Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt II SA/Gd 179/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2023-10-25 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Katarzyna Krzysztofowicz Sędzia WSA Magdalena Dobek - Rak (spr.) Asesor WSA Justyna Dudek - Sienkiewicz po rozpoznaniu w Gdańsku w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 25 października 2023 r. sprawy ze skargi A. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Słupsku z dnia 19 grudnia 2022 r., nr SKO.421.987.2022 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.


UZASADNIENIE

A. R. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego

w Gdańsku skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego

w Słupsku z 19 grudnia 2022 r., nr SKO.421.987.2022, którą utrzymano w mocy decyzję Prezydenta Miasta Słupska, w imieniu którego działał Inspektor Działu Świadczeń Rodzinnych Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w Słupsku,

z 2 listopada 2022 r., nr MOPR.VI-5211/33375/SP/11/2022/O, o odmowie przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad osobą niepełnosprawną.

Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym

i prawnym:

A. R. złożyła do Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w Słupsku wniosek o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji

z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad niepełnosprawnym mężem J. K.

Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że mąż skarżącej, J. K. (ur. 18 września 1946 r.) legitymuje się orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w S. z dnia 10 lutego 2022 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności. Orzeczenie zostało wydane na stałe, a ponadto wynika z niego, że nie da się ustalić, od kiedy istnieje niepełnosprawność, a ustalony znaczny stopień niepełnosprawności datuje się od lutego 2022 r.

Z dołączonych do wniosku pism wynika, że skarżąca od 2009 r. pobiera rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy.

Podczas przeprowadzonego w dniu 3 czerwca 2022 r. wywiadu środowiskowego pracownik socjalny ustalił, że J. K. choruje na marskość wątroby, encefalopatię wątrobową, głębokie otępienie. Mąż skarżącej porusza się w niewielkim stopniu, ma zaburzenia pamięci, orientacji w przestrzeni i czasie, bywa agresywny. Wymaga pomocy w ubieraniu, spożywaniu posiłków, korzystaniu z toalety, kąpieli. W ocenie pracownika socjalnego, mąż skarżącej nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować i wymaga stałej opieki, którą sprawuje skarżąca.

Decyzją z 17 czerwca 2022 r. organ I instancji odmówił przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia wskazując, że na skarżącej nie ciąży obowiązek alimentacyjny wobec męża, a zatem nie jest ona uprawniona do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne z tytułu świadczonej mu opieki. Prezydent Miasta zauważył przy tym, że J. K. ma dorosłe dzieci, spokrewnione z nim w pierwszym stopniu, które nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jako drugą przeszkodę w przyznaniu wnioskowanego świadczenia organ I instancji wskazał niespełnienie warunków, o których mowa w art. 17 ust. 1b u.ś.r., ponieważ niepełnosprawność męża skarżącej nie powstała przed ukończeniem przez niego 25. roku życia. Organ I instancji wskazał ponadto, iż ustalone prawo skarżącej do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy samo w sobie wyklucza możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Na skutek wniesionego odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Słupsku decyzją z 17 sierpnia 2022 r. uchyliło rozstrzygnięcie organu I instancji i przekazało sprawę do ponownego rozpoznania. Kolegium wyjaśniło, że w świetle treści art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, obowiązek opieki i pielęgnacji względem niepełnosprawnego współmałżonka wyprzedza obowiązek innych osób zobowiązanych do alimentacji niepełnosprawnego, chyba że współmałżonek niepełnosprawnego sam nie jest w stanie zrealizować swego obowiązku, ponieważ legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Skarżąca, jako żona niepełnosprawnego J. K., ma możliwość ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne w związku ze sprawowaniem opieki nad nim. Organ odwoławczy nie podzielił także stanowiska organu I instancji w zakresie zaistnienia negatywnej przesłanki, wynikającej z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych. Ponadto, Kolegium nie zgodziło się, iż ustalone prawo skarżącej do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy samo w sobie wyklucza możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Organ II instancji wyjaśnił, że osoba, która spełnia warunki do przyznania wyższego świadczenia pielęgnacyjnego i chce je otrzymać, a pobiera rentę, winna móc dokonać wyboru jednego z tych świadczeń, poprzez rezygnację z pobierania świadczenia niższego. W konsekwencji, Kolegium zobowiązało organ I instancji do pouczenia strony o możliwości dokonania przez nią wyboru jednego ze świadczeń - renty z tytułu niezdolności do pracy lub świadczenia pielęgnacyjnego. Przy czym, organ odwoławczy wyjaśnił, że informacja o możliwości wyboru jednego ze świadczeń powinna być udzielona stronie wówczas, gdy postępowanie z wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wykaże, że zachodzą wszystkie przesłanki umożliwiające uwzględnienie wniosku, a fakt pobierania świadczenia rentowego jest jedyną przeszkodą do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Organ II instancji dostrzegł także konieczność przeprowadzenia szczegółowego wywiadu rodzinnego.

