Wyrok WSA we Wrocławiu, sygn. akt III SA/Wr 95/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Data orzeczenia: 2023-11-22 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Finanse publiczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: *Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 24
journal: Dz.U. 2022 poz 1009
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j.)
article: art. 7, art. 8, art. 77 par. 1 i art. 80, art. 107 par 3
journal: Dz.U. 2022 poz 2000
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Katarzyna Borońska Sędziowie Sędzia WSA Andrzej Nikiforów Asesor WSA Anna Kuczyńska-Szczytkowska (sprawozdawca) Protokolant st. specjalista Ewa Bogulak po rozpoznaniu w Wydziale III na rozprawie w dniu 22 listopada 2023 r. sprawy ze skargi J. S. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 13 stycznia 2023 r. nr UP-29/2023 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek uchyla zaskarżoną decyzję.


UZASADNIENIE

UZASADNEINIE

Zaskarżoną decyzją z 13 stycznia 2023 r. (nr 430400/70-73/51562/2022) Zakład Ubezpieczeń Społecznych (dalej: ZUS, organ), na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2022 r., poz. 2000 ze zm., dalej "k.p.a."), w związku z art. 83 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2022 r., poz. 1009 ze zm., dalej: u.s.u.s.), utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 16 listopada 2022 r. (nr 2213/2022) o odmowie umorzenia J. S. (dalej: strona, skarżący) należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej jednocześnie płatnikiem w łącznej kwocie 42.514,30 zł, w tym na:

- ubezpieczenia społeczne - za okres od sierpnia 2011 r. do lutego 2022 r. w łącznej kwocie 16.822,82 zł,

- ubezpieczenie zdrowotne - za okres od listopada 2011 r. do marca 2022 r. w łącznej kwocie 24.846,21 zł,

- Fundusz Pracy - za okres od sierpnia 2011 r. do sierpnia 2016 r. w łącznej kwocie 845,27 zł.

Z akt sprawy wynika, że skarżący w dniu 23 czerwca 2022 r. złożył wniosek o umorzenie należności z tytułu składek ZUS. Wskazał, że zadłużenie powstało ponieważ nie było go stać na opłacanie składek, co było spowodowane jego stanem zdrowia. Podał, że od dzieciństwa choruje na [...]. Od 2008 r. choroba się nasilała i uniemożliwiła pracę zarobkową w stopniu takim, aby osiągać dochody pozwalające na opłacenie składek ZUS. Uzyskiwane dochody wystarczają jedynie na minimalne potrzeby socjalno-bytowe. Podał, że w okresie od 5 kwietnia 2016 r. do 12 maja 2016 r. przebywał w szpitalu [...] w L., gdzie stwierdzono [...] podobne do [...]. Pogorszyło to jego dalsze możliwości zarobkowania. W 2016 r. otrzymał decyzję o niezdolności do pracy, jednakże świadczenie z uwagi na zadłużenie nie zostało przyznane. Miesięcznie na leki wydaje ponad 200 zł, łącznie z zastrzykami, które nosi przy sobie w razie zbliżającego się [...].[...] ma bardzo silne, czasami dwa razy na dzień. Dodał, że zajęcie emerytury doprowadziło do ubóstwa. W wykonaniu wezwania organu, skarżący złożył oświadczenie o stanie rodzinnym i majątkowym

Decyzją z 16 listopada 2022 r. ZUS odmówił skarżącemu umorzenia należności z tytułu składek. W uzasadnieniu decyzji wskazał, że należności nie uległy przedawnieniu. Zauważył, że wobec zaległości figurujących na koncie skarżącego, czynnością która spowodowała zawieszenie biegu terminu przedawnienia było wszczęcie 11 stycznia 2012 r. postępowania egzekucyjnego. Spowodowało to, że bieg terminu przedawnienia należności uległ zawieszeniu i trwał do 22 października 2015 r., tj. do dnia wydania postanowienia przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w Jeleniej Górze o umorzeniu postępowania egzekucyjnego. Postępowanie egzekucyjne zostało ponownie wszczęte 10 marca 2017 r. i trwa do chwili obecnej. Okresu trwania tego postępowania nie uwzględnia się przy obliczaniu terminu przedawnienia. Zatem, w ocenie ZUS, bieg terminu przedawnienia pozostanie zawieszony do zakończenia egzekucji.

