Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 2473/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2023-05-12 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne: Gospodarka mieniem
Skarżony organ: Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a) i c);  art. 153; art. 200
journal: Dz.U. 2023 poz 259
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Marta Kołtun-Kulik sędzia WSA Jolanta Dargas (spr.) asesor WSA Nina Beczek Protokolant referent Magdalena Murawska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 maja 2023 r. sprawy ze skargi J. A. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 1 sierpnia 2022 r. nr DAP-WOSRFR-7280-50/2022/MBs w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wojewody [...] z dnia 31 marca 2022 r. nr [...]; 2. zasądza od Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji na rzecz J. A. kwotę 680 (sześćset osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia 1 sierpnia 2022 r. nr DAP-WOSRFR-7280-50/2022/MBS Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji utrzymał w mocy decyzję Wojewody Pomorskiego z dnia 31 marca 2022 r. nr NSP-V.7541.22.2021.KP

w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty.

W sprawie ustalono następujący stan faktyczny i prawny:

Wnioskiem z dnia 7 grudnia 1990 r. skierowanym do Urzędu Rejonowego

w Z., B. L. zwróciła się o przyznanie ekwiwalentu za nieruchomości pozostawione we [...] przez M. S., w tym m.in. o 2/3 kamienicy położonej przy ul. [...], obejmującej 2 samodzielne mieszkania po jednym pokoju z kuchnią o wielkości ok. 25 m2 każde oraz 2 pomieszczenia biurowe o pow. 50 m2. Jak wskazała wnioskodawczym kamienica ta posiada liczbę hipoteczną [...] księgi gruntowej we [...].

Postanowieniem z dnia 26 maja 2004 r. Starosta Z. przekazał sprawę zgodnie z właściwością Wojewodzie Łódzkiemu.

W toku postępowania w miejsce pierwotnej wnioskodawczyni wstąpiła J. A. Następstwo prawne ww. osoby ustalono na podstawie postanowienia Sądu Rejonowego w [...], I Wydział Cywilny z dnia 21 maja 2015 r., sygn. akt I Ns 256/15, stwierdzającego, że spadek po B. L. na podstawie ustawy nabyła córka J. A. w całości.

W piśmie z dnia 16 maja 2018 r. J. A. wskazała, że pierwotny wniosek B. L. obejmował ustalenie rekompensaty za kilka pozostawionych przez jej poprzedników prawnych nieruchomości należących do różnych spadkobierców będących repatriantami, którzy po przybyciu do Polski mieli różne ostatnie miejsca zamieszkania, co powoduje, iż poszczególne roszczenia nie podlegają właściwości jednego wojewody, a winny być rozpoznane przez różne organy, w związku z tym wniosła o wydzielenie z akt sprawy materiału dowodowego co do wniosku o rekompensatę za nieruchomości położone we [...] przy ul. [...] i ul. [...]. W ocenie wnioskodawczyni w tej części postępowania zgromadzona dokumentacja pozwala na wydanie postanowienia o spełnieniu wymogów z art. 2, 3 i 5 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. Jednocześnie zdaniem strony organem właściwym w sprawie jest Wojewoda Pomorski, do niego zatem należy przekazać akta sprawy. Z kolei w zakresie wniosku o rekompensatę za nieruchomości położone we [...] przy ul. [...], wnioskodawczyni wskazała, że udało się jej zgromadzić jedynie część dokumentacji, w szczególności potwierdzającej stan własności na dzień 1939 r. i opisujące stan pozostawionych nieruchomości. Do swojego pisma strona dołączyła m.in. następujące dokumenty:

przekazane przy piśmie Archiwum Państwowego Obwodu [...] z dnia

21 czerwca 2017 r., nr [...] zaświadczenie archiwalne i kopię dokumentu, potwierdzającego prawo własności p. K. K. do nieruchomości w m. [...], przy ul. [...].

