Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 78/15
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2016-09-13 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargi kasacyjne
Powołane przepisy: article: art. 30 ust. 9
journal: Dz.U. 2015 poz 114
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tekst jednolity.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Irena Kamińska (spr.) Sędziowie: Sędzia NSA Roman Ciąglewicz Sędzia del. WSA Sławomir Antoniuk Protokolant asystent sędziego Aleksander Jakubowski po rozpoznaniu w dniu 13 września 2016 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej F.M. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 19 września 2014 r. sygn. akt II SA/Po 432/14 w sprawie ze skargi F.M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lesznie z dnia 7 lutego 2014 r. nr [...] w przedmiocie rozłożenia na raty nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

W następstwie kilkukrotnego rozstrzygania sprawy o zwrot nienależnie pobranego świadczenia, w dniu 22 października 2010 r. Kierownik Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Święciechowie, działający z upoważnienia Wójta Gminy Święciechowa, wydał decyzję o zwrocie przez F.M. nienależnie pobranego świadczenia z tytułu zasiłku pielęgnacyjnego za okres od 1 września 2005 r. do dnia 31 marca 2009 r. w kwocie 6471 zł wraz z odsetkami w wys. 2627,22 złotych. Decyzja ma walor ostatecznej i prawomocnej bowiem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wyrokiem z dnia 31 marca 2011 r. sygn. akt IV SA/Po 116/11 oddalił skargę F.M. na utrzymującą w mocy to rozstrzygnięcie decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lesznie z dnia 10 grudnia 2010 r. Skargi kasacyjnej od wymienionego wyroku nie złożono.

Dnia 19 kwietnia 2011 r. F.M. złożył wniosek o umorzenie w całości nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego, wskazując, że jego sytuacja materialna i osobista jest bardzo trudna. W następstwie kilkukrotnego rozstrzygania sprawy o umorzenie przedmiotowych kwot, Wójt Gminy Święciechowa decyzją z dnia 27 października 2012 r. orzekł o odmowie umorzenia nienależnie pobranego świadczenia, uznając, że w sprawie nie zachodzą szczególne okoliczności przemawiające za uwzględnieniem wniosku. Stwierdził, że wysokość dochodu strony została ustalona bezspornie i po opłaceniu comiesięcznych kosztów, w dyspozycji wnioskodawcy pozostaje kwota 970 zł miesięcznie, która nawet po zakupie wyżywienia wystarczyłaby na spłatę nienależnie pobranych świadczeń, chociażby w ratach. SKO w Lesznie decyzją z dnia 10 grudnia 2012 r. utrzymało w mocy zaskarżoną przez stronę decyzję. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu prawomocnym wyrokiem z dnia 9 kwietnia 2013 r. sygn. II SA/Po 140/13 oddalił skargę F.M. na powyższą decyzję.

Dnia 16 września 2013 r. do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Święciechowie wpłynął wniosek Pana F.M., reprezentowanego przez adwokata K.N., o rozłożenie na raty kwoty nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego w wysokości 6.471,00 zł oraz, co zostało uzupełnione w piśmie z dnia 24 października 2013 r., odsetek od tej kwoty liczonych od dnia 1 kwietnia 2009 r. do dnia zapłaty.

W dniu 15 listopada 2013 r. Wójt Gminy Święciechowa wydał decyzję nr [...], w której orzekł o rozłożeniu kwoty 6.471,00 zł z tytułu nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego za okres od 1 września 2005 r. do 31 marca 2009 r. wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 1 kwietnia 2009 r. do dnia zapłaty, na raty w wysokości po 200,00 zł, płatne miesięcznie do dnia ostatniego każdego miesiąca począwszy od miesiąca następującego od dnia, w którym decyzja stanie się ostateczna w administracyjnym toku postępowania.