W dalszej części uzasadnienia ZUS dokonał analizy zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego i wskazał, że nie zachodzi żadna z przesłanek uzasadniających uznanie należności za całkowicie nieściągalne w myśl art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s. ZUS rozważył także możliwość umorzenia należności na podstawie § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek (Dz.U. z 2003 r., nr 141, poz. 1365, dalej: rozporządzenie) i doszedł do przekonania, że żadna z przesłanek wskazanych w tym przepisie nie zachodzi.

Od decyzji tej skarżący złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. Podkreślił, że ZUS wziął pod uwagę jedynie informacje z dodatkowego formularza, który nie przedstawia realnych kosztów utrzymania. W formularzu tym nie ma pozycji z pytaniami dotyczącymi np. wydatków na jedzenie, środki czystości, zakup odzieży, użytkowania telefonu, kosztów biletów autobusowych. Podkreślił, że jego sytuacja rodzinna jest bardzo trudna. Córka prawdopodobnie z uwagi na chorobą nie utrzymuje z nim kontaktu, a pozostała część rodziny, z którą utrzymywał kontakt (ciocia, kuzyn) zmarła. Tylko jeden znajomy pomógł mu w otrzymaniu dwa razy paczki żywnościowej. Dodał, że po potrąceniach z emerytury, na życie pozostaje mu 1.181,20 zł, co przy obecnych kosztach utrzymania i chorobach zmusza go do odmawiania sobie zakupu podstawowych produktów żywnościowych i higienicznych. Wskazał, że brak ciągłości w zaspokajaniu podstawowych potrzeb nie zapewnia mu godnego życia, musi wybierać pomiędzy zakupem leków, a wydatkami na utrzymanie. Obecnie ma zawieszoną działalność gospodarczą, a odwiesza ją raz na dwa miesiące na jeden dzień. Zaznaczył, że w czasie wykonywania pracy czuje się potrzebny, a osoby, z którymi pracuje mają wiedzę o jego chorobie.

Zaskarżoną decyzją z 13 stycznia 2023 r. ZUS, po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, utrzymał w mocy własną decyzję z 16 listopada 2022 r. Organ zauważył, że z przedłożonego oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej, która nie prowadzi pełnej księgowości wynika, że skarżący jest mikroprzedsiębiorcą, który osiągnął w 2020 r. przychód w kwocie 24.335,00 zł (koszty 11.225,43 zł, dochód 13.109,57 zł), w 2021 r. przychód w kwocie 23.553,00 zł (koszty 13.713,26 zł, dochód 9.839,74 zł), w 2022 r. przychód w kwocie 8.695,00 zł (koszty 5.833,69 zł, dochód 2.861,31 zł). Firma skarżącego ma kilku kluczowych klientów, nie jest w strukturze grupy kapitałowej, grupa kapitałowa nie jest jedynym z kluczowych odbiorców, firma nie otrzymuje dotacji. Skarżący nie pracuje zarobkowo. Otrzymuje świadczenie emerytalne w wysokości 1.628,62 zł brutto. Prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Opłaty stałe, które ponosi wynoszą 253,92 zł miesięcznie, opłaty eksploatacyjne - 220 zł miesięcznie, ponadto ponosi koszty leczenia w kwocie 400 zł miesięcznie. Nie pobiera zasiłku z pomocy społecznej, nie posiada domu, mieszkania, gospodarstwa rolnego, praw majątkowych, innych nieruchomości, maszyn, urządzeń, środków transportu oraz wierzytelności. Wskazał, że posiada pralkę o wartości 800 zł.

W celu rozpatrzenia sprawy organ skorzystał z danych wygenerowanych z systemu informatycznego oraz rejestrów centralnych: z Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej; Centralnej Ewidencji Pojazdów; Bazy Danych Ksiąg Wieczystych. Z ustaleń ZUS wynika, że 2 grudnia 2022 r. skarżący zawiesił prowadzenie działalności gospodarczej, a pobiera świadczenie emerytalne w wysokości 1.789,69 zł brutto, które po potrąceniu komorniczym w wysokości 447,42 zł wynosi 1.181,20 zł netto, nie posiada majątku nieruchomego, nie jest właścicielem/współwłaścicielem pojazdu.

