Natomiast schorzenia wymienione w pkt 1, 4, 5 rozpoznania nie pozostają w związku ze służbą wojskową. Z orzeczeniem tym nie zgodziła się skarżąca, zaskarżając je do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie.

W uzasadnieniu przywołanego na wstępie wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 24 września 2020 r. wskazał, że skarga na orzeczenie organu w zakresie dotyczącym określenia zdolności do zawodowej służby wojskowej nie jest zasadna. Zaznaczone zostało, że kontrola przez sąd administracyjny orzeczeń wojskowych komisji lekarskich o zdolności do zawodowej służby wojskowej, które obejmują zagadnienia wymagające wiedzy medycznej, sprowadza się do oceny prawidłowości postępowania w zakresie ustalenia stanu zdrowia orzekanego, a w szczególności prawidłowego zastosowania przepisów procesowych i materialnych. Sąd administracyjny nie posiada uprawnień do weryfikacji medycznych ustaleń lekarzy orzekających w komisji lekarskiej i nie może dokonywać zmiany w tym zakresie, a tym samym zmiany kategorii zdolności do służby wojskowej. Kontrola orzeczenia wojskowej komisji lekarskiej przez sąd administracyjny w zakresie zdolności do służby wojskowej ma charakter ograniczony i sprowadza się w istocie do jej badania pod względem formalnym. Podkreślono, że sąd administracyjny ocenia jedynie, czy orzeczenie wydała właściwa komisja lekarska, jej skład był zgodny z wymogami określonymi w przepisach aktów wykonawczych regulujących te kwestie, a ponadto czy stwierdzone schorzenia dawały podstawę do zawartego w orzeczeniu określenia kategorii zdolności do służby wojskowej. Tryb postępowania przed wojskowymi komisjami lekarskimi ma charakter szczególny i w związku z tym nie mają do niego zastosowania w pełni rygory Kodeksu postępowania administracyjnego. Sąd meriti wskazał, iż nie jest uprawniony do oceny fachowości przeprowadzonych badań lekarskich, czyli weryfikacji orzeczeń komisji lekarskich z punktu widzenia medycznej oceny warunków zdrowotnych badanego. Nie może też zmienić we własnym zakresie takiej oceny (rozpoznania) w oparciu o przeprowadzone badania lekarskie, ani też zlecać przeprowadzenia dodatkowych badań celem weryfikacji dotychczasowych. Kontroluje, czy rozstrzygnięcie w sprawie zostało podjęte na podstawie kompletnego materiału dowodowego obejmującego niezbędne badania lekarskie oraz czy dokonana kwalifikacja zdolności do czynnej służby wojskowej była słuszna. Podstawą orzekania dla sądu administracyjnego jest ustalony stan faktyczny i dowody zgromadzone w postępowaniu przed organem administracji.

Sąd pierwszej instancji wskazał, że organ uzasadniając orzeczenie, w wyczerpujący sposób odniósł się do wyników badań stanowiących podstawę rozstrzygnięcia. Wyjaśnił, że [...] nie stanowi przyczyny niezdolności do zawodowej służby wojskowej i nie może być uznana za podstawę zaliczenia skarżącej do grupy inwalidztwa. W przekonywujący sposób wyjaśnił, że brak jest podstaw do uznania, iż ww. schorzenie w przypadku skarżącej powstało w związku ze służbą wojskową na skutek wypadku, który miał miejsce [...] r. Następstwa tego wypadku, pozostającego w związku ze służbą wojskową, zostały bowiem właściwie rozpoznane i udokumentowane. Następstwa te nie były zaś przyczyną kontynuowania przez orzekaną diagnostyki, leczenia i rehabilitacji w okresie [...] lat od urazu [...]. Organ odwoławczy nie miał wątpliwości co do stanu faktycznego w sprawie i nie stwierdził potrzeby przeprowadzenia dodatkowego postępowania w celu uzupełnienia dowodów i materiałów w sprawie. Wojskowa komisja lekarska wyższego stopnia, rozpatrując odwołanie, orzeka na podstawie dokumentów znajdujących się w aktach sprawy. W razie potrzeby wojskowa komisja lekarska wyższego stopnia może przeprowadzić ponowne badanie lekarskie i badania specjalistyczne oraz skierować żołnierza zawodowego, emeryta, rencistę albo niebędącego emerytem, ani rencistą żołnierza zwolnionego z zawodowej służby wojskowej na obserwację szpitalną, a także przeprowadzić dodatkowe postępowanie w celu uzupełnienia materiałów w sprawie. Organ odwoławczy nie jest zobowiązany do przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego w całości ani nawet w znacznej części, a jedynie jest uprawniony do przeprowadzenia uzupełniającego postępowania dowodowego. Podkreślone zostało, że istotą orzeczenia wojskowej komisji lekarskiej nie jest stwierdzenie stanu zdrowia orzekanego ale rozstrzygnięcie o zdolności orzekanego do służby wojskowej. Rozpoznane schorzenie jest więc podstawą do jej klasyfikacji pod kątem rozstrzygnięcia o zdolności do zawodowej służby wojskowej i jedynie do lekarzy orzeczników dysponujących specjalistyczną wiedzą medyczną należy ocena, czy badany jest do tej służby zdolny.