Jednocześnie pełnomocnik strony wystąpił o zawieszenie postępowania

w zakresie wniosku o rekompensatę za nieruchomości położone we [...] przy

ul. [...] na podstawie art. 98 § 2 k.p.a.

Postanowieniem z dnia 18 czerwca 2018 r., nr GN.IV/SP.VI.5525-1783d/2004/DS., Wojewoda Łódzki zawiesił na wniosek strony postępowanie w sprawie potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości

we [...] przy ul. [...] tj. poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.

Postanowieniem z dnia 11 maja 2020 r., nr GN.iV/SP..VI.7725-1783d/2004/KC, Wojewoda Łódzki podjął zawieszone postępowanie w sprawie potwierdzenia prawa

do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości we [...] przy ul. [...] tj. poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.

Decyzją z dnia 27 sierpnia 2020 r., nr GN-IV/SP.VI.7725-1783d/2004/KC, Wojewoda Łódzki umorzył postępowanie dotyczące potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości we [...] przy ul. [...]

tj. poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. W treści swojego rozstrzygnięcia organ I instancji wskazał, że w aktach sprawy brak jest wniosku dotyczącego potwierdzenia prawa do rekompensaty za mienie pozostawione przez K. K. lub jej spadkobiercę J. S. we [...] przy ul. [...].

Decyzją z dnia 16 listopada 2020 r. Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji uchylił ww. decyzję stając na stanowisku, iż w rozpatrywanej sprawie nie ma podstaw do zastosowania przepisu art. 105 § 1 k.p.a.

Zawiadomieniem z dnia 19 lipca 2021 r., nr GN.IV/SP.VI.1783d/2004/KC Wojewoda Łódzki przekazał Wojewodzie Pomorskiemu - jako organowi właściwemu wniosek wraz z aktami sprawy, celem rozpatrzenia.

Wojewoda Pomorski decyzją z dnia 31 marca 2022 r., nr NSP-V.7541.22.2021.KP odmówił potwierdzenia J. A. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez J. S. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej we [...] przy ul. [...], woj. [...], której pierwotną właścicielką była K. K., ze względu na złożenie wniosku po terminie oraz z uwagi na fakt, iż właścicielka pozostawionej nieruchomości, tj. K. K. nie powróciła na obecne terytorium Polski z zamiarem stałego pobytu.

Odwołanie od powyższej decyzji złożyła J. A.

Minister rozpatrując sprawę wskazał, że kwestie rekompensat za "mienie zabużańskie" reguluje obecnie ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.

Prawo do rekompensaty za nieruchomości pozostawione na dawnych kresach wschodnich Rzeczypospolitej Polskiej, w świetle przepisów ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., przysługuje właścicielowi pozostawionych nieruchomości, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi: był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu wymienionych przez ustawodawcę enumeratywnie przedwojennych przepisów

oraz opuścił je z przyczyn, o których mowa w art. 1 (w wyniku wypędzenia z tego terytorium lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. dokonanego na podstawie wymienionych w ustawie tzw. układów republikańskich; w związku

z regulacją granicy wschodniej, na podstawie umowy granicznej pomiędzy Rzeczypospolitą Polską a ZSRR z 15 lutego 1951 r.; a także na skutek innych okoliczności związanych z wojną), lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić; posiada obywatelstwo polskie (art. 2 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r).

W przypadku jego śmierci prawo to, w myśl art. 3 ust. 2 ustawy, przysługuje wszystkim spadkobiercom albo niektórym z nich, wskazanym przez pozostałych spadkobierców, jeżeli spełniają wymóg określony w art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r (posiadają obywatelstwo polskie). Niespełnienie natomiast wymogów, o których mowa m.in.

w art. 2, stosownie do art. 7 ust. 2 powołanej ustawy obliguje wojewodę do wydania decyzji o odmowie potwierdzenia prawa do rekompensaty.