Organ wskazał, że pomimo zawieszenia prowadzenia działalności, skarżący jest przedsiębiorcą, a zatem ZUS dokonał analizy wniosku pod kątem wystąpienia przesłanek wynikających z art. 107 ust. 1 Traktatu o Funkcjonowaniu Unii Europejskiej decydujących o uznaniu przedmiotowego wsparcia finansowego za pomoc publiczną. Mając na uwadze przedmiot działalności oraz jej zasięg ZUS uznał, że ewentualnie udzielone wsparcie nie stanowiłoby pomocy publicznej. Z uwagi na fakt, że kwota zadłużenia nie przekracza pułapu 200.000 euro ZUS uznał, że ewentualne umorzenie należności z tytułu składek stanowiłoby pomoc de minimis.

W dalszej kolejności ZUS dokonał analizy zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, w oparciu o przesłanki z art. 28 ust. 3 u.s.u.s. i wskazał, że przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s. - nie wystąpiła z przyczyn oczywistych; przesłanki określone w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4, 4b i 4c u.s.u.s. nie zachodzą, ponieważ nie pozyskano żadnych dokumentów, z których wynikałoby, że: sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 oraz art. 361 ust. 1 pkt 1 ustawy - Prawo upadłościowe, nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym, nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym, ogłoszono upadłość, o której mowa w części Ill w tytule V ustawy - Prawo upadłościowe; przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s. nie zachodzi - 2 grudnia 2022 r. skarżący zawiesił prowadzenie działalności gospodarczej, co nie jest równoznaczne z zaprzestaniem jej wykonywania; przesłanka określona w art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s. nie zachodzi, ponieważ wysokość nieopłaconych składek przekracza kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s. nie zachodzi - Naczelnik Urzędu Skarbowego w Jeleniej Górze 22 października 2015 r. z wniosku i na podstawie tytułów wykonawczych ZUS Oddział w Wałbrzychu z uwagi na bezskuteczność prowadzonej egzekucji wydał postanowienie o umorzeniu postępowania egzekucyjnego, uzasadnienie postanowienia wskazuje, że niewątpliwie przesłanka określona w art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s. występowała w stosunku do sytuacji skarżącego w pewnym okresie czasu, co nie oznacza, że jest ona spełniona obecnie, obowiązkiem wierzyciela jest bowiem badać na bieżąco czy sytuacja finansowa wnioskodawcy uległa zmianie, od 26 lutego 2022 r. skarżący pobiera świadczenie emerytalne przyznane w kwocie 1.789,69 zł brutto, z którego Dyrektor ZUS Oddział w Wałbrzychu prowadzi skuteczne postępowanie egzekucyjne, potrącając miesięcznie kwotę 447,42 zł; przesłanka opisana w art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. nie zachodzi - nie można jednoznacznie stwierdzić, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne, gdyż w stosunku do skarżącego jest prowadzone przymusowe dochodzenie należności przez Dyrektora Oddziału ZUS w Wałbrzychu, zastosowano środek egzekucyjny w postaci zajęcia świadczenia emerytalnego i rachunku bankowego; na rachunku bankowym wystąpił zbieg egzekucji administracyjnej z sądową i do prowadzenia łącznej egzekucji wyznaczony został Komornik Sądowy, który prowadzi skuteczne postępowanie egzekucyjne na poczet należności z tytułu składek w ZUS. Postępowanie egzekucyjne, które nadal jest w toku, wyklucza zaistnienie przesłanki całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek. Dopóki postępowanie toczy się nie można definitywnie stwierdzić bezskuteczności egzekucji.

W dalszej kolejności ZUS przywołał treść art. 28 ust. 3a w związku z art. 32 u.s.u.s. i § 3 ust. 1 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek. ZUS podniósł, że w zakresie wystąpienia przesłanki wymienionej w § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia stwierdził, że zadłużenie nie powstało na skutek nadzwyczajnych zdarzeń losowych, było natomiast wynikiem nieopłacania przez skarżącego w ustawowym terminie płatności składek w czasie prowadzonej działalności gospodarczej.

