Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt II SA/Wa 941/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2024-02-06 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 151, art. 106 par. 3
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 83 ust. 1
journal: Dz.U. 2022 poz 504
law: Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Danuta Kania (spr.), Sędzia WSA Ewa Marcinkowska, Asesor WSA Mateusz Rogala, , po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 6 lutego 2024 r. sprawy ze skargi małoletniej Z. Z. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego M. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2023 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku oddala skargę.


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi jest decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "Prezes ZUS", "organ") z dnia [...] marca 2023 r. nr [...] o odmowie przyznania małoletniej Z. Z., reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego M. S. (dalej: "Skarżąca"), renty rodzinnej w drodze wyjątku.

Z akt administracyjnych wynika, że pismem z dnia [...] marca 2023 r. M. S. złożyła wniosek o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletniej córki Z. Z. po zmarłym ojcu – L. Z.

W uzasadnieniu wniosku wskazała, że po śmierci ojca małoletniej pozostaje ona bez środków do życia. Podkreśliła, że córka była hospitalizowana do maja 2022 r., obecnie ma zakaz uczęszczania do przedszkola. Zaznaczyła również, że z racji na konieczność opieki nad córką nie może podjąć pracy zarobkowej.

Zwróciła również uwagę na trudną sytuację materialną swoją i małoletniej córki. Wskazała, że nie ma środków aby zapłacić za najem mieszkania, nie może również liczyć na pomoc rodziców zmarłego ojca dziecka czy innych krewnych, ponieważ jest całkiem sama.

Decyzją z dnia [...] marca 2023 r. nr [...] Prezes ZUS, na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2022 r., poz. 504), dalej: "ustawa o emeryturach i rentach z FUS", odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia.

W uzasadnieniu organ powołał ww. przepis ustawy. Wskazał, że przyznanie renty rodzinnej na podstawie art. 83 ww. ustawy jest możliwe, gdy spełnione są następujące przesłanki: wnioskodawca jest lub był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy emerytalnej lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym; nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności; nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek; nie posiada niezbędnych środków utrzymania.

Organ podkreślił, że warunki określone w ww. przepisie muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku.

Organ zaznaczył, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych warunków przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę - członka rodziny osoby zmarłej.

Powołując się na dokumentację znajdującą się w aktach rentowych organ stwierdził, że udokumentowano jedynie 4 lata, 8 miesięcy i 11 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych ojca dziecka, który zmarł w wieku 35 lat. Nie bez znaczenia pozostaje fakt, że w latach 2008-2012, 2012-2015, 2016-2017 wystąpiły przerwy w wykonywaniu przez ojca dziecka zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe.

Organ zaznaczył, że w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w wymienionych przerwach wobec ojca dziecka nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy i nie zostały wykazane żadne inne szczególne okoliczności uniemożliwiające

wykonywanie zatrudnienia oraz objęcie ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych.

Jednocześnie organ wskazał, że przez szczególne okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia.

Końcowo organ wskazał, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna małoletniej, jednak nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu tego świadczenia.

Reasumując organ stwierdził, że w ustalonym stanie faktycznym brak jest podstaw do przyznania Z. Z. wnioskowanego świadczenia.

Pismem z dnia [...] kwietnia 2023 r. Z. Z., reprezentowana przez M. S., złożyła skargę na powyższą decyzję Prezesa ZUS z dnia [...] marca 2023 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie zarzucając naruszenie:

- art. 7, art. 77 oraz art. 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2022 r. poz. 2000 ze zm.), dalej: "k.p.a.", poprzez brak zebrania przez organ I instancji jakiegokolwiek materiału dowodowego, który pozwalałby na wydanie prawidłowej decyzji uwzględniającej wniosek o przyznanie świadczenia,

- art. 75 § 1, art. 78 § 1 i art. 80 k.p.a. poprzez pominięcie okoliczności podawanych w toku postępowania w zakresie trudnej sytuacji rodzinnej oraz przyczyn braku ciągłości zatrudniania i osiągnięcia wymaganego okresu składkowego przez ojca małoletniej,

- art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS poprzez jego niezastosowanie i nieprzyznanie małoletniej renty rodzinnej w drodze wyjątku oraz stwierdzenie nieistnienia szczególnych okoliczności, przez które ojciec małoletniej nie spełniał warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mógł okresowo podejmować pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie miał niezbędnych środków utrzymania, których obecnie nie ma również małoletnia.