Jako podstawę materialno-prawną podano przepis art. 30 ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2013 r., poz.1465 z późn. zm.). W uzasadnieniu organ podkreślił, że decyzja o umorzeniu, odroczeniu terminu płatności albo rozłożeniu na raty kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych jest w całości oparta na uznaniu administracyjnym, co oznacza, że nawet wystąpienie szczególnej sytuacji dochodowej lub rodzinnej nie powoduje po stronie organu obowiązku uwzględnienia wniosku strony. Wskazał także, że z analizy kosztów ponoszonych przez stronę wynika, że najwyższą pozycją obciążającą budżet strony jest spłata pożyczki, która stanowi prawie 25 % wysokości łącznych dochodów, tj. kwotę 305,00 zł. Organ podkreślił, że pożyczka ta zgodnie z harmonogramem zostanie spłacona w roku 2014, co spowoduje stałe miesięczne obniżenie kosztów strony. Zaznaczył, że strona nie ponosi już również opłat czynszowych w kwocie 92,00 zł, a wnuk przyczynia się do opłat za media w kwocie po 140,00 zł miesięcznie. Organ podniósł także, że sytuacja dochodowa i majątkowa strony nie odbiega od sytuacji innych rodzin korzystających ze świadczeń z opieki społecznej, nadto nie przedstawia się w świetle innych rodzin w sposób szczególnie ciężki. Wskazał, że różnica pomiędzy przychodami (1.694,28 zł), a wydatkami (819,45 zł) wynosi 874,83 zł, przy czym z kwoty tej należy jeszcze odjąć koszty związane z wyżywieniem. Mając na uwadze powyższe ustalenia, organ uznał, iż sytuacja majątkowa i osobista strony uzasadnia rozłożenie kwoty nienależnie pobranej wraz z odsetkami na raty. Na koniec organ zaznaczył, iż przy ustalaniu wysokości rat, miał na uwadze, by ponad miarę nie obciążać budżetu strony i umożliwić jej dobrowolną spłatę bez konieczności prowadzenia postępowania egzekucyjnego.

Od powyższej decyzji pełnomocnik F.M. wniósł w ustawowym terminie odwołanie. Zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie przepisu art. 30 ust. 9 u.ś.r. poprzez nieuzasadnione przyjęcie, iż wnioskodawca ma możliwości majątkowe i zarobkowe, by płacić raty po 200,00 zł miesięcznie, mimo, iż jego sytuacja finansowa pozwala na uiszczanie rat w maksymalnej wysokości 50,00 zł. Na tej podstawie wniesiono o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i orzeczenie w tym zakresie co do istoty sprawy, tj. poprzez umorzenie należności w kwocie 6.471,00 zł w całości wraz z ustawowymi odsetkami, względnie o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i przekazanie sprawy organowi I instancji do jej ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu podano ponadto, iż organ I instancji w ogóle nie uwzględnił w sensie kwotowym miesięcznych wydatków na żywność. Przyjmując minimalną kwotę przeznaczoną przez dorosłego człowieka na wyżywienie w wysokości 10,00 zł dziennie, uznać należało, że miesięczne koszty na ten cel kształtują się na poziomie minimalnym 300,00 zł na osobę, co w przypadku rodziny dwuosobowej daje wydatek miesięczny rzędu minimum 600,00 zł. Pełnomocnik strony podkreślił, że po uwzględnieniu wszystkich wydatków, do dyspozycji wnioskodawcy pozostanie kwota ok. 220,00 zł, z której to będzie musiał jeszcze opłacić ratę w kwocie 200,00 zł. Podniósł również, że proponowana kwota raty jest rażąco wygórowana i nie przystaje do rzeczywistej sytuacji majątkowej, zdrowotnej oraz wydatków strony. W zasięgu możliwości finansowych wnioskodawcy leży rata w kwocie 50,00 zł.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Lesznie odwołanie uznało za nieuzasadnione i decyzją z dnia 7 lutego 2014 r. Nr [...]. W pierwszej kolejności Kolegium wskazało, że podstawę materialno-prawną wydania zaskarżonej decyzji stanowi przepis art. 30 ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2013 r., poz. 1456). Zgodnie z powołanym przepisem, organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny.