Podczas przeprowadzonego w dniu 10 października 2022 r. wywiadu środowiskowego pracownik socjalny ustalił, że stan zdrowia J. K. znacząco się pogorszył. Jak ustalono, mąż skarżącej porusza się samodzielnie w niewielkim zakresie, nie jest zorientowany co do pory dnia, śpi w małych ilościach, bywa, że w nocy nie sypia, tylko błądzi po mieszkaniu, nie pamięta o posiłkach, wymaga karmienia oraz wydzielania posiłków, wymaga pomocy w ubieraniu się i korzystaniu z toalety, nie przyjmuje leków. Ponadto, kontakt słowny z mężem skarżącej jest niemożliwy.

Ponownie rozpatrując sprawę organ I instancji, pismem z 12 października 2022 r. wezwał stronę do dostarczenia decyzji o zawieszeniu prawa do renty.

W piśmie z 17 października 2022 r. pełnomocnik A. R. wskazał, że pobieranie renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, w świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 26 czerwca 2019 r., SK 2/17, nie może stanowić podstawy odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, wobec czego skarżąca nie zawiesi prawa do renty. Jak wskazano, uzależnianie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego od zawieszenia wypłaty przysługującej skarżącej renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy nie znajduje oparcia w przepisach prawa. Pobieranie renty nie stanowi zatem przeszkody w przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego.

Decyzją z 2 listopada 2022 r. organ I instancji odmówił przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia ponownie wskazując, że na skarżącej nie ciąży obowiązek alimentacyjny wobec męża, a zatem nie jest ona uprawniona do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne z tytułu świadczonej mu opieki. Prezydent Miasta zauważył przy tym, że J.K. ma dorosłe dzieci, spokrewnione z nim w pierwszym stopniu, które nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jako drugą przeszkodę w przyznaniu wnioskowanego świadczenia organ I instancji wskazał niespełnienie warunków, o których mowa w art. 17 ust. 1b u.ś.r., ponieważ niepełnosprawność męża skarżącej nie powstała przed ukończeniem przez niego 25. roku życia. Organ stwierdził ponadto, że w sprawie wystąpiła negatywna przesłanka z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, ponieważ skarżąca nie zawiesiła prawa do renty.

W odwołaniu od tej decyzji pełnomocnik skarżącej zarzucił organowi I instancji naruszenie art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez jego zastosowanie bez uwzględnienia okoliczności, iż na skutek Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., K 38/13, doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP. Ponadto, pełnomocnik skarżącej zarzucił naruszenie art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez jego błędną wykładnię i uznanie, że współmałżonek nie jest osobą, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, a także naruszenie art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez jego zastosowanie mimo derogacyjnego skutku orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z 26 czerwca 2019 r., SK 2/17.

Na skutek wniesionego odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Słupsku decyzją z 19 grudnia 2022 r. utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji. Organ odwoławczy nie podzielił stanowiska organu I instancji w zakresie zaistnienia negatywnej przesłanki wynikającej z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych. Stwierdził natomiast, że zbieg prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z prawem do renty, z którego to uprawnienia skarżąca nie zrezygnowała, wyklucza możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Organ odwoławczy wyjaśnił, że z treści pisma pełnomocnika strony z 17 października 2022 r. wynika wprost brak woli skarżącej do zawieszenia renty. Przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji pobierania przez skarżącą renty z tytułu niezdolności do pracy w istocie oznaczałoby zaś wypłatę dwóch świadczeń naraz (jedno z systemu świadczeń rodzinnych i drugie z systemu świadczeń emerytalno-rentowych), co stanowiłoby uprzywilejowanie strony.