W konkluzji Sąd pierwszej instancji wskazał, że komisje lekarskie obu instancji prawidłowo oceniły, na podstawie zebranego w sprawie materiału dowodowego, że skarżąca jest zdolna do zawodowej służby wojskowej i prawidłowo zakwalifikowały ją do kategorii Z. Rozpoznane u skarżącej schorzenia zostały ustalone na podstawie poprzedzających wydanie zakwestionowanych orzeczeń badań lekarskich, w tym badań specjalistycznych oraz dokumentacji medycznej. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stwierdził nadto, że w sprawie nie doszło do takiego naruszenia przepisów postępowania, które miałoby wpływ na treść orzeczenia w zakresie zdolności do zawodowej służby wojskowej.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożyła skarżąca, zaskarżając rozstrzygnięcie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie w części, tj. w zakresie punktu 1 oraz zarzucając wyrokowi na podstawie art. 174 pkt 1 i 2:

I. naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy:

1. § 34 pkt 6 rozporządzenia Ministra Obrony Narodowej z dnia 3 czerwca 2015 r. w sprawie orzekania o zdolności do zawodowej służby wojskowej oraz właściwości i trybu postępowania wojskowych komisji lekarskich w tych sprawach załącznik nr 1, poprzez błędne jego zastosowanie i przyjęcie, że skarżąca posiada [...], gdy faktycznie została zakwalifikowana przez lekarzy neurochirurga [...] oraz lekarza Rejonowej Wojskowej Komisji Lekarskiej w K. – neurochirurga do operacji neurochirurgicznej [...] z możliwym powikłaniem całkowitego paraliżu, stąd też powinien zostać zastosowany przepis prawa wg. kwalifikacji § 34 pkt 7 rozporządzenia Ministra Obrony Narodowej z dnia 3 czerwca 2015 r. w sprawie orzekania o zdolności do zawodowej służby wojskowej (...) stanowiący, że choroba skarżącej w postaci [...] znacznie upośledza sprawność ustroju, bowiem nikt w stadium nieznacznym i tylko upośledzającym sprawność ustroju nie jest kierowany na operację, która może nieść za sobą nawet ryzyko śmierci, czy też licznych powikłań, a tym samym daje objawy uniemożliwiające trwale normalne codzienne funkcjonowanie;

2. § 62 pkt 1 rozporządzenia Ministra Obrony Narodowej z dnia 3 czerwca 2015 r. w sprawie orzekania o zdolności do zawodowej służby wojskowej oraz właściwości i trybu postępowania wojskowych komisji lekarskich w tych sprawach, załącznik nr 1, poprzez błędne jego zastosowanie i przyjęcie, że skarżąca posiada chorobę w postaci [...], gdy faktycznie została zakwalifikowana przez lekarzy neurochirurga dr n. med. [...] oraz lekarza Rejonowej Wojskowej Komisji Lekarskiej w K. – neurochirurga do operacji neurochirurgicznej [...] z możliwym powikłaniem całkowitego paraliżu, stąd też powinien zostać zastosowany przepis prawa wg. kwalifikacji § 62 pkt 2 rozporządzenia Ministra Obrony Narodowej z dnia 3 czerwca 2015 r. w sprawie orzekania o zdolności do zawodowej służby wojskowej (...) stanowiący, że choroba skarżącej to [...], a tym samym daje objawy uniemożliwiające trwale normalne codzienne funkcjonowanie;

3. § 21 ust. 1 pkt 3 w zw. z § 24 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Obrony Narodowej z dnia 21 maja 2014 r. w sprawie orzekania o inwalidztwie żołnierzy zawodowych oraz emerytów i rencistów wojskowych, a także właściwości i trybu postępowania wojskowych komisji lekarskich w tych sprawach, poprzez nieorzeczenie w ogóle w zakresie istniejących [...], które to choroby powstały podczas pełnienia zawodowej służby wojskowej i w związku z zaistniałym wypadkiem z 2007 r. i zostały stwierdzone w dokumentacji medycznej znajdującej się w materiale dowodowym, jednakże Sąd wskazane okoliczności pominął, a organ I i II instancji w zaskarżonym orzeczeniu nie orzekł w tym zakresie;

II. naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy:

1. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 106 § 3 p.p.s.a. w zw. z art. 75 § 1 k.p.a., poprzez oddalenie przez Sąd wniosku dowodowego zawartego w piśmie procesowym skarżącej z dnia 30.6.2020 r. w zakresie przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego specjalisty dr med. W.R. spec. chir. ortopedycznej i traumatologii, Biegłego Sądowego Sądu Okręgowego w K., sygn. akt. [...], która to opinia jednoznacznie wskazuje, że skarżąca jest niezdolna trwale do zawodowej służby wojskowej, a jej obecny stan zdrowia jest spowodowany wypadkiem w służbie z 2007 r. i pozostaje w związku ze służbą wojskową, natomiast Sąd oddalając wniosek dowodowy, stwierdził, że dowód ten nie był niezbędny do wyjaśnienia istotnych wątpliwości w sprawie, a ponadto dowód ten nie istniał w dniu wydania zaskarżonego orzeczenia, co nie jest prawdą obiektywną, gdyż organ II instancji nie przeprowadził wnioskowanego dowodu, o co wnosiła skarżąca w odwołaniu od orzeczenia RWKL w K. do CWKL w Warszawie, a dowód ten przeczy w sposób istotny przyjętemu rozstrzygnięciu;

2. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7. art. 77 § 1, art. 80 i art. 15 k.p.a. poprzez niewyjaśnienie dokładne stanu faktycznego oraz nierozpatrzenie całości materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie przez Sąd, polegające na przyjęciu, że skarżąca nie leczyła się w terminie [...] lat po wypadku z 2007 r., gdy w materiale dowodowym zgromadzonym w sprawie znajduje się dokumentacja medyczna, która świadczy o prowadzonym leczeniu, a także pominięcie przez Sąd okoliczności, iż organ I i II instancji nie orzekł w orzeczeniu co do istniejących [...], co prowadzi również do naruszenia zasady dwuinstancyjności, bowiem Sąd jedynie powielił i uznał za udowodnione okoliczności wskazane przez organ II instancji, a nie przeprowadził w tym względzie postępowania wyjaśniającego, a także Sąd nie doprowadził do wyjaśnienia istotnych okoliczności w sprawie w zakresie podstawy twierdzeń i dowodów w przedmiocie twierdzeń dotyczących orzeczonej zdolności do zawodowej służby wojskowej, gdy wg. opinii biegłego skarżąca jest trwale niezdolna do zawodowej służby wojskowej, a wypadek pozostaje następstwem wypadku z 2007 r.;

3. art. 141 § 4 p.p.s.a. przez sporządzenie uzasadnienia wyroku oddalającego skargę w sposób niedostatecznie wyjaśniający podstawę prawną rozstrzygnięcia.

W oparciu o tak skonstruowane zarzuty, skarżąca kasacyjnie wniosła o:

1. uchylenie zaskarżonego wyroku w części punktu 1 orzeczenia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie, a w przypadku uznania istoty sprawy za dostatecznie wyjaśnioną – o uchylenie zaskarżonego wyroku w części i rozpoznanie skargi,

2. dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu uzupełniającego z opinii biegłego dr med. W.R., na podstawie art. 106 § 3 p.p.s.a. w zw. z art. 193 p.p.s.a., która została oddalona przez Sąd pierwszej instancji, a jest przedmiotowo istotna do wyjaśnienia istoty sprawy i przeczy w sposób istotny orzeczeniom komisji lekarskich I i II stopnia oraz Sądu,

3. dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu uzupełniającego z opinii biegłego prof. dr hab. med. neurochirurga Biegłego Sądu Okręgowego w K. S.K. na podstawie art. 106 § 3 p.p.s.a. w zw. z art. 193 p.p.s.a., która to opinia została wydana w sprawie VII U [...] i doręczona skarżącej w dniu 23.11.2020 r., na okoliczność, że skarżąca jest trwale niezdolna do zawodowej służby wojskowej,

4. zasądzenie od organu na rzecz skarżącej kosztów postępowania w tym kosztów zastępstwa prawnego, według norm prawem przepisanych.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wskazano, że skarżąca w 2007 roku doznała wypadku uznanego za pozostający w związku z zawodową służbą wojskową, polegającego na [...]. Podkreślone zostało, że na skutek wypadku, skarżąca boryka się z narastającymi dolegliwościami, które wykluczają ją z normalnego funkcjonowania i życia. Wskazane dolegliwości spowodowały, iż zarówno prowadzący lekarz neurochirurg, jak i orzecznik neurochirurg RWKL w K. stwierdzili, że stan zdrowia skarżącej wymaga kwalifikacji do leczenia operacyjnego. Tym samym Sąd uznał, że właściwie dokonaną jest kwalifikacja prawna w zakresie przyjętego § 34 pkt 6 oraz § 62 pkt 1 rozporządzenia Ministra Obrony Narodowej z dnia 3 czerwca 2015 r. w sprawie orzekania o zdolności do zawodowej służby wojskowej oraz właściwości i trybu postępowania wojskowych komisji lekarskich w tych sprawach, gdy faktycznie powinien zostać w sprawie zastosowany § 34 pkt 7 oraz § 62 pkt 2 cyt. wyżej rozporządzenia kwalifikujący skarżącą wg. znacznego upośledzenia ustroju. Skarżąca kasacyjnie podkreśliła, że wyniki badań zgromadzone w sprawie, a także okoliczności przyznane przez Sąd oraz organy I i II instancji wskazują, że skarżąca wymaga leczenia operacyjnego. Doszło więc do błędnego zastosowania § 34 pkt 6 oraz § 62 pkt 1, bowiem nikt w stanie nieznacznym dolegliwości nie jest kierowany i wymaga zabiegu operacyjnego, którego efekt jest zdarzeniem przyszłym i niepewnym, niosącym za sobą ryzyko poważnych powikłań, a nawet śmierci. Uznanie Sądu dla stanowiska, iż organ właściwie dokonał kwalifikacji i określił dolegliwości skarżącej na stopień mierny, również należy uznać za niezrozumiałe, chybione i sprzeczne ze zgromadzonym materiałem dowodowym w sprawie, a także faktem orzeczenia przez lekarza neurochirurga RWKL w K. Podkreślone zostało, że lekarze wchodzący w skład organu, orzekający względem skarżącej, nie posiadali stosownej wiedzy i kwalifikacji, gdyż dwóch z nich jest internistami, a jeden ortopedą. Niezrozumiałym jest, iż orzekli oni poza własnymi kompetencjami posiadanych specjalizacji przed specjalistami neurochirurgami, zupełnie odmiennie i w efekcie stwierdzili mierny stopień dolegliwości zdrowotnych u skarżącej, a w konsekwencji zdolność do zawodowej służby wojskowej. Nadto skarżąca kasacyjnie wskazała, że organ chce obalić jej uzasadnione, ewentualne, roszczenia, aby nie być zobowiązanym do żadnych świadczeń względem byłego żołnierza zawodowego, pomimo iż faktem niezaprzeczalnym jest, że skarżąca w 2007 r. doznała [...] orzeczonego jako pozostający w związku ze służbą wojskową.