Minister podniósł, że strona poinformowała w odwołaniu, że "właścicielką nieruchomości w dacie wybuchu wojny była K. K., która zmarła

w trakcie wojny w dniu 17 stycznia 1943 roku". W aktach sprawy znajdują się dokumenty pozyskane z Archiwum Państwowego Obwodu [...] potwierdzające, iż K. K. była właścicielką nieruchomości gruntowej i budynku mieszkalnego (kamienicy) we [...] przy ul. [...], t.j. między innymi:

- pismo [...]j Obwodowej Administracji Państwowej Archiwum Państwowego Obwodu [...] z dnia 21 czerwca 2017 r. nr P-14/in wraz z tłumaczeniem przysięgłym z dnia 15 sierpnia 2017 r. dotyczące przesłania Zaświadczenia archiwalnego i kopii dokumentu potwierdzającego prawo własności K. K. do nieruchomości we [...] przy ul. [...],

- uwierzytelnioną kserokopię zaświadczenia archiwalnego z dnia 20 czerwca 2017 r.

r P-14/in (4) Archiwum Państwowego Obwodu [...] wraz z tłumaczeniem przysięgłym z dnia 18 sierpnia 2017 r., potwierdzającego że K. K. znajduje się na liście wyborców do Rady Miejskiej 1939 Nr [...],

- zaświadczenie [...] Obwodowej Administracji Państwowej Archiwum

w obwodzie lwowskim Nr [...] wraz z tłumaczeniem przysięgłym z dnia

15 sierpnia 2017 r. dot. spisu właścicieli budynku przy ul. [...] (nazw, właściciela – K.).

W przedmiotowej sprawie okolicznością bezsporną jest, że właścicielka pozostawionej nieruchomości K. K. nigdy nie powróciła na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, w jej powojennych granicach ponieważ zmarła w 1943 r.

we [...]. Powyższe potwierdza m.in. postanowienie Sądu Rejonowego w Z.,

I Wydział Cywilny z dnia 4 lutego 2019 r., sygn. akt I Ns 725/18, stwierdzające zgon K. K. z domu G. córki E. i F. z domu F. urodzonej w dniu [...] 1867 r. we [...] i oznaczające datę jej śmierci na dzień [...] 1943 r. godzina 23:59.

Minister stoi na stanowisku, które konsekwentnie reprezentowane jest

w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, zgodnie z którym dla zastosowania ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej konieczne jest spełnienie przez osobę opuszczającą w związku z wybuchem II Wojny Światowej dawnych terenów Rzeczypospolitej Polskiej warunku przesiedlenia się na terytorium Polski w granicach powojennych (por. wyrok NSA z dnia 27 lutego 2020 r., IOSK1794/18, wyrok NSA z dnia 9 kwietnia 2019,1 OSK 1544/17, wyrok NSA z 9 marca 2018 r., I OSK 1038/16 czy też wyrok NSA z 7 lipca 2017 r., I OSK 2488/16). Okoliczność ta ma zasadnicze znaczenie dla oceny nabycia przez wnioskodawców prawa do rekompensaty na podstawie spadkobrania. Nabycie powyższego prawa przez spadkobierców ma charakter pochodny względem praw byłego właściciela. Jeśli były właściciel nie zrealizował przesłanek z art. 2 w związku z art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005r., to jego spadkobiercy nie mogą nabyć prawa do rekompensaty.

Minister podkreślił, iż moc prawna powołanych orzeczeń NSA pośrednio wiąże organy administracji publicznej przy dokonywaniu interpretacji wskazanych przepisów prawa, ponieważ organ powinien uwzględnić, iż takie będzie stanowisko sądu administracyjnego w omawianej kwestii prawnej.