W związku z powyższymi zarzutami Skarżąca wniosła o:

1) dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z: potwierdzeń przelewów za okres od dnia [...] grudnia 2019 r. do dnia [...] października 2020 r.; postanowienia prokuratora Prokuratury Okręgowej w [...] z dnia [...] lipca 2022 r. sygn. akt: [...] o uchyleniu i zmianie środka zapobiegawczego; kart leczenia szpitalnego z okresów: [...] kwietnia - [...] kwietnia 2022 r. oraz [...] maja - [...] maja 2022 r.; wkładek do karty ambulatoryjnej z dnia [...] lipca 2022 r. oraz z dnia [...] lipca 2022 r.; konsultacji z dnia [...] września 2022 r.; orzeczeń o niepełnosprawności z dnia [...] listopada 2022 r. oraz z dnia [...] marca 2023 r.,

2) zwrócenie się do:

- Ośrodka Rehabilitacyjnego dla Uzależnionych od Substancji Psychoaktywnych "[...]" przy ul. [...], [...] - celem ustalenia okresu leczenia ojca małoletniej; Krajowego Rejestru Karnego o dane o karalności ojca małoletniej - celem ustalenia okresów pozbawienia wolności,

a następnie dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z tych informacji na okoliczność przyczyn przerw w zatrudnieniu i nieopłacania składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe, istnienia przeszkód uniemożliwiających wykonywanie zatrudnienia, istnienia szczególnych okoliczności niespełnienia warunków w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, istnienia wyjątkowych okoliczności uzasadniających zastosowanie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

W uzasadnieniu skargi podniesiono w szczególności, że przerwy w zatrudnieniu ojca małoletniej były usprawiedliwione sytuacją życiową i zdrowotną. Podkreślono, że od nastoletniego wieku ojciec małoletniej borykał się z uzależnieniem od środków odurzających, co uniemożliwiało mu normalne funkcjonowanie. W latach 2008 (lub 2009) do 2011 L. Z. przebywał w Ośrodku Rehabilitacyjnym dla Uzależnionych od Substancji Psychoaktywnych "[...]" przy ul. [...] w [...]. W czasie okresu leczenia przebywał chwilowo w domu, jednakże nie był to okres, który pozwalałby na zdobycie stabilnego zatrudnienia. Następnie, w okresie 2012-2017, ojciec małoletniej odbywał w zakładzie karnym karę pozbawienia wolności, w czasie której również nie mógł wykonywać stabilnej pracy. W latach 2015-2016 udało się mu zdobyć pracę wolnościową w [...], którą świadczył przez okres około 8 miesięcy. Następnie do 2021 r. ojciec małoletniej pracował w [...], jednakże w tym czasie borykał się z uzależnieniem od narkotyków, co w efekcie doprowadziło do rezygnacji z pracy. Z uwagi na trudną sytuację finansową w ww. okresie pomocy finansowej udzielali mu rodzice. Z kolei od dnia [...] lutego 2022 r. do dnia [...] lipca 2022r. ojciec małoletniej przebywał w Areszcie Śledczym w [...], zaś niedługo po jego opuszczeniu, w dniu [...] sierpnia 2022 r. odebrał sobie życie.

Podkreślono, że wymieniane przez Prezesa ZUS okresy nieskładkowe wynikały przede wszystkim z sytuacji zdrowotnej ojca małoletniej, tj. silnego uzależnienia od środków odurzających oraz pobytów na leczeniu odwykowym, a także pobytów w zakładzie karnym i w areszcie. Uzależnienie to nie było wyborem ojca małoletniej, lecz chorobą, która destabilizowała jego życie rodzinne i zawodowe. Choroba ta doprowadziła go również do odebrania sobie życia.