Skarżąca wniosła skargę na opisaną wyżej decyzję organu II instancji, zarzucając jej naruszenie prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez jego zastosowanie mimo derogacyjnego skutku orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 2019 r., sygn. akt SK 2/17.

W związku z powyższym wniesiono o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji i przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania, a także o zasądzenie na rzecz skarżącej kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Zdaniem skarżącej, w świetle przywołanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego, uznać należy, że fakt pobierania świadczenia rentowego nie stanowi w obecnym stanie prawnym negatywnej przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

W odniesieniu do dominującej obecnie linii orzeczniczej sądów administracyjnych w zakresie uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego osób pobierających renty i emerytury skarżąca wskazała, że pogląd dotyczący możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego po zawieszeniu prawa do renty lub emerytury nie powinien mieć zastosowania w niniejszej sprawie w związku ze stwierdzeniem niekonstytucyjności art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy.

Zdaniem skarżącej, na ten moment nie istnieje przepis prawa, który stwierdzałby, że niemożliwe jest jednoczesne pobieranie świadczenia pielęgnacyjnego i renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy.

W odpowiedzi na skargę, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Słupsku wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny, zważył co następuje:

Skarga podlega oddaleniu.

Sąd, dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Słupsku z 19 grudnia 2022 r., utrzymującej w mocy decyzję Prezydenta Miasta Słupska, w imieniu którego działał Inspektor Działu Świadczeń Rodzinnych Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w Słupsku,

z 2 listopada 2022 r., o odmowie przyznania skarżącej na jej wniosek świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym mężem, stwierdził, że nie narusza ona prawa w stopniu uzasadniającym jej uchylenie.

Materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2022 r., poz. 615 ze zm.), zwanej dalej u.ś.r., a w szczególności art. 17 u.ś.r., w którym szczegółowo określono wymogi, od spełnienia których uzależnione jest pozytywne rozpatrzenie wniosku opiekuna osoby niepełnosprawnej o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Wskazane przez ustawę przesłanki muszą być spełnione kumulatywnie.

W myśl art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji

z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia

9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

– jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

W niniejszej sprawie bezsporna jest okoliczność posiadania przez męża skarżącej orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ponadto, orzekające w sprawie organy nie kwestionowały, że J. K. wymaga całodobowej opieki, którą zapewnia mu skarżąca.

Organ I instancji w wydanej decyzji wskazał na trzy przyczyny odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, z których jedną jest okoliczność, iż na skarżącej nie ciąży obowiązek alimentacyjny wobec męża, a zatem nie jest ona uprawniona do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne z tytułu świadczonej mu opieki. Prezydent Miasta zauważył przy tym, że J. K. ma dorosłe dzieci, spokrewnione z nim w pierwszym stopniu, które nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jako drugą przeszkodę w przyznaniu wnioskowanego świadczenia organ I instancji wskazał niespełnienie warunków, o których mowa w art. 17 ust. 1b u.ś.r., ponieważ niepełnosprawność męża skarżącej nie powstała przed ukończeniem przez niego 25. roku życia. Jako przyczynę odmowy organ I instancji wskazał także okoliczność, iż skarżąca wyraziła brak woli zawieszenie prawa do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Organ odwoławczy poprzestał natomiast na stwierdzeniu, że zbieg prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z prawem do renty, z którego strona nie chce zrezygnować, wyklucza możliwość przyznania wnioskowanego świadczenia.

W pierwszej kolejności, odnosząc się do stanowiska organu I instancji, wyjaśnić należy, że niewątpliwie przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Jednakże, jak słusznie wskazało Kolegium, przepis ten winien być, interpretowany z uwzględnieniem wiążącego, w myśl art. 190 Konstytucji RP, wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, z którego wynika, że w odniesieniu do grupy opiekunów osób, których niepełnosprawność wymagająca opieki powstała po ukończeniu 18. roku życia, przesłanka nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego utraciła cechę konstytucyjności. W konsekwencji przysługiwanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego tej grupie osób należy rozpatrywać bez wskazanej przesłanki. Organy administracji rozstrzygające o prawie do świadczenia pielęgnacyjnego mają zatem obowiązek procedować w oparciu o przepisy u.ś.r. z wyłączeniem tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która z dniem wejścia w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego, tj. w dniu 23 października

2014 r., została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.