Organ wskazał, że wystąpienie przesłanki dotyczącej stanu zdrowia uwarunkowane jest nie tylko istnieniem przewlekłej choroby osoby zobowiązanej lub członka jej rodziny, ale także skutkiem choroby w postaci pozbawienia takiej osoby możliwości uzyskania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Skarżący powołując się na swój stan zdrowia, przedstawił kartę informacyjną leczenia szpitalnego z 12 maja 2016 r., z której wynika, że rozpoznano u niego [...] spowodowane chorobą, [...] oraz ograniczone zaburzenia [...] (podobne do [...]). Ponadto z przedłożonego zaświadczenia lekarskiego wynika, że skarżący leczy się na [...],[...] oraz zaburzenia [...]. ZUS zaznaczył, że choroba osoby zobowiązanej lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny może stanowić przesłankę umorzenia należności z tytułu składek tylko wtedy, gdy pozbawia go możliwości uzyskiwania dochodu niezbędnego do opłacenia należności. W przypadku skarżącego taka sytuacja nie zachodzi. Skarżący posiada stałe źródło dochodu w postaci świadczenia emerytalnego, które jest wypłacane niezależnie od stanu zdrowia i co roku przewidziana jest jego waloryzacja. Ponadto stan zdrowia pozwalał skarżącemu na prowadzenie działalności do 2 grudnia 2022 r. Jak wskazał skarżący w złożonym wniosku działalność jest odwieszana raz na dwa miesiące i z tego tytułu osiąga on dochody. Skarżący nie powołał się na konieczność sprawowania opieki nad chorym członkiem rodziny. Dlatego – w ocenie ZUS - w analizowanej sprawie ta przesłanka nie zachodzi.

W ocenie ZUS nie została także spełniona przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia. Organ zauważył, że analizując uregulowania prawne dotyczące możliwości umorzenia należności pomimo braku ich całkowitej nieściągalności należy brać pod uwagę między innymi to, czy spłata zadłużenia w dłuższym czasie nie spowoduje sytuacji, w której po uiszczeniu należności z tytułu składek osoba zobowiązana nie będzie dysponowała środkami niezbędnymi do zachowania podstawowych potrzeb życiowych (np. wyżywienie, ubrania itp.), czy mają charakter okresowy, czy stały i pogłębiający się. Umorzenie należności jest zastrzeżone dla sytuacji szczególnie trudnych, gdy ze względu na stan zdrowia, inne względy społeczne i brak szans na uzyskiwanie dochodów, nie jest możliwe wywiązywanie się ze zobowiązań wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. ZUS wskazał, że dokonując rozeznania sytuacji finansowej płatnika każdorazowo zobligowany jest do analizy dochodów osiąganych w rodzinie na podstawie minimum socjalnego ustalonego przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych. Podkreślił, że łączny dochód skarżącego uzyskany w gospodarstwie domowym w 2022 r. (dochód roczny z prowadzonej działalności, który jak wynika z oświadczenia wynosi 2.861,31 zł plus świadczenie emerytalne w wysokości 1.181,20 zł netto) wynosi 1.419,64 zł, a zatem kształtuje się na poziomie porównywalnym do ustalanego 5 grudnia 2022 r. przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych, na podstawie danych z GUS minimum socjalnego, które dla jednoosobowego gospodarstwa emeryckiego wynosi 1.483,63 zł. Wskaźnikiem służącym do oceny kryterium ubóstwa jest kwota określająca minimum egzystencji, która wynosi 637,84 zł netto dla jednoosobowego gospodarstwa emeryckiego. W konsekwencji ZUS stwierdził, że budżet gospodarstwa domowego skarżącego jest wyższy od jej poziomu. Organ podkreślił, że nie może również pominąć faktu otrzymywania jednorazowego trzynastego i czternastego świadczenia, co z pewnością wpływa na poprawę sytuacji finansowej gospodarstwa domowego. Zdaniem ZUS przedstawiony dochód w gospodarstwie domowym potwierdza, że możliwe jest zaspokajanie podstawowych potrzeb życiowych skarżącego, który podał, że ponosi koszty związane z utrzymaniem w łącznej wysokości 473,92 zł i koszty leczenia w wysokości 400 zł. Sytuacja finansowa skarżącego w kontekście przedstawionych wyżej wydatków jest na tyle stabilna, że skarżący reguluje bieżące zobowiązania związane z utrzymaniem gospodarstwa domowego. Z akt sprawy nie wynika bowiem, aby skarżący zalegał z regulowaniem zobowiązań wobec dostawców prądu, gazu, wody itp. Wspomniane wydatki nie są też nadzwyczajnymi kosztami. W ocenie ZUS podjęcie decyzji o umorzeniu nieopłaconych należności z tytułu składek byłoby działaniem przedwczesnym, a ustawowym obowiązkiem ZUS jest wykorzystanie wszelkich dostępnych środków przymusowego dochodzenia należności w okresie możliwości ich dochodzenia.