Wskazano, że do uzyskania 5-letniego okresu stażu pracy ojcu małoletniej zabrakło kilku miesięcy, co oznacza, że okres ubezpieczenia niewiele odbiegał od wymaganego ustawowo.

W dalszej części skargi wskazano na trudną sytuację zdrowotną i materialną małoletniej. Przedstawiono kolejne etapy jej leczenia i pobytu w szpitalu. Podkreślono konieczność stałej opieki i pomocy innej osoby w związku z ograniczoną zdolnością do samodzielnej egzystencji i brak możliwości uczęszczania do żłobka. Stwierdzono, że po śmierci ojca małoletniej brak środków koniecznych do utrzymania się spowodował dalsze pogorszenie jej sytuacji życiowej.

Wskazano, że sytuacja finansowa ojca małoletniej była również trudna - z uwagi na stan uzależnienia zaprzestał świadczenia pracy, rodzice przestali go wspierać finansowo, wreszcie został tymczasowo aresztowany.

W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o oddalenie skargi podtrzymując stanowisko zaprezentowane w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Na wstępie Sąd zauważa, że zgodnie z art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 259 ze zm.), dalej: "p.p.s.a.", sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. W niniejszej sprawie Prezes ZUS wniósł o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym, zaś strona skarżąca, pomimo wezwania do udzielenia odpowiedzi, czy wnosi sprzeciw wobec wniosku organu, nie zażądała przeprowadzenia rozprawy. W związku z powyższym Sąd rozpoznał sprawę w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów (art. 120 p.p.s.a.).

Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 2492 ze zm.) oraz art. 3 § 1 p.p.s.a., sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta polega na ocenie zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego.

W myśl art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. Sąd nie może wydać orzeczenia na niekorzyść skarżącego, chyba że stwierdzi naruszenie prawa skutkujące stwierdzeniem nieważności zaskarżonego aktu lub czynności (§ 2).

Skarga oceniana w świetle powyższych kryteriów nie zasługuje na uwzględnienie i podlega oddaleniu.

Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowił art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zgodnie z którym ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.

Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego spełnienia wszystkich wymienionych w przepisie przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość.

Ocena, czy w danej sprawie spełnione zostały przesłanki z art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS należy do organu, który okoliczności danej sprawy musi poddać należytej analizie czyniąc zadość regułom postępowania dowodowego określonym w Kodeksie postępowania administracyjnego. To jednak strona wnioskująca o wszczęcie postępowania w sprawie powinna wykazać wszelkie okoliczności, wiążące się z dochodzonym świadczeniem. Nałożony na organ obowiązek zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego zgodnie z regułami określonymi w art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a., nie zwalnia bowiem strony postępowania od współudziału w realizacji tego obowiązku.

Decyzja wydana na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS ma charakter uznaniowy. Sądowa kontrola takiej decyzji, jakkolwiek ma ograniczony zakres, to jednak wymaga zbadania, czy zaskarżona decyzja nie nosi cech dowolności, tj. czy organ administracji wybrał prawnie dopuszczalny sposób rozstrzygnięcia sprawy oraz czy wyboru takiego dokonał po ustaleniu i rozważeniu istotnych dla sprawy okoliczności. Kontrolując decyzję uznaniową sąd nie jest natomiast uprawniony do dokonywania oceny tego, w jaki sposób organ administracji - wypełniając treści kryteriów słusznościowych czy celowościowych - realizuje określoną politykę stosowania prawa administracyjnego. W konsekwencji, w sprawach uznania administracyjnego sąd bada, czy decyzja organu nie jest arbitralna (dowolna) lub podjęta przy użyciu niedozwolonych kryteriów.

W niniejszej sprawie Skarżąca domagała się przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu. Trafnie zatem organ wskazał, iż w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlegało spełnienie warunków przez osobę zmarłą, a następnie przez Skarżącą - członka rodziny osoby zmarłej.

