Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt II SA/Gd 346/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2023-12-20 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie: Przewodniczący Sędzia WSA Jolanta Górska Sędziowie: Sędzia Diana Trzcińska (spr.) Asesor WSA Wojciech Wycichowski po rozpoznaniu w dniu 20 grudnia 2023 r. w Gdańsku w postępowaniu uproszczonym na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi M. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 3 marca 2023 r., nr SKO Gd/5424/22 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.


UZASADNIENIE

M. P., reprezentowany przez pełnomocnika będącego adwokatem, wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego, w następującym stanie faktycznym i prawnym:

Decyzją z 26 stycznia 2022 r. Kierownik Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej Lipuszu, działając z upoważnienia Wójta Gminy Lipusz, odmówił skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wnioskowanego na żonę M. J.

Po rozpoznaniu wniesionego odwołania, decyzją z 10 czerwca 2022 r. Samorządowe Kolegium Odwoławczego w Gdańsku uchyliło zaskarżoną decyzję i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy, decyzją z 29 września 2022 r. organ pierwszej instancji, ponownie odmówił skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wnioskowanego na żonę. W uzasadnieniu organ pierwszej instancji wskazał, że skarżący - aby opiekować się niepełnosprawną żoną - zrezygnował od 1 października 2021 r. z pracy, którą zgodnie z umową zlecenia miał wykonać do 31 grudnia 2021 r. Skarżący w wywiadzie oświadczył, że żona nie powinna przebywać sama w domu, nie może pomagać w czynnościach domowych ze względu na powikłania, które wystąpiły po operacji. Według niego niepodejmowanie jakiejkolwiek pracy jest ściśle związane ze sprawowaną opieką nad żoną. W rezultacie organ I instancji, podtrzymał swoje wcześniejsze ustalenia, że zachodzi związek przyczynowo - skutkowy pomiędzy rezygnacją przez skarżącego z zatrudnienia (lub jego niepodejmowania) a koniecznością zapewnienia niepełnosprawnej żonie wymaganej opieki. Organ ten wskazał, że żona skarżącego posiadała orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności do 29 lutego 2022 r. Nie wystąpiła przy tym z wnioskiem do Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Kościerzynie o kolejne ustalenie stopnia niepełnosprawności. Nadto znaczący wpływ na rozstrzygnięcie ma orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z 20 kwietnia 2022 r. wydane przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Gdańsku (wpływ 20 maja 2022 r.). Treść orzeczenia stanowi, że żona skarżącego jest całkowicie niezdolna do pracy od 17 września 2020 r. do 30 kwietnia 2023 r. W świetle art. 3 pkt 20 ppkt b ustawy o świadczeniach rodzinnych (u.ś.r.) całkowita niezdolność do pracy orzeczona na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oznacza umiarkowany stopień niepełnosprawności. Tymczasem art. 17 ust. 1 u.ś.r. zawiera wymóg, aby osoba wymagająca opieki legitymowała się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W uzasadnieniu decyzji organ pierwszej instancji podał także, że wnioskodawca jest mężem osoby wymagającej opieki, co oznacza, że jest osobą wymienioną w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Wystąpiła więc negatywna przesłanka do przyznania świadczenia wymieniona w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., gdyż osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim z osobą nie posiadającą orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Wobec powyższego, w ocenie organu pierwszej instancji, wnioskodawca nie spełnił przesłanek ustawowych przyznania wnioskowanego świadczenia.

Po rozpoznaniu wniesionego odwołania skarżoną decyzją z 3 marca 2023 r. Kolegium utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu Kolegium nie podzieliło stanowiska organu I instancji w zakresie negatywnej przesłanka do przyznania świadczenia wymieniona w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ww. ustawy, gdyż osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim z osobą nie posiadającą orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Kolegium uznało bowiem, że skarżący jako mąż znajdował się w kręgu osób uprawnionych do ww. świadczenia. Kolegium uznało natomiast stanowisko organu pierwszej instancji, iż w niniejszej sprawie nie została spełniona przesłanka nie podejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad członkiem rodziny - żoną. Tym samym, w ocenie Kolegium, zasadne stało się utrzymanie skarżonej decyzji w mocy.