Ponadto skarżąca kasacyjnie podkreśliła, że w sprawie doszło do naruszenia przepisów postępowania, poprzez oddalenie przez Sąd wniosku dowodowego zawartego w piśmie procesowym skarżącej z dnia 30.6.2020 r. w zakresie przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego specjalisty dr med. W.R. spec. chir. ortopedycznej i traumatologii, Biegłego Sądowego Sądu Okręgowego w K. sygn. akt. VII U [...], która to opinia jednoznacznie wskazuje, że skarżąca jest niezdolna trwale do zawodowej służby wojskowej, a jej obecny stan zdrowia jest spowodowany wypadkiem w służbie z 2007 r. i pozostaje w związku ze służbą wojskową. Skarżąca kasacyjnie wskazała, że Sąd pierwszej instancji niezasadnie uznał, że dowód ten nie był niezbędny do wyjaśnienia istotnych wątpliwości w sprawie, a ponadto nie istniał w dniu wydania zaskarżonego orzeczenia, co nie jest prawdą obiektywną, gdyż organ II instancji nie przeprowadził wnioskowanego dowodu, o co wnosiła skarżąca w odwołaniu od orzeczenia RWKL w K. do CWKL w Warszawie. Podkreślono, że jakkolwiek przyjmuje się, że kontrola orzeczeń komisji lekarskich w przedmiocie zdolności do służby dokonywana przez sąd administracyjny sprowadza się do sprawdzenia prawidłowości postępowania poprzedzającego ustalenie stanu zdrowia orzekanego, a w szczególności czy badanie stanu zdrowia było wszechstronne, oparte na pełnych badaniach przedmiotowych oraz czy dokonana następnie kwalifikacja była zgodna z przepisami określającymi zasady orzekania o zdolności do służby oraz tryb postępowania komisji lekarskich w tych sprawach. Skarżąca kasacyjnie odniosła się także do lakonicznego uzasadnienia Sądu, wskazując, że w zasadzie składa się z cytowanych przepisów prawa, orzecznictwa, a nie czyni zadość wyjaśnieniom przedmiotowo istotnym w sprawie. Nie daje więc możliwość zrozumienia przez skarżącą pobudek, którymi kierował się Sąd, wydając zaskarżony wyrok.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ wniósł o jej oddalenie oraz zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego. W uzasadnieniu swojego stanowiska organ wskazał, że złożone zarzuty kasacyjne odnoszą się de facto nie do zaskarżonego wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, sygn. akt II SA/Wa 1774/19 z dnia 24 września 2020 r., lecz do orzeczenia Centralnej Wojskowej Komisji Lekarskiej w Warszawie nr [...] z dnia [...] r. Organ odniósł się do przytoczonych zarzutów kasacyjnych. Jednocześnie, w zakresie złożonych wniosków dowodowych, wskazano, że opinie wskazane w tych wnioskach wydane zostały dla potrzeb postępowania zawisłego przed sądem powszechnym, już po wydaniu zaskarżonego orzeczenia Centralnej Wojskowej Komisji Lekarskiej w Warszawie, a tym samym nie tylko nie były znane organom w chwili wydania orzeczenia, ale nawet nie istniały.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod uwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W przedmiotowej sprawie nie zachodzą przesłanki nieważności postępowania określone w art. 183 § 2 p.p.s.a. W związku z tym Naczelny Sąd Administracyjny, przy rozpoznaniu sprawy, związany był granicami skargi kasacyjnej.

Skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach:

1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie;

2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 p.p.s.a.).

Granice skargi kasacyjnej wyznaczają wskazane w niej podstawy.

W skardze kasacyjnej zarzucono zarówno naruszenie prawa materialnego, jak i naruszenie przepisów postępowania. Rozpoznając skargę kasacyjną w tak zakreślonych granicach, stwierdzić należy, że skarga ta nie zasługuje na uwzględnienie.

