Wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt II SA/Gl 1234/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Data orzeczenia: 2023-11-30 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 61 ust. 2 pkt 2 lit. a oraz art. 64
journal: Dz.U. 2021 poz 2268
law: Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej
article: art. 151
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA Renata Siudyka, Sędziowie Sędzia WSA Wojciech Gapiński, Sędzia WSA Beata Kalaga-Gajewska (spr.), Protokolant Monika Rał, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 30 listopada 2023 r. sprawy ze skargi A. I. (I.) na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 8 maja 2023 r. nr SKO.PS/41.5/383/2023/9180/ w przedmiocie opłaty za pobyt członka rodziny w domu pomocy społecznej oddala skargę.


UZASADNIENIE

Decyzją Prezydenta Miasta D. (dalej: "organ I instancji") z dnia 3 listopada 2017 r. małoletnia R. S. została skierowana w trybie natychmiastowym do Domu Pomocy Społecznej w W. (dalej: "DPS"). Decyzją organu I instancji z dnia 29 lipca 2019 r., nr [...], ustalono opłatę za pobyt małoletniej w DPS w wysokości 70% dochodu od dnia 1 września 2019 r.

W dalszej kolejności ustalono odpłatność A. I. (dalej: "skarżąca") za pobyt jej córki w DPS:

- decyzją organu I instancji z dnia 17 marca 2022 r., nr [...], w wysokości 1.983.94 zł. miesięcznie od dnia 1 sierpnia 2021 r. do dnia 31 grudnia 2021 r. oraz w wysokości 1.932.34 zł. miesięcznie od dnia 1 stycznia 2022 r.;

- decyzją organu I instancji z dnia 2 czerwca 2022 r., nr [...] w wysokości 300 zł. miesięcznie od dnia 1 sierpnia 2021 r. do dnia 31 marca 2022 r., a w okresie od dnia 1 kwietnia 2022 r. do dnia 31 lipca 2022 r. częściowo zwolniono skarżącą z ponoszenia opłaty określonej w decyzji z dnia 17 marca 2022 r. i ustalono ją w wysokości 500 zł.

W dniach 2 sierpnia i 30 sierpnia 2022 r. organ I instancji wystąpił o przeprowadzenie ze skarżącą aktualizacji wywiadu środowiskowego - część 11, na podstawie którego ustalono w dniu 10 października 2022 r., że prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, a jej dochód w miesiącu sierpniu 2022 r. stanowiło wynagrodzenie za pracę w wysokości 7.164,34 zł. i jest wyższy od kwoty 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, tj. kwoty 2.328,00 zł.

Organ I instancji decyzją z dnia 25 listopada 2022 r., nr [...], zmienił decyzję z dnia 17 marca 2022 r. i ustalił skarżącej opłatę za pobyt córki w DPS od dnia 1 września 2022 r. w wysokości 2.231,05 zł miesięcznie. W uzasadnieniu decyzji wskazał, że skarżąca ponosi następujące średnie miesięczne wydatki: czynsz - 1.692.00 zł. (w tym energia), UPC i internet - 155,98 zł., telefon - 120,50 zł., leki/koszty leczenia - 200,00 zł., żywność - 1.500,00 zł., kosmetyki - 100,00 zł., bielizna - 34,17 zł., odzież/obuwie - 550,00 zł.; weterynarz - 112,00 zł., usługi stomatologiczne (leczenie) - 36,60 zł., usługi stomatologiczne (korona) - 166,00 zł. (kwota jest oszczędzana); prowizja debet - 84.60 zł., rata Bank [...] (zakup sprzętu w formie ratalnej) - 124,90 zł., rata Bank [...] - 300,44 zł., kara za brak ubezpieczenia - 280,00 zł., usługi fryzjerski -100,00 zł., naprawa auta - 200,00 zł., ubezpieczenie auta - 125,04 zł., paliwo - 676,34 zł., zakup telefonu - 56,00 zł., edukacja (zakup książek) - 6,40 zł. - co stanowi ogółem średnie miesięczne wydatki w kwocie 6.495,93 zł. Organ I instancji wskazał, że przedstawione wydatki są stałe i ponoszone co miesiąc w niezmiennych wysokościach. Zaznaczył, że skarżąca poinformowała również, że w dniu 6 grudnia 2022 r. zaciągnęła pożyczkę w wysokości 118.000,00 zł. (72 raty po 2.222,01 zł.) na zakup auta, które jak podała jest jej niezbędne w celu dojazdu do pracy. Organ I instancji w uzasadnieniu tej decyzji wskazał również, że w trakcie rozmowy telefonicznej, przeprowadzonej w związku z koniecznością odbycia wywiadu środowiskowego, skarżąca wycofała się z deklaracji dopłaty do pobytu córki w DPS w wysokości 500.00 zł. i wniosła o całkowite zwolnienie z powyższej opłaty ze względu na trudną sytuację finansową.