Ustosunkowując się do zarzutu strony o niezasadnym przyjęciu przez organ

I instancji, że nastąpiło niezgodne z ustawą z dnia 8 lipca 2005 r. rozszerzenie przez stronę wniosku o nieruchomość położoną we [...] przy ul. [...], Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji przychyla się do stanowiska strony skarżącej,

iż kryterium decydującym powinno być precyzyjne określenie numeru wykazu hipotecznego wskazanego wyraźnie we wniosku, tj. [...], które w sposób bardzo precyzyjny oznacza nieruchomość i powinno być uznane za bardziej miarodajne, niż numer adresowy ulicy. Niemniej w niniejszej sprawie nie została spełniona pierwotna przesłanka opuszczenia byłego terytorium, warunkująca przyznanie prawa do rekompensaty. Decyzją z dnia 6 czerwca 2022 r., nr DAP- WOSRFR/7280-31/2022/KK Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji stwierdził nieważność decyzji Wojewody Pomorskiego z dnia 28 lutego 2022 r., nr NSP-V.7541.51.2020.KP potwierdzającej J. A. prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez J. S. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej we [...] przy ul. [...], z uwagi na nie spełnienie warunku opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i przybycia na terytorium Polski w jej obecnych granicach przez właściciela pozostawionej nieruchomości. Na powyższą decyzję strona złożyła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego.

Skargę na decyzję Ministra do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego

w Warszawie złożyła J. A. zarzucając jej naruszenie:

przepisów prawa materialnego, a to: art. 3 ust. 2 w zw. z art. 1 i art. 2

ust. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 roku o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczpospolitej Polskiej

(Dz. U. nr 169, poz. 1418 z póżn.zm. zwanej dalej ustawą zabużańską) poprzez ich błędną wykładnię i w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie polegające na błędnym przyjęciu, iż właścicielka nieruchomości którą zgodnie z zaświadczeniami wydanymi

z Archiwum Państwowego Obwodu [...] na datę 1 września 1939 roku była K. K. zmarła w czasie wojny tj. w dniu [...] 1943 roku we [...] nie spełniła warunku opuszczenia terytorium Rzeczpospolitej Polskiej i przybycia do Polski w jej obecnych granicach, podczas gdy w przedmiotowym postępowaniu należy spełnienie przesłanki repatriacji badać w odniesieniu do dziedziczącego jej majątek w całości J. S., który pozostawił przedmiotową nieruchomość w związku z opuszczeniem Kresów i wobec niego spełniona jest przesłanka powrotu na terytorium Rzeczpospolitej Polskiej w jej powojennych granicach,

przepisów prawa procesowego, które miały istotny wpływ na treść rozstrzygnięcia, a mianowicie:

art. 6, 7, 8, i 9 k.p.a. poprzez niewłaściwe ich zastosowanie polegające na prowadzeniu postępowania w sposób naruszający podstawowe zasady postępowania administracyjnego tj. praworządności pogłębiania zaufania obywateli do państwa

i prowadzenia sprawy w dbałości o słuszny interes strony,

art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a. poprzez zaniechanie wnikliwego i dokonanego w oparciu o całokształt materiału dowodowego zbadania sprawy i prawidłowego ustalenie stanu faktycznego zgodnego z rzeczywistością, w szczególności pominięcie zbadania przesłanki właścicielskiej i repatriacyjnej wobec J. S., a skupienie się jedynie na przedwojennej właścicielce nieruchomości K. K.,

art. 138 § 2 k.p.a. poprzez utrzymanie w mocy wadliwej decyzji organu I instancji, mimo istnienia podstaw do wydania rozstrzygnięcia o charakterze kasatoryjnym

