Wyrok WSA we Wrocławiu, sygn. akt IV SA/Wr 359/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Data orzeczenia: 2024-11-13 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: *Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1
journal: Dz.U. 2023 poz 775
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t. j.)
article: art. 1, 2, 3, 11, 17, 20, 23, 32
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Andrzej Nikiforów, Sędziowie Asesor WSA Aneta Brzezińska (sprawozdawca), Sędzia WSA Gabriel Węgrzyn, , po rozpoznaniu w Wydziale IV na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 13 listopada 2024 r. sprawy ze skargi H. T. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Legnicy z dnia 8 kwietnia 2024 r. nr SKO/RŚ-423/67/2024 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy Kotla z 16 lutego 2024 r. nr GOPS.4311.32.2023


UZASADNIENIE

Wnioskiem z 20 grudnia 2023 r. H. T. (dalej: skarżący) wystąpił do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Kotli o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad żoną (M. T., ur. [...] r.).

Decyzją z 16 lutego 2024 r. (GOPS.4311.32.2023) działający z upoważnienia Wójta Gminy Kotla, Dyrektor Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Kotli (dalej: organ I instancji) – na podstawie art. 1, art. 2 pkt 2, art. 3 pkt 11, art. 17 ust. 1, art. 20, art. 23, art. 32 ust. 2 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2023 r. poz. 390 ze. zm.), dalej: u.ś.r., w zw. z art. 63 ust. 1 ustawy z 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz.U. z 2023 r. poz. 1429 ze zm.) i art. 104 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2023 r. poz. 775 ze. zm.) – odmówił przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia.

W uzasadnieniu decyzji wskazał, że pracownik socjalny w ramach wywiadu środowiskowego ustalił, że żona skarżącego choruje przewlekle na wiele schorzeń, m.in. osteoporoza, pooperacyjna niedoczynność tarczycy, stan po kompresyjnym złamaniu trzonu TH 12, dysgenezja gonad, choroba zwyrodnieniowa stawów, stan po endoprotezoplastyce lewego stawu biodrowego, zmiany zwyrodnieniowe kręgosłupa. Ponadto, od wielu lat leczy się z powodu nasilających się zaburzeń lękowo- depresyjnych. Stałe pobiera leki. Legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wydanym przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Głogowie w dniu 7 grudnia 2023 r. na stałe, natomiast niepełnosprawność istnieje od urodzenia. Z uwagi na obecny stan zdrowia i związane z nim ograniczenia (problemy z pamięcią, słuchem i wzrokiem) żona skarżącego wymaga częściowej opieki i pomocy osoby drugiej w codziennym funkcjonowaniu, którą zapewnia wyłącznie mąż. Zakres opieki i pielęgnacji jaką skarżący świadczy wobec żony obejmuje: asystę przy poruszaniu się i załatwianiu różnych spraw poza miejscem zamieszkania, np. dojazdach do lekarzy, wykupowaniu recept, robieniu zakupów, odbieraniu przesyłek pocztowych ze skrzynki oraz robieniu opłat mieszkaniowych i innych płatności, a w okresie jesienno-zimowym palenie w piecu i przynoszenie opału, częściową pomoc w wykonywaniu czynności związanych z utrzymaniem higieny, tj. przy toalecie porannej oraz kąpaniu, jak również przy zmianie pościeli. Dotyczy również przygotowania ciepłych posiłków, utrzymywanie w czystości odzieży, bielizny, pościeli oraz pomocy w ubieraniu i rozbieraniu (głównie górnej części garderoby), a także większości czynności związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego i utrzymywaniem porządku (sprzątanie, pranie, mycie podłóg, okien). Ważnym aspektem w sprawowanej opiece ze strony skarżącego jest również zapewnianie żonie poczucia bezpieczeństwa i wsparcia emocjonalnego, aby nie nasilały się stany depresyjne. Jednocześnie ustalono, że żona skarżącego jest w stanie samodzielnie przemieszczać się w obrębie mieszkania i w jego najbliższym otoczeniu, samodzielnie korzysta z toalety. Samodzielnie również spożywa wszystkie uprzednio przygotowane posiłki, uzgadnia wizyty lekarskie, pamięta również o przyjęciu leków w odpowiednich porach dnia i sama je przygotowuje (kanapki, obiera warzywa do obiadu, odgrzewa uprzednio przygotowany posiłek), ma jednak problem z samodzielnym ugotowaniem obiadu. Ponadto w związku z posiadanymi schorzeniami poza wykupowaniem i dostarczaniem leków nie wymaga opieki pielęgnacyjnej, jak również nie korzysta z żadnych przedmiotów ortopedycznych.

