Wyrok NSA, sygn. akt I FSK 490/20
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2023-04-04 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6110 Podatek od towarów i usług
6560
Hasła tematyczne: Podatek od towarów i usług
Skarżony organ: Dyrektor Krajowej Informacji Skarbowej
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: journal: Dz.U.UE.L 2006 nr 347 poz 1 art. 135 ust. 1 lit. g
law: Dyrektywa Rady z dnia  28 listopada 2006 r. Nr 2006/112/WE w sprawie wspólnego systemu podatku od wartości dodanej
article: art. 43 ust. 1 pkt 12 lit. a
journal: Dz.U. 2018 poz 2174
law: Ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług - tekst jedn.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Artur Mudrecki, Sędzia NSA Marek Olejnik, Sędzia WSA del. Maja Chodacka (sprawozdawca), , po rozpoznaniu w dniu 4 kwietnia 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej Dyrektora Krajowej Informacji Skarbowej od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 13 grudnia 2019 r., sygn. akt III SA/Wa 1187/19 w sprawie ze skargi A. sp. z o.o. z siedzibą w W. na interpretację indywidualną Dyrektora Krajowej Informacji Skarbowej z dnia 15 marca 2019 r., nr 0114-KDIP4.4012.5.2019.3. MP w przedmiocie podatku od towarów i usług oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

1. Wyrok Sądu pierwszej instancji.

1.1. Zaskarżonym wyrokiem z 13 grudnia 2019r. w sprawie o sygn. akt III SA/Wa 1187/19 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w sprawie ze skargi A. sp. z o.o. z siedzibą w W. na interpretację indywidualną Dyrektora Krajowej Informacji Skarbowej z dnia 15 marca 2019r. nr 0114-KDIP4.4012.5.2019.3.MP w przedmiocie podatku od towarów i usług - uchylił zaskarżoną interpretację indywidualną w całości oraz orzekł w przedmiocie kosztów postępowania. Wymieniony wyrok oraz pozostałe orzeczenia sądów administracyjnych przywołane w niniejszym uzasadnieniu publikowane są na stronach internetowych Naczelnego Sądu Administracyjnego: http://orzeczenia.nsa.gov.pl.

1.2. Uzasadniając powyższe rozstrzygnięcie Sąd pierwszej instancji wskazał, że istota sporu sprawie dotyczy zwolnienia z opodatkowania na podstawie art. 43 ust. 1 pkt 12 ustawy z 11 marca 2004r. o podatku od towarów i usług (Dz.U. z 2018r., poz. 2174 ze zm., dalej: "ustawa o podatku od towarów i usług").

Zgodnie z art. 43 ust. 1 pkt 12 lit. a) i b) ustawy o podatku od towarów i usług, zwalnia się od podatku usługi zarządzania:

a) funduszami inwestycyjnymi, alternatywnymi funduszami inwestycyjnymi i zbiorczymi portfelami papierów wartościowych – w rozumieniu przepisów o funduszach inwestycyjnych i zarządzaniu alternatywnymi funduszami inwestycyjnymi,

b) portfelami inwestycyjnymi funduszy inwestycyjnych i alternatywnych funduszy inwestycyjnych, o których mowa w lit. a, lub ich częścią,

Zgodnie z kolei z art. 135 ust. 1 lit. g) Dyrektywy 112, państwa członkowskie zwalniają transakcje zarządzania specjalnymi funduszami inwestycyjnymi, określonymi przez państwa członkowskie.

Zdaniem Sądu nie ulega wątpliwości i nie jest przedmiotem sporu, że pojęcie "zarządzanie" użyte w ww. przepisie należy interpretować zgodnie z jego wspólnotowym znaczeniem wypracowanym przez orzecznictwo TSUE. Powołane w Dyrektywie VAT pojęcie zarządzania podlegającego zwolnieniu z podatku VAT stanowi pojęcie autonomiczne prawa wspólnotowego, które ma na celu uniknięcie rozbieżności pomiędzy państwami członkowskimi w stosowaniu systemu podatku VAT i które należy sytuować w ogólnym kontekście wspólnego systemu podatku VAT.

W świetle bowiem orzecznictwa TSUE pojęcie "zarządzania" specjalnymi funduszami inwestycyjnymi, użyte w art. 135 ust. 1 lit. g) Dyrektywy 112, stanowi autonomiczne pojęcie prawa wspólnotowego, a zatem jego treść nie może być zmieniana przepisami prawa krajowego poszczególnych państw członkowskich. TSUE stwierdził to wprost w wyroku z 4 maja 2006 r. w sprawie C-169/04 Abbey National plc, Inscape Investment Fund przeciwko Commissioners of Customs & Excise. Takie też stanowisko zajmują sądy administracyjne (por. m.in. wyrok WSA w Warszawie z 17 stycznia 2013r. sygn. akt III SA/Wa 1466/12 i WSA we Wrocławiu z 21 listopada 2011r. sygn. akt I SA/Wr 1370/11).

Tym samym pojęcie "zarządzania" funduszami nie może być rozumiane inaczej niż w sposób wynikający z postanowień Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/65/WE z dnia 13 lipca 2009r. w sprawie koordynacji przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych odnoszących się do przedsiębiorstw zbiorowego inwestowania w zbywalne papiery wartościowe (UCITS) (Dz. Urz. UE L 302 z 17 listopada 2009 r. (str. 32, ze zm., dalej: "Dyrektywa UCITS").