Nadto Kolegium wskazało, że w orzeczeniu Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Kościerzynie z 9 lutego 2021 r. M. J. została uznana za osobę o znacznym stopniu niepełnosprawności, wymagającą stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 12 stycznia 2021 r., daty powstania niepełnosprawności nie da się ustalić. Symbol niepełnosprawności to 09-M (choroby układu moczowo- płciowego). Powyższe orzeczenie zostało wydane do 28 lutego 2022 r. Kolegium wskazało przy tym, że zgodnie z powyższym orzeczeniem żona skarżącego mogła pracować w warunkach pracy chronionej oraz jej stan zdrowia uprawniał ją do posiadania karty parkingowej. Kolegium wskazało także, że w związku z odwołaniem stanu epidemii w dniu 16 maja 2022 r. oraz ogłoszonym stanem zagrożenia epidemicznego na obszarze RP w związku z zakażeniami wirusem SARS-CoV-2 od 16 maja 2022 r. orzeczenia, których ważność została przedłużona na mocy art. 15h ust. 1 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2021 r. poz. 2095, z późn.), zachowują ważność do upływu 60. dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Nadto w wydanym żonie skarżącego orzeczeniu z 20 kwietnia 2022 r. lekarz orzecznik ZUS-u stwierdził, że jest ona całkowicie niezdolna do pracy do 30 kwietnia 2023 r. Jak wynika z uzasadnienia ww. orzeczenia zostało ono wydane po bezpośrednim badaniu i dokonaniu analizy przedstawionej dokumentacji medycznej. Lekarz stwierdził, że u 45 letniej badanej doszło do upośledzenia funkcji organizmu w przebiegu schorzeń onkologicznych co potwierdza badanie lekarskie i dokumentacja medyczna. Naruszyło to sprawność organizmu w stopniu znacznym i ma charakter przewlekły o niepewnym rokowaniu. Badana utraciła zdolność do wykonywania jakiejkolwiek pracy. W związku z tym orzeczono niezdolność do pracy od 17 września 2020 r. (początek zasiłku chorobowego) do kwietnia 2023 roku.

W aktach znajdują się karty leczenia żony skarżącego, z których wynika, że występuje u niej: stan po operacji szyjki macicy 5 listopada 2020 r., radioterapia (ostatnia styczeń 2021), chemioterapia (ostatnia 21 styczeń 2021), zatorowość płucna niskiego ryzyka, zakrzepica żył głębokich kończyny dolnej lewej, niedoczynność tarczycy (m.in. karta informacyjna leczenia szpitalnego z 19 marca 2021 r.).

Nadto w aktach znajduje się umowa zlecenia z 12 kwietnia 2021 r., na podstawie której w okresie od 12 kwietnia 2021 r. do 31 grudnia 2021 r. skarżący zobowiązał się wykonać elewację na budynku mieszkalnym. Jak wynika z dokumentu ZUS z tytułu ww. umowy zlecenia skarżący był ubezpieczony do 1 października 2021 r. (po tym dniu tracił tytuł do ubezpieczenia). Z powyższego wynika, iż w chwili zawierania związku małżeńskiego 7 października 2021 r. skarżący był już bezrobotny. Nadto, jak wynika z pisma ZUS-u z 25 sierpnia 2022 r. skarżący mający obecnie 44 lata udowodnił łącznie 2 lata 1 miesiąc i 27 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Kolegium podkreśliło, że w niniejszej sprawie orzeczeniem z 20 kwietnia 2022 r. lekarz orzecznik ZUS stwierdził, że żona skarżącego jest całkowicie niezdolna do pracy. Tym samym, zgodnie z art. 3 pkt. 20 u.ś.r. stwierdzono, że wskazana niepełnosprawność ma stopień umiarkowany. Zdaniem Kolegium ww. orzeczenie stwierdzające stopień niepełnosprawności powoduje, iż nie zachowało ważności orzeczenie o stopniu niepełnosprawności z 9 lutego 2021 r. Ważność orzeczenia z 9 lutego 2021 r. została przedłużona na mocy art. 15h ust. 1 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVlD-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2021 r. poz. 2095), jednakże z uwagi na wydanie nowego orzeczenia lekarza orzecznika ZUS, którego wagę ustawodawca w art. 3 pkt. 20 u.ś.r. zrównał z orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności - przedmiotowe świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje. Dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wymagane jest posiadanie przez osobę nad którą sprawuje się opiekę orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczenia o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Kolegium wskazało przy tym, że wbrew twierdzeniom pełnomocnika skarżącego, nie neguje uprawnienia do złożenia wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego przez męża, ponieważ żyją dzieci jego żony. Dodatkowo wskazało, że z oświadczeń skarżącego dotyczących czynności wykonywanych przy żonie wynika, iż stan zdrowia żony nie wymaga wykonywania specjalnych czynności pielęgnacyjnych.