i zasadności przekazania sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania wniosku o przyznanie rekompensaty za mienie pozostawione poza granicami obecnego terytorium Rzeczpospolitej Polskiej, a dotyczącego nieruchomości przy ul. [...] we [...], gdyż organ administracji I stopnia wadliwie ocenił zgormadzony materiał dowodowy i błędnie badał spełnienie przesłanki repatriacji wobec właścicielki nieruchomości w dacie wybuchu II wojny światowej K. K. aniżeli jej spadkobiercy J. S., który był obywatelem polskim, właścicielem nieruchomości przy ul. [...] we [...] i zmuszony był pozostawić swe mienie opuszczając granice byłego terytorium Rzeczpospolitej Polskiej i przybył na terytorium Polski w jej obecnych granicach, mimo przychylenia się przez organ administracyjny wyższego stopnia do zarzutu skarżącej, iż niezasadnym było uznanie przez organ I stopnia, iż rozszerzenie wniosku o przedmiotową nieruchomość nastąpiło z naruszeniem przepisów ustawy zabużańskiej i stwierdzenia, iż kryterium decydującym winno być wskazanie precyzyjnie we wniosku numeru wykazu hipotecznego nieruchomości – [...], które jest bardziej miarodajne, aniżeli numer adresowy ulicy jako podstawa oceny zakresu pierwotnego wniosku.

W związku z powyższym skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej i zasądzenie kosztów postępowania.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że sąd w zakresie dokonywanej kontroli bada czy organ administracji orzekając w sprawie nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Należy dodać, że zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

(Dz.U. z 2022 r. poz. 329 ze zm.) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi ani powołaną podstawą prawną,

z zastrzeżeniem art. 57a.

Rozpoznając sprawę niniejszą w ramach powyższych kryteriów Sąd uznał skargę za zasadną.

Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowią przepisy ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (t.j. z 2017 r. Dz. U. poz. 2097). Ustawa ta kompleksowo reguluje zagadnienia uprawnień Zabużan, określając w art. 1, 2 i 3 podmiotowe i przedmiotowe przesłanki, jakie musi spełnić wnioskodawca, by uzyskać potwierdzenie prawa do rekompensaty. W art. 1 określa zasady realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w wyniku wypędzenia z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. dokonanego na podstawie wskazanych w tym przepisie "układów republikańskich" oraz wymienionej w ust. 1a umowy pomiędzy Rzeczpospolitą Polską

a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o zamianie odcinków terytoriów państwowych z dnia 15 lutego 1951 r., zwanego przez ustawodawcę "prawem do rekompensaty". Ponadto art. 1 ust. 2 wprowadza zasadę, że przepisy ust. 1 stosuje się także do osób, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą

w 1939 r. były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

Artykuł 1 ustawy zakreśla zatem jej zasięg przedmiotowy i podmiotowy, natomiast

w art. 2 tej ustawy ustawodawca zawarł przesłanki, jakie łącznie musi spełniać właściciel nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, aby otrzymać prawo do rekompensaty. W brzmieniu obowiązującym w dniu wydania zaskarżonej decyzji przepis ten wymagał, by właściciel nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej był w dniu

1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu przepisów: art. 3 ustawy z dnia

2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych

(Dz. U. poz. 580) lub art. 24 Kodeksu Postępowania Cywilnego (Dz. U. z 1932 r. poz. 934), lub § 3-10 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 23 maja 1934 r. wydanego w porozumieniu z Ministrem Skarbu co do § 2 ust. 3-5, z Ministrem Spraw Wojskowych co do §§ 20, 21, 22, 24 ust. 3, § 49 ust. 1 i 2, § 55 i § 56 oraz

z Ministrem Spraw Zagranicznych co do § 18 ust. 1 i 2, § 51 i § 55, o meldunkach

i księgach ludności (Dz. U. poz. 489) oraz opuścił byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1, lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić (pkt 1), a także posiada obywatelstwo polskie (pkt 2).

W przypadku śmierci właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej prawo do rekompensaty przysługuje wszystkim spadkobiercom albo niektórym z nich, wskazanym przez pozostałych spadkobierców, jeżeli spełniają wymóg określony w art. 2 pkt 2 (czyli posiadają obywatelstwo polskie).