Skarżąca pismem z dnia 30 stycznia 2023 r., przy pomocy zawodowego pełnomocnika, podtrzymała powyższy wniosek z zaznaczeniem, że jest w stanie uiszczać miesięczną opłatę w kwocie 200 zł.

Organ I instancji decyzją z dnia 22 lutego 2023 r., nr [...], działając m.in. na podstawie art. 61 ust. 2 pkt 2 lit. a) oraz art. 64 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t. jedn. Dz. U. z 2021 r. poz. 2268 z późn. zm., obecnie t. jedn. Dz. U. z 2023 r. poz. 901, dalej: "ustawa" lub "u.p.s.") oraz podstawie art. 104 i art. 163 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (obecnie tekst jednolity: Dz. U z 2023 r. poz. 775 z późn. zm., w skrócie: "k.p.a."), odmówił skarżącej częściowego zwolnienia z opłaty za pobyt córki w DPS do kwoty 200,00 zł. miesięcznie od dnia 1 września 2022 r., ustalonej w decyzji z dnia 25 listopada 2022 r. (pkt 1) oraz odmówił całkowitego zwolnienia z opłaty za pobyt córki w DPS od dnia 1 września 2022 r., ustalonej w powyżej wskazanej decyzji z dnia 25 listopada 2022 r. W uzasadnieniu organ I instancji podał, że różnica pomiędzy średnim miesięcznym kosztem utrzymania mieszkańca w DPS, a opłatą wnoszoną przez skarżącą do dnia 28 lutego 2022 r. wynosi 4.462,10 zł., a od dnia 1 marca 2023 r. będzie wynosić 4.958.57 zł. Kwoty te stanowią wysokość dopłaty, jaką w pierwszej kolejności rodzina powinna uiścić za pobyt w DPS, gdyż zgodnie z ustawą, w przypadku gdy mieszkaniec nie jest w stanie z własnych dochodów pokrywać całości kosztu utrzymania w DPS, obowiązek ten przechodzi na następną grupę osób ustawowo zobowiązanych, którą tworzą; małżonek, zstępni przed wstępnymi. Jak ustalono, w niniejszej sprawie grupę tą tworzą rodzice oraz dziadkowie. Organ I instancji wskazał również, że najpierw musi istnieć prawomocnie orzeczony obowiązek odpłatności w DPS, a dopiero potem możliwe jest zwolnienie z tego obowiązku. Z zebranego materiału wynika, iż skarżąca ma duże możliwości zarobkowe, co potwierdził fakt zakupu samochodu za kwotę 118.000,00 zł., pomimo wiedzy o ciążącym na niej obowiązku wnoszenia opłat za pobyt córki w DPS. Wydatki skarżącej na odzież i obuwie są znaczne, jak dla jednoosobowego gospodarstwa domowego, a wydatki na edukację, zakup telefonu, utrzymanie zwierzęcia domowego, czy zakup przenośnego klimatyzatora należy uznać za drugorzędne. Zaakcentował, że decyzją z dnia 17 marca 2022 r. ustalono skarżącej obowiązek wnoszenia opłaty w wysokości 1.932,34 zł. miesięcznie. Pismo, w sprawie zmiany tej decyzji w związku ze zmianą dochodu, skarżąca odebrała w dniu 21 listopada 2022 r. i mimo tego przyjęła na siebie zobowiązanie finansowe dotyczące raty kredytu za samochód. Nadto, nie odwiedza córki w DPS, a będąc rodzicem jest się zobowiązanym do kontaktu z dzieckiem oraz ponoszenia opłat za pobyt w DPS, bowiem niedopuszczalnym jest przerzucanie obowiązku utrzymania dziecka na Państwo, które przeznacza środki finansowe na utrzymanie dziecka ze środków publicznych. Stąd też zwolnienie z opłat, o którym mowa w art. 64 u.p.s., może nastąpić jedynie w sytuacjach szczególnych i wyjątkowych. Organ I instancji zaznaczył, że zwolnienie skarżącej z opłaty za pobyt córki DPS w zakresie wnioskowanym naruszałoby w sposób rażący nie tylko interes fiskalny państwa, ale i wartości wspólne dla całego społeczeństwa, takie jak sprawiedliwość społeczna i zaufanie obywateli do organów władzy.