Ponadto, wbrew stanowisku Prezydenta Miasta Słupska, skarżąca jako żona J.K. jest w pierwszej kolejności zobowiązana do alimentacji względem niego, a w konsekwencji również uprawniona do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu świadczonej mu opieki związanej z jego niepełnosprawnością w stopniu znacznym. Obowiązek alimentacyjny jednego małżonka względem drugiego wynika z treści przepisów art. 23 i art. 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz.U. z 2020 r., poz. 1359), zwanej dalej k.r.o., i wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych małżonka. Zgodnie z art. 23 k.r.o. małżonkowie są zobowiązani do wspólnego pożycia, wzajemnej pomocy i współdziałania dla dobra rodziny, a stosownie do treści art. 27 k.r.o., konkretyzującego przepis art. 23, obowiązani są oni, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, do przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Zadośćuczynienie temu obowiązkowi może polegać także, w całości lub w części, na osobistych staraniach o wychowanie dzieci i na pracy we wspólnym gospodarstwie domowym. Przepis art. 130 k.r.o. określa, że obowiązek jednego małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa albo po orzeczeniu separacji wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka. Skoro zatem w świetle art. 130 k.r.o. małżonek jest pierwszą osobą z kręgu zobowiązanych do alimentacji po ustaniu, unieważnieniu lub orzeczeniu separacji małżeństwa, to tym bardziej jest on pierwszym zobowiązanym do dostarczania środków utrzymania współmałżonkowi w trakcie trwania małżeństwa na podstawie art. 27 i art. 23 k.r.o. (por. wyroki NSA: z 19 lipca 2013 r., I OSK 2401/12; z 13 lutego 2013 r., I OSK 1526/12, https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Dopiero, gdy oboje małżonkowie są niepełnosprawni w stopniu znacznym, co wyklucza dopełnienie przez nich obowiązku wzajemnej opieki z uwagi na stan zdrowia i niedołężność, wówczas ustawodawca wprowadza wyjątek, zezwalając by świadczenie pielęgnacyjne było przyznane podmiotom, o których mowa w art. 17 ust. 1 i 1a u.ś.r. (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.). Pozostawanie osoby niepełnosprawnej wymagającej opieki w związku małżeńskim, gdy małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wyklucza więc z kręgu uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego krewnych zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego w dalszej kolejności po małżonku. Ustawodawca w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. wyraźnie wskazał bowiem, że zobowiązanym do opieki nad małżonkiem w pierwszej kolejności jest jego współmałżonek, chyba że sam jest niepełnosprawny w stopniu znacznym (por. wyrok NSA z 23 lutego 2022 r., I OSK 1015/21, https://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Na brak możliwości odmowy przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia z powyższych przyczyn organ odwoławczy wskazywał już w wydanej w toku postępowania decyzji kasacyjnej z 17 sierpnia 2022 r., jednak organ I instancji, pomimo wytycznych Kolegium sformułowanych w uzasadnieniu tej decyzji, nadal w sposób nieprawidłowy wyłączał możliwość przyznania skarżącej świadczenia z uwagi na niespełnienie warunków, o których mowa w art. 17 ust. 1b u.ś.r. i art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.

Po ponownym rozpoznaniu sprawy, orzekające organy zgodnie natomiast uznały, że przeszkodę w przyznaniu wnioskowanego świadczenia stanowi art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., który jednoznacznie wyklucza możliwość przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy wnioskodawczyni nie zrezygnowała z pobierania renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Stanowisko to, w realiach rozpoznawanej sprawy, należy zaakceptować jako zgodne z prawem.

Jak wynika z akt sprawy, skarżąca od 2009 r. pobiera rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Stosownie zaś do treści art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym.