W pierwszej kolejności Sąd zauważył, że w zaskarżonej interpretacji Dyrektor KIS podkreślił, że zwolnienie dla czynności zarządzania alternatywnymi funduszami inwestycyjnymi powinno być rozpatrywane zgodnie z przepisami Dyrektywy ZAFI oraz ustawą o funduszach inwestycyjnych i zarządzaniu alternatywnymi spółkami inwestycyjnymi.

Oczywiście zgodzić się należy w tym zakresie z organem interpretacyjnym, niemiej jednak pamiętać trzeba, że przepis art. 43 ust. 1 pkt 12 ustawy o podatku od towarów i usług odnosi się zarówno do sytuacji prawnej funduszy inwestycyjnych stanowiących przedsiębiorstwo zbiorowego inwestowania w zbywalne papiery wartościowe w rozumieniu przepisów Dyrektywy UCITS, jak i alternatywnych funduszy inwestycyjnych, czyli do funduszy inwestycyjnych w ogólności. Wynika to wprost z art. 43 ust. 1 pkt 12 ustawy o podatku od towarów i usług.

To, że alternatywne fundusze inwestycyjne zostały wyłączone na gruncie prawa polskiego z kategorii przedsiębiorstw zbiorowego inwestowania w rozumieniu Dyrektywy UCTIS, nie wyłącza zastosowania zwolnienia z art. 43 ust. 1 pkt 12 lit. a ustawy o podatku od towarów i usług, także wobec podmiotów świadczących usługi na rzecz alternatywnych funduszy inwestycyjnych, a więc na rzecz podmiotów nie będących przedsiębiorstwami zbiorowego inwestowania.

Zauważono, że przepis art. 135 ust. 1 lit. g Dyrektywy 112 przewiduje przyznanie zwolnienia od podatku VAT specjalistycznym funduszom inwestycyjnym określonym przez państwa członkowskie. W Polsce przyznano takie zwolnienie zarówno funduszom inwestycyjnym będącym przedsiębiorstwami zbiorowego inwestowania w myśl Dyrektywy UCITS, jak również innym funduszom, w tym ZAFI, nie będącymi takimi przedsiębiorstwami.

W kontekście powyższego nieuzasadnione jest różnicowanie podmiotów tylko ze względu na to, czy podmiot, na rzecz którego świadczone są usługi zaliczany jest do kategorii przedsiębiorstw zbiorowego inwestowania, czy też nie. Prowadziłoby to bowiem do nieuzasadnionego różnicowania podmiotów znajdujących się w podobnej sytuacji prawnej oraz w podobnym stanie faktycznym.

Wobec powyższego, powoływane zarówno przez organ interpretacyjny, jak i skarżącą, orzecznictwo TSUE dotyczące pojęcia "zarządzania", mimo że zostało wydane na gruncie Dyrektywy UCITS, jest co do zasady aktualne również na gruncie rozpoznawanej sprawy. Powyższej oceny nie zmienia fakt, że załączniki do Dyrektyw UCITS i ZAFI, definiując usługi zarzadzania, zostały trochę inaczej zredagowane.

Podkreślono, że w orzecznictwie TSUE jednoznacznie wskazuje się, że pojęcie "zarządzania" funduszami, poza zarządzaniem portfelem i ryzykiem, obejmuje także czynności dodatkowe, odpowiednio określone w załączniku II do Dyrektywy UCITS. TSUE uznał, że owo autonomiczne pojęcie "zarządzania" może obejmować różne odrębne czynności, np. usługi w zakresie administrowania i prowadzenia rachunkowości funduszu (wyrok C-169/04), czy też usługi doradztwa inwestycyjnego (wyrok C-275/11), które będą korzystały ze zwolnienia, nawet jeżeli będą świadczone przez zarządzających będących osobami trzecimi. Jedynym warunkiem jest to, aby usługi te spełniały szczególnie istotne funkcje dla zarządzania funduszami inwestycyjnymi.

W zaskarżonej interpretacji Dyrektor KIS stanął na stanowisku, że usługi analityczne, które zamierza świadczyć Spółka, nie będą stanowiły usług zarządzania alternatywnym funduszem inwestycyjnym, ponieważ opisany we wniosku zakres planowanych czynności nie będzie obejmował zarządzania portfelem inwestycyjnym lub zarządzania ryzykiem.

Odnosząc się do powyższego Sąd stwierdził, że na gruncie przepisów ustawy o funduszach inwestycyjnych, zarządzać portfelem oraz ryzykiem AFI może tylko i wyłącznie ZAFI, w związku z tym w myśl przepisów tej ustawy niemożliwym jest wykonywanie czynności zarządzania portfelem i ryzykiem przez podmiot inny, niż ZAFI. Tym samym uprawniona jest konstatacja, że tak wąskie rozumienie pojęcia zarządzania na kanwie ustawy o VAT skutkowałoby uznaniem interpretowanego zwolnienia za podmiotowe, adresowanego tylko do podmiotów uprawnionych do zarządzania portfelem i ryzykiem alternatywnej spółki inwestycyjnej, czyli tylko ZAFI, a samo pojęcie zarządzania ograniczałoby się jedynie do zarządzania portfelem i ryzykiem ZAFI.

Za takim stanowiskiem przemawia także argument natury historycznej, nawiązujący do nieobowiązującej już definicji zarządzania, stworzonej na potrzeby prawa podatkowego, a wyrażonej w art. 43 ust. 8 ustawy o podatku od towarów i usług. Wskazany przepis, z racji niezwykle wąskiego ujęcia zarządzania, został uchylony w celu dostosowania prawa polskiego do autonomicznej definicji zarządzania wypracowanej w orzecznictwie TSUE na gruncie przepisów Dyrektywy 112.