Organy obu instancji po rozpatrzeniu sprawy odmówiły skarżącej potwierdzenia prawa do rekompensaty, powołując się na okoliczność, że była właścicielka pozostawionych nieruchomości K. K., jak wynika ze znajdującego się w aktach sprawy sądowego postanowienia, zmarła dnia 17 stycznia 1943 r. we [...]. Oznacza to zdaniem organów, że była właścicielka nie repatriowała się, a zatem jej następcom prawnym nie przysługuje prawo do rekompensaty, ponieważ ich poprzednik prawny prawa tego nie nabył. Nie można natomiast przenieść więcej praw niż się samemu posiada.

Z takim stanowiskiem organów nie sposób się zgodzić, ponieważ zdaniem Sądu doprowadziło ono w rozpatrywanej sprawie do odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty w oparciu o przesłankę pozaustawową, czyli nie wynikającą z przepisów ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Z przepisów art. 1

i 2 ustawy o prawie do rekompensaty wynika, że prawo to przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli był on w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Rekonstrukcja normy prawnej zawartej

w art. 1 ustawy wskazuje, że podstawą nabycia prawa do rekompensaty może być zarówno opuszczenie przedwojennych granic Rzeczypospolitej Polskiej na podstawie enumeratywnie wymienionych umów międzynarodowych (ust. 1, ust. 1a), jak i inne okoliczności związane z wojną rozpoczętą w 1939 r. (ust. 2). O ile powód opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest ustawową przesłanką uzyskania rekompensaty, co wynika wprost z art. 2 pkt 1 ustawy o prawie do rekompensaty,

to jednak ustawa nie ogranicza prawa do rekompensaty jedynie do osoby, która w dniu wybuchu wojny była właścicielem opuszczonej nieruchomości. Dla potwierdzenia prawa do rekompensaty w świetle powołanych przepisów nie ma znaczenia, że właściciel pozostawionej nieruchomości na skutek śmierci nie repatriował się. Od dnia śmierci

w miejsce byłego właściciela w jego prawa wstępują bowiem jego następcy prawni i od tego dnia stają się oni właścicielami (lub współwłaścicielami) przedmiotowej nieruchomości. Jeśli zatem osoby będące już w momencie repatriacji właścicielami pozostawionego mienia przemieściły się na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z powodu okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., to zdaniem Sądu, spełniają one wynikające z art. 2 powołanej ustawy przesłanki uprawniające do otrzymania rekompensaty. W zakresie bowiem normatywnym, istotnym dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy, ustawodawca jednoznacznie wskazał w art. 2 ustawy, że prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie jedynie następujące wymogi:

- był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu wymienionych w tym artykule przepisów oraz opuścił byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1, lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić,

- posiada obywatelstwo polskie.

Oznacza to, że przepisu art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej nie zawiera wyrażonego wprost warunku, aby

w dniu 1 września 1939 r. dana osoba była właścicielem pozostawionej nieruchomości. Nie można zatem spełnienia takiego, pozaustawowego warunku wymagać od osób, które właścicielami opuszczonych nieruchomości stały się w czasie działań wojennych w drodze dziedziczenia. Takie zawężenie podmiotowego zakresu osób uprawnionych do rekompensaty za tzw. mienie zabużańskie nie znajduje umocowania w przepisach powołanej ustawy. Art. 3 ust. 2 ustawy dotyczy innej grupy uprawnionych – spadkobierców osób, które się repatriowały. Osoby te nie muszą spełniać ani warunku repatriacji, ani warunku zamieszkiwania w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, jeśli tylko posiadają obywatelstwo polskie.