Pismem z dnia 24 marca 2023 r. skarżąca złożyła odwołanie od powyższej decyzji i zarzuciła rozstrzygnięciu naruszenie:

- art. 7, art. 8, art. 12 § 1, art. 77 § 1 i § 4, art. 78 § 1 oraz art. 80 k.p.a., poprzez dokonanie przez organ I instancji błędnej, sprzecznej z zasadami logiki oraz doświadczenia życiowego oceny materiału dowodowego, zwłaszcza sytuacji finansowej skarżącej w kontekście zakupu auta i jego utrzymania, wydatków związanych z utrzymaniem zwierzęcia domowego, edukacją, zakupem odzieży czy obuwia, w wyniku czego nie zastosowano przynajmniej częściowego zwolnienia z odpłatności za pobyt w DPS;

- art. 6, art. 7 i art. 8 k.p.a., poprzez przyjęcie, że zwolnienie z obowiązku ponoszenia przedmiotowych opłat w zakresie wnioskowanym przez skarżącą naruszałoby w sposób rażący interes społeczny, w szczególności interes fiskalny państwa oraz wartości wspólne dla całego społeczeństwa.

W oparciu o takie zarzuty skarżąca wniosła o uchylenie decyzji w całości i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez zwolnienie z opłaty za pobyt córki w DPS w całości, ewentualnie zwolnienia z odpłatności - w części co do kwoty 200 zł miesięcznie lub wyższej, nie większej niż 500 zł., poczynając od dnia 1 września 2022 r., względnie o uchylenie decyzji w całości oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej: "Kolegium") decyzją z dnia 8 maja 2023 r., nr SKO.PS/41.5/383/2023/9180/, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu organ odwoławczy zreferował stan faktyczny sprawy oraz przywołał regulacje u.p.s. Zaakcentował, że obowiązek partycypowania w kosztach utrzymania krewnego skierowanego do DPS, przez osoby wymienione w art. 61 ust. 2 pkt 2 u.p.s., jest zależny wyłącznie od ich sytuacji dochodowej, a okoliczności dotyczące sytuacji rodzinnej, zdrowotnej, czy majątkowej, w tym obciążeń związanych z codziennym funkcjonowaniem, nie mają znaczenia dla ustalenia obowiązku ponoszenia opłaty i jej wysokości. Ujęte w art. 64 pkt 2 u.p.s. sformułowanie: "uzasadnione okoliczności" nie zostało sprecyzowane i wskazuje jedynie na możliwość wydania pozytywnej dla strony decyzji. Zwolnienie z opłaty powinno zawsze znaleźć uzasadnienie w wyjątkowych okolicznościach, w przeciwnym razie może dojść do nieuzasadnionego przerzucania na jednostki samorządu terytorialnego obowiązku partycypowania w kosztach pobytu w DPS. Jednocześnie, treść art. 64 u.p.s., wskazuje na uznaniowy charakter zwolnienia. Oznacza to, że od oceny organu zależy, czy ulga ta zostanie przyznana. W ocenie Kolegium, ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego nie wynika, aby skarżąca spełniała którąkolwiek z przesłanek wymienionych przez ustawodawcę w treści art. 64 pkt 1-7 lub art. 64a ustawy. Za podstawę rozstrzygnięcia, organ I instancji przyjął konstrukcję otwartego katalogu przesłanek, stanowiących podstawę do zastosowania ulgi w postaci częściowego zwolnienia z ponoszenia odpłatności za pobyt członka rodziny w DPS i wywiódł fakultatywną podstawę do zwolnienia na podstawie analizy wydatków skarżącej. Również okoliczności, jakie podała w odwołaniu, nie mają wpływu na wydane rozstrzygnięcie, gdyż w jej sytuacji nie zachodzi podstawa do częściowego zwolnienia z ponoszenia odpłatności za pobyt córki w DPS. W treści uzasadnienia organ I instancji dokonał bardzo szczegółowej i wnikliwej analizy budżetu domowego skarżącej. Pomimo podnoszenia wysokich miesięcznych wydatków, to jednak przeprowadzona analiza budżetu domowego nie uzasadnia nawet częściowego zwolnienia z obowiązku ponoszenia odpłatności za pobyt córki w DPS. Przedstawione przez nią wydatki, nieuwzględnione jako uzasadniające zwolnienie z ponoszenia opłaty bez wątpienia wpływają na poziom jej życia, ale jego obniżenie nie może być uznane za "uzasadnioną okoliczność". Skarżąca musi liczyć się z tym, że realizując swój obowiązek alimentacyjny wobec córki, jej sytuacja materialna ulegnie pewnemu pogorszeniu. Nie może również domagać się, aby koszty realizacji powyższego obowiązku ponosiła, w tak znaczącym zakresie, wspólnota lokalna, zwłaszcza wydatków ponoszonych przez skarżącą z tytułu rat kredytu na zakupiony za ponad 100.000 zł. samochód oraz na edukację, fryzjera i zakup telefonu.