Zatem tak wąskie, jak przyjęto w zaskarżonej interpretacji rozumienie pojęcia zarządzania pozostaje w sprzeczności nie tylko z jego literalnym brzmieniem, ale i z Dyrektywą 112. Nie budzi bowiem wątpliwości, że szeroka jego definicja miała na celu zwolnienie wszelkich usług immanentnie związanych z usługami zarządzania funduszem i jego aktywami, tak by konsumenci nie byli obciążeni kwotą podatku VAT niezależnie od tego, czy usługi te świadczone są przez fundusz lub podmiot nim zarządzający, czy też przez podmiot zewnętrzny pod warunkiem, że są to usługi specjalistyczne, nierozerwalnie związane z zarządzaniem funduszami.

Ponadto zaskarżona interpretacja pozostaje w opozycji również do powołanego orzecznictwa TSUE. Widać to zwłaszcza wtedy, gdy organ za warunek zwolnienia czynności dodatkowych opisanych w pkt 2 załącznika I do Dyrektywy ZAFI uznaje wykonywanie przez dany podmiot jedynie czynności zarządzania portfelem inwestycyjnym oraz ryzykiem. Przy czym stanowisko organu w tym zakresie stoi w sprzeczności nie tylko z powołanym orzecznictwem TSUE, ale również z przedmiotowym charakterem zwolnienia przewidzianego w 43 ust. 1 pkt 12 ustawy o podatku od towarów i usług.

Tym samym, Sąd nie podzielił stanowiska organu interpretacyjnego, że poprzez zarządzenie alternatywnymi funduszami inwestycyjnymi należy rozumieć wyłącznie zarządzanie portfelem lub zarządzanie ryzykiem.

Dyrektywa ZAFI określa bowiem jedynie minimalny zakres funkcji w zakresie zarządzania inwestycyjnego, które musi wykonywać zarządzający alternatywnym funduszem inwestycyjnym.

Natomiast inne usługi wykonywane na rzecz funduszy, również mogą być uznane za usługi zarządzania w sytuacji gdy – jak wynika to z orzecznictwa TSUE – spełniają szczególną i istotną funkcję zarządzania funduszem inwestycyjnym.

1.3. W tym stanie rzeczy, Sąd na podstawie art. 146 § 1 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018r. poz. 1302, dalej: "ustawa Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi") uchylił zaskarżoną interpretację.

2. Skarga kasacyjna i odpowiedź na skargę kasacyjną.

2.1. W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku pełnomocnik organu podatkowego zarzucił na podstawie art. 174 pkt 1 i 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi:

1) naruszenie przepisów prawa materialnego, przez błędną wykładnię art. 43 ust. 1 pkt 12 w zw. z art. 43 ust. 15 ustawy o podatku od towarów i usług w zw. z art. 135 ust. 1 lit. g) Dyrektywy Rady 2006/112/WE, poprzez uznanie przez Sąd, że czynności wskazane we wniosku, czyli usługi polegające na sporządzaniu analiz, w szczególności przygotowanie informacji, danych, raportów oraz sporządzanie analiz statystycznych, porównawczych są specyficzne dla zarządzania funduszami i spełniają szczególną i istotną funkcję zarządzania i stanowią podstawę do podjęcia decyzji inwestycyjnej, gdy tymczasem właściwa wykładnia w/w przepisów - prowadzi do wniosku, że czynności wykonywane przez skarżącego nie obejmują ,,zarządzania" portfelem inwestycyjnym lub zarządzania ryzykiem, nie stanowią odrębnej całości oraz nie spełniają szczególnie istotnych funkcji zarządzania, lecz mają charakter czynności pomocniczych, uzupełniających, doradczych, dostarczających danych, jednak nie decydujących lub współdecydujących o polityce inwestycyjnej funduszy i nie oddziaływujących na nią w sposób bezpośredni, poprzez tworzenie odrębnego całościowego procesu decyzyjnego. Wobec czego nie ma zastosowania zwolnienie z art. 43 ust. 1 pkt 12 ustawy o podatku od towarów i usług;

2) naruszenie przepisów prawa procesowego w sposób mający istotny wpływ na wynik sprawy, tj. normy wynikającej z przepisów art. 141 § 4 w zw. z art. 134 § 1 oraz w zw. z art. 153 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, polegające na braku spójności uzasadnienia i jego wewnętrznej sprzeczności, poprzez przyjęcie przez Sąd, że usługi doradztwa inwestycyjnego na rzecz funduszy, o ile stanowią one odrębną całość oraz spełniają szczególnie istotne funkcje zarządzania wchodzą w zakres pojęcia ,,zarządzania" funduszami inwestycyjnymi, podczas gdy skarżący zajmuje się przygotowaniem informacji i danych oraz sporządzaniem analiz i raportów, które stanowią element procesu decyzyjnego oraz w sensie formalnym, załącznik do decyzji inwestycyjnej. Przywołane zaś także przez Sąd orzecznictwo TSUE jednoznacznie wskazuje, ze pojęcie ,,zarządzania" funduszami, poza zarządzaniem portfelem i ryzykiem, obejmuje także czynności dodatkowe np. usługi doradztwa inwestycyjnego (wyrok C-275/11) jeżeli usługi te spełniają szczególnie istotne funkcje dla zarządzania funduszami inwestycyjnymi, czyli nie są monitorowaniem rynku, lecz czynnościami, które mają wpływ na politykę inwestycyjną funduszu i bezpośrednią jej realizację.