Jak wskazał organ, pod pojęciem "sytuacja rodziny" należy rozumieć okoliczności dotyczące dochodów rodziny, jej składu oraz położenia poszczególnych jej członków w sferze np. zawodowej czy edukacyjnej. Podkreślono, że okoliczności te powinny mieć charakter szczególny. Wobec powyższego, od aktywności osoby ubiegającej się w postępowaniu o zastosowanie ulgi zależeć będzie ustalenie jej sytuacji socjalno - bytowej w sposób uzasadniający wniosek, że zachodzą szczególne okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Specyfika postępowania administracyjnego w sprawach o świadczenia z zabezpieczenia społecznego polega bowiem na tym, że strona w wielu przypadkach winna czynnie uczestniczyć w postępowaniu wyjaśniającym, zwłaszcza gdy nieudowodnienie jakiejś okoliczności może prowadzić do skutków dla niej niekorzystnych. Podkreślono, że ustawodawca upoważnił organy administracji publicznej do orzekania w sprawach umarzania kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, odraczania terminu jej płatności czy rozkładania jej na raty w ramach tzw. uznania administracyjnego. Warunkiem wydania decyzji w tym zakresie jest jednak szczegółowe zbadanie stanu faktycznego sprawy pod kątem okoliczności dotyczących osoby zobowiązanej takich jak wiek, stan zdrowia, stan rodzinny, sytuacja materialna. Organ administracji nie może podjąć decyzji w sposób dowolny, będąc związany nie tylko dyspozycją cytowanego przepisu, ale i przepisami k.p.a. (w szczególności art. 7 k.p.a.). Organ wydając decyzję o charakterze uznaniowym zobligowany jest w pierwszej kolejności do zebrania materiału dowodowego świadczącego o sytuacji rodzinnej, zdrowotnej i majątkowej zobowiązanego do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, a następnie na podstawie dokonanych ustaleń do stwierdzenia czy w sytuacji tejże osoby występują ustawowe przesłanki do zastosowania ulgi. W przypadku ustalenia, że przesłanki te występują, organ podejmuje decyzję w zakresie omówionego uznania administracyjnego.

Kolegium uznało, że w przeprowadzonym postępowaniu organ dokonał szczegółowych ustaleń w zakresie sytuacji rodzinnej, osobistej i majątkowej Odwołującego. Pan F.M. oraz jego żona ukończyli 76 lat, są osobami niepełnosprawnymi i wymagają stałego leczenia. Państwo M. uzyskują miesięcznie dochód w wysokości 1.694,28 zł, na który składa się emerytura F.M. w kwocie 1.414,71 zł, zasiłek pielęgnacyjny Pani A.M. w kwocie 153,00 zł oraz deputat węglowy w kwocie 126,57 zł. Pastwo M. byli właścicielami nieruchomości położonej w L., zabudowanej domem mieszkalnym oraz przynależnym do niego budynkiem gospodarczym. W dniu 13 listopada 2013 r. przenieśli prawo własności przedmiotowej nieruchomości na rzecz wnuka D.M. w drodze darowizny. Obecnie Państwo M. nadal zamieszkują część ww. nieruchomości w lokalu składającym się z pokoju, kuchni i łazienki. W pozostałej części nieruchomości zamieszkuje wnuk P., który partycypuje w kosztach opłat za media w kwocie 140 zł miesięcznie, co wynika z oświadczenia H.M. z dnia 11 października 2013 r. Mając na uwadze wyżej wskazane dane, w ocenie Kolegium organ I instancji prawidłowo ustalił, iż z kwoty dochodu 1.694,28 zł po opłaceniu wszystkich kosztów pozostaje kwota 874,83 zł, z której Państwo M. zobligowani są pokryć koszty wyżywienia. Zdaniem składu orzekającego prawidłowo ustalono wysokość ponoszonych kosztów, na które składają się: koszt leczenia (w tym dojazdów) oraz zakupu lekarstw i pampersów 400,00 zł, spłata pożyczki 305,00 zł, opłata za energię elektryczną 58,47 zł, opłata za wodę 55,98 zł.

Wskazano, iż wymienione koszty nie uwzględniają wydatków na odzież, którą Państwo M. otrzymują od GOPS w Święciechowie oraz czynsz, którego Państwo M. nie uiszczają, z uwagi na okoliczność, że w między czasie stali się właścicielami nieruchomości, w której zamieszkują. Wprawdzie własność ta została z dniem 13 listopada 2013 r. przeniesiona na wnuka w drodze darowizny, jednakże, jak wynika z załączonego do akt sprawy wywiadu środowiskowego z dnia 11 października 2013 r., wnuk nie pobiera z tego tytułu żadnych opłat. Mając powyższe na względzie stwierdzono, że wszystkie koszty (oprócz wyżywienia) stanowią 48,36% dochodu. Jednocześnie 45% kosztów stanowi rata spłacanej pożyczki. Organ I instancji ustalił, iż spłata zaciągniętego kredytu w Eurobanku nastąpi w miesiącu marcu 2014 r., co wynika z harmonogramu spłat, znajdującego się w aktach sprawy. A zatem, po jego spłacie, stałe miesięczne koszty Państwa M. znacznie się obniżą, co wpłynie na poprawę Ich sytuacji materialnej. Biorąc powyższe pod uwagę, w miesiącu kwietniu 2014 r., po odliczeniu kosztów, Państwu M. na wydatki związane z wyżywieniem pozostanie do dyspozycji kwota 1.179,83 zł. Tym samym, nawet przy założeniu, że miesięczny wydatek na żywność dwuosobowej rodziny Państwa M. stanowi kwotę rzędu minimum 600,00 zł, jak wskazał na stronie 2 odwołania pełnomocnik strony, na życie, w tym na nieprzewidziane koszty, pozostanie kwota 579,00 zł, z kolei po odliczeniu raty w kwocie 200,00 zł, Państwo M. będą jeszcze mieli do dyspozycji kwotę 379,00 zł.