Jak wyjaśniono wyżej, wbrew stanowisku organów, treść art. 1 i 2 przywołanej ustawy nie wskazuje, by ustawodawca uzależniał przyznanie prawa do rekompensaty od przesłanki pozostawienia nieruchomości przez jej właściciela z dnia 1 września 1939 r. Należy zatem stwierdzić, że brzmienie art. 1 i 2 ustawy o prawie do rekompensaty jest wyraźne, i należy rozumieć te przepisy w taki sposób, że zasady realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej stosuje się do osób, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. były zmuszone opuścić terytorium Rzeczypospolitej. Raz jeszcze podkreślić należy, że przepisy te nie zawierają żadnych innych warunków, które winien spełnić właściciel pozostawionego mienia lub jego spadkobierca, poza zawartymi w art. 1 i 2 powołanej ustawy. Dlatego też nieuprawnione jest wprowadzenie przez organ administracji publicznej, właściwy do przyznania rekompensaty, dodatkowego (pozaustawowego) warunku, jakim jest posiadanie własności pozostawionej nieruchomości przez osobę repatriującą się konkretnie w dniu 1 września 1939 r. Omawiane przepisy nie ustanawiają takiego wymogu także

w stosunku do spadkobierców takiej osoby.

Pozbawienie skarżącej prawa do rekompensaty z tytułu mienia pozostawionego poza granicami kraju w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r., w sytuacji, gdy zamieszkuje ona na terenie Polski i legitymuje się obywatelstwem polskim, narusza nie tylko przepisy ustawy o prawie do rekompensaty, lecz także standardy konstytucyjne. Zdaniem Sądu działanie organu, który odmawia przyznania prawa do rekompensaty na podstawie pozaustawowej przesłanki narusza zasadę legalizmu zawartą

w art. 7 Konstytucji. Nie można bowiem uznać za działanie w granicach prawa sytuacji, w której organ rozstrzyga sprawę administracyjną na podstawie nieistniejącej normy prawnej.

Sąd w składzie obecnym nie podziela stanowiska przeciwnego zaprezentowanego w powołanych przez Ministra wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego.

Istnienie takich orzeczeń nie może być przesłanką do wprowadzenia dodatkowego, pozaustawowego wymogu, że repatriacji musiała być poddana osoba, która była właścicielem nieruchomości w dniu 1 września 1939 r., a tym samym,

że z kręgu osób uprawnionych do rekompensaty wykluczone zostały osoby, które co prawda w dniu 1 września 1939 r. były obywatelami polskimi, zamieszkiwały na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, ale prawo własności pozostawionej tam nieruchomości nabyły po dniu 1 września 1939 r. w drodze dziedziczenia.

W ocenie Sądu właściwe w sprawie jest stanowisko, że spadkobiercy byłego właściciela nieruchomości, który zmarł przed repatriacją, i którzy sami opuścili byłe terytorium Rzeczypospolitej z przyczyn określonych w ustawie i jako właściciele pozostawili tam tę nieruchomość, nabyli prawo do rekompensaty, o którym mowa

w art. 1 ustawy. Potwierdzenia tego prawa mogą się w konsekwencji domagać także ich spadkobiercy. Pogląd taki wyraził Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia

28 października 2022 r. sygn.. akt I OSK 2047/21.

Pogląd, jakoby z ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (t.j. z 2017 r. Dz. U. poz. 2097) oraz tzw. "umów republikańskich", w których zawarte zostały zobowiązania Państwa Polskiego wobec osób repatriowanych, wynikało, że osoby, które podczas wojny straciły członków rodziny, którzy w dniu wybuchu wojny były właścicielami nieruchomości, zostały wykluczone z podjętego w "umowach republikańskich" zobowiązania do zapewnienia im ekwiwalentu za pozostawione mienie i późniejszej jego realizacji w postaci ustawowych przepisów o rekompensacie, nie tylko nie znajduje uzasadnienia w treści tych dokumentów, ale sprzeczny jest także z zasadami państwa prawnego. Trudno bowiem odnaleźć jakiekolwiek uzasadnienie dla sytuacji, w której Państwo Polskie podejmowałoby zobowiązania zapewnienia warunków życia repatriowanym rodzinom, którym udało się przeżyć wojnę bez strat, natomiast odmawiałoby takiej pomocy rodzinom, które repatriowały się bez osób, które poniosły śmierć w wyniku wojny. Takiego kształtowania stosunków prawnych nie można zarzucić ani aktualnemu ustawodawcy, ani nawet komunistycznym władzom odpowiedzialnym za organizację akcji repatriacyjnej. Akcja powrotu do Polski w obecnych granicach obejmowała wdowy, sieroty, a nawet małoletnie dzieci urodzone po 1 września 1939 r. Co więcej, fakt poddania się repatriacji, która oznaczała de facto bezpowrotne porzucenie dotychczasowego miejsca zamieszkania, zwanego słusznie "małą ojczyzną", był przejawem patriotyzmu, przywiązania do Polski jako "dużej ojczyzny", wyrażanego