2.2. W skardze kasacyjnej wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i orzeczenie co do istoty sprawy, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie od skarżącej na rzecz organu podatkowego kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

2.3. W niniejszej sprawie nie złożono odpowiedzi na skargę kasacyjną.

3. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

3.1. Skarga kasacyjna nie jest zasadna.

3.2. Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022r., poz. 329 ze zm., dalej; "ustawa Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi"), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania, która w sprawie tej jednak nie występuje. Z tego względu, przy rozpoznaniu sprawy, Naczelny Sąd Administracyjny związany był granicami skargi kasacyjnej, którą można oprzeć na następujących podstawach: naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie oraz naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi).

3.3. Zasadniczy spór w niniejszej sprawie dotyczy tego, czy usługi takie, jak opisane we wniosku o wydanie interpretacji indywidualnej, spełniają kryteria uznania ich za "usługi zarządzania funduszami inwestycyjnymi" w rozumieniu art. 43 ust. 1 pkt 12 lit. a ustawy o podatku od towarów i usług.

Zgodnie z art. 43 ust. 1 pkt 12 lit. a ustawy o podatku od towarów i usług zwalnia się od podatku usługi zarządzania funduszami inwestycyjnymi, alternatywnymi funduszami inwestycyjnymi i zbiorczymi portfelami papierów wartościowych - w rozumieniu przepisów o funduszach inwestycyjnych i zarządzaniu alternatywnymi funduszami inwestycyjnymi.

W tym miejscu należy zauważyć, że ustawy o podatku od towarów i usług od 1 kwietnia 2013r. nie zawiera definicji zarządzania funduszami inwestycyjnymi w związku z uchyleniem art. 43 ust. 8 ustawy o podatku od towarów i usług. Uchylenie mocy obowiązującej ww. przepisu nastąpiło w celu dostosowania przepisów ustawy o podatku od towarów i usług do orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, gdzie stwierdzono, że państwa członkowskie nie są uprawnione do definiowania pojęcia zarządzania funduszami inwestycyjnymi w prawie krajowym (por. uzasadnienie rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy o podatku od towarów i usług oraz niektórych innych ustaw, druk sejmowy nr 805 – 37.11., ustawa z 7 grudnia 2012r. o zmianie ustawy o podatku od towarów i usług oraz niektórych innych ustaw, Dz. U. z 2013 r. poz. 35). W wyroku w sprawie C-169/04 Abbey National TSUE wskazał, że art. 13 część B lit. d pkt 6 szóstej dyrektywy (art. 135 ust. 1 lit. g) Dyrektywy 2006/112/WE Rady z dnia 28 listopada 2006 r. w sprawie wspólnego systemu podatku od wartości dodanej - Dz. U. UE.L.06.347.1 ze zm., dalej dyrektywa 112) nie zawiera żadnej definicji pojęcia zarządzania specjalnymi funduszami inwestycyjnymi. Wykładnia tego przepisu powinna być dokonywana z uwzględnieniem kontekstu, w jaki się wpisuje, celów oraz układu tej dyrektywy oraz z uwzględnieniem zwłaszcza ratio legis zwolnienia, które przewiduje – pkt 59 tego wyroku.

Trybunał w ww. wyroku orzekł, że pojęcie "zarządzania" funduszami powierniczymi, o którym mowa w art. 13 część B lit. d pkt 6 szóstej dyrektywy jest autonomicznym pojęciem prawa wspólnotowego, którego treść nie może być zmieniona przez państwa członkowskie – (...) o ile występuje niejasność co do zakresu stosowania tego przepisu w wersji angielskiej i niderlandzkiej, o tyle z wersji duńskiej, niemieckiej, francuskiej i włoskiej wynika w szczególności, że art. 13(B)(d)(6) szóstej dyrektywy zawiera odesłanie do definicji państw członkowskich jedynie w odniesieniu do pojęcia "funduszy powierniczych" (pkt 41).

Przepis art. 43 ust. 1 pkt 12 lit. a ustawy o podatku od towarów i usług stanowi implementację art. 135 ust. 1 lit. g dyrektywy 112, zgodnie z którym państwa członkowskie zwalniają transakcje zarządzania specjalnymi funduszami inwestycyjnymi (dalej SFI), określonymi przez państwa członkowskie. W kontekście przepisu art. 135 ust. 1 lit. g dyrektywy 112, Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wielokrotnie wskazywał, że jego wykładnia powinna być dokonywana z uwzględnieniem kontekstu, w jaki się wpisuje, celów oraz układu tej dyrektywy oraz z uwzględnieniem zwłaszcza ratio legis zwolnienia, które przewiduje. TSUE przypominał ponadto, że zwolnienia od podatku stanowią wyjątki od ogólnej zasady, zgodnie z którą opodatkowaniu podatkiem VAT podlegają wszystkie usługi świadczone odpłatnie przez podatnika, wobec czego należy dokonywać ich ścisłej wykładni. Ponadto zauważono, że zwolnienia przewidziane w art. 13 szóstej dyrektywy stanowią autonomiczne pojęcia prawa wspólnotowego, a zatem powinny zostać zdefiniowane z punktu widzenia prawa wspólnotowego, co ma na celu unikniecie rozbieżności w stosowaniu systemu podatku VAT w poszczególnych państwach członkowskich.

Ponadto zwolnienie, o którym mowa w art. 43 ust. 1 pkt 12 lit. a ustawy o podatku od towarów i usług znajdzie zastosowanie wyłącznie w przypadku, gdy nabywane usługi spełniają kryteria usług spełniających funkcje zarządzania i nabywane usługi muszą być świadczone na rzecz funduszy inwestycyjnych i zbiorczych portfeli papierów wartościowych - w rozumieniu przepisów o funduszach inwestycyjnych.