W konsekwencji powyższego, organ I instancji stwierdził, że skarżący jako małżonek osoby wymagającej opieki nie jest osobą, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, co skutkuje tym, że nie jest możliwe przyznanie mu świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, z uwagi na treść art. 17 ust. 1 u.ś.r., który ściśle określa krąg osób uprawnionych do tego świadczenia. Poza tym, organ I instancji wskazał, na brak bezpośredniego związku między niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącego, a sprawowaną opieką nad niepełnosprawną żoną, gdyż zakres i charakter tej opieki nie powoduje niemożności podjęcia przez niego jakiegokolwiek zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w rozumieniu ustawy.

W odwołaniu od tej decyzji skarżący stwierdził, że wydana decyzja jest dla niego krzywdząca. Podniósł (w szczególności), że od wielu lat sprawuje opiekę nad chorą żoną, ponieważ jest chora i niepełnosprawna od urodzenia, a z wiekiem jej schorzenia coraz bardziej się pogłębiają i mocno ograniczają jej samodzielność. Z tego względu obecnie nie poszukuje i nie podejmuje żadnego zatrudnienia, gdyż musi być przy żonie i pomagać jej w większości czynności dnia codziennego, jak również musi udzielać wsparcia psychicznego z uwagi na to, że żona cierpi na zaburzenia depresyjno-lękowe.

Po rozpoznaniu odwołania, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Legnicy (dalej: SKO) zaskarżoną decyzją z 8 kwietnia 2024 r. (SKO/RŚ-423/67/2024) utrzymało w mocy decyzję organu I Instancji. SKO – po przywołaniu przepisów znajdujących zastosowanie w sprawie, w tym art. 63 ust. 1 ustawy z 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz.U. z 2023 r. poz. 1429 ze zm.) – nie zgodziło się, z organem I instancji w zakresie "niespełnienia wymogu istnienia obowiązku alimentacyjnego skarżącego wobec żony". SKO podniosło, że skarżący nie jest osobą niepełnosprawną, wobec tego (wbrew twierdzeniom organu I instancji) należy do określonego w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. kręgu "innych osób, na których zgodnie z przepisami ustawy z 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny" wobec legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności żony. SKO podzieliło natomiast stanowisko organu I instancji, że zakres i charakter wykonywanych przez skarżącego w związku z opieką nad żoną czynności, nie uniemożliwia mu wykonywania pracy zarobkowej, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Skarżący, zdaniem SKO, nie wykonuje przy żonie takich czynności opiekuńczych, które absorbowałyby go nieustannie i wymagały ciągłej obecności przy niej w domu, nie pozwalając na jakąkolwiek aktywność zawodową. Żona skarżącego wykazuje bardzo dużą samodzielność w niezbędnych czynnościach życia codziennego, skutkiem czego nie wymaga stałej i nieprzerwanej opieki.