Organ I instancji w decyzji z 17 czerwca 2022 r., dokonując literalnej wykładni przywołanego przepisu, odmówił skarżącej wnioskowanego świadczenia, stwierdzając, że ustalone prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy samo w sobie wyklucza możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Kolegium, rozpoznając odwołanie od tej decyzji, prawidłowo dopuściło jednak możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie pobierającej rentę z tytułu niezdolności do pracy jako konsekwencję wyboru świadczenia korzystniejszego.

W okolicznościach sprawy należało bowiem uwzględnić i, wbrew twierdzeniom skargi, orzekające organu to uczyniły, treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 26 czerwca 2019 r., SK 2/17 (OTK-A 2019/36), w którym stwierdzono, że art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. w zakresie, w jakim stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, jest niezgodny z art. 71 ust. 1 zdanie drugie w zw. z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, odraczając utratę jego mocy obowiązującej, co miało nastąpić po upływie sześciu miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej. Powyższy wyrok został ogłoszony 8 lipca 2019 r. (Dz.U. z 2019 r., poz. 1257), co oznacza, że we wskazanym wyżej zakresie art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. utracił moc z dniem 9 stycznia 2020 r., pozostając w mocy w pozostałym zakresie.

Należy wyjaśnić, że w uzasadnieniu powyższego wyroku Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że różnicowanie sytuacji prawnej osób rezygnujących z pracy w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnymi w oparciu o przyjęte przez ustawodawcę kryterium posiadania przez takie osoby ustalonego prawa do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy jest niedopuszczalne. Prowadzi ono bowiem do wyłączenia opiekunów-rencistów z kręgu podmiotów uprawnionych do świadczeń pielęgnacyjnych, pomimo że sytuacja faktyczna takich osób sprawujących opiekę nad niepełnosprawnymi (gdy nie podejmują oni zatrudnienia, które mogli podjąć przy jednoczesnym pobieraniu świadczenia rentowego) jest tożsama z sytuacją osób zdolnych do pracy, lecz rezygnujących z niej w celu opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny.

Jak zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 2 marca 2022 r.,

I OSK 1623/21 (https://orzeczenia.nsa.gov.pl): stwierdzenie częściowej niekonstytucyjności art. 17 ust. 5 pkt lit. a u.ś.r. wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego wykreowało z dniem 9 stycznia 2020 r. (wejście w życie wyroku Trybunału) nowy stan prawny, w którym zaistniała konieczność odnalezienia istniejących w systemie prawa instrumentów prawnych pozwalających w praktyce stosowania prawa urzeczywistnić ten wyrok Trybunału. Jakkolwiek kształtujące się w powyższym zakresie orzecznictwo sądowe nie było początkowo jednolite, to aktualnie nie budzi już wątpliwości, że w sytuacji zbiegu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego ze świadczeniami wskazanymi w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. zachodzi konieczność podjęcia przez osobę uprawnioną do świadczeń emerytalno-rentowych działań prowadzących do zawieszenia prawa do renty na podstawie art. 103 ust. 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2021 r., poz. 291 ze zm.), zwanej dalej u.e.r.f.u.s. W ten sposób, w następstwie realizacji prawa wyboru świadczenia, usunięta zostaje przeszkoda w uzyskaniu świadczenia pielęgnacyjnego. Stanowisko wyrażone w powyższym wyroku Sąd orzekający w pełni podziela.

Słusznie zatem zauważyło Kolegium zarówno w decyzji kasacyjnej z 17 sierpnia 2022 r., jak i w zaskarżonej decyzji, że ustalone prawo skarżącej do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy samo w sobie nie wyklucza możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Organ odwoławczy trafnie przy tym dostrzegł, że osoba, która spełnia warunki do przyznania wyższego świadczenia pielęgnacyjnego i chce je otrzymać, a pobiera rentę, winna móc dokonać wyboru jednego z tych świadczeń, poprzez rezygnację z pobierania świadczenia niższego.