Zdaniem Kolegium organ I instancji dokonał prawidłowych ustaleń dotyczących sytuacji osobistej, rodzinnej, zdrowotnej i finansowej oraz w jaki sposób zwrot nienależnie pobranych świadczeń będzie mieć wpływ na sytuację zobowiązanego. W konsekwencji organ doszedł do wniosku, iż zasadne było w niniejszej sprawie rozłożenie kwoty z tytułu nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego wraz z ustawowymi odsetkami na raty w wysokości po 200,00 zł miesięcznie. Organ I instancji, co wynika z uzasadnienia zaskarżonej decyzji, przy ustalaniu wysokości rat, miał na uwadze, by ponad miarę nie obciążać budżetu strony i umożliwić jej dobrowolną spłatę bez konieczności prowadzenia postępowania egzekucyjnego. Trudno zatem zarzucić organowi pierwszej instancji jakiekolwiek nieprawidłowości w tym zakresie. Kolegium podkreśliło, że decyzja wydawana w oparciu o przepis art. 30 ust. 9 u.ś.r., jest decyzją o charakterze uznaniowym, dlatego też organ zobligowany był najpierw do zebrania materiału dowodowego świadczącego o sytuacji rodzinnej, zdrowotnej i majątkowej zobowiązanego do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, a następnie na podstawie dokonanych ustaleń organ miał stwierdzić czy w sytuacji tejże osoby występują ustawowe przesłanki do zastosowania stosownej ulgi. W przypadku ustalenia, że przesłanki te występują, organ podejmuje decyzję w zakresie omówionego uznania administracyjnego. Oznacza to w szczególności, iż nawet w sytuacji stwierdzenia wystąpienia przesłanek uzasadniających skorzystanie z ulgi, organ może lecz nie musi jej zastosować. W ocenie Kolegium organ I instancji z należytą starannością przeprowadził postępowanie dowodowe w niniejszej sprawie. Organ ustalił szczegółowo sytuację rodzinną i majątkową Odwołującego. W świetle stanu faktycznego przedmiotowej sprawy organ w konsekwencji uznał, że sytuacja majątkowa i osobista F.M. uzasadnia rozłożenie kwoty nienależnie pobranego świadczenia wraz z odsetkami na raty.