Argumentując swoje stanowisko w sprawie SKO podniosło, że skarżący jest zarejestrowany w PUP jako osoba bezrobotna, bez prawa do świadczeń. W ostatnim czasie dwukrotnie podejmował zatrudnienie na umowę o pracę jako pracownik gospodarczy w ramach prac interwencyjny w Urzędzie Gminy Kotla. Skarżący przedłożył dwa świadectwa pracy, z których wynika, że był zatrudniony w Urzędzie Gminy Kotla w pełnym wymiarze czasu pracy na umowy o pracę, zawarte na czas określony, tj. w okresie od 1 lipca 2022 r. do 31 października 2022 r. oraz od 20 kwietnia 2023 r. do 18 września 2023 r. Rozwiązanie umów nastąpiło z upływem czasu, na które były zawarte. Żona skarżącego została natomiast zaliczona na stałe do znacznego stopnia niepełnosprawności przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Głogowie orzeczeniem z 7 grudnia 2023 r. w którym jako przyczyny niepełnosprawności wskazano: 05-R (upośledzenie narządu ruchu), 11-1 (inne, w tym schorzenia: endokrynologiczne, metaboliczne, zaburzenia enzymatyczne, choroby zakaźne i odzwierzęce, zeszpecenia, choroby układu krwiotwórczego), 02-P (choroby psychiczne).

Niesporne jest zatem, że żona skarżącego legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ze wskazaniem, że wymaga stałej lub długotrwałej opieki i pomocy osób drugich w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Niemniej jednak, zdaniem SKO, ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego nie wynika, aby czynności opiekuńcze sprawowane przez skarżącego nad żoną uniemożliwiały mu podjęcie zatrudnienia, nawet w niepełnym wymiarze czasu pracy. SKO podkreśliło, że w trakcie wywiadu środowiskowego pracownik socjalny ustalił, że żona skarżącego przewlekle choruje na wiele schorzeń, m.in. osteoporoza, pooperacyjna niedoczynność tarczycy, stan po kompresyjnym złamaniu trzonu TH 12, dysgenezja gonad, choroba zwyrodnieniowa stawów, stan po endoprotezoplastyce lewego stawu biodrowego, zmiany zwyrodnieniowe kręgosłupa. Ponadto od wielu lat leczy się z powodu nasilających się zaburzeń lękowo-depresyjnych. Jest pod stałą opieką lekarza rodzinnego oraz lekarzy specjalistów, jak również na stałe pobiera leki. Poza tym, SKO wskazało, że ze sporządzonej 11 stycznia 2024 r. ankiety osoby ubiegającej się o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, podpisanej przez M. T. oraz H. T. wynika, że żona skarżącego jest samodzielna w poruszaniu się po domu, może sama stać i siadać. Poza domem porusza się w asyście opiekuna. Czasami ma kłopoty z pamięcią oraz ze wzrokiem (początek zaćmy). Ma problem ze słuchem - nosi aparat. Odnośnie zaspokajania codziennych potrzeb życiowych ustalono, że w zakresie przygotowywania posiłków część czynności wykonuje samodzielnie. Nie ma problemów ze spożywaniem posiłków. Potrzebuje pomocy w przyniesieniu zakupów. Odnośnie czystości odzieży, bielizny i pościeli część czynności wykonuje samodzielnie - mąż zmienia bieliznę pościelową. Ma problem z ubraniem i rozebraniem głównie górnej części garderoby (koszula, sweter, bluzka, okrycie wierzchnie). W zakresie opieki higienicznej odnośnie mycia twarzy, zębów, czesania oraz kąpieli całego ciała część czynności wykonuje samodzielnie. Nie ma problemów z korzystaniem z toalety, nie używa pieluch. Nie wymaga pomocy przy uzgadnianiu wizyt lekarskich i pielęgniarskich, leczenia odleżyn, ran. Nie wymaga pomocy w przewracaniu się na bok, zmianie pozycji z leżącej na siedzącą. Nie korzysta z usług opiekuńczych.