W orzecznictwie aktualnie jednolicie przyjmuje się, że prawidłowa wykładnia przepisu art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. przemawia za umożliwieniem osobie uprawnionej dokonania wyboru jednego ze świadczeń: pielęgnacyjnego lub emerytalno-rentowego. Źródłem zaś takiego uprawnienia strony jest przepis art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. odczytywany z uwzględnieniem wykładni prokonstytucyjnej (gdyż zawarta w art. 27 ust. 5 u.ś.r. regulacja umożliwiająca wypłatę świadczenia wybranego przez osobę uprawnioną dotyczy tylko zbiegu uprawnień do różnych świadczeń rodzinnych). Wyboru świadczenia wnioskodawca może zaś dokonać przez złożenie do organu rentowego wniosku o zawieszenie prawa do renty na podstawie art. 103 ust. 3 u.e.r.f.u.s. Zawieszenie prawa do renty, zgodnie z art. 134 ust. 1 pkt 1 u.e.r.f.u.s., skutkować będzie natomiast wstrzymaniem jej wypłaty poczynając od miesiąca, w którym została wydana decyzja o wstrzymaniu wypłaty (art. 134 ust. 2 pkt 2 u.e.r.f.u.s.). Choć bowiem renta jest prawem niezbywalnym, to jednak należy uznać, że zawieszenie tego prawa eliminuje negatywną przesłankę z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. Istota ograniczenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego dla rencisty, wynikająca z ww. przepisu musi być przy tym interpretowana jako wiążąca się nie z samym prawem do renty, lecz z jego realizacją w postaci wypłaty świadczenia. Skoro zawieszenie prawa do renty skutkuje wstrzymaniem jej wypłaty, to przyjąć należy, że w ten sposób dochodzi do eliminacji negatywnej przesłanki, wyłączającej nabycie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego (zob. wyrok NSA z 24 sierpnia 2023 r., I OSK 1665/22, https://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Jednocześnie wymaga podkreślenia, że wyeliminowanie negatywnej przesłanki z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., wykluczającej nabycie uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego, nie przesądza o spełnieniu przesłanek pozytywnych. W pierwszej kolejności organ powinien bowiem ocenić, zgodnie z zasadami oceny dowodów wynikającymi z k.p.a., spełnienie przez stronę przesłanek pozytywnych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego. Dopiero po ustaleniu, że zachodzą przesłanki umożliwiające uwzględnienie wniosku i jedyną przeszkodą jest pobieranie renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, organ powinien pouczyć skarżącego, że tylko zawieszenie prawa do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy umożliwi przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego stanowiąc w istocie potwierdzenie dokonanego przez niego wyboru wnioskowanego świadczenia jako korzystniejszego. Pouczeniu temu winno towarzyszyć wezwanie do zawieszenia prawa do renty w celu uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego.

Jak wynika z akt sprawy, wśród wytycznych sformułowanych przez Kolegium w decyzji kasacyjnej z 17 sierpnia 2022 r., znalazło się również to dotyczące konieczności prawidłowego pouczenia skarżącej o możliwości dokonania wyboru. Organ odwoławczy wskazał bowiem, iż po ustaleniu, że zachodzą przesłanki umożliwiające uwzględnienie wniosku, a jedyną przeszkodą do przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest pobieranie świadczenia rentowego, organ I instancji powinien wezwać stronę do zawieszenia prawa do renty. Kolegium wyjaśniło ponadto, że wydane przez organ I instancji rozstrzygnięcie będzie wówczas uzależnione od spełnienia przez stronę nałożonego na nią w wezwaniu obowiązku.

Ponownie rozpoznając sprawę, pismem z 12 października 2022 r. organ I instancji, przytaczając treść art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., wezwał skarżącą do dostarczenia decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o zawieszeniu prawa do renty.