w sytuacji, w której Polska zmuszona była odstąpić znaczną część swojego terytorium. Niezależnie od politycznych przesłanek, którymi kierować się mogły władze państw uzgadniających przesunięcia ludności po zakończeniu II wojny światowej, oraz oceny tych procesów z punktu widzenia praw człowieka, nie można nie dostrzegać, że również Państwo Polskie deklarowało w ten sposób swoją więź i troskę o osoby narodowości polskiej, które zamieszkiwały byłe terytorium Państwa Polskiego. Troska ta obejmowała wszystkich, którzy na skutek wojny znaleźli się w tej niezwykle trudnej sytuacji, bez nieuzasadnionych podziałów i bezpodstawnej kazuistyki.

W aktualnym orzecznictwie sądów administracyjnych silnie akcentowana jest konieczność powrotu na aktualne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jako warunku skorzystania z uprawnień do rekompensaty. Niezależnie od oceny, na ile warunek ten można uznać za wynikający z aktualnej treści przepisów ustawy z dnia 8 lipca 2005 r.

o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (t.j. z 2017 r. Dz. U. poz. 2097), należy podkreślić zasadniczą odmienność sytuacji prawnej osób, które swoje prawa do rekompensaty wywodzą z następstwa prawnego po byłym właścicielu pozostawionej nieruchomości, a więc są "spadkobiercami właściciela" w rozumieniu art. 3 ust. 2

tej ustawy, i osób, które same zmuszone były pozostawić poza obecnymi granicami Państwa Polskiego nieruchomości, które odziedziczyły podczas wojny lub bezpośrednio po niej, lecz przed swoją repatriacją. Nawet jeśli uznać, że osoby o których mowa

w art. 3 ust. 2 omawianej ustawy nie mogły na jej podstawie nabyć praw, które nie przysługiwałyby ich poprzednikom prawnym, inne osoby, które same opuściły byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i powróciły w jej obecne granice, objęte były gwarancjami zawartymi w "układach republikańskich" i nie powinno ulegać wątpliwości, że dotyczą ich uprawnienia wskazane w art. 1, 2 oraz art. 3 ust. 1 tej ustawy.

W przypadku takich osób warunek "przemieszczenia się" na aktualne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest spełniony.

W świetle powyższego stwierdzić należy, że decyzje organów obu instancji wydane zostały z naruszeniem przepisów art. 1 i art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. oraz art. 7, art. 8, art. 77 § 1 i art. 80, art. 107 § 3 oraz art. 138 k.p.a., które

to naruszenie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Przy ponownym rozpatrywaniu sprawy organ dokona szczegółowej analizy całego zebranego w sprawie materiału dowodowego. Mając na uwadze wiążącą organ ocenę prawną Sądu (art. 153 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi), zawartą w uzasadnieniu wydanego wyroku, organ ponownie rozpatrzy złożony w sprawie wniosek o potwierdzenie prawa do rekompensaty i oceni jego zasadność. Przy tym dokonana analiza będzie wykonana w zgodzie z treścią

art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. i znajdzie zgodnie z treścią art. 107 § 3 k.p.a. szczegółowe odzwierciedlenie w uzasadnieniu wydanego rozstrzygnięcia.

Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c oraz art. 200 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak

w sentencji.