SKO podkreśliło również, że oboje małżonkowie w dniu 11 stycznia 2024 r. złożyli wyjaśnienia w formie oświadczeń dotyczące zakresu opieki wymaganej przez M. T. Mianowicie skarżący wyjaśnił, że pomaga żonie w następujących pracach: utrzymanie porządku w mieszkaniu, mycie podłóg i naczyń, kurze, gotowanie obiadów, pranie, palenie w piecu, zmiana pościeli, zakupy w sklepie i aptece, mycie okien, przenoszenie poczty ze skrzynki a ponadto w wizytach u lekarzy. Natomiast żona skarżącego w oświadczeniu podała, że mąż pomaga jej w następujących czynnościach: wyjście i wejście do kąpieli, przy zmianie górnej garderoby, przy zmianie pościeli oraz rozwieszaniu prania. Stwierdziła, że mąż robi zakupy, towarzyszy jej przy załatwianiu spraw urzędowych, pomaga przy ciepłych posiłkach, utrzymuje czystość w domu, realizuje recepty.

Z powyższego wynika, zdaniem SKO, że skarżący w związku z opieką nad żoną wykonuje jedynie czynności pomocnicze i wspierające, tj. pomoc w ubraniu i rozebraniu górnej części garderoby, wyjście i wejście do kąpieli, pomoc w przygotowaniu ciepłych posiłków, towarzyszenie przy wyjściach z domu, załatwianiu spraw urzędowych i wizytach lekarskich jak też realizacja recept. Ponadto skarżący wykonuje czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego, czyli czynności jakie wykonuje się zwykle w każdym gospodarstwie domowym, niezależnie od tego czy osoby są aktywne zawodowo. W tym zakresie zaburzeń depresyjno – lękowych na, które cierpi żona skarżącego, SKO stwierdziło, że powinna być leczona i korzystać z terapii i uzyskiwać wsparcie otoczenia, natomiast nie można stwierdzić, aby tego rodzaju choroba wymuszała stałą, nieustanną obecność innych osób, bowiem nie powoduje braku możliwości wykonywania podstawowych czynności dnia codziennego. Przy tym podjęcie zatrudnienia przez skarżącego nie pozbawiłoby żony wsparcia emocjonalnego, bowiem nie musi to być zatrudnienie w pełnymi wymiarze czasu pracy.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu skarżący nie zgodził się z zaskarżoną decyzją, zarzucił jej naruszenie art. 17 u.ś.r. Skarżący (w szczególności) wymienił schorzenia na które cierpi żona, akcentując, że jej stan ulega pogorszeniu. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2021 r., poz. 137 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. Z kolei przepis art. 3 § 2 pkt 1 p.p.s.a. stanowi, że kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne. W wyniku takiej kontroli decyzja podlega uchyleniu w razie stwierdzenia przez Sąd naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę wznowienia postępowania administracyjnego, lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, b i c p.p.s.a.). Podkreślić należy, że stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd administracyjny rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną.

Badając rozpoznawaną sprawę w tak zakreślonej kognicji Sąd stwierdził, iż skarga zasługuje na uwzględnienie.

Odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego przez organ I instancji nastąpiła z dwóch powodów. Po pierwsze dlatego, że zadaniem organu I instancji, skarżący jako małżonek osoby wymagającej opieki nie jest osobą, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, co skutkuje tym, że nie jest możliwe przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, z uwagi na treść art. 17 ust. 1 u.ś.r., A po wtóre, dlatego, że w ocenie organu I instancji brak bezpośredniego związku między niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącego, a sprawowaną opieką nad niepełnosprawną żoną, gdyż zakres i charakter tej opieki nie powoduje niemożności podjęcia jakiegokolwiek zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w rozumieniu ustawy. Z kolei organ II instancji utrzymał decyzję organu I instancji w mocy z powodu braku bezpośredniego związku przyczynowego między sprawowaną przez skrzącego opieką, a niepodejmowania przez niego zatrudnienia. Zdaniem SKO skarżący w związku z opieką nad żoną wykonuje bowiem czynności pomocnicze i wspierające oraz czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego, a taki rodzaj opieki, nie uniemożliwia mu podjęcia pracy.

Odnosząc się do argumentacji zawartej w zaskarżonej decyzji wskazać należy, że SKO prawidłowo wskazało (nie zgadzając się w tym zakresie z organem I instancji), że skarżący należy do określonego w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. kręgu "innych osób, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny" wobec legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności żony.