Organ wyjaśnił, że argumenty przedstawione w odwołaniu nie mogły wzruszyć zaskarżonej decyzji, w tym również zarzut, iż organ I instancji w ogóle nie uwzględnił w sensie kwotowym wydatków na żywność. Zgodnie bowiem z wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 9 kwietnia 2013 r. sygn. akt II SA/Po 140/13, w związku z ustaleniem stałych i bieżących kosztów utrzymania dotyczących zakupu leków, utrzymania mieszkania i spłaty pożyczki, a także ustaleniem dochodów odwołującego i jego małżonki, nie ma konieczności prowadzenia postępowania dowodowego w zakresie comiesięcznych kosztów zakupu żywności. Wystarczające jest bowiem ustalenie, ile rodzinie odwołującego pozostaje na ten cel po odliczeniu pozostałych wydatków. Choć niewątpliwie sytuacja zdrowotna odwołującego z uwagi na wiek oraz schorzenia jest trudna, jednakże należy wziąć pod uwagę, iż sama trudna sytuacja materialna czy zdrowotna rodziny nie uzasadnia rozłożenia na raty kwoty nienależnie pobranych świadczeń. Jest to możliwe dopiero wówczas, gdy sytuacja rodziny będzie "szczególna" i to szczególna na tle rodzin uprawnionych do świadczeń rodzinnych, a nie względem wszystkich innych rodzin. Zdaniem Kolegium powyższe prawidłowe i niekwestionowane przez stronę ustalenia faktyczne dają obraz, zgodnie z którym rodzina Państwa M. żyje wprawdzie skromnie, ale powyżej minimum socjalnego, czy egzystencji. Po pierwsze, ich stały budżet pozwalał im na zaciągnięcie kredytu, którego miesięczna rata wynosi obecnie 305,00 zł, tj. 18% dochodu. Po drugie dochód Państwa M. znacznie przekracza kryterium dochodowe wskazane w ustawie o świadczeniach rodzinnych, tj. kwotę 539,00 zł, które nie jest wprawdzie wyznacznikiem zastosowania ulgi w postaci rozłożenia kwoty nienależnie pobranego świadczenia na raty, to jednak pozwala zakwalifikować sytuację materialną jako wymagającą pomocy. Po trzecie, z zestawienia dochodów i wydatków wynika, że Państwu M. na zakup żywności i innych niezbędnych rzeczy pozostaje kwota 874,83 zł, a po spłaceniu zaciągniętego kredytu w kwietniu 2014 r. kwota 1.179,83 zł. Powyższe ustalenia potwierdzają zgromadzone dowody, w szczególności dotyczące osiąganych przez Odwołującego i jego żonę dochodów. Nadto, Odwołujący nie wykazał zaistnienia żadnych nadzwyczajnych okoliczności, które mogłyby zostać potraktowane jako zagrożenie dla prawidłowej egzystencji rodziny. Biorąc powyższe pod uwagę tut. SKO uznało, iż w niniejszej sprawie nie doszło do naruszenia przez organ I instancji przepisu art. 30 ust. 9 u.ś.r. W ocenie Kolegium, działanie organu I instancji wyznaczone granicami uznania administracyjnego było również prawidłowe. Zaskarżona decyzja zawiera też właściwe uzasadnienie prawne i faktyczne, które odpowiada wymogom określonym w art. 107 § 3 k.p.a.

Odnosząc się do żądań pełnomocnika strony w zakresie uchylenia zaskarżonej decyzji w całości i orzeczenia w tym zakresie co do istoty sprawy, tj. poprzez umorzenie należności w kwocie 6.471,00 zł w całości wraz z ustawowymi odsetkami, wskazać należy, że decyzja w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranego świadczenia nie mogła podlegać kontroli w obecnym postępowaniu. Decyzja ta stała się ostateczna, w związku z czym poza oceną Kolegium w niniejszej sprawie pozostało to, czy zachodziły podstawy do umorzenia nienależnie pobranego świadczenia.

Pełnomocnik F.M. wywiódł do WSA w Poznaniu skargę na powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego, wnosząc o uchylenie decyzji obu instancji. Zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie przepisu art. 30 ust. 9 u.ś.r. poprzez nieuwzględnienie przez Kolegium szczególne uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodzinnej i majątkowej skarżącego i członków jego rodziny, a także okoliczności wskazanych we wcześniejszych wnioskach i odwołaniach, w tym odnoszących się do zaniedbań pracowników GOPS w Świecichowie. Trudna sytuacja materialna i osobista, w tym zdrowotna, skarżącego będzie się pogarszać, a związane z tym koszty będą rosnąc. Gdyby organy uwzględniły argumentację strony, ustalona wysokość dochodu oscylowałaby w granicach minimum socjalnego, co skutkowałoby uwzględnieniem wniosku skarżącego. Zaniechanie podjęcia czynności niezbędnych do wyjaśnienia stanu faktycznego spowodowało obciążenie skarżącego obowiązkiem zwrotu świadczenia, które zostało w dobrej wierze skonsumowane na bieżące i usprawiedliwione potrzeby skarżącego i jego żony. Obecna sytuacji rzutuje na stan zdrowia tych osób. Aby spłacać raty w ustalonej wysokości, skarżący musi ograniczyć wydatki na leki i leczenie. Wydane do tej pory różne decyzje wskazują, że organ I instancji prowadzi w tego typu sprawach określoną politykę fiskalną, ustaloną na początku danego roku obrachunkowego. Sytuacja zdrowotna skarżącego i jego żony nie poprawiła się, a organ I instancji wielokrotnie zmieniał swoje stanowisko, także w zakresie oceny możliwości spłaty zasiłku. Takie działanie nie służy pomocy rodzinie, na co przeznaczane są zasiłki objęte ustawą o świadczeniach rodzinnych. Ponadto, wbrew twierdzeniom organu strona nie jest zobowiązana do współpracy z organem prowadzącym postępowanie administracyjne celem wyjaśnienia stanu faktycznego, chyba że wyznaczona zostanie rozprawa administracyjna, czego nie uczyniono.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie. Organ w całości podtrzymał argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wyrokiem z dnia 19 września 2014 r. o sygn. akt II SA/Po 432/14 oddalił skargę.