Odnosząc się do przesłanki niepodejmowania obecnie zatrudnienia przez skarżącego jak i rezygnacji przez niego z zatrudnienia z uwagi na zakres i intensywność sprawowanej opieki nad żoną wskazano, iż nie spełnione zostały przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Kolegium wskazało, że zakres sprawowanej opieki nad żoną nie wypełniała przesłanki związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad żoną. Żona jest osobą chorą, jednak równocześnie porusza się samodzielnie, samodzielnie spożywa posiłki. Skarżący pomaga żonie przy czynnościach higienicznych, ubieraniu się, sprząta, gotuje, robi zakupy, załatwia sprawy urzędowe, towarzyszy podczas wizyt lekarskich. Kolegium stwierdziło, że żona skarżącego chorowała onkologicznie, jednakże obecnie jak wynika z oświadczeń ww. choroba jest w reemisji. Skarżąca przyjmuje tabletki. Z zebranego w sprawie materiału dowodowego nie wynika także, że obecnie stan zdrowia żony jest na tyle zły, iż skarżący musi układać żonę do snu i czuwać przy niej w nocy. Czynności polegające na podawaniu leków, czy umawianiu wizyt lekarskich nie są czynnościami oznaczającymi stałą lub długotrwałą opiekę innej osoby w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. uniemożliwiającą podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia, choćby na część etatu. Kolegium stwierdziło nadto, że mimo deklaracji żony skarżącego, że puchną jej nogi, to nie przeszkadza to jej jednak odbywać podróży samochodem.

Zdaniem Kolegium sprawowana przez skarżącego opieka ma charakter pomocy w czynnościach dnia codziennego. Kolegium nie neguje, że skarżący pomaga żonie w codziennych czynnościach tak jak wskazała podczas wywiadu. Jednak zakres faktycznie sprawowanej opieki nad żoną nie stanowi czynności, które powodują konieczność sprawowania stałej opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Tak świadczona pomoc nie wykracza bowiem poza standardowe obowiązki domowe, które wykonywane są w każdym gospodarstwie domowym, a zakres tych czynności mieści się w zakresie prawidłowych relacji i stosunków rodzinnych. Powyższe, przy uwzględnieniu zakresu, charakteru i skali czynności opiekuńczych, pozwala przyjąć, że czynności opiekuńcze tego rodzaju mogą być realizowane także przez osoby aktywne zawodowo, gdyż mogą być świadczone zarówno przed rozpoczęciem pracy, jak też i po jej zakończeniu. Wskazane przez skarżącego czynności opiekuńcze są wykonywane w określonych odstępach czasu, co oznacza, iż przy właściwej organizacji czasu ich wykonywania, z odpowiednim wyprzedzeniem skarżący może podjąć zatrudnienie.

W skardze na tak wydaną decyzję podniesiono zarzut naruszenia prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art, 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącego w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowani opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Mając powyższe na uwadze wniesiono o uchylenie zaskarżonej decyzji Kolegium oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego ewentualnie przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania.

W uzasadnieniu skargi podkreślono, że podstawowym wymogiem uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, która nie musi być opieką całodobową. Odwołując się do orzecznictwa sądów administracyjnych wskazano, że warunku "stałej" opieki nie można rozumieć jako wykonywania opieki nieustannie i przez 24 godziny na dobę, lecz ma to być opieka stała w sensie trwałości, zaś długotrwała w sensie rozciągłości w czasie, jako opieka nad niepełnosprawną osobą, której zakres wyznaczony jest niepełnosprawnością osoby wymagającej opieki, a więc koniecznością wykonywania czynności warunkujących egzystowanie tej osoby w warunkach godności człowieka. Istotą opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., jest więc nie tylko jej stałość i ciągłość, ale także zapewnienie zaspokojenia normalnych, codziennych potrzeb osoby, nad którą jest sprawowana; zapewnienie jej egzystencji, której bez pomocy osób trzecich nie jest w stanie sobie sama zapewnić. W ocenie strony skarżącej nie sposób przyjąć, że skoro pomoc (opieka) świadczona przez skarżącą nie jest wykonywana przez całą dobę (a jedynie we wskazanych godzinach), to tym samym nie można mówić o opiece "stałej i długoterminowej" w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. Zaznaczono, że w sprawowaniu opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., chodzi przede wszystkim o pomoc w zapewnieniu zaspokojenia normalnych, podstawowych i codziennych potrzeb egzystencjalnych osobie niepełnosprawnej, których ta z uwagi na stopień niepełnosprawności (schorowania) nie jest w stanie sobie sama zapewnić.