Istota sporu w sprawie sprowadza się zatem do oceny, czy w okolicznościach sprawy skarżący spełnia określoną w art. 17 ust. 1 u.ś.r. przesłankę przyznania mu świadczenia pielęgnacyjnego, tj. czy występuje związek przyczynowo – skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem przez niego zatrudnienia, a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym żoną, czy też nie, tak jak stwierdziło SKO.

Materialnoprawną podstawę do przyznania (bądź odmowy przyznania) świadczenia pielęgnacyjnego stanowi art. 17 ust. 1 u.ś.r., w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2023 r., gdyż zgodnie z art. 63 ust. 1 ustawy z 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz.U. z 2023 r., poz. 1429), w sprawach o świadczenie pielęgnacyjne i specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym, do których prawo powstało do dnia 31 grudnia 2023 r., stosuje się przepisy dotychczasowe. Zgodnie więc z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Zatem rezygnacja z zatrudnienia lub niepodejmowanie zatrudnienia musi pozostawać w bezpośrednim związku z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Tym samym nie każda rezygnacja z zatrudnienia/niepodejmowanie zatrudnienia stanowi podstawę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, a tylko taka, która jest podyktowana opieką. Jednocześnie opieka ta musi stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej - powodować faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub prowadzić do rezygnacji z zatrudnienia w celu jej sprawowania.

W treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. ustawodawca nie zawęził jednak charakteru sprawowanej opieki, w szczególności nie wskazał, aby opieka ta musiała być opieką stałą, wykonywaną bez przerwy, przez 24 godziny na dobę. Nie wskazał nawet na obowiązek zamieszkiwania opiekuna ze swoim podopiecznym. Przyjmuje się zatem, że cel i istota świadczenia pielęgnacyjnego wskazują na konieczność sprawowania opieki ustawicznej nad osobą niepełnosprawną. Powinna ona być sprawowana codziennie, a opiekun winien pozostawać do dyspozycji podopiecznego, udzielając pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość niesienia pomocy (zob. P. Rączka (red.), Świadczenia rodzinne. Komentarz, WKP 2021, uwagi do art. 17 oraz przywołane tam orzecznictwo sądów administracyjnych). Sprawowanie opieki, w powyższym rozumieniu tego pojęcia, nie musi zatem oznaczać, że podopieczny nie może podejmować aktywności adekwatnych dla swego stanu zdrowia, w szczególności, że nie może mieć "czasu dla siebie". Podejmowanie takich aktywności nie podważa sprawowanej opieki, która winna być odpowiednią do charakteru istniejącej niepełnosprawności, potwierdzonej w orzeczeniu o niepełnosprawności. Z orzeczenia tego wynika bowiem charakter i zakres stwierdzonej niepełnosprawności i orzeczeniem tym pozostają związane organy orzekające o świadczeniu pielęgnacyjnym. Skutki naruszenia sprawności organizmu osoby o znacznym stopniu niepełnosprawności oznaczają całkowitą zależność osoby od otoczenia. Zakres sprawowanej opieki nad taką osobą oznacza pielęgnację dotyczącą higieny osobistej i karmienia lub w wykonywaniu czynności samoobsługowych, prowadzeniu gospodarstwa domowego oraz ułatwiania kontaktów ze środowiskiem (§ 29 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 15 lipca 2003 r. w sprawie orzekania o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności (Dz.U. z 2021 r., poz. 857)). Jednocześnie sprawowanie opieki w myśl przepisów ustawy nie musi polegać na opiekowaniu się osobą – wyłącznie – leżącą. Za niezdolne do samodzielnej egzystencji z mocy ustawy uznano także osoby cierpiące na schorzenia nieskutkujące brakiem możliwości poruszania się, a konieczność sprawowania nad nimi stałej lub długotrwałej opieki oceniać należy w świetle rodzaju schorzeń oraz sprawności psychofizycznej danej osoby (wyrok WSA w Gdańsku z 10 lutego 2022 r., sygn. akt III SA/Gd 996/21, wyrok WSA w Lublinie z 22 czerwca 2021 r., sygn. akt II SA/Lu 795/20, CBOSA). Legitymowanie się przez osobę wymagającą opieki stosownym orzeczeniem o niepełnosprawności nie wyklucza jednak możliwości wywodzenia braku związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia a stopniem faktycznie sprawowanej opieki nad tą osobą (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 16 kwietnia 2021 r., sygn. akt I OSK 2859/20; wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 18 maja 2021 r., sygn. akt I OSK 275/21, CBOSA).