Z akt sprawy nie wynika, aby brak wymaganego okresu ubezpieczenia zmarłego ojca małoletniej Z. Z., warunkującego uzyskanie świadczenia na zasadach ogólnych, spowodowany był zaistnieniem szczególnych okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 20 kwietnia 2010r., sygn. akt I OSK 130/10 (publ. CBOSA), przesłanka "szczególnych okoliczności" określona została przez ustawodawcę w postaci zwrotu ocennego, wymagającego od organu ustalenia odpowiednich faktów oraz ich oszacowania co do skali czy natężenia ich wystąpienia tak, aby można było tym faktom przypisać status okoliczności szczególnych. Dopiero kiedy ma miejsce ustalenie wystąpienia powyższych przesłanek, uruchomiona zostaje konstrukcja decyzji uznaniowej, na gruncie której organ może przyznać przedmiotowe świadczenie. Oznacza to, że nawet wówczas, gdy przesłanki te wystąpią, decyzja organu nie musi być decyzją przyznającą świadczenie, jeśli jakieś inne okoliczności (np. stan środków finansowych) to uniemożliwiają. Ponadto, świadczenie to może być przyznane "na zasadzie wyjątku", co wzmacnia uznaniowy charakter decyzji oraz wskazuje na zaostrzenie sposobu szacowania w ramach oceny faktów "szczególnych okoliczności", stanowiących najistotniejszą przesłankę merytoryczną, decydującą o zaktualizowaniu się możliwości przyznania tego świadczenia.

Za szczególną okoliczność na potrzeby stosowania art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, uznaje się wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków, przy czym owo zdarzenie bądź trwały stan muszą mieć charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli tej osoby (por. wyrok NSA z dnia 16 czerwca 2000 r., sygn. akt II SA 306/00, niepubl.; wyrok NSA z dnia 18 czerwca 2021 r. sygn. akt III OSK 3883/21; publ. j.w.).

Z akt sprawy wynika, że w ciągu 35 lat życia ojca małoletniej udokumentowano 4 lata, 8 miesięcy i 11 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych. Natomiast w dziesięcioleciu przypadającym przed dniem zgonu (w dacie zgonu ojciec małoletniej nie pozostawał w zatrudnieniu), zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano 4 lata, 3 miesiące i 19 dni tych okresów. W latach 2008-2012, 2012-2015, 2016-2017, 2021-2022 nie został udowodniony żaden okres zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne.

W ww. okresach nie była wobec zmarłego ojca małoletniej orzeczona całkowita, czy choćby częściowa niezdolność do pracy. W toku postępowania administracyjnego nie została przedstawiona jakakolwiek dokumentacja medyczna dotycząca jego osoby, ani tym bardziej dokumentacja dotycząca leczenia uzależnienia, którą to okoliczność akcentowano w skardze do Sądu. Jedyna dokumentacja medyczna złożona na etapie postępowania administracyjnego dotyczyła małoletniej.

Organ - biorąc pod uwagę ustalenia faktyczne poczynione na datę wydania zaskarżonej decyzji - nie miał zatem podstaw by przyjąć, że przyczyną braku uprawnień do uzyskania renty w trybie zwykłym był stan zdrowia bądź inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli ojca małoletniej, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Z akt sprawy nie wynika również, aby zmarły ojciec w ww. okresach pozostawania bez zatrudnienia aktywnie poszukiwał pracy w celu wypracowania okresu uprawniającego do nabycia uprawnień do świadczenia w zwykłym trybie.

W skardze podkreślano, że przyczyną nieudokumentowania 5-letniego okresu składkowego i nieskładkowego przed datą zgonu ojca małoletniej było jego uzależnienie od środków odurzających. Wskazywano, że w latach 2008 (lub 2009) -2011 ojciec małoletniej przebywał czasowo w Ośrodku Rehabilitacyjnym dla Uzależnionych od Substancji Psychoaktywnych "[...]" w [...], jednak nie załączono do skargi żadnej dokumentacji, która miałaby potwierdzać ten stan rzeczy.