Kolegium w odpowiedzi na skargę, wniosło o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje:

Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Materialnoprawną podstawą rozstrzygnięć organów obu instancji są przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r., poz. 615) – zwanej dalej u.ś.r. Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

W myśl art. 17 ust. 1b u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Podkreślić należy, że przepis powyższy winien być interpretowany z uwzględnieniem wiążącego, w myśl art. 190 Konstytucji RP, wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, z którego wynika, że w odniesieniu do grupy opiekunów osób, których niepełnosprawność wymagająca opieki powstała po ukończeniu 18 roku życia, przesłanka nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego utraciła cechę konstytucyjności. W konsekwencji przysługiwanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego tej grupie osób należy rozpatrywać bez wskazanej przesłanki. Organy administracji rozstrzygające o prawie do świadczenia pielęgnacyjnego mają zatem obowiązek procedować w oparciu o przepisy u.ś.r. z wyłączeniem tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która z dniem wejścia w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego, tj. w dniu 23 października 2014 r., została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.

Na gruncie niniejszej sprawy nie zachodzi przy tym przesłanka negatywna z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., który stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. dotyczy bowiem tylko innych niż współmałżonek osób, na których zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w stosunku do osoby niepełnosprawnej ciąży obowiązek alimentacyjny wynikający z pokrewieństwa. Nie dotyczy zaś małżonka ubiegającego się oświadczenie pielęgnacyjne na współmałżonka, będącego osobą niepełnosprawną. Sąd podziela zatem stanowisko Kolegium w tym zakresie, uznając jednocześnie za błędne stanowisko organu pierwszej instancji o zaistnieniu przesłanki negatywnej z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r.

Kwestią sporną w niniejszej sprawie pozostaje ustalenie spełniania przesłanek powołanego wyżej art. 17 ust. 1 u.ś.r. Przedmiotem sporu jest, czy skarżący nie podejmuje (zrezygnował z) pracy zarobkowej z uwagi na konieczność opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym żoną, w tym czy M. J. jest osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

M. J. ma 46 lat, jest zamężna i ma sześcioro dzieci. Mieszka z mężem oraz trojgiem dzieci, z których najstarszy syn jest dorosły i pracuje dorywczo, dwoje młodszych są uczniami, mają 18 i 10 lat. Żona skarżącego posiada wydane przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Kościerzynie orzeczenie z 9 lutego 2021 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności. Orzeczenie to jest ważne do 28 lutego 2022 r., z uwagi na choroby układu moczowo-płciowego. Orzeczenie zawiera przy tym wskazania: odpowiedniego zatrudnienia, tj. pracy w warunkach chronionych, konieczności zaopatrzenia w przedmioty ortopedyczne, środki pomocnicze oraz pomoce techniczne, ułatwiające funkcjonowanie danej osoby, korzystania z systemu środowiskowego wsparcia w samodzielnej egzystencji, przez co rozumie się korzystanie z usług socjalnych, opiekuńczych, terapeutycznych i rehabilitacyjnych świadczonych przez sieć instytucji pomocy społecznej, organizacje pozarządowe oraz inne placówki, konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Nadto z orzeczenia wynika, że spełnia ona przesłanki określone w art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 20 czerwca 1997 r. – Prawo o ruchu drogowym.

Żona skarżącego legitymuje się także orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z 20 kwietnia 2022 r. o całkowitej niezdolności do pracy od 17 września 2020 r. do 30 kwietnia 2023 r. Kolegium uznało, że ocenie z punktu widzenia przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego winno podlegać orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z 20 kwietnia 2022 r., które spowodowało, iż orzeczenie z 9 lutego 2021 r. utraciło aktualność. Zgodnie zaś z ww. orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS, M. J. jest całkowicie niezdolna do pracy, a więc jej niepełnosprawność ma stopień umiarkowany. Taka ocena, zdaniem Sądu, jest prawidłowa.