Ocena spełnienia przesłanek z art. 17 ust. 1 u.ś.r. powinna być zawsze dokonywana jako aktualna, tj. odnosząca się do czasu, w którym opiekun wystąpił o przyznanie świadczenia. Istotne jest zatem to, czy na dzień złożenia wniosku (w sprawie 24 listopada 2023 r.), a najpóźniej na dzień przyznania świadczenia decyzją administracyjną, opiekun spełniał przesłanki przyznania oczekiwanego świadczenia, w tym, przesłankę niepodejmowania zatrudnienia z uwagi na konieczność sprawowania opieki. Istotne jest zatem, czy obecnie skarżący (przy pogarszającym się stanie zdrowia jego żony) spełnia, z uwagi na faktyczną opiekę, którą sprawuje nad żoną, przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, a więc czy aktualnie skarżący jest potencjalnie gotowy do pracy i czy rozmiar faktycznie sprawowanej opieki uniemożliwia mu podjęcie aktywności zawodowej w jakimkolwiek zakresie. Kluczowym jest zatem przesądzenie, czy istniejące uwarunkowania zdrowotne niepełnosprawnej żony są tego rodzaju, że zakres opieki jaki wymaga, wyklucza możliwość podjęcia aktywności zawodowej przez jej opiekuna. Ten natomiast aspekt sprawy wymaga z kolei zbadania skali i charakteru nieodzownej opieki, jaka realizowana jest przez skarżącego względem jego niepełnosprawnej żony.

W sprawie bezsporne jest, że z treści orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności z 7 grudnia 2023 r. – w dniu złożenia wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego – wynika, że żona skarżącego chorowała na choroby kwalifikowane jako 05-R (upośledzenie narządu ruchu), 11-1 (inne, w tym schorzenia: endokrynologiczne, metaboliczne, zaburzenia enzymatyczne, choroby zakaźne i odzwierzęce, zeszpecenia, choroby układu krwiotwórczego), 02-P (choroby psychiczne), a które stały się podstawą wydania orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności ze wskazaniem na konieczność długotrwałej opieki lub pomocy innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji na stałe. Ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 9 listopada 2023 r. – bo choć niepełnosprawność u żony skarżące istnieje od urodzenia, to jednak wcześniej orzeczono (wg. informacji podanych przez skarżącego) jedynie stopień umiarkowany. Przy dokonywaniu ustaleń orzeczniczych uwzględniono już zatem sprawność psychofizyczną żony skarżącego i stwierdzono brak zdolności do samodzielnego zaspakajania podstawowych potrzeb życiowych. Okoliczność, że żona skarżącego wymaga stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji wynika z orzeczenia Powiatowego Zespołu do spraw Orzekania o Niepełnosprawności, a więc wyspecjalizowanej w zakresie oceny niepełnosprawności jednostki orzeczniczej.

Zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy z 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 2019 r., poz. 1172 ze zm.) w zw. z art. 3 pkt 21 lit. a u.ś.r. do znacznego stopnia niepełnosprawności zalicza się osobę z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej i wymagającą, w celu pełnienia ról społecznych, stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji. Pojęcie niezdolności do samodzielnej egzystencji należy zaś odnieść do osób, u których występuje naruszenie sprawności organizmu w stopniu uniemożliwiającym zaspokajanie, bez pomocy innych osób, podstawowych potrzeb życiowych, za które uważa się przede wszystkim samoobsługę, poruszanie się i komunikację (art. 4 ust. 4 ustawy).