Zauważyć należy, że fundusze działają w oparciu o ustawy, które ściśle regulują przedmiot i sposób prowadzenia przez nie działalności. Niewątpliwie zatem zarządzanie tymi podmiotami bez stałego wsparcia podmiotów wyspecjalizowanych w ich obsłudze jest w praktyce niemożliwe nawet w zakresie ich bieżącej działalności.

Zgodnie z art. 3 ust. 1 i ust. 3 ustawy o funduszach inwestycyjnych, fundusz inwestycyjny jest osobą prawną, której wyłącznym przedmiotem działalności jest lokowanie środków pieniężnych zebranych w drodze publicznego, a w przypadkach określonych w ustawie również niepublicznego, proponowania nabycia jednostek uczestnictwa albo certyfikatów inwestycyjnych, w określone w ustawie papiery wartościowe, instrumenty rynku pieniężnego i inne prawa majątkowe. Fundusz inwestycyjny prowadzi działalność, ze szczególnym uwzględnieniem interesu uczestników, przestrzegając zasad ograniczania ryzyka inwestycyjnego określonych w ustawie.

Alternatywnym funduszem inwestycyjnym jest instytucja wspólnego inwestowania, której przedmiotem działalności, w tym w ramach wydzielonego subfunduszu, jest zbieranie aktywów od wielu inwestorów w celu ich lokowania w interesie tych inwestorów zgodnie z określoną polityką inwestycyjną, niebędącą funduszem działającym zgodnie z prawem wspólnotowym regulującym zasady zbiorowego inwestowania w papiery wartościowe (art. 2 ust. 10a ustawy o funduszach inwestycyjnych).

Zbiorczy portfel papierów wartościowych stanowi współwłasność łączną posiadaczy tytułów uczestnictwa; składniki zbiorczego portfela nie podlegają egzekucji prowadzonej z majątku uczestnika zbiorczego portfela, a następuje wyłącznie przez odkupienie tytułów uczestnictwa zbiorczego portfela papierów wartościowych; uczestnik nie może rozporządzać udziałem w zbiorczym portfelu papierów wartościowych ani udziałem w poszczególnych składnikach tego portfela (art. 212 ustawy o funduszach inwestycyjnych). Fundusz inwestycyjny dokonuje wyceny aktywów funduszu, ustalenia wartości aktywów netto oraz wartości aktywów netto przypadających na jednostkę uczestnictwa lub certyfikat inwestycyjny (art. 8 ust. 1 ustawy o funduszach inwestycyjnych).

Ponadto, w myśl art. 48 ust. 2b ustawy o funduszach inwestycyjnych Towarzystwo Funduszy Inwestycyjnych, prowadząc działalność, o której mowa w ust. 2a, jest obowiązane w szczególności: stosować rozwiązania techniczne i organizacyjne zapewniające bezpieczeństwo, ciągłość prowadzonej działalności oraz właściwe jej wykonywanie przez towarzystwo; przeprowadzać należytą analizę przy doborze przedmiotu lokat funduszu inwestycyjnego; dokumentować źródła będące podstawą decyzji inwestycyjnych podejmowanych w toku zarządzania portfelami inwestycyjnymi funduszy inwestycyjnych.

3.4. Podobne zagadnienia sporne były przedmiotem rozważań Naczelnego Sądu Administracyjnego w wyroku z 15 kwietnia 2021r., sygn. akt I FSK 499/18, z 22 czerwca 2021r., sygn. akt I FSK 671/18 oraz z 26 stycznia 2023r. sygn. akt I FSK 1977/19. Stan faktyczny w przywołanych wyrokach odbiegał od niniejszego, ale dokonana ocena przepisów prawa materialnego jest adekwatna i Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie ją podziela.

3.5. Zwolnienia przewidziane w art. 135 ust. 1 dyrektywy 112 są autonomicznymi pojęciami prawa Unii, których celem jest uniknięcie rozbieżności w stosowaniu systemu VAT w poszczególnych państwach członkowskich, i które należy rozważać w ogólnym kontekście wspólnego systemu VAT (zobacz w szczególności wyrok z 9 grudnia 2015r., Fiscale Eenheid X, C-595/13, pkt 30 i przytoczone tam orzecznictwo).

Pojęcia użyte do określenia zwolnień, o których mowa w art. 135 ust. 1 dyrektywy 112, należy interpretować w sposób ścisły, ponieważ zwolnienia te stanowią odstępstwa od ogólnej zasady, zgodnie z którą VAT jest pobierany od każdej usługi świadczonej odpłatnie przez podatnika (patrz w szczególności wyroki: z 28 października 2010 r., Axa UK, C-175/09, pkt 25; z 17 stycznia 2013 r., Woningstichting Maasdriel, C-543/11, pkt 25); z 12 czerwca 2014 r., Granton Advertising, C-461/12, pkt 25 i przytoczone tam orzecznictwo; z 16 listopada 2017 r., Kozuba Premium Selection, C-308/16, pkt 39, 45; z 25 lipca 2018 r., DPAS, C-5/17, pkt 29; a także z 19 grudnia 2018 r., Mailat, C-17/18, pkt 37).

3.6. Transakcje "zarządzania", których dotyczy zwolnienie, muszą być "właściwe" dla działalności przedsiębiorstw zbiorowego inwestowania. Ocena, co jest "właściwe" do zarządzania, zależy od przedmiotu tego funduszu inwestycyjnego. Celem takiego funduszu inwestycyjnego jest zachowanie i pomnażanie majątku. Dlatego też właściwe dla zarządzania takim majątkiem jest wszystko, co musi czynić zarządca w celu zachowania powierzonych mu aktywów i osiągnięcia z nich przychodów. W tym celu musi on właściwie gospodarować przedmiotami należącymi do tych aktywów. Co w konkretnym wypadku wchodzi w skład takich działań, można zdefiniować jedynie w zależności od składników aktywów (patrz opina Rzecznik Generalnej J. Kokott w sprawie Fiscale Eenheid X, C-595/13, pkt 49-50).

Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej orzekł, że zakres zastosowania art. 135 ust. 1 lit. g dyrektywy 112 obejmuje, poza czynnościami polegającymi na zarządzaniu portfelami, również funkcje polegające na zarządzaniu samymi przedsiębiorstwami zbiorowego inwestowania (wyrok z 4 maja 2006r., Abbey National, C-169/04, pkt 64).

Ponadto w wyroku w sprawie GfBk z 7 marca 2013r., C-275/11 Trybunał wyjaśnił, że świadczenia takie, jak obliczanie kwoty dochodów i ceny jednostek uczestnictwa lub udziałów funduszu, wycena aktywów, rachunkowość, przygotowywanie deklaracji w celu podziału dochodów, dostarczanie informacji i dokumentacji na temat rachunków okresowych i deklaracji podatkowych, statystyk i VAT, a także opracowywanie prognoz przychodów, wchodzą w zakres pojęcia "zarządzania" SFI (pkt 27).

Istotnym jest także, że usługi zarządzania świadczone przez podmiot zarządzający będący osobą trzecią muszą stanowić w globalnej ocenie odrębną całość oraz spełniać szczególne i istotne funkcje z zakresu zarządzania (patrz wyroki: z 5 czerwca 1997 r., SDC, C-2/95, pkt 66; z 4 maja 2006 r., Abbey National, C-169/04, pkt 70–72); a także z 7 marca 2013 r., GfBk, C-275/11, pkt 21).

3.7. Z wniosku o interpretację wynika, że usługi świadczone przez TFI na rzecz Funduszy są zwolnione z opodatkowania podatkiem od towarów i usług. Zgodnie z ich politykami inwestycyjnymi Fundusze inwestują wyłącznie na rynku amerykańskim.

Przedmiotem umowy między Spółką a TFI będzie zlecenie przez TFI Skarżącej świadczenia usług na rzecz Funduszy, przy czym usługi te miałyby dotyczyć świadczenia na rzecz Funduszy usług polegających na sporządzaniu analiz dotyczących aktywów, w które inwestują Fundusze. Za świadczenie przez Spółkę usług analitycznych przysługiwałoby ustalone wynagrodzenie.

W szczególności usługi analityczne obejmowałyby: przygotowanie na podstawie aktualnych oraz historycznych informacji, danych dotyczących światowych rynków kapitałowych, w tym giełdowych, w szczególności danych dotyczących rynku metali szlachetnych (złoto, platyna), rynku akcji notowanych na giełdach USA (akcji, indeksów, kontraktów terminowych); obligacji rządu USA oraz spółek notowanych na giełdach w USA raportów analitycznych wskazujących na spełnianie lub niespełnianie przez dane klasy aktywów określonych parametrów decydujących o nabyciu ich albo zbyciu przez Fundusze; sporządzenie analiz statystycznych, fundamentalnych i porównawczych.

Przekazywane w ramach usług analitycznych raporty analityczne oraz zestawienia danych dotyczących spółek notowanych na giełdach USA dotyczące parametrów ekonomicznych odpowiadających polityce inwestycyjnej Funduszy (np. wskazanie spółek posiadających określony poziom FCF – wolne przepływy pieniężne do kapitalizacji spółki) stanowić będą podstawę podejmowania decyzji inwestycyjnych w zakresie inwestycji dokonywanych przez Fundusze oraz, w sensie formalnym, załącznik do decyzji inwestycyjnej czyli dokumentu na podstawie którego dokonywana jest inwestycja/dezinwestycja przez Fundusze. Dzięki zakupowi usług analitycznych otrzymywany jest w czasie rzeczywistym komplet danych i analiz niezbędnych do świadomego podejmowania decyzji inwestycyjnych w zakresie aktywów Funduszy w celu osiągnięcia jak najlepszych wyników finansowych w interesie klientów Funduszy. Spółka nie oferuje usług analitycznych podmiotom innym niż Fundusze, gdyż przekazywane dane oraz analizy są specyficzne dla prowadzenia działalności w zakresie zarządzania funduszami inwestycyjnymi.

Spółka podkreśliła, że zakres usług analitycznych jest dostosowany do profilu inwestycyjnego Funduszy, tj. skoncentrowany na danych dotyczących akcji spółek notowanych na giełdach USA, obligacji rządu USA oraz metali szlachetnych, czyli klasach aktywów w które inwestują Fundusze. TFI zarządzając Funduszami bez nabycia usług analitycznych nie byłoby w stanie efektywnie podejmować świadomych decyzji inwestycyjnych w zakresie inwestowania aktywów Funduszy zgodnie z ich polityką inwestycyjną, tj. podejmować w odpowiednim czasie decyzji inwestycyjnych dotyczących sprzedaży albo kupna aktywów takich jak np. akcje spółek notowanych na giełdach USA albo instrumentów opartych o ceny złota. W tym sensie usługi analityczne stanowią element procesu decyzyjnego w zakresie zbycia albo nabycia aktywów przez Fundusze, gdyż na ich podstawie podejmowane są decyzje o nabyciu/zbyciu aktywów (przykładowo jeśli z raportu przygotowanego w ramach usług analitycznych wynika, że dane akcje danej spółki spełniają określone w polityce inwestycyjnej Funduszy wskaźniki np. FCF do kapitalizacji, to taka informacja stanowi podstawę do podjęcia decyzji inwestycyjnej o nabyciu akcji takiej spółki).