Jak już wskazano, przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego jest możliwe, jeżeli ubiegająca się o nie osoba nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania stałej opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji (podkreślenia własne) oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Przepis ten wyraźnie wskazuje, że osoba podlegająca opiece musi legitymować się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności, przy czym w tym drugim wypadku niezbędne jest jednoczesne wskazanie, iż konieczna jest stała lub długotrwała opieka lub pomoc innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczny jest stały współudział na co dzień opiekuna dziecka w procesie leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Z kolei przepis art. 3 pkt 20 u.ś.r. stanowi, że ilekroć w ustawie jest mowa o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, należy przez to rozumieć:

a) niepełnosprawność w umiarkowanym stopniu w rozumieniu przepisów o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych,

b) całkowitą niezdolność do pracy orzeczoną na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych,

c) posiadanie orzeczenia o zaliczeniu do II grupy inwalidów.

W myśl zaś art. 3 pkt 21 u.ś.r., znaczny stopień niepełnosprawności oznacza:

a) niepełnosprawność w stopniu znacznym w rozumieniu przepisów o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych,

b) całkowitą niezdolność do pracy i samodzielnej egzystencji orzeczoną na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (podkreślenia własne),

c) stałą albo długotrwałą niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym i do samodzielnej egzystencji albo trwałą lub okresową całkowitą niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym i do samodzielnej egzystencji, orzeczoną na podstawie przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników w celu uzyskania świadczeń określonych w tych przepisach,

d) posiadanie orzeczenia o zaliczeniu do I grupy inwalidów,

e) niezdolność do samodzielnej egzystencji orzeczoną na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych lub przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników.

Do znacznego stopnia niepełnosprawności, zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (t. j. Dz. U. z 2023 r., poz. 100 ze zm.), dalej jako "ustawa o rehabilitacji zawodowej", zalicza się osobę z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej i wymagającą, w celu pełnienia ról społecznych, stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji. Z kolei ust. 4 tego przepisu stanowi, że niezdolność do samodzielnej egzystencji oznacza naruszenie sprawności organizmu w stopniu uniemożliwiającym zaspokajanie bez pomocy innych osób podstawowych potrzeb życiowych, za które uważa się przede wszystkim samoobsługę, poruszanie się i komunikację.

Należy też zauważyć, że w sprawach orzekania o niepełnosprawności ustawodawca powołał powiatowe zespoły do spraw orzekania o niepełnosprawności - jako pierwsza instancja oraz wojewódzkie zespoły do spraw orzekania o niepełnosprawności - jako druga instancja (art. 6 ust. 1 ustawy o rehabilitacji zawodowej). Natomiast, zgodnie z art. 14 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2023 r., poz. 1251), dalej jako "ustawa o emeryturach i rentach", oceny niezdolności do pracy, jej stopnia oraz daty powstania niezdolności do pracy, trwałości lub przewidywanego okresu niezdolności do pracy, związku przyczynowego niezdolności do pracy lub śmierci z określonymi okolicznościami, trwałości lub przewidywanego okresu niezdolności do samodzielnej egzystencji, celowości przekwalifikowania zawodowego - dokonuje w formie orzeczenia lekarz orzecznik Zakładu, zwany dalej "lekarzem orzecznikiem".

Dokonując analizy ww. przepisów należy stwierdzić, że w obrocie prawnym funkcjonują dwa systemy orzecznicze, tj. orzecznictwo do celów rentowych, służące zabezpieczeniu przed negatywnymi skutkami w sferze zarobkowej, realizowane przez lekarzy orzeczników ZUS oraz komisje lekarskie ZUS, a także orzecznictwo do celów pozarentowych - prowadzone przez powiatowe lub miejskie zespoły do spraw orzekania o niepełnosprawności, dla których podstawą prawną działania jest ustawa o rehabilitacji zawodowej i skupiają się na objęciu osoby niepełnosprawnej systemem rehabilitacji zawodowej i społecznej.

Jednocześnie należy mieć na uwadze, że zgodnie z art. 5 ustawy o rehabilitacji zawodowej, orzeczenie lekarza orzecznika Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o:

1) całkowitej niezdolności do pracy, ustalone na podstawie art. 12 ust. 2, i niezdolności do samodzielnej egzystencji, ustalone na podstawie art. 13 ust. 5 ustawy o emeryturach i rentach, traktowane jest na równi z orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

1a) niezdolności do samodzielnej egzystencji, ustalone na podstawie art. 13 ust. 5 ustawy wymienionej w pkt 1, jest traktowane na równi z orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2) całkowitej niezdolności do pracy, ustalone na podstawie art. 12 ust. 2 ustawy wymienionej w pkt 1, jest traktowane na równi z orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności;

3) częściowej niezdolności do pracy, ustalone na podstawie art. 12 ust. 3, oraz celowości przekwalifikowania, o którym mowa w art. 119 ust. 2 i 3 ustawy wymienionej w pkt 1, jest traktowane na równi z orzeczeniem o lekkim stopniu niepełnosprawności.