W sytuacji kiedy skarga kasacyjna zarzuca naruszenie prawa materialnego oraz naruszenie przepisów postępowania, co do zasady w pierwszej kolejności rozpoznaniu podlegają zarzuty naruszenia przepisów postępowania (por. wyrok NSA z dnia 27 czerwca 2012 r., II GSK 819/11, LEX nr 1217424; wyrok NSA z dnia 26 marca 2010 r., II FSK 1842/08, LEX nr 596025; wyrok NSA z dnia 4 czerwca 2014 r., II GSK 402/13, LEX nr 1488113). Zarzuty naruszenia przepisów postępowania służą m.in. kwestionowaniu ustaleń i ocen w zakresie stanu faktycznego sprawy, co oznacza, że nieskuteczność tych zarzutów powoduje, że Naczelny Sąd Administracyjny w procesie kontroli instancyjnej przyjmuje jako niezakwestionowany punkt odniesienia stan faktyczny i jego ocenę przyjęte przez Sąd pierwszej instancji.

W skardze kasacyjnej w ramach drugiej podstawy kasacyjnej podniesiono zarzut naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. poprzez sporządzenie uzasadnienia w sposób niedostatecznie wyjaśniający podstawę prawną rozstrzygnięcia. W związku z tak sformułowanym zarzutem – niedostatecznego uzasadnienia wyroku – należy podkreślić, że zarzut naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. może być skutecznie postawiony w dwóch przypadkach: gdy uzasadnienie wyroku nie zawiera wszystkich elementów, wymienionych w tym przepisie i gdy w ramach przedstawienia stanu sprawy, wojewódzki sąd administracyjny nie wskaże, jaki i dlaczego stan faktyczny przyjął za podstawę orzekania (por. uchwałę NSA z dnia 15 lutego 2010 r., sygn. akt: II FPS 8/09, LEX nr 552012, wyrok NSA z dnia 20 sierpnia 2009 r., sygn. akt: II FSK 568/08, LEX nr 513044). Naruszenie to musi być przy tym na tyle istotne, aby mogło mieć wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 p.p.s.a.). Za jego pomocą nie można skutecznie zwalczać prawidłowości przyjętego przez sąd stanu faktycznego, czy też stanowiska sądu co do wykładni bądź zastosowania prawa materialnego. Przepis art. 141 § 4 p.p.s.a. jest przepisem proceduralnym, regulującym wymogi uzasadnienia. W ramach rozpatrywania zarzutu naruszenia tego przepisu Naczelny Sąd Administracyjny zobowiązany jest jedynie do kontroli zgodności uzasadnienia zaskarżonego wyroku z wymogami wynikającymi z powyższej normy prawnej. Uzasadnienie zaskarżonego wyroku zawiera przedstawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowiska strony przeciwnej, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie.

Dodać należy, iż prawidłowo sporządzone uzasadnienie wyroku nie wymaga szczegółowego odniesienia się przez Sąd pierwszej instancji do wszystkich zarzutów skargi oraz podniesionej w niej argumentacji, a jedynie w zakresie niezbędnym do przeprowadzenia kontroli zaskarżonego aktu administracyjnego lub stanu bezczynności. Z samego faktu braku wyraźnego odniesienia się przez Sąd pierwszej instancji do niektórych zarzutów skargi nie można wywodzić, że zaskarżony wyrok został wydany z naruszeniem art. 141 § 4 p.p.s.a. (por. wyrok NSA z dnia 21 września 2017 r., I GSK 1329/15, LEX nr 2399286). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego Sąd pierwszej instancji w sposób wystarczający, umożliwiający dokonanie kontroli instancyjnej zaskarżonego wyroku, odniósł się do zarzutów skargi, wyjaśniając z jakich przyczyn uznał orzeczenie Centralnej Wojskowej Komisji Lekarskiej w Warszawie, w zakresie ustalenia zdolności skarżącej do zawodowej służby wojskowej, za zgodne z obowiązującym prawem. Zarzut naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. nie mógł zatem odnieść zamierzonego skutku.