W skardze na wyżej wskazaną decyzję skarżący wskazał, że organ nie wziął pod uwagę jego trudnej sytuacji zdrowotnej, rodzinnej i bytowej. Decyzja nie została podjęta na podstawie prawa i stanu faktycznego. Powołał się także na swoje problemy ze zdrowiem.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko.

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje:

Stosownie do art. 1 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 259 ze zm., dalej: p.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. Stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Decyzja administracyjna podlega uchyleniu, jeśli Sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania lub inne naruszenie przepisów postępowania mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c p.p.s.a.) lub też naruszenie prawa będące podstawą stwierdzenia jej nieważności (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a.).

Materialnoprawną podstawą umorzenia należności z tytułu składek jest powołany w decyzji art. 28 u.s.u.s. Wskazany przepis daje prawo do umorzenia tych należności w sytuacji ich całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 1-3), a także w uzasadnionych przypadkach, w stosunku do składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 3a), przy czym umorzenie składek powoduje także umorzenie odsetek za zwłokę, kosztów upomnienia i dodatkowej opłaty (art. 28 ust. 4). Jednocześnie na postawie art. 32 u.s.u.s. przepisy dotyczące składek na ubezpieczenie społeczne stosuje się odpowiednio także do składek na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych oraz na ubezpieczenie zdrowotne.

Przechodząc do oceny zaskarżonej decyzji w pierwszej kolejności zauważyć należy, że nie ulega wątpliwości, że w postępowaniu dotyczącym umorzenia należności z tytułu składek sądy administracyjne posiadają kompetycję do oceny upływu terminu przedawnienia tych składek, co wyraźnie wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 4 stycznia 2021 r., sygn. akt I GSK 1569/20 (CBOSA). NSA podkreślił, że jest to nie tylko uprawnienie, ale i obowiązek sądu do skontrolowania postępowania dotyczącego umorzenia należności z tytułu składek czy postępowanie to posiadało swój przedmiot, czy składki te istniały podczas procedowania przez ZUS w przedmiocie ich umorzenia. Obowiązek kontroli decyzji przez sąd pod kątem jej przedmiotowości wynika z powinności ZUS procedowania w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek w stosunku do składek, które na dzień podjęcia decyzji w zakresie umorzenia nadal istnieją. W innej sytuacji doszłoby do prowadzenia postępowania, które byłoby bezprzedmiotowe. NSA stwierdził, że warunkiem sine quo non prowadzenia postępowania w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek jest ich istnienie. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 5 stycznia 2022 r., sygn. akt I GSK 868/21 (CBOSA), ustalenie, że składki, co do których został złożony wniosek o umorzenie istnieją (np. nie uległy przedawnieniu), to warunek wstępny do procedowania w przedmiocie umorzenia tych należności. Nie można procedować w oparciu o przesłanki do umorzenia pomieszczone w art. 28 ust. 3 u.s.u.s., czy § 3 ust. 1 rozporządzenia, w sytuacji gdy składki te nie istnieją. Postępowanie w przedmiocie umorzenia składek w takim przypadku byłoby bezprzedmiotowe. Zatem organ w pierwszej kolejności winien zbadać przedmiotowość złożonego wniosku, jeśli choćby w części należności uległy przedawnieniu, wtedy w tej części organ zobowiązany będzie do umorzenia postępowania jako bezprzedmiotowego, w pozostałej zaś części nieprzedawnionej, organ zobowiązany będzie wydać decyzję umarzającą należności z tytułu składek lub odmówić ich umorzenia. Tak więc organ posiada kompetencję do ustalenia w postępowaniu dotyczącym umorzenia należności z tytułu składek, czy nie doszło do przedawnienia tych należności, zaś sąd administracyjny kognicję do kontroli wydanej przez organ w tym przedmiocie decyzji.