Jak wskazał ten Sąd na wstępie należy wyjaśnić, że przedmiotem niniejszego postępowania jest kontrola decyzji uwzględniającej wniosek skarżącego F.M. rozłożenie na raty kwoty 6.471,00 zł z tytułu nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego za okres od 1 września 2005 r. do 31 marca 2009 r. wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 1 kwietnia 2009 r. do dnia zapłaty. Organ I instancji decyzją z dnia 15 listopada 2013 r. wskazane kwoty rozłożył na raty w wysokości po 200,00 zł, płatne miesięcznie do dnia ostatniego każdego miesiąca począwszy od miesiąca następującego od dnia, w którym decyzja stanie się ostateczna w administracyjnym toku postępowania. Decyzja organu I instancji wydana została w sytuacji, gdy w obrocie prawnym pozostają ostateczne i prawomocne decyzja o uznaniu wypłaconego skarżącemu zasiłku pielęgnacyjnego za świadczenie nienależnie pobrane, decyzja o obowiązku jego zwrotu oraz decyzja o odmowie umorzenia tych świadczeń.

Jako podstawę materialno-prawną podano przepis art. 30 ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, zgodnie z którym organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Jedynymi kryteriami, które organ orzekający na podstawie ww. przepisu bierze pod uwagę są zatem sytuacja dochodowa i rodzinna wnioskodawcy. W postępowaniu w sprawie umorzenia należności czy rozłożenia ich na raty nie ocenia się decyzji przyznających świadczenie, ani nie ocenia się, czy wypłacone świadczenie zostało pobrane nienależnie. Sama instytucja rozłożenia spłaty należności na raty ze swej istoty dotyczy sytuacji, w których zasadność żądania zwrotu należności nie budzi wątpliwości.

Sąd pierwszej instancji wskazał, że w rozpoznawanej sprawie analiza treści skargi prowadzi do wniosku, że skarżący w istocie kwestionuje zasadność przyznania i w konsekwencji wypłacenia zasiłku pielęgnacyjnego. Okoliczność, że w rzeczywistości winę za wypłacenie mu tych świadczeń ponoszą pracownicy GOPS stanowi dla niego argument na rzecz tak umorzenia przedmiotowych należności, jak i rozłożenia ich spłaty na dogodne dla niego raty. Tymczasem podstawowe znaczenie dla rozpatrzenia wniosku o rozłożenia spłaty na raty ma sytuacja, dochodowa, rodzinna i zdrowotna rodziny.

Sprawa dotycząca rozłożenia spłaty należności z tytułu wypłaconych zasiłków pielęgnacyjnych na raty jest sprawą administracyjną powiązaną z uprzednim orzeczeniem przez organ decyzji w sprawie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń.

Jak zaznaczył Sąd, analiza treści art. 30 ust. 9 ustawy wskazuje, że poprzez użycie sformułowania "może rozłożyć na raty" ustawodawca przesądził o uznaniowym charakterze decyzji organu w tym zakresie. Oznacza to, że organ ma możliwość wyboru jednego spośród kilku wariantów rozstrzygnięć. O tym, czy kwota świadczenia powinna być rozłożona na raty oraz wysokości rat i przez to długości okresu spłaty, rozstrzyga organ, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w ramach tzw. "uznania administracyjnego". Organ ten ma możliwość, ale nie obowiązek uwzględnienia wniosku o rozłożenie spłaty należności nawet w razie stwierdzenia, że zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji dochodowej i rodzinnej zobowiązanego. Nie może to jednak oznaczać "dowolności" organu wyrażonej w podjętej decyzji.