W uzupełnieniu wniosku wskazano, że w ramach umowy z TFI, wnioskodawca będzie świadczyć usługi na rzecz dwóch funduszy inwestycyjnych zamkniętych w rozumieniu ustawy z dnia 27 maja 2004 r. o funduszach inwestycyjnych i zarządzaniu alternatywnymi funduszami inwestycyjnymi (Dz. U. z 2018r. poz. 1355 ze zm.), w szczególności rozdziału nr 3 tejże ustawy.

3.8. W skardze kasacyjnej, podobnie, jak w wydanej interpretacji organ stanął na stanowisku, że usługi analityczne, które zamierza świadczyć spółka nie będą stanowiły usług zarządzania alternatywnym funduszem inwestycyjnym, ponieważ opisany we wniosku zakres planowanych czynności nie będzie obejmował zarzadzania portfelem inwestycyjnym lub zarządzania ryzykiem.

Trafnie Sąd pierwszej instancji nie podzielił stanowiska organu interpretacyjnego, że poprzez zarządzenie alternatywnymi funduszami inwestycyjnymi należy rozumieć wyłącznie zarządzanie portfelem lub zarządzanie ryzykiem.

Dyrektywa ZAFI określa bowiem jedynie minimalny zakres funkcji w zakresie zarządzania inwestycyjnego, które musi wykonywać zarządzający alternatywnym funduszem inwestycyjnym.

Natomiast inne usługi wykonywane na rzecz funduszy, również mogą być uznane za usługi zarządzania w sytuacji gdy – jak wynika to z orzecznictwa TSUE – spełniają szczególną i istotną funkcję zarządzania funduszem inwestycyjnym.

W tym kontekście warto zwrócić uwagę na wyrok TSUE z 2 lipca 2020r. w sprawie C-231/19 BlackRock Investment Management (UK) Limited, w którym Trybunał orzekł, że art. 135 ust. 1 lit. g dyrektywy 112 należy interpretować w ten sposób, że jedno świadczenie usług zarządzania realizowane poprzez platformę informatyczną należącą do usługodawcy będącego osobą trzecią na rzecz spółki zarządzającej funduszami, obejmujące zarówno specjalne fundusze inwestycyjne, jak i inne fundusze, nie jest objęte przewidzianym w tym przepisie zwolnieniem.

W sprawie tej spornym było, czy usługi świadczone przez osobę trzecią za pośrednictwem tzw. platformy informatycznej [...], na którą składają się: sprzęt, oprogramowanie i zasoby ludzkie, dostarczającej zarządzającym portfelami wyniki analiz rynkowych i monitorowania wyników i ryzyka, zapewniając wsparcie przy podejmowaniu decyzji inwestycyjnych, nadzór zgodności z przepisami i pozwalającej wdrażać decyzje dotyczące transakcji, to jedno i to samo świadczenie, niezależnie od zarządzanych środków, korzystające ze zwolnienia od VAT.

Odnośnie do tak zarysowanego zagadnienia spornego TSUE przede wszystkim stwierdził, że "analiza rynku, monitorowanie wyników, ocena ryzyka, kontrola zgodności z przepisami i usługi w zakresie realizacji transakcji są kolejnymi etapami świadczenia, które są na równi niezbędne do pomyślnego przeprowadzenia transakcji inwestycyjnych" i "w związku z tym takie świadczenie ma postać jednego świadczenia składającego się z różnych elementów o równoważnym znaczeniu" (pkt 33) oraz "powinno podlegać jednolitemu traktowaniu podatkowemu" (pkt 40).

Mając to na uwadze Trybunał stwierdził, że skoro rozpatrywana usługa była przeznaczona do zarządzania różnego rodzaju inwestycjami, a w szczególności, że może być wykorzystywana bez rozróżnienia do zarządzania SFI oraz innymi funduszami, usługi tej nie można uznać za szczególną usługę zarządzania SFI, korzystającą ze zwolnienia przewidzianego w art. 135 ust. 1 lit. g dyrektywy 112 (por. pkt 48 i 49).

Jak bowiem stwierdził w tej sprawie w swojej opinii Rzecznik Generalny Priit Pikamäe, celem zwolnienia przewidzianego w art. 135 ust. 1 lit. g dyrektywy 112 nie jest przyznanie tego zwolnienia usługom zarządzania świadczonym za pośrednictwem platformy informatycznej, z której korzystają zarówno SFI, jak i fundusze inne niż SFI.

Jednocześnie w punkcie 71 tej Opinii Rzecznik stwierdził, że "Pragnę jednak podkreślić, że w okolicznościach innych niż te, które zostały przedstawione Trybunałowi w niniejszej sprawie, rzeczone zwolnienie mogłoby ewentualnie zostać przyznane na rzecz usług świadczonych zarządzającemu funduszami przez osobę trzecią, pod warunkiem, że usługodawca dostarczy szczegółowych danych umożliwiających organom podatkowym określenie w sposób precyzyjny i obiektywny usług świadczonych konkretnie na rzecz SFI. W takiej sytuacji bowiem usługi świadczone wyłącznie na rzecz SFI mogłyby być zwolnione na podstawie art. 135 ust. 1 dyrektywy 2006/112, pod warunkiem że podmiot świadczący usługi zarządzania funduszami (lub korzystający z tych usług w przypadku odwrotnego obciążenia) zdoła dostarczyć organom podatkowym takie dane, co z podatkowego punktu widzenia skutkowałoby tym, że podobne sytuacje są traktowane w sposób obiektywny".