Chybiony jest także zarzut naruszenia art. 106 § 3 w zw. z art. 75 § 1 k.p.a. poprzez nieprzeprowadzenie dowodu uzupełniającego zawnioskowanego przez skarżącą w postaci opinii biegłego specjalisty wydanej w sprawie o sygnaturze VII U [...], toczącej się przed Sądem Okręgowym w K. Zgodnie z art. 113 § 1 p.p.s.a. przewodniczący zamyka rozprawę, gdy sąd uzna sprawę za dostatecznie wyjaśnioną. Przez "dostateczne wyjaśnienie sprawy", o którym mowa ww. przepisie, rozumie się nie konieczność wyjaśnienia przez sąd stanu faktycznego sprawy administracyjnej, lecz stan zdolności w sprawie sądowoadministracyjnej do wydania wyroku, a zatem dokonania przez sąd oceny, czy zaskarżona decyzja odpowiada prawu czy też nie. Z kolei zgodnie art. 106 § 3 p.p.s.a. sąd może z urzędu lub na wniosek stron przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie. Oznacza to, po pierwsze, że przeprowadzenie postępowania dowodowego przed sądem administracyjnym jest dopuszczalne wyjątkowo, jedynie w sytuacji wystąpienia wskazanych wyżej przesłanek. Po drugie, możliwość jego przeprowadzenia uzależniona jest od uznania Sądu, który postępowanie takie przeprowadzić może, lecz nie musi. Powyższy przepis należy odczytywać z uwzględnieniem generalnej zasady, wyrażonej w art. 133 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którą sąd wydaje wyrok na podstawie akt sprawy. Zasada ta oznacza, że sąd administracyjny nie prowadzi we własnym zakresie postępowania dowodowego i nie ustala samodzielnie stanu faktycznego sprawy, lecz ocenia jedynie, czy organy ustaliły ten stan zgodnie z regułami obowiązującymi w procedurze administracyjnej, w tym także czy w sposób wyczerpujący rozpatrzyły materiał dowodowy i czy właściwie oceniły zebrane dowody (zob. np. wyrok NSA z 16 maja 2008 r., sygn. akt II OSK 554/07). Celem postępowania dowodowego, prowadzonego przed sądem administracyjnym, nie jest zatem ponowne ustalanie stanu faktycznego sprawy w zastępstwie organu administracji publicznej. Przepis art. 106 § 3 p.p.s.a. pozwala jedynie, w drodze wyjątku, przeprowadzić uzupełniające postępowanie dowodowe w razie wystąpienia istotnych wątpliwości co do zgodności z prawem zaskarżonego aktu - a nie co do prawidłowości poczynionych w postępowaniu administracyjnym ustaleń faktycznych - przy czym nadal jest to uprawnieniem, a nie obowiązkiem sądu (por. wyrok NSA z 2 września 2008 r., sygn. akt II GSK 318/08). Prowadzi to do wniosku, że art. 106 § 3 p.p.s.a. nie może służyć do kwestionowania ustaleń faktycznych, z którymi strona się nie zgadza, ani do ustalania stanu faktycznego sprawy przed sądem administracyjnym. Z uwagi na powyższe w orzecznictwie przyjmuje się, że zarzut naruszenia art. 106 § 3 p.p.s.a. może być uzasadniony jedynie wówczas, gdy Sąd pierwszej instancji przeprowadził postępowanie dowodowe, a skarżący kasacyjnie wykaże, że kryteria wiarygodności dopuszczonych dowodów były oczywiście błędne (por. wyroki NSA z dnia 13 maja 2009 r., sygn. akt II FSK 1886/07 oraz z dnia 12 lipca 2023 r. sygn. akt I OSK 890/20).

W niniejszej sprawie WSA w Warszawie w całości podzielił stanowisko organu i oddalił skargę strony. Oznacza to, że Sąd pierwszej instancji nie powziął żadnych istotnych wątpliwości co do zgodności z prawem zaskarżonego orzeczenia i nie dostrzegł tym samym potrzeby przeprowadzenia uzupełniającego postępowania dowodowego, a skarżąca w złożonej skardze kasacyjnej nie wykazała, że wywiedzione przez Sąd pierwszej instancji wnioski na podstawie zgromadzonych w sprawie dowodów są nieprawidłowe. Zauważyć jednocześnie należy, że organami uprawnionymi w zakresie orzekania o zdolności do zawodowej służby wojskowej są komisje lekarskie orzekające na podstawie rozporządzenia Ministra Obrony Narodowej z 3 czerwca 2015 r. w sprawie orzekania o zdolności do zawodowej służby wojskowej oraz właściwości i trybu postępowania wojskowych komisji lekarskich w tych sprawach. Opinie biegłych sądowych wydane w sprawach toczących się przed sądami powszechnymi nie mogą zatem - co do zasady - stanowić podstawy do kwestionowana, dokonanej przez wojskową komisję lekarską, kwalifikacji stwierdzonych schorzeń zgodnie z wykazem chorób i ułomności, stanowiącym załącznik nr 1 do rozporządzenia Ministra Obrony Narodowej z 3 czerwca 2015 r.

Przechodząc do oceny zarzutu naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k. p. a. poprzez niewyjaśnienie dokładnie stanu faktycznego sprawy i nierozpatrzenie całości materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, stwierdzić należy, iż zarzut ten nie zasługuje na uwzględnienie. Z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. wynika, że sąd administracyjny uwzględnia skargę w sytuacji stwierdzenia naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Wzruszenie zaskarżonego rozstrzygnięcia może mieć zatem miejsce w sytuacji, gdy sądowa kontrola wykaże naruszenie prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Chodzi tu o naruszenie, które skutkuje przyjęciem, że bez jego popełnienia nie doszłoby do wydania rozstrzygnięcia określonej treści. Z kolei z przywołanych w skardze kasacyjnej przepisów k.p.a. wynika, że w toku postępowania organy administracji publicznej zobowiązane są do podejmowania wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy i ocenić na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona.