Wskazać w związku z tym należy, że zgodnie z art. 106 § 3 p.p.s.a. Sąd może z urzędu lub na wniosek stron przeprowadzić dowód uzupełniający z dokumentów, jeśli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie. Zgodnie z przyjętą formułą postępowania przed sądami administracyjnymi podstawą do orzekania są akta sprawy administracyjnej wraz z materiałem dowodowym zgromadzonym przez organ w toku całego postępowania administracyjnego. W związku z tym w postępowaniu sądowoadministracyjnym sąd nie ustala stanu faktycznego sprawy, lecz bada, czy ustalony przez organ administracji faktyczny sprawy był wystarczający do podjęcia rozstrzygnięcia. Jak podkreśla się w doktrynie i orzecznictwie, postępowanie dowodowe przed sądem administracyjnym, o którym mowa w art. 106 § 3 p.p.s.a., ma jedynie charakter uzupełniający, w związku z czym dokonywanie przez sąd administracyjny samodzielnych ustaleń faktycznych jest dopuszczalne jedynie w takim zakresie, w jakim jest to niezbędne do dokonania oceny zgodności z prawem zaskarżonego działania lub bezczynności organu administracji. Co istotne, prowadzenie dowodów uzupełniających zależy od uznania sądu (por. wyroki NSA: z dnia 20 styczna 2009 r., sygn. akt II GSK 670/08; z dnia 11 maja 2009 r., sygn. akt I OSK 699/08; Legalis). Przenoszenie ciężaru prowadzenia postępowania dowodowego na sąd administracyjny pozostaje w sprzeczności z rolą tego sądu, która nie polega na rozstrzyganiu spraw administracyjnych i sprowadza się do kontrolowania decyzji administracyjnych pod kątem ich zgodności z prawem.

Uwzględniając powyższe, Sąd nie uwzględnił złożonego w skardze wniosku o zwrócenie się do Ośrodka Rehabilitacyjnego dla Uzależnionych od Substancji Psychoaktywnych "[...]" w [...] - celem ustalenia okresu leczenia ojca małoletniej, a także o zwrócenie się do Krajowego Rejestru Karnego o dane o karalności ojca małoletniej celem ustalenia okresów pozbawienia wolności - na okoliczność ustalenia przyczyn przerw w zatrudnieniu i przyczyn nieopłacania składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe. Wniosek ten zmierzał w istocie do poczynienia przez Sąd ustaleń faktycznych w sprawie, co - jak wskazano powyżej - jest niedopuszczalne w świetle dyspozycji art. 106 § 3 p.p.s.a. Ponadto wniosek ten dotyczył okoliczności (w zakresie w jakim odnosił się do kwestii leczenia uzależnienia ojca małoletniej) podniesionych po raz pierwszy na etapie skargi do Sądu.

Podkreślić przy tym należy, że fakt przebywania przez ojca małoletniej w zakładzie karnym nie stanowi okoliczności szczególnej w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Nie jest to bowiem okoliczność niezależna od osadzonego, lecz wynika ze świadomego naruszania obowiązującego prawa (por. wyrok NSA z dnia 9 lutego 2005 r., sygn. akt OSK 1111/04, publ. CBOSA). Tymczasem pojęcie "szczególnych okoliczności" winno być rozumiane jako okoliczności pozostające w ścisłym związku przyczynowo-czasowym z obiektywną niemożnością świadczenia pracy, skutkującą nieuzyskaniem prawa do świadczeń na zasadach ogólnych.

Wskazać jednak należy, że przebywając w zakładzie karnym ojciec małoletniej świadczył pracę, co zostało przez organ uwzględnione przy obliczaniu okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych. Dotyczy to okresu od dnia [...] listopada 2015 r. do dnia [...] czerwca 2016 r., w czasie którego Skarżący wykonywał pracę na podstawie skierowania w Zakładzie Karnym [...] (por. "Okresy ubezpieczenia" L. Z. - akta admin.).

W świetle powyższego nieuzasadnione są zarzuty skargi. W sprawie nie doszło do naruszenia art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bowiem organ - w świetle materiału dowodowego zgromadzonego na datę wydania zaskarżonej decyzji - nie miał podstaw by przyjąć, że wykazane przerwy w zatrudnieniu ojca małoletniej wystąpiły na skutek szczególnych okoliczności.