Wynika z tego, że orzeczenie TSUE w tej sprawie motywowane było jedynie tym, że sporne usługi zarządzania świadczone za pośrednictwem platformy informatycznej mogły być wykorzystywane przez usługobiorcę do zarządzania nie tylko SFI, lecz także innymi funduszami niebędącymi SFI, a nie z tego powodu, że nie spełniają one warunku uznania ich za usługi "zarządzania" w rozumieniu art. 135 ust. 1 lit. g dyrektywy 112.

3.9. Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko Sądu pierwszej instancji, że szeroka definicja pojęcia ,,zarządzanie" ma na celu zwolnienie wszelkich usług immanentnie związanych z usługami zarządzania funduszem i jego aktywami, tak by konsumenci nie byli obciążania kwotą podatku od towarów i usług niezależnie od tego, czy usługi te świadczone są przez fundusz lub podmiot nim zarządzający, czy też przez podmiot zewnętrzny pod warunkiem, że są to usługi specjalistyczne, nierozerwalnie związane z zarządzaniem funduszami.

Tym samym, usługi świadczone przez Spółkę spełniają kryteria wypracowane przez Trybunał Sprawiedliwości w celu ustalenia, czy usługi świadczone przez podmiot trzeci na rzecz podmiotu zarządzającego funduszami mogą być zwolnione z VAT na podstawie art. 135 ust. 1 lit. g dyrektywy 112 (art. 43 ust. 1 pkt 12 lit. a) ustawy o podatku od towarów i usług, a mianowicie że usługi te stanowią w globalnej ocenie odrębną całość oraz spełniają szczególne i istotne funkcje z zakresu "zarządzania".

Usługi analityczne wiążą się z bowiem z procesem decyzyjnym dotyczącym inwestowania w walory poszczególnych spółek, które mają tworzyć portfel inwestycyjny Funduszy oraz stanowią podstawę decyzji inwestycyjnych dotyczących nabywania albo zbywania aktywów. Tym samym mieszczą się w pojęciu "zarządzania" nakreślonym przez Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej.

Nie można więc zgodzić się z kasatorem, że stanowią one jedynie informacje, które mogą służyć podjęciu decyzji związanych z zarządzaniem portfelem lub ryzykiem przez fundusz. Z opisu zdarzenia przyszłego przedstawionego we wniosku o interpretację wyraźnie wynika, że świadczone przez skarżącą usługi są specyficzne dla zarządzania funduszami i spełniają szczególną i istotną funkcję zarządzania. Stanowią bardzo istotny element procesu decyzyjnego w zakresie zbycia i nabycia aktywów. Jak przykładowo argumentowała Spółka, jeśli z raportu przygotowanego w ramach usług analitycznych wynika, że dane akcje danej spółki spełniają określone w polityce inwestycyjnej Funduszy wskaźniki np. FCF do kapitalizacji, to taka informacja stanowi podstawę do podjęcia decyzji inwestycyjnej o nabyciu akcji takiej spółki.

3.10. Naczelny Sąd Administracyjny nie dopatrzył się również naruszenia art. 141 § 4 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w zakresie nieprawidłowego uzasadnienia zaskarżonego wyroku. Zarzut ten może być skutecznie postawiony w dwóch przypadkach: gdy uzasadnienie wyroku nie zawiera wszystkich elementów, wymienionych w tym przepisie i gdy w ramach przedstawienia stanu sprawy, wojewódzki sąd administracyjny nie wskaże, jaki i dlaczego stan faktyczny przyjął za podstawę orzekania (por. uchwałę NSA z dnia 15 lutego 2010r., II FPS 8/09, LEX nr 552012; wyrok NSA z dnia 20 sierpnia 2009r., II FSK 568/08, LEX nr 513044). Naruszenie to musi być przy tym na tyle istotne, aby mogło mieć wpływ na wynik sprawy, a samo uchybienie musi uniemożliwiać kontrolę kasacyjną zaskarżonego wyroku (por. wyroki NSA z dnia 28 września 2010r., I OSK 1605/09; z dnia 13 października 2010r., II FSK 1479/09). Za jego pomocą nie można skutecznie zwalczać prawidłowości przyjętego przez sąd stanu faktycznego, czy też stanowiska sądu co do wykładni bądź zastosowania prawa materialnego. Wbrew odmiennemu w tym względzie stanowisku skarżącego kasacyjnie organu, Sąd I instancji nie naruszył art. 141 § 4 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Uzasadnienie zaskarżonego wyroku zostało sporządzone w sposób umożliwiający kontrolę instancyjną, w szczególności zawiera wszystkie elementy konstrukcyjne wymienione w powyższym przepisie prawa i pozwala jednoznacznie ustalić przesłanki, jakimi kierował się wojewódzki sąd administracyjny podejmując zaskarżone orzeczenie. Nie jest prawdą, jakoby Sąd I instancji nie podał merytorycznych, czy sprzecznych podstaw rozstrzygnięcia, a skoro efektem dokonanej przez Sąd oceny jest uznanie, że organ nie dokonał właściwej wykładni przepisów prawa materialnego, a kierunek dalszego procedowania jest oczywisty.

3.11. W konsekwencji za nieuzasadnione uznać należało sformułowane w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia przepisów prawa materialnego. Mając na uwadze powyższe, na podstawie art. 184 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną organu, jako że nie zawiera ona usprawiedliwionych podstaw. O kosztach postępowania nie orzeczono z uwagi na brak ku temu podstaw faktycznych i prawnych (brak czynności, z którymi wiąże się zwrot kosztów oraz brak wniosku w tym przedmiocie złożonego na podstawie art. 209 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi).

Maja Chodacka Artur Mudrecki Marek Olejnik

del. sędzia WSA sędzia NSA sędzia NSA