Rozstrzyganie w ramach uznania wymaga od organu administracji nie tylko poczynienia ustaleń dokonanych w całokształcie materiału dowodowego (art. 80 k.p.a.), zgromadzonego i zbadanego w sposób wyczerpujący (art. 77 § 1 k.p.a.), a więc przy podjęciu wszelkich kroków niezbędnych dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, jako warunku wydania decyzji o przekonującej treści (art. 11 k.p.a.), ale także załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 k.p.a.). Przez właściwe motywowanie decyzji organ realizuje również zasadę przekonywania, wyrażoną w art. 11 k.p.a. Obowiązkiem każdego organu administracji jest staranne wyjaśnienie podstawy faktycznej i prawnej decyzji, czyli wyjaśnienie stronie zasadności przesłanek rozstrzygnięcia, wytłumaczenie, dlaczego organ dany przepis zastosował do konkretnych ustaleń faktycznych lub uznał go za niewłaściwy.

W ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego przeprowadzone przez organy obu instancji postępowanie administracyjne nie jest obarczone istotnymi uchybieniami w powyższym zakresie. Zdaniem tego Sądu organ trafnie wykazał, że aktualna sytuacja dochodowa i rodzinna skarżącego pozwala na spłacanie rat w wysokości po 200 zł miesięcznie. Udokumentowane na dzień wydania decyzji wydatki i koszty utrzymanie pozwalają mu dysponować kwotą ok. 900 zł. Zamieszkując wspólnie w domu, który przekazał wnukowi, dwuosobowa rodzina skarżącego ponosi jedynie część kosztów jej utrzymania. Z dokumentacji zgromadzonej w aktach sprawy wynika, że organ odniósł się do wszelkich istotnych okoliczności, także tych wskazywanych przez stronę, dotyczących sytuacji dochodowej i rodzinnej skarżącego z punktu widzenia zarówno interesu strony jak i interesu społecznego. Organ miał na uwadze wiek skarżącego i jego żony, ich stan zdrowia oraz obiektywną możliwość pogarszania się tego stanu. Skarżący nie przedstawił żadnych zaświadczeń pozwalających na stwierdzenie, iż stan zdrowia jego i żony już teraz wymaga większych wydatków na leczenie. Organ prawidłowo również zwrócił uwagę, że pomoc społeczna nie ma na celu przejmowania w całości kosztów utrzymania rodziny. Powstanie zadłużenia i obowiązek jego uregulowania są w tym przypadku co prawda następstwem działań organów administracji, lecz kwestie te nie podlegają ocenie, jak wyżej wskazano, na tym etapie sprawy rozliczania pobranego zasiłku pielęgnacyjnego. W opinii Sądu organy obu instancji w sposób wyczerpujący rozważyły wszystkie istotne dla rozstrzygnięcia kwestie. Działając w granicach uznania administracyjnego organy przyjęły, że sytuacja dochodowa i rodzinna skarżącego nie uzasadnia ustalenia rat w niższej wysokości. Jak wynika z analizy decyzji wydanych dotąd w związku z uznaniem przedmiotowego zasiłku za świadczenie nienależnie pobrane, sytuacja ta w przypadku skarżącego na przestrzeni ostatnich lat nie pogorszyła się, a zważyć należy, że prawomocnym wyrokiem dnia 9 kwietnia 2013 r. sygn. II SA/Po 140/13 WSA w Poznaniu oddalił skargę F.M. na decyzje odmawiające umorzenia spornych należności przy udokumentowanych wówczas wyższych wydatkach rodziny (spłata rat kredytu, którą skarżący kończy w marcu 2014 r.). Dla zastosowania art. 30 ust. 9 ustawy decydujące jest dysponowanie określonymi dochodami przy równoczesnym określeniu wysokości kosztów utrzymania i koniecznych wydatków. Zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu I instancji nie można zarzucić dowolności. Stan faktyczny sprawy został ustalony w sposób wyczerpujący, a podjęte decyzje są właściwie umotywowane.

W tym stanie rzeczy, ponieważ podniesione w skardze zarzuty nie mogły odnieść zamierzonego skutku, a jednocześnie w skardze nie naprowadzono okoliczności, które z urzędu należałoby wziąć pod rozwagę, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu oddalił skargę na podstawie art. 151 p.p.s.a.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiódł adw. K.N. reprezentujący F.M.. Postawił w niej orzeczeniu zarzut naruszenia art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych przez nieuwzględnienie szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodzinnej i majątkowej wnioskodawcy i członków jego rodziny, a także okoliczności wskazanych we wcześniejszych wnioskach i odwołaniach, a w szczególności odnoszących się do zaniedbań pracowników Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Święciechowie.