Nie są również trafne zarzuty naruszenia przepisów postępowania administracyjnego, tj. art. 7, art. 77 § 1, art. 75 § 1, art. 78 § 1 oraz art. 107 § 3 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Jak już wyżej wskazano, spoczywający na organie administracji obowiązek poczynienia niezbędnych ustaleń faktycznych nie zwalnia wnioskodawcy od przedstawiania dowodów na okoliczność zaistnienia określonych przesłanek z art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. W polskim prawie administracyjnym istnieje zasada oficjalności, obligująca organ do zebrania materiału dowodowego. Nie może to jednak prowadzić do nakładania na organ nieograniczonego obowiązku poszukiwania dowodów na okoliczności podnoszone przez stronę, zwłaszcza w sytuacji gdy okoliczności te strona podnosi nie w toku postępowania administracyjnego, lecz w skardze do sądu. Jak wskazał Naczelny Sad Administracyjny w wyroku z dnia 19 listopada 2010 r. sygn. akt I OSK 1282/10 (publ. CBOSA) "w postępowaniu o świadczenie w drodze wyjątku to osoba zainteresowana powinna wskazać wszelkie dowody i okoliczności wiążące się z dochodzonym świadczeniem". W sytuacji, gdy okoliczności dotyczące leczenia uzależnienia ojca małoletniej nie były podnoszone w toku postępowania administracyjnego, organ nie miał możliwości ich oceny w postępowaniu zakończonym wydaniem zaskarżonej decyzji.

W świetle powyższego trafnie Prezes ZUS uznał, iż przesłanka "szczególnych okoliczności", z powodu których zmarły ojciec małoletniej nie nabył uprawnienia do świadczenia w trybie zwykłym, nie została w niniejszej sprawie spełniona.

Końcowo wskazać należy, że Sąd - na podstawie art. 106 § 3 p.p.s.a. -przeprowadził dowód uzupełniający z dokumentów załączonych do skargi, w tym dokumentów dotyczących stanu zdrowia małoletniej, jednak nie stwierdził, aby miały one istotne znaczenie dla oceny zaskarżonej decyzji. Dokumenty te bezspornie obrazują trudną sytuację materialną i zdrowotną małoletniej, jednak nie dają podstaw by przyjąć, że w sprawie zostały spełnione przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Omawiane świadczenie nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym według potrzeb ze względu na aktualną, trudną sytuację materialną i zdrowotną małoletniej. Jest to świadczenie, które może być przyznane w razie nieznacznego, w zakresie wymaganego okresu ubezpieczenia, niedopełnienia warunków do uzyskania renty na zasadach ogólnych przez jej zmarłego ojca. Taka sytuacja, jak wynika z powyższych rozważań, nie miała miejsca w rozpatrywanej sprawie.

Pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy bowiem wyjątkowych potrzeb czy niedostatku starającego się o to świadczenie. Nie chodzi tu o każdy przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, lecz o taki, który mieści się w zakresie pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku w niniejszej sprawie byłoby zatem możliwe tylko w przypadku wykazania, że ojciec małoletniej przejawiał wolę podejmowania pracy i opłacania składek na ubezpieczenie społeczne, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności, nie mógł zrealizować wymagań do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych. Tylko w takiej sytuacji, przy wypełnieniu pozostałych przesłanek z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, przyznanie świadczenia w drodze wyjątku byłoby zasadne.

Końcowo Sąd zauważa, że rozstrzygnięcie w niniejszej sprawie nie uniemożliwia wystąpienia w przyszłości z ponownym wnioskiem o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, jednak tylko w sytuacji, gdyby zmianie uległy okoliczności faktyczne, w szczególności, gdyby zostało wykazane, np. w oparciu o dokumentację medyczną, że ojciec małoletniej nie wypracował wymaganego, 5-letniego okresu ubezpieczenia z powodu ww. obiektywnych, nadzwyczajnych okoliczności.

Mając na względzie wszystko powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 p.p.s.a. oraz art. 119 pkt 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.