Co do zasady więc orzeczenia w przedmiocie niepełnosprawności wydawane są przez zespoły do spraw orzekania o niepełnosprawności, powoływane zgodnie z przepisami ustawy o rehabilitacji zawodowej, a w sprawie niezdolności do pracy orzeka lekarz orzecznik ZUS lub komisja ZUS. Przy czym określone w art. 5 ustawy o rehabilitacji zawodowej orzeczenia lekarza orzecznika ZUS są traktowane na równi z orzeczeniami o stopniach niepełnosprawności wydawanych przez zespoły do spraw orzekania o niepełnosprawności, o czym przesądza treść nie tylko ww. przepisu art. 5 cyt. ustawy, ale - w przypadku postępowania w sprawach świadczeń rodzinnych, przede wszystkim treść przepisów art. 3 pkt 20 i 21 ustawy o świadczeniach rodzinnych. W szczególności w tej sprawie znaczenie ma treść art. 3 pkt 21 ustawy o świadczeniach rodzinnych, z którego wynika, że jedynie całkowita niezdolność do pracy i samodzielnej egzystencji orzeczona na podstawie przepisów o emeryturach i rentach została uznana za znaczny stopień niepełnosprawności w rozumieniu tej ustawy.

Podsumowując, legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności w rozumieniu przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych oznacza legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wydanym przez zespół do spraw orzekania o niepełnosprawności w przewidzianym przez prawo trybie lub orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS (zrównanym z takim orzeczeniem właściwego zespołu) o całkowitej niezdolności do pracy i do samodzielnej egzystencji. Zatem, skoro osoba uznana za całkowicie niezdolną do pracy i samodzielnej egzystencji jest osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności, to jej opiekun spełnia przesłanki do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. Z kolei osoba, która posiada orzeczenie lekarza orzecznika ZUS o całkowitej niezdolności do pracy, lecz bez stwierdzenia całkowitej niezdolności do samodzielnej egzystencji, może być uznana jedynie za niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym, stosownie do art. 3 pkt 20 u.ś.r., co jednak nie legitymuje jej opiekuna do ubiegania się o przedmiotowe świadczenie.

Przenosząc powyższe przepisy na grunt niniejszej sprawy stwierdzić trzeba, że zgodnie z orzeczeniem z 9 lutego 2021 r. Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności, M. J. była niepełnosprawna w stopniu znacznym od dnia 12 stycznia 2021 r., a orzeczenie w tym przedmiocie było wydane do 28 lutego 2022 r. Taki rodzaj niepełnosprawności, w myśl art. 17 ust. 1 u.ś.r., uprawniał skarżącego, jako jej opiekuna, do ubiegania się o przyznanie mu świadczenia pielęgnacyjnego. Niemniej jednak należy mieć na uwadze, że 20 kwietnia 2022 r. zostało wydane orzeczenie lekarza orzecznika ZUS, zgodnie z którym żona skarżącego została uznana za całkowicie niezdolną do pracy, bez orzeczenia o niezdolności do samodzielnej egzystencji. Rację ma przy tym skarżący, że ww. orzeczenie zostało wydane dla innych celów, lecz - jak już wyjaśniono, zgodnie z przepisami ustawy o świadczeniach rodzinnych, jest ono traktowane na równi z orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. Aby było uznane za orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, musiałoby zawierać nie tylko stwierdzenie, że dana osoba jest całkowicie niezdolna do pracy, lecz jednocześnie ustalenie, iż jest ona niezdolna do samodzielnej egzystencji. Z analizy orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z 20 kwietnia 2022 r. nie wynika natomiast, aby M. J. została uznana za osobę niezdolną do samodzielnej egzystencji. W związku z tym, jej niepełnosprawność - stosownie do art. 3 pkt 20 u.ś.r. - ma jedynie stopień umiarkowany.

W związku z tym, zmianie uległy okoliczności faktyczne, tj. osoba podlegająca opiece nie legitymuje się już według przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, jak wymaga tego art. 17 ust. 1 u.ś.r..