Orzeczenie o niepełnosprawności wydane w trybie ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych jest dokumentem urzędowym w rozumieniu art. 76 § 2 k.p.a., a więc jest dowodem tego, co zostało w nim urzędowo stwierdzone. Zgodnie z art. 76 § 3 k.p.a. przepis § 1 nie wyłącza możliwości przeprowadzenia dowodu przeciwko treści dokumentów wymienionych w tych przepisach. Co do zasady, nie jest zatem wykluczona możliwość ustalenia, że w rzeczywistości, mimo stwierdzonych dolegliwości ojca skarżącej, opieka nad nim nie musi być jednak sprawowana w sposób ciągły lub długotrwały, gdyż jak wskazał organ opieka skarżącej nad ojcem "nie jest wystarczająco intensywna i angażująca". Niemniej jednak organ może dokonać takiej oceny - jedynie po przeprowadzeniu w tym zakresie rzetelnego postępowania dowodowego - którego wyniki dadzą podstawę do dokonania takich ustaleń, a w uzasadnieniu decyzji organ winien dać wyraz przyjętemu stanowisku. Uzasadnienie faktyczne jest bowiem obligatoryjnym elementem decyzji administracyjnej i powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej (art. 107 § 1 pkt 6 oraz § 3 k.p.a.). Nadto, zgodnie z ogólnymi zasadami postępowania administracyjnego, organ administracji publicznej winien stać na straży praworządności i podejmować kroki niezbędne do dokładnego ustalenia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu obywateli (art. 7 k.p.a.). Organ jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.) i na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenia, czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 k.p.a.). W rozpatrywanej sprawie – organy wydając zaskarżone decyzje – uchybiły powyższym wymogom. Stanowisko organów, kwestionujące w istocie treść orzeczenia o niepełnosprawności zostało bowiem dokonane na podstawie wybiórczo wybranych informacji, wynikających ze zgromadzonego w aktach sprawy materiału dowodowego w sprawie i jako takie Sąd uznał je za co najmniej przedwczesne.

W zaskarżonej decyzji organ wskazał bowiem, opierając się na wywiadzie środowiskowym i oświadczeniach obojga małżonków, że żona skarżącego przewlekle choruje na wiele schorzeń, m.in. osteoporoza, pooperacyjna niedoczynność tarczycy, stan po kompresyjnym złamaniu trzonu TH 12, dysgenezja gonad, choroba zwyrodnieniowa stawów, stan po endoprotezoplastyce lewego stawu biodrowego, zmiany zwyrodnieniowe kręgosłupa. Ponadto od wielu lat leczy się z powodu nasilających się zaburzeń lękowo-depresyjnych. Jest pod stałą opieką lekarza rodzinnego oraz lekarzy specjalistów, jak również na stałe pobiera leki. Dalej, SKO uznało, że skarżący w związku z opieką nad żoną wykonuje jedynie czynności pomocnicze i wspierające, tj. pomoc w ubraniu i rozebraniu górnej części garderoby, wyjście i wejście do kąpieli, pomoc w przygotowaniu ciepłych posiłków, towarzyszenie przy wyjściach z domu, załatwianiu spraw urzędowych i wizytach lekarskich jak też realizacja recept. Ponadto skarżący wykonuje czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego, czyli czynności jaki wykonuje się zwykle w każdym gospodarstwie domowym, niezależnie od tego czy osoby są aktywne zawodowo. A taki rodzaj opieki nie uniemożliwia skarżącemu podjęcia pracy.