W odpowiedzi na powyższe wezwanie, pełnomocnik skarżącej w piśmie z 17 października 2022 r. jednoznacznie wskazał, że skarżąca nie zawiesi prawa do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Zauważyć należy, że skarżąca na etapie całego postępowania przed organami była reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika, a skutki jego działania i zaniechania obciążają skarżącą. Pełnomocnik skarżącej zaś konsekwentnie, zarówno we wniosku z 18 maja 2022 r., jak i piśmie złożonym w toku postępowania z 10 czerwca 2022 r., a także w odwołaniach od decyzji organu I instancji z 17 czerwca 2022 r. i 2 listopada 2022 r., prezentował stanowisko, zgodnie z którym, w świetle przywołanego wcześniej wyroku Trybunału Konstytucyjnego, fakt pobierania świadczenia rentowego nie stanowi w obecnym stanie prawnym negatywnej przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego łącznie z rentowym, a pogląd dotyczący możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego dopiero po zawieszeniu prawa do renty lub emerytury nie powinien mieć zastosowania w niniejszej sprawie. W ocenie pełnomocnika skarżącej, nie istnieje przepis prawa, który stwierdzałby, że niemożliwe jest jednoczesne pobieranie świadczenia pielęgnacyjnego i renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy.

Odwołując się do już wcześniej sformułowanej argumentacji, jednoznacznie negatywnie należy ocenić stanowisko pełnomocnika skarżącej. Wbrew bowiem jego stanowisku, stwierdzenie niekonstytucyjności art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. nie powoduje skutku w postaci możliwości pobierania dwóch świadczeń jednocześnie z różnych systemów - ubezpieczenia społecznego oraz pomocy społecznej. W ramach u.ś.r. funkcjonuje bowiem zasada wypłaty jednego świadczenia, wybranego przez osobę uprawnioną, w sytuacji zbiegu uprawnień do różnych świadczeń rodzinnych. Zaprezentowany sposób wykładni ww. przepisu, w świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego, jest aktualnie dominujący w orzecznictwie sądów administracyjnych i opowiada się za nim również skład orzekający w niniejszej sprawie.

Należy powtórzyć, że Trybunał Konstytucyjny w powołanym wyroku rozstrzygnął, iż art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a uś.r. w zakresie, w jakim stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawującą opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, jest niezgodny z art. 71 ust. 1 zdanie drugie w zw. z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Trybunał zauważył, że realna wysokość renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy może być zdecydowanie niższa niż wysokość świadczenia pielęgnacyjnego, zwracając jednocześnie uwagę że w systemie świadczeń rodzinnych brak jest rozwiązana pośredniego, które pozwoliłoby tę sytuację rozwiązać dzięki np. obniżeniu wysokości przyznanego świadczenia proporcjonalnie do wysokości pobieranej renty. Za sprzeczną z zasadą równości TK uznał jedynie sytuację, gdy samo przyznanie prawa do takiej renty skutkuje odebraniem świadczenia.

Trybunał uznał zatem, że zakwestionowany przepis jest wadliwy nie z uwagi na fakt, że osoba pobierająca rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy powinna pobierać oba świadczenia - rentę i świadczenie pielęgnacyjne, lecz uznał,

że osoba taka nie powinna być pozbawiona prawa do uzyskania świadczenia w wyższej wysokości, zaznaczając przy tym brak możliwości rozwiązania problemu przez wypłatę uprawnionemu świadczenia uzupełniającego.

Jak wynika z akt sprawy, organ odwoławczy, zgodnie z dominującą linią orzeczniczą, w decyzji kasacyjnej z 17 sierpnia 2022 r. wyjaśnił skarżącej, że jej ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy samo w sobie nie wyklucza możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Jednocześnie wskazano, że w celu uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego konieczne jest zawieszenie prawa do renty.

Pomimo tego, w odpowiedzi na wezwanie organu I instancji z 12 października 2022 r., pełnomocnik skarżącej jednoznacznie wskazał, że skarżąca nie zawiesi prawa do renty, domagając się przyznania świadczenia pielęgnacyjnego niezależnie od tego, że jego mocodawczyni będzie pobierać rentę.

Należy wskazać, że skoro skarżąca pobiera rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy i nie wyraziła woli zawieszenia tego prawa, to taka sytuacja wyklucza możliwość przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego. Stanowisko zaprezentowane w zaskarżonej decyzji nie narusza zatem prawa materialnego, tj. zarzucanego w skardze art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r.

Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a., oddalił skargę.

Sąd orzekał w niniejszej sprawie w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, korzystając z przepisu art. 119 pkt 2 p.p.s.a., bowiem wniosek w tej sprawie złożyła skarżąca, a organ administracji publicznej w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu tego wniosku nie zażądał przeprowadzenia rozprawy.