Pismem z dnia 23 czerwca 2023 r. skarżąca złożyła skargę na powyższą decyzję i zarzuciła jej naruszenie:

- art. 64 pkt 2 u.p.s., poprzez jego błędną wykładnię, polegającą na przyjęciu, że przez "uzasadnione okoliczności" nie sposób uznać "obniżenia poziomu życia", podczas gdy brak jest możliwości przeznaczenia przez nią środków na pokrycie opłaty za pobyt córki w DPS w wyższej kwocie (z uwagi na konieczność ponoszenia innych wydatków niezbędnych i koniecznych, związanych z zaspokajaniem podstawowych, bieżących potrzeb życia codziennego) oraz ogólnie jej sytuacja finansowa, co potwierdza analiza budżetu domowego, która mieści się w otwartym katalogu przesłanek umożliwiających uzyskanie zwolnienia na mocy art. 64 u.p.s., a ponadto przepisy nie mogą być tak interpretowane, że doprowadziłyby do nałożenia obowiązku, który nie może być zrealizowany;

- art. 7, art. 8, art. 12 § 1, art. 77 § 1 i § 4, art. 78 § 1 i art. 80 k.p.a., polegające na dokonaniu błędnej, sprzecznej z zasadami logiki oraz doświadczenia życiowego oceny materiału dowodowego (w postaci dokumentów złożonych przez skarżącą do akt, pokazujących rodzaj oraz wysokość ponoszonych przez nią wydatków i uzyskiwanych dochodów), podczas gdy prawidłowa ich ocena wskazuje, iż skarżąca spełnia przesłanki jeśli nie do całkowitego, to przynajmniej częściowego zwolnienia z odpłatności za pobyt jej córki w DPS;

- art. 6 - 8 k.p.a., polegające na przyjęciu, że zwolnienie skarżącej z obowiązku ponoszenia opłat za pobyt córki w DPS w zakresie wnioskowanym naruszałoby w sposób rażący interes społeczny, w szczególności interes fiskalny państwa oraz wartości wspólne dla całego społeczeństwa, takie jak sprawiedliwość społeczna zaufanie obywateli do organów władzy, podczas gdy brak jest podstaw do takiego stwierdzenia, a zarazem słuszny interes skarżącej przemawia za zasadnością zwolnienia z opłaty.