Wbrew twierdzeniom autora skargi kasacyjnej, Sąd pierwszej instancji dokonał prawidłowej oceny zaskarżonej decyzji przez pryzmat wzorców sądowej kontroli i nie stwierdzając uchybień, miał podstawy do zastosowania regulacji zawartej w art. 151 p.p.s.a. Skarżąca kasacyjnie nie wskazuje, w jaki sposób ewentualne pominięcie faktu jej leczenia w okresie [...] lat po urazie mogło wpłynąć na ostateczny wynik sprawy, skoro podstawę do orzekania stanowiły aktualne badania i konsultacje wykonane w 2019 r. w ośrodku referencyjnym dla Wojska Polskiego. Należy mieć bowiem na uwadze, że ocena zdolności do pełnienia zawodowej służby wojskowej, a tylko w takim zakresie orzeczenie CWKL w Warszawie było kontrolowane przez Sąd pierwszej instancji, dotyczy aktualnego, istniejącego w momencie orzekania, stanu zdrowia żołnierza, a nie stanu jego zdrowia istniejącego w przeszłości.

Przechodząc do oceny zarzutów naruszenia prawa materialnego, a mianowicie § 34 pkt 6 i pozostającego z nim w związku § 62 pkt 1 rozporządzenia Ministra Obrony Narodowej z 3 czerwca 2015 r. w sprawie orzekania o zdolności do zawodowej służby wojskowej oraz właściwości i trybu postępowania wojskowych komisji lekarskich w tych sprawach (Dz. U. z 2015 r. poz. 761 z późn. zm.; dalej jako rozporządzenie MON z 3 czerwca 2015 r.), wyjaśnić na wstępie należy, iż w przywołanym rozporządzeniu została szczegółowo uregulowana materia orzekania w przedmiocie zdolności do służby wojskowej. Zgodnie z § 11 tego rozporządzenia "przy orzekaniu o zdolności do pełnienia zawodowej służby wojskowej i zaliczaniu do jednej z kategorii zdolności fizycznej i psychicznej do zawodowej służby wojskowej wojskowe komisje lekarskie uwzględniają wykaz chorób i ułomności, stanowiący załącznik nr 1 do rozporządzenia". Prawodawca dla większego ujednolicenia działalności orzeczniczej komisji lekarskich ustanowił dodatkowo załącznik nr 1 do ww. rozporządzenia tj. wykaz chorób i ułomności przy ocenie zdolności do czynnej służby wojskowej - który opatrzył objaśnieniami szczegółowymi. Objaśnienia te w sposób bardziej dokładny wskazują, w jaki sposób dokonywać kwalifikacji zdolności do służby wojskowej w przypadkach konkretnych rozpoznań. Z uwagi na fakt, że owe objaśnienia szczegółowe są częścią załącznika do rozporządzenia, same nabierają również charakteru normatywnego. Stąd organ orzekający, winien dokonywać kwalifikacji zdolności do służby wojskowej osoby orzekanej przez pryzmat stwierdzonego rozpoznania medycznego i z uwzględnieniem zarówno treści rozporządzenia Ministra Obrony Narodowej z 3 czerwca 2015 r., jak i treści ww. szczegółowych objaśnień.

Kontrola przez sąd administracyjny orzeczeń wojskowych komisji lekarskich o zdolności do zawodowej służby wojskowej, które obejmują zagadnienia wymagające wiedzy medycznej, sprowadza się do oceny prawidłowości postępowania w zakresie ustalenia stanu zdrowia orzekanego, a w szczególności prawidłowego zastosowania przepisów procesowych i materialnych. W ramach tak pojętej kontroli, sąd administracyjny nie posiada uprawnień do weryfikacji medycznych ustaleń lekarzy orzekających w komisji lekarskiej i nie może dokonywać zmiany w tym zakresie, a tym samym zmiany kategorii zdolności do służby wojskowej. Kontrola orzeczenia wojskowej komisji lekarskiej przez sąd administracyjny w zakresie zdolności do służby wojskowej ma więc charakter ograniczony i sprowadza się w istocie do jej badania pod względem formalnym. Oznacza to, że sąd administracyjny ocenia jedynie, czy orzeczenie wydała właściwa komisja lekarska, czy jej skład był zgodny z wymogami określonymi w przepisach aktów wykonawczych regulujących te kwestie, a ponadto, czy stwierdzone schorzenia dawały podstawę do zawartego w orzeczeniu określenia kategorii zdolności do służby wojskowej. Rozstrzyganie o zdolności do zawodowej służby wojskowej odbywa się w postępowaniu administracyjnym z gwarancjami przewidzianymi w przepisach k.p.a. Istotne znaczenie ma w tym zakresie kwestia ustalenia okoliczności sprawy, a w szczególności zebranie odpowiednich danych medycznych, gdyż tylko pełna wiedza medyczna pozwala na rozstrzygnięcie o zdolności do zawodowej służby wojskowej oraz o zakwalifikowaniu do kategorii tej służby. Zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej, wyrażoną w art. 7 k.p.a., organ ma obowiązek dokładnie zbadać sprawę, tak aby w sposób prawidłowy ustalić jej stan faktyczny. Wzmocnieniem tej reguły jest obowiązek wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całości materiału dowodowego (art. 77 § 1 k.p.a.). Dysponując całokształtem materiału dowodowego, organ może ocenić daną okoliczność i uznać ją za udowodnioną (art. 80 k.p.a.). Wyłącznie należycie ustalony stan faktyczny pozwala na prawidłowe zastosowanie przepisów prawa materialnego i rozstrzygnięcie sprawy w sposób odpowiadający prawu. Model sądowej kontroli działalności administracji publicznej zasadniczo nie przewiduje dla sądu administracyjnego kompetencji do dokonywania ustaleń stanu faktycznego sprawy administracyjnej będącej przedmiotem jego kontroli.