Odnosząc się do podnoszonych w toku postępowania zarzutów, że orzeczenie Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności z 9 lutego 2021 r. zachowało ważność na mocy art. 15h ust. 1 pkt 1 i 2 ustawy zmieniającej o COVID-19, należy stwierdzić, że nie są one zasadne. Przepis ten stanowi, że z przyczyn związanych z przeciwdziałaniem COVID-19, orzeczenie o niepełnosprawności albo orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, wydane na czas określony na podstawie ustawy o rehabilitacji zawodowej, którego ważność:

1) upłynęła w terminie do 90 dni przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, pod warunkiem złożenia w tym terminie kolejnego wniosku o wydanie orzeczenia, zachowuje ważność do upływu 60. dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności;

2) upływa w terminie od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy, zachowuje ważność do upływu 60 dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności.

Na mocy § 1 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 16 czerwca 2023 r. w sprawie odwołania na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej stanu zagrożenia epidemicznego (Dz.U. z 14 czerwca 2023 r., poz. 1118), stan ten został odwołany z dniem 1 lipca 2023 r. Jednakże, jak już wyjaśniono, w dniu 20 kwietnia 2022 r., a więc przed odwołaniem stanu zagrożenia epidemicznego, w sprawie zostało wydane nowe orzeczenie - zrównane zgodnie z art. 3 pkt 20 u.ś.r. z orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, które nie spełniało wymogów art. 17 ust. 1 w zw. z art. 3 pkt 21 u.ś.r. Nie ma przy tym znaczenia fakt, że M. J. nie występowała z wnioskiem o wydanie nowego orzeczenia o niepełnosprawności, a orzeczenie z 20 kwietnia 2022 r. było wydane na potrzeby innego postępowania, gdyż przepisy art. 3 pkt 20 i 21 u.ś.r. dawały organom podstawy do uwzględnienia w niniejszym postępowaniu orzeczenia lekarza orzecznika ZUS (por też wydane przez WSA w Gdańsku orzeczenie z 8 listopada 2023 r., w sprawie II SA Gd/ 393/23, CBOSA).

Niezależnie od tego, Sąd podziela stanowisko Kolegium, że – wbrew twierdzeniom skarżącego – skarżący nie zrezygnował z pracy zarobkowej z uwagi na konieczność opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym żoną, co oznacza, że nie jest spełniona przesłanka z art. 17 ust. 1 u.ś.r. Skarżący, mający 45 lat, posiada udokumentowany stosunkowo krótki, bo dwuletni okres ubezpieczenia (informacja ZUS z 25 sierpnia 2022 r.). Do akt przedłożył umowę zlecenia od 12 kwietnia 2021 r., zawartą do 31 grudnia 2021 r., oraz formularz o wyrejestrowaniu go z ubezpieczeń społecznych z dniem 1 października 2021 r. Z odpisu aktu małżeństwa wynika, że zawarł związek małżeński z M. J. 7 października 2021 r. Następnie wystąpił o przyznanie specjalnego zasiłku opiekuńczego a w dalszej kolejności - 20 grudnia 2021 r. - o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad żoną.

Z załączonej do akt administracyjnych dokumentacji medycznej wynika, że u żony skarżącego rozpoznano raka szyjki macicy, zatorowość płucną, zakrzepicę żył głębokich kończyny dolnej lewej, niedoczynność tarczycy i otyłość. Żona skarżącego leczona była onkologicznie: operacyjnie, radioterapią i chemioterapią. Opiekę nad niepełnosprawną żoną sprawuje skarżący. Z wywiadu wynika, że "robi wszystko, co musi", tj. pierze, gotuje, robi zakupy dla wszystkich, bo małoletnie dzieci chodzą do szkoły. Skarżący sprząta, pali w piecu, odśnieża, pomaga w opłacaniu rachunków, nadto pomaga żonie przy kąpieli i balsamowaniu ciała oraz dwa razy dziennie mierzy żonie ciśnienie, cztery razy dziennie podaje leki. Z przedłożonego wraz z wnioskiem o świadczenie pielęgnacyjne wykazu czynności wykonywanych podczas opieki nad żoną wynika, że skarżący także pomaga w moczeniu nóg, ścieli łóżko i zmienia pościel, wykonuje masaż, wspomagająco przygotowuje ubrania i pomaga w ubieraniu i pomagał przy ćwiczeniach i spacerach. Skarżący nie jest przy tym w stanie udzielić informacji, ile czasu zajmuje mu opieka nad żoną. Żona skarżącego ociężale porusza się po mieszkaniu, wymaga pomocy w higienie osobistej i przy wizytach lekarskich, samodzielnie porusza się samochodem. Skarżący jest także wsparciem psychicznym w chorobie, nadto w wywiadzie podał, że żona otrzymała skierowanie na leczenie depresji. W toku wywiadu wskazano także na nietrzymanie moczu a z oświadczenia skarżącego wynika, że żona korzysta z wkładek higienicznych.