Jak zauważył skarżący kasacyjnie, za zaistniałą sytuację nie ponosi winy, zaś ani organy, ani sąd nie wykazały należytego obiektywizmu.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zakres orzekania Naczelnego Sądu Administracyjnego, zgodnie z art. 183 par.1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowanie przed sądami administracyjnymi, wyznaczają zarzuty skargi kasacyjnej. Sąd odwoławczy bierze pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania, której przesłanki, enumeratywnie określone w paragrafie 2 art.183 P.p.s.a., w rozpoznawanej sprawie nie występują. Sprawowana przez Naczelny Sąd Administracyjny kontrola prawidłowości zaskarżonego wyroku Sądu I instancji ograniczała się zatem do oceny zarzutów powołanych w skardze kasacyjnej .

Skarga kasacyjna zarzuca naruszenie art. 30 ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych ( Dz. U. 2015. poz.114 ) i stwierdzić należy, że zarzut ten sformułowany został nieprawidłowo. Przepis ten nie mógł zostać naruszony, bowiem Wojewódzki Sąd Administracyjny przepisu tego w prowadzonym przed nim postępowaniu nie stosował i zastosować nie mógł. W piśmiennictwie i orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego utrwalił się pogląd, że podstawą skargi kasacyjnej jest naruszenie przez wojewódzki sąd administracyjny przepisów postępowania sądowoadministracyjnego. Z istoty skargi kasacyjnej jako środka odwoławczego od wyroku sądu administracyjnego pierwszej instancji, wynika, że podstawą skargi kasacyjnej jest naruszenie przez sąd przepisów postępowania sądowoadministracyjnego ( zob. wyrok NSA z 24 czerwca 2004 r., FSK 191/04 ). Powołanie w skardze kasacyjnej art. 30 ust.9 ustawy o świadczeniach rodzinnych w oderwaniu od przepisów postępowania sądowego nie pozwala traktować go jako podstawy skargi kasacyjnej określonej w art.174 pkt.1 P.p.s.a. Z uwagi jednak na prawo strony do uzyskania merytorycznego rozstrzygnięcia oraz treść uchwały pełnego składu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 26 października 2009 r. sygn. akt I OPS 10/09 Naczelny Sąd Administracyjny skargę kasacyjną rozpoznał i uznał, że nie została ona oparta na usprawiedliwionych podstawach.

Trzeba przede wszystkim wskazać, że decyzja organu oparta o przepis art.30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych ma charakter uznaniowy, wobec czego sąd administracyjny bada jedynie legalność działania, a więc to czy organ nie przekroczył granic uznania administracyjnego. Sąd pierwszej instancji trafnie wskazał, że rozstrzyganie w ramach uznania wymaga od organu administracji nie tylko poczynienia ustaleń w całokształcie materiału dowodowego, zgromadzonego i zbadanego w sposób wyczerpujący, ale także załatwienia sprawy przy uwzględnieniu interesu społecznego i słusznego interesu strony. Przy tym obowiązkiem każdego organu jest staranne wyjaśnienie podstawy faktycznej i prawnej decyzji, czyli wyjaśnienie stronie zasadności przesłanek rozstrzygnięcia.

Uzasadnione jest przekonanie sądu pierwszej instancji, wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, że zaskarżonej decyzji nie można zarzucić dowolności, a podjęte decyzje są właściwie umotywowane. Naczelny Sąd Administracyjny w pełni w tym zakresie podziela szczegółową argumentację zawartą w uzasadnieniu wyroku będącego przedmiotem kontroli instancyjnej.

Trzeba przy tym dodać, że sąd administracyjny badając legalność działania organów administracji publicznej nie orzeka w oparciu o zasady własności czy też zasady współżycia społecznego.

Przedmiotem rozpoznania sądu, trzeba to powtórzyć za Sądem I instancji, nie była kwestia powstania zadłużenia, tylko kwestia rozłożenia na raty kwoty podlegającej zwrotowi. Sytuacja skarżącego nie jest z pewnością łatwa jednak zarówno organy jak i sąd wojewódzki brały to pod uwagę.

Mając wszystko na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art.184 P.p.s.a orzekł jak w sentencji.