Podsumowując powyższe, kontrola orzeczeń komisji lekarskich w przedmiocie zdolności do służby dokonywana przez sąd administracyjny sprowadza się do sprawdzenia prawidłowości postępowania poprzedzającego ustalenie stanu zdrowia orzekanego, a w szczególności, czy badanie stanu zdrowia było wszechstronne, oparte na pełnych badaniach przedmiotowych oraz czy dokonana następnie kwalifikacja była zgodna z przepisami określającymi zasady orzekania o zdolności do służby oraz tryb postępowania komisji lekarskich w tych sprawach (vide: wyrok NSA z 10 maja 2019 r. sygn. akt I OSK 1650/17, pub. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Motywy organu zarówno w zakresie ustalenia stanu faktycznego jak i jego oceny prawnej powinny zostać przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia spełniającym wymogi art. 107 § 3 k.p.a., aby zarówno orzekany, jak i sąd administracyjny mogli poznać drogę dochodzenia przez organ do rozstrzygnięcia. Tymczasem analizowane zarzuty zmierzają do weryfikacji medycznych ustaleń lekarzy orzekających w komisji lekarskiej w oparciu o hipotetyczne rozważania oparte na fakcie zakwalifikowania skarżącej do operacji neurochirurgicznej. Tak skonstruowane zarzuty nie mogą odnieść zamierzonego skutku. Z analizy treści orzeczenia CWKL w Warszawie z dnia [...] r. jednoznacznie wynika, że fakt zakwalifikowania skarżącej do operacji neurochirurgicznej był znany organowi oraz był przedmiotem jego analizy. CWKL w Warszawie miała na względzie nie tylko stan zdrowia skarżącej wynikający z postępowania przeprowadzonego przed komisjami lekarskimi, ale także stan zdrowia wynikający z zawartej w aktach sprawy kwalifikacji [...] do leczenia operacyjnego. Kontrola zaskarżonego orzeczenia przez Sąd pierwszej instancji przeprowadzona została zatem w sposób zgodny z przedstawionymi zasadami, gdyż sąd ten nie posiada uprawnień do weryfikacji medycznych ustaleń lekarzy orzekających w komisji lekarskiej i nie może dokonywać zmiany w tym zakresie. Wobec powyższego WSA w Warszawie prawidłowo uznał, iż stwierdzone schorzenia dawały podstawę do zawartego w orzeczeniu określenia kategorii zdolności do służby wojskowej.

Nie jest również zasadny zarzut naruszenia prawa materialnego, a mianowicie § 21 ust. 1 pkt 3 i pozostającego z nim w związku § 24 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Obrony Narodowej z dnia 21 maja 2014 r. w sprawie orzekania o inwalidztwie żołnierzy zawodowych oraz emerytów i rencistów wojskowych, a także właściwości i trybu postępowania wojskowych komisji lekarskich w tych sprawach (Dz. U. 2014 r. poz. 1078), gdyż przepisy te - wydane na podstawie ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin - nie miały zastosowania w kontrolowanej części orzeczenia, tj. w sprawie ustalenia zdolności do zawodowej służby wojskowej. Rozporządzenie Ministra Obrony Narodowej z dnia 21 maja 2014 r. dotyczy bowiem orzekania: a) o inwalidztwie żołnierzy zawodowych, żołnierzy zwolnionych z zawodowej służby wojskowej oraz emerytów i rencistów wojskowych, o związku albo braku związku inwalidztwa z czynną służbą wojskową, a także o związku albo braku związku chorób i ułomności oraz śmierci z czynną służbą wojskową, b) o niezdolności do pracy i niezdolności do samodzielnej egzystencji żołnierzy zawodowych, żołnierzy zwolnionych z zawodowej służby wojskowej oraz emerytów i rencistów wojskowych, c) o zdolności do czynnej służby wojskowej żołnierzy zwolnionych z zawodowej służby wojskowej oraz emerytów i rencistów wojskowych, d) w ramach kontrolnych badań inwalidów.

Naczelny Sąd Administracyjny nie uwzględnił też wniosków dowodowych zawartych w punkcie II lit. a i b skargi kasacyjnej. Wskazane we wniosku opinie zostały sporządzone w dniu 23 marca 2020 r. (opinia dr med. W.R.) oraz w dniu 19 października 2020 r. (opinia prof. dr hab. med. S.K.), a więc już po wydaniu zaskarżonego orzeczenia CWKL. Ponadto opinia z dnia 19 października 2020 r. sporządzona przez prof. dr hab. med. S.K. dotyczyła kwestii zdolności do czynnej służby wojskowej, podczas gdy przedmiotem niniejszego postępowania jest ocena zdolności skarżącej do zawodowej służby wojskowej.

Mając na uwadze powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. orzekł o oddaleniu skargi kasacyjnej.

O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 204 pkt 1 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (t.j. Dz. U. 2023 poz. 1935).