Dokonując jednak powyższej oceny SKO – choć przyznało, że żona skarżącego "choruje na wiele schorzeń" i jest pod stałą "opieką lekarską" – to jednocześnie całkowicie pominęło treść dokumentacji medycznej chorej włączonej do akt sprawy, zresztą tak jak uczynił to również organ I instancji. Tymczasem z dokumentacji tej wynika, że żona skarżącego z uwagi na swój stan zdrowia wymaga stałego leczenia, rehabilitacji i co istotne w sprawie "wymaga opieki" osoby drugiej (zaświadczenie lekarskie specjalisty medycyny rodzinnej, zaświadczenie lekarskie z 9 listopada 2023 r. lekarza chorób wewnętrznych – psychiatry). Wynika z nich również "pogorszenie stanu zdrowia" żony skarżącego z powodu zaburzeń depresyjno-lękowych oraz zaburzeń depresyjnych nawracających wymagających nie tylko leczenia farmakologicznego, lecz również opieki. Dlatego też, trudno zgodzić się z oceną SKO, że żona skarżącego w związku z zaburzeniami na które cierpi winna być "leczona, korzystać z terapii i uzyskiwać wsparcie otoczenia", przy czym choroba ta nie wymusza "stałej, nieustannej obecność innych osób, bowiem nie powoduje braku możliwości wykonywania podstawowych czynności dnia codziennego". W tym miejscu przypomnienia wymaga, że ustawodawca w art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie wymaga, aby opieka była opieką stałą, wykonywaną bez przerwy, przez 24 godziny na dobę. Powinna być sprawowana codziennie, a opiekun winien pozostawać w dyspozycji podopiecznego, udzielając mu pomocy i wskazując gotowość niesienia pomocy. Poza tym również z karty informacyjnej Uniwersyteckiego Szpitala Klinicznego we W., w którym hospitalizowana była żona skarżącego wynika, że wymaga ona "w swoim codziennych funkcjonowaniu pomocy osób trzecich". Oprócz tego z epikryzy (z której szczegółowo opisano stan zdrowia chorej i zaordynowany sposób leczenia, czy też wskazania co do dalszej diagnostyki) wynika dodatkowo, że skarżąca cierpi na zawroty głowy i szumy uszne równoczesne z zawrotami głowy. Żona skarżącego cierpi również na zaburzenia pamięci, które jak wynika z kolei z zaświadczenia o stanie zdrowia wystawionego przez lekarza medycyny rodzinnej 25 stycznia 2024 r., utrudniają z nią "kontakt". Żona skarżącego ma również problemy ze wzrokiem (retinopatia nieproliferacyjna i zmiany naczyniowe siatkówki, zaćma starcza początkowa, zaświadczenie z 30 stycznia 2024 r. wystawione przez specjalistę od chorób oczu).

Wobec powyższego stwierdzić należy, że orzekające w sprawie organy dokonały wadliwej (bo wybiórczej) oceny materiału dowodowego i wydały w konsekwencji decyzje naruszające art. 17 u.ś.r., jak i przepisy postępowania administracyjnego regulujące właściwe rozpoznanie sprawy administracyjnej, w tym przede wszystkim art. 7 i 8 k.p.a. w zw. z art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Uchybienia te polegają przede wszystkim na niewłaściwej bo przedwczesnej ocenie związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącego, a sprawowaną przez niego opieką nad żoną będącej konsekwencją nieprawidłowego (bo wybiórczego i niepełnego, nieuwzględniającego zgromadzonych w sprawie zapisów dokumentacji medycznej żony skarżącego) ustalenia zakresu czynności wykonywanych przez skarżącego przy żonie, sprowadzając te czynności jedynie "do czynności pomocniczych" i zwykłych czynności "związanych z prowadzeniem domu". Tymczasem, nie może budzić wątpliwości w sprawie, że konieczność sprawowania przez skarżącego nad chorą żoną "stałej lub długotrwałej opieki" należy również oceniać w świetle (przez pryzmat) rodzaju schorzeń na które cierpi oraz sprawności psychofizycznej (02-P, zaburzenia depresyjno-lękowe oraz zaburzenia depresyjne-nawracające).

Mając na uwadze powyższe, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. oraz art. 135 p.p.s.a., Sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji. Przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organ uwzględni stanowisko Sądu wyrażone w uzasadnieniu wyroku i ponownie oceni wniosek skarżącego o przyznanie mu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, będąc na podstawie art. 153 p.p.s.a. związanym dokonaną oceną prawną i wykładnią prawa.