W ocenie Sądu, słuszne jest stanowisko Kolegium, że wskazany zakres opieki udzielanej przez skarżącego żonie nie stanowi o przeszkodzie w podjęciu przez niego pracy zarobkowej. Nie wykonuje on bowiem przy żonie takich czynności opiekuńczych, które absorbowałby go nieustannie i wymagały jego ciągłej obecności, nie pozwalając tym samym na aktywność zawodową, nawet w zmniejszonym wymiarze godzin. Znaczna część czynności wskazywanych przez skarżącego stanowią de facto czynności zwykłego dnia codziennego i w istocie wyczerpują one codzienną rutynę osób, w tym w także takich, które pracują zawodowo (takie jak pranie, gotowanie, zakupy dla wszystkich, sprzątanie, opłacanie rachunków, załatwianie spraw urzędowych, odśnieżanie, czynności ogrodnicze, ścielenie łóżka, zmiana pościeli). Skarżący wykonuje je także dla siebie i dla pozostałych członków rodziny. Czynności takie nie stoją na przeszkodzie w podjęciu przez skarżącego pracy zarobkowej. Skarżący mógłby je bowiem przygotowywać poza godzinami wykonywania pracy zarobkowej tak, jak to wykonują inne osoby łączące prowadzenie gospodarstwa domowego z pracą zarobkową. Także czynności opiekuńcze takie jak pomoc żonie przy czynnościach higienicznych, balsamowaniu ciała i ubieraniu, asystowanie przy mierzeniu żonie ciśnienia oraz masaż i realizacja recept, czy spacery i ewentualna pomoc przy wizytach lekarskich, mogłyby być wykonywane poza godzinami pracy. Skarżący może podać żonie leki przyjmowane poza godzinami jego ewentualnej pracy, pozostałe zaś przygotować żonie tak, by mogła sama je przyjąć.

Z akt postępowania wynika przy tym, że żona skarżącego, mimo chorób, jest osobą stosunkowo samodzielną. Nie jest osobą leżącą i wymagającą nieprzerwanej opieki. Porusza się po mieszkaniu (ociężale) i samodzielnie porusza się samochodem. Brała aktywny udział w postępowaniu przed Kolegium, stawiając się w jego siedzibie, zapoznając z aktami sprawy i składając oświadczenie. Z akt postępowania administracyjnego nie wynika, by nie mogła pozostać sama w domu na kilka godzin.

Z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że aby można było mówić o opiece w rozumieniu ustawy, musi ona być stała lub długoterminowa. Nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez niewielką część doby. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy bowiem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia przez opiekuna jakiejkolwiek pracy zarobkowej (tak: wyroki NSA: z 23 października 2020 r., I OSK 1148/20; z 5 czerwca 2012 r., I OSK 2454/11 oraz z 2 lutego 2017 r., I OSK 2201/15, dostępne https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Zgromadzony materiał dowodowy nie pozostawia wątpliwości, że pomimo znacznej niepełnosprawności i wielu schorzeń, żona skarżącego zdolna jest do częściowego samodzielnego funkcjonowania. Zdaniem Sądu zakres obowiązków spoczywających na skarżącym nie usprawiedliwia jego całkowitej bierności zawodowej. Nie wykonuje on bowiem przy żonie takich czynności opiekuńczych, które absorbowałby go nieustannie i wymagały jego ciągłej obecności, nie pozwalając tym samym na aktywność zawodową, nawet w zmniejszonym wymiarze godzin.

Podsumowując, w niniejszej sprawie nie wykazano, aby zaangażowanie skarżącego w opiekę nad żoną było przeszkodą w podjęciu aktywności zawodowej. Nadto żona skarżącego legitymuje się umiarkowanym stopniem niepełnosprawności. Nie zachodzą zatem przesłanki, który umożliwiałyby przyznanie skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad żoną.

Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, na podstawie art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2023 r., poz. 1634, jako p.p.s.a.), oddalił skargę jako niezasadną.

Sąd orzekł w niniejszej sprawie w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, zgodnie z treścią art. 119 pkt 2 p.p.s.a., na wniosek skarżącego zgłoszony w skardze, przy braku sprzeciwu organu.