Zasady przedawnienia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne wynikają z regulacji art. 24 ust. 4 - 6 u.s.u.s. Od dnia 1 stycznia 2003 r. do dnia 31 grudnia 2011 r. termin przedawnienia należności z tytułu składek wynosił 10 lat, licząc od dnia, w którym stały się one wymagalne, przy czym określone ustawowo okoliczności mogły wpłynąć na bieg terminu przedawnienia. Od dnia 1 stycznia 2012 r. weszły w życie przepisy ustawy z 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców (Dz. U. z 2011 r., Nr 232, poz. 1378) zmieniające brzmienie art. 24 ust. 4 u.s.u.s. Zgodnie z art. 24 ust. 4 u.s.u.s. (w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 2012 r.) należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat. Stosownie do art. 27 ust. 1 ustawy z 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców do przedawnienia należności z tytułu składek, którego bieg rozpoczął się przed dniem 1 stycznia 2012 r., stosuje się przepisy w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą (pięcioletni okres przedawnienia), z tym że bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia 1 stycznia 2012 r. Zatem do należności składkowych nieprzedawnionych do 1 stycznia 2012 r. (wedle starych zasad z zastosowaniem dziesięcioletniego okresu przedawnienia) ma zastosowanie pięcioletni termin przedawnienia, z istotnym zastrzeżeniem, że liczy się go nie od daty ich wymagalności, tak jak o tym stanowi art. 24 ust. 4 u.s.u.s., ale od dnia 1 stycznia 2012 r. Wyjątek od tej zasady przewidziany został w art. 27 ust. 2 ustawy o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców, stosownie do którego jeżeli przedawnienie rozpoczęte przed dniem 1 stycznia 2012 r. nastąpiłoby zgodnie z przepisami dotychczasowymi wcześniej, przedawnienie następuje z upływem tego wcześniejszego terminu. Powołana regulacja oznacza, że wybór odpowiedniego terminu przedawnienia pięcioletniego (liczonego od dnia 1 stycznia 2012 r.) lub dziesięcioletniego (liczonego od daty wymagalności składki) - zależy od tego, który z nich upłynie wcześniej i jest korzystniejszy dla zobowiązanego.

W niniejszej sprawie organ w decyzji z 16 listopada 2022 r. odnosząc się do kwestii przedawnienia należności z tytułu składek stwierdził, że nie uległy one przedawnieniu wskutek wszczęcia postępowania egzekucyjnego, powołując się w tym względzie na art. 24 ust. 5b u.s.u.s. Zauważył, że wobec zaległości figurujących na koncie skarżącego czynnością, która spowodowała zawieszenie biegu terminu przedawnienia było wszczęcie 11 stycznia 2012 r. postępowania egzekucyjnego. Spowodowało to, że bieg terminu przedawnienia należności uległ zawieszeniu i trwał do 22 października 2015 r., tj. do dnia wydania postanowienia przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w Jeleniej Górze o umorzeniu postępowania egzekucyjnego. Postępowanie egzekucyjne zostało ponownie wszczęte 10 marca 2017 r. i trwa do chwili obecnej. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy ZUS w zaskarżonej decyzji (utrzymującej w mocy decyzję z 16 listopada 2022 r.) w ogóle nie odniósł się do kwestii przedawnienia. W sprawie najstarsze składki dotyczą natomiast roku 2011.

Zdaniem Sądu w sprawie kwestia terminu przedawnienia i ewentualnego zawieszenia jego biegu nie została wyjaśniona w sposób wystarczający. Ogólnikowe informacje zawarte w uzasadnieniu decyzji z 16 listopada 2022 r., które zaakceptował ZUS w zaskarżonej decyzji, nie wyjaśniają w sposób nie budzący wątpliwości tego, czy w odniesieniu do zaległości za wszystkie okresy składkowe nie nastąpiło przedawnienie należności. Organ winien wskazać, w stosunku do każdej z należności odrębnie, kiedy nastąpił termin wymagalności składki jako początek biegu terminu przedawnienia oraz w jakim okresie i czy miało miejsce zawieszenie biegu terminu przedawnienia. Każda z należności ma odrębny termin wymagalności a zatem i odrębny początek biegu terminu przedawnienia. Informacje dotyczące wskazanych wyżej kwestii powinny znaleźć się w uzasadnieniu decyzji, podane w sposób zrozumiały, czytelny i jasny dla strony. Zagadnienie przedawnienia należności z tytułu ubezpieczeń społecznych ma bowiem zasadnicze znaczenie z punktu widzenia ustalenia dopuszczalności prowadzenia i zakresu postępowania w przedmiocie umorzenia zaległych składek oraz stosowania przepisów określających warunki tego umorzenia. Nie ulega bowiem wątpliwości, że umorzeniu może podlegać jedynie zobowiązanie istniejące, do którego uiszczenia płatnik jest nadal zobowiązany. Organ, nie wyjaśniając tej kwestii i nie dołączając do akt dokumentów uzasadniających zawieszenie biegu terminu przedawnienia należności składkowych (oprócz informacji, że zadłużenie jest objęte egzekucją) dopuścił się naruszenia art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Stosownie bowiem do art. 77 § 1 k.p.a. organ administracji publicznej jest zobowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy, natomiast według art. 80 k.p.a. organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona (por. wyrok WSA we Wrocławiu z 25 sierpnia 2022 r., sygn. akt III SA/Wr 175/21, CBOSA).

Wskazane uchybienie może mieć istotne znaczenie dla wyniku sprawy, ponieważ nie można wykluczyć, że rzetelna analiza tego zagadnienia przez ZUS doprowadzi do wniosku, że choćby część z należności składkowych, co do których stwierdził aktualność swojego roszczenia, uległa już przedawnieniu.

Z przytoczonych powyżej względów, Sąd stwierdził naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 8, art. 77 § 1 i art. 80 oraz art. 107 § 3 k.p.a. Naruszenie to miało istotny wpływ na wynik sprawy.

Ponownie rozpoznając sprawę ZUS w pierwszej kolejności powinien zatem poddać analizie kwestię przedawnienia należności składkowych. W tym zakresie powinien mieć na uwadze regulacje prawne wskazane przez Sąd w uzasadnieniu orzeczenia. Organ powinien ustalić daty wymagalności poszczególnych należności z tytułu składek, obliczyć termin przedawnienia każdej z nich, ustalić, czy zaszły okoliczności przerywające bądź zawieszające bieg terminu przedawnienia i których należności dotyczyły. Analiza ta powinna znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji. Dopiero po ustaleniu, że pozostały nieprzedawnione zaległości z tytułu składek organ powinien rozpoznać wniosek skarżącego o umorzenie tych zaległości.

Na marginesie wskazać należy, że w sprawach dotyczących umorzenia należności z tytułu składek, zdaniem Sądu, nie może być wystarczające samo stwierdzenie, że dochód skarżącego jest porównywalny do minimum socjalnego. Sama koncepcja minimum socjalnego oparta jest o założenie, że chodzi o kwotę, która zabezpieczy istotne, podstawowe potrzeby. Organ w każdej indywidualnej sprawie musi zatem ocenić, czy środki, którymi faktycznie dysponuje strona można uznać za wystarczające na zaspokojone jej zindywidualizowanych i niezbędnych potrzeb, w tym zatem tych wskazanych przez skarżącego, jak również tych koniecznych jak np. na zakup żywności, środków higieny, ubrań. O ile zatem sięgnięcie przez organ porównawczo do kryterium minimum socjalnego należy ocenić jako co do zasady uzasadnione, to wyprowadzenie z niego rzetelnych wniosków wymaga uwzględnienia wszystkich okoliczności indywidualnych sprawy, mogących rzutować na odmienności sytuacji od statystycznej i dokonania w tym zakresie analizy. Ponadto w sprawach dotyczących umorzenia składek organ powinien rozważyć sytuację wnioskodawcy w kontekście interesu publicznego/społecznego biorąc pod uwagę możliwości płatnicze strony, jak również jej sytuację zdrowotną.

Z powyższych względów, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. orzekł o uchyleniu zaskarżonej decyzji.