Wobec przywołanych powyżej zarzutów skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji oraz o zasądzenie zwrotu kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego. W uzasadnieniu skargi wymieniła katalog przesłanek wynikających z art. 64 u.p.s., który ma charakter otwarty, a nawet podwójnie otwarty - o czym świadczy zarówno użycie zwrotu "w szczególności" w pierwszym zdaniu tego przepisu, jak i konstrukcja jego pkt 2, w którym jako jedną z przesłanek do udzielenia zezwolenia wskazano "uzasadnione okoliczności" (poprzedzone dodatkowo zwrotem "zwłaszcza", wskazującym na otwarty, przykładowy charakter wymienionych w tym przepisie zdarzeń i faktów). Podkreśliła, że złożyła przedmiotowy wniosek nie dlatego, że nie chce "zrezygnować z pewnych aspektów swego życia", lecz dlatego, że nie jest w stanie przeznaczyć wyższej kwoty (aniżeli zadeklarowane w toku postępowania 200 zł. miesięcznie), a to z uwagi na konieczność ponoszenia innych niezbędnych, koniecznych wydatków, związanych z zaspokajaniem bieżących, usprawiedliwionych i podstawowych potrzeb życia codziennego. Zaznaczyła, że posiadanie niepełnosprawnego dziecka, choć jest to sytuacja dosyć częsta w społeczeństwie, stanowi okoliczność nadzwyczajną, niezależną od woli i losową, która nie powinna jednak prowadzić do rezygnacji z podstawowych, bieżących potrzeb życia codziennego. Wskazała, że jej wydatki, które organy obu instancji uznały za "zbędne" (co dotyczy w szczególności wydatków ponoszonych na edukację, psa czy fryzjera oraz przeznaczonych na zakup samochodu, czy telefonu), stanowią wydatki ponoszone na zaspokojenie podstawowych, usprawiedliwionych potrzeb życia codziennego i wcale nie stanowią wydatków "luksusowych". Podała, że nie posiada własnego mieszkania, lecz mieszka w wynajmowanym lokalu, gdzie sam czynsz najmu pochłania dużą część jej dochodów i zarazem przekracza minimalną kwotę, którą może zarabiać osoba starająca się o całkowite zwolnienie z takich opłat. Wyraziła przy tym chęć normalnego życia i funkcjonowania w społeczeństwie. Odnosząc się z kolei do wydanych w sprawie już wcześniej decyzji, nie objętych przedmiotową skargą argumentowała, że znamiennym jest, iż w poprzednich latach (tj. gdy skarżąca występowała o identyczne zwolnienie z ponoszenia odpłatności za pobyt córki w DPS za wcześniejsze okresy), organy administracji publicznej nie uznawały wydatków skarżącej ponoszonych na psa, czy edukację za zbędne. Podkreśliła, iż nie kwestionuje obowiązku ponoszenia odpłatności za pobyt córki w DPS, jednakże chce wykazać, iż ze względu na własną sytuację materialną, nie jest w stanie tego uczynić w szerszym zakresie niż deklarowane przez nią 200 zł. miesięcznie. Nie może być bowiem tak, że organ nałoży na obywatela obowiązek, którego nie będzie w stanie spełnić, ponieważ jest to sprzeczne nie tylko z dyrektywami wynikającymi z art. 7 k.p.a., ale także zasadą praworządności (art. 6 k.p.a.) i zasadą zaufania obywateli do Państwa (art. 8 k.p.a.). Powyższe oznacza, że nie można wymagać świadczenia niemożliwego do spełnienia, ani też całkowitego poświęcenia i podporządkowania życia osobistego oraz zawodowego dla realizowania rodzicielskiego obowiązku. Uznanie administracyjne nie może tym samym spowodować powstania ustaleń faktycznych i oceny dowodów w sposób dowolny, z przekroczeniem zasad logiki i doświadczenia życiowego. W ocenie skarżącej organy obu instancji w wydanych przez siebie decyzjach "ograniczyły się" do zbadania zwolnienia skarżącej z odpłatności za pobyt jej córki w DPS wyłącznie do zadeklarowanej przez nią kwoty 200 zł. miesięcznie, po czym, uznawszy brak istnienia podstaw do udzielenia zwolnienia w takim zakresie, wydały decyzję odmowną. Tymczasem nie było żadnych przeszkód do tego, by organy obu instancji udzieliły skarżącej zwolnienia w innej kwocie, np. 500 zł miesięcznie (tak jak to miało miejsce w przypadku poprzednio wydanej decyzji z dnia 2 czerwca 2022r.).

Pismem z dnia 19 lipca 2023 r. Kolegium złożyło odpowiedź na skargę i wniosło o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje:

Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) i art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1634, dalej w skrócie: "p.p.s.a.") sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, stosując środki określone w ustawie. Kontrola sądu polega na zbadaniu, czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia prawa dającego podstawę do stwierdzenia jego nieważności, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania, naruszenia prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy oraz naruszenia przepisów postępowania administracyjnego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 i 2 p.p.s.a.). Zakres kontroli sądu wyznacza przepis art. 134 § 1 p.p.s.a. stanowiący, że sąd orzeka w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem dotyczącym art. 57a.

Rozpoznanie niniejszej sprawy nastąpiło w trybie uproszczonym, z uwagi na złożony w treści odpowiedzi na skargę wniosek w tym przedmiocie, przy jednoczesnym braku żądania skarżącej przeprowadzenia rozprawy, w terminie czternastu dni od zawiadomienia o jego złożeniu (art. 119 pkt 2 w związku z art. 120 p.p.s.a.).

W ocenie Sądu kontrolowana w niniejszej sprawie decyzja Kolegium z dnia 8 maja 2023 r., jak również poprzedzająca ją decyzja organu I instancji z dnia 22 lutego 2023 r. są zgodne z prawem.

Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi przepis art. 64 u.p.s. Zgodnie z tą regulacją osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w DPS można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, w szczególności jeżeli: wnoszą opłatę za pobyt innych członków rodziny w DPS, ośrodku wsparcia lub innej placówce (pkt 1); występują uzasadnione okoliczności, zwłaszcza długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, straty materialne powstałe w wyniku klęski żywiołowej lub innych zdarzeń losowych (pkt 2); małżonkowie, zstępni, wstępni utrzymują się z jednego świadczenia lub wynagrodzenia (pkt 3); osoba obowiązana do wnoszenia opłaty jest w ciąży lub samotnie wychowuje dziecko (pkt 4); osoba obowiązana do wnoszenia opłaty lub jej rodzic przebywała w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka lub placówce opiekuńczo- wychowawczej, na podstawie orzeczenia sądu o ograniczeniu władzy rodzicielskiej osobie kierowanej do DPS lub mieszkańcowi domu (pkt 5); osoba obowiązana do wnoszenia opłaty przedstawi wyrok sądu oddalający powództwo o alimenty na rzecz osoby kierowanej do DPS lub mieszkańca domu (pkt 6); osoba obowiązana do wnoszenia opłaty wykaże, w szczególności na podstawie dokumentów dołączonych do wniosku, rażące naruszenie przez osobę kierowaną do DPS lub mieszkańca domu obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty (pkt 7).

W toku postępowania skarżąca zmieniła swoje stanowisko i wobec początkowej deklaracji uiszczenia opłaty w wysokości 500 zł., stwierdziła, że wnosi o całkowite zwolnienie jej z przedmiotowej opłaty, ewentualnie ustalenie jej w wysokości 200 zł. Wobec tego organ I instancji w punkcie pierwszym własnej decyzji odmówił częściowego zwolnienia z opłaty za pobyt córki skarżącej w DPS, natomiast w punkcie drugim odmówił całkowitego zwolnienia z tej opłaty. Nadto, w odwołaniu wspomniała, że organ I instancji nie rozważył zwolnienie częściowego ponad kwotę 500 zł., natomiast w skardze zaakcentowała, że w toku postępowania wskazywała na możliwość uiszczenia 200 zł., po czym znów powieliła argumentację odwołania, co do kwoty 500 zł. Niespójność ta nie została niczym uzasadniona.

Zaakcentować w tym miejscu przyjdzie, że przed tut. Sądem zawisła już sprawa skarżącej o sygn. akt II SA/Gl 1468/22, objęta skargą na decyzję Kolegium z dnia 3 sierpnia 2022 r., nr SKO.PS/41.5/702/2022, w przedmiocie częściowego jej zwolnienia z odpłatności za pobyt córki w DPS, w okresie od dnia 1 sierpnia 2021 r. do dnia 31 lipca 2022 r., która to skarga została oddalona nieprawomocnym wyrokiem z dnia 20 marca 2023 r.

W uzasadnieniu przywołanego wyroku Sąd podkreślił, że skarżąca jest matką niepełnosprawnej w stopniu znacznym córki, co stanowi zdarzenie losowe, niezależne od niej, jak i jej córki. Naturalnym odruchem, w takiej sytuacji, jest współczucie oraz chęć pomocy osobom, które znalazły się w takiej sytuacji. Nie zmienia to faktu, że na rodzicach (tu matce) ciąży obowiązek alimentacyjny wobec niepełnosprawnego dziecka. Obowiązek ten winien być realizowany poprzez opiekę osobistą nad niepełnosprawną. Ma on charakter nie tylko prawny, ale również moralny. Tego typu sytuacja, jak niepełnosprawność dziecka, powoduje najczęściej znaczące obniżenie poziomu życia rodziny. Nie jest to okoliczność nadzwyczajna i z pewnością nie rodzi po stronie rodziców "roszczenia" o możliwość funkcjonowania na odpowiednio wysokim poziomie ekonomicznym.

Skarżąca nie opiekuje się niepełnosprawną córką, która przebywa w DPS, jak również jej nie odwiedza, co więcej została niejako zwolniona z obowiązku codziennej nad nią opieki. Może zatem podjąć zatrudnienie oraz korzystać z udogodnień właściwych osobom, które nie zostały dotknięte taką tragedią rodzinną.

Sąd wskazał także, że rozstrzygnięcie, o którym mowa zarówno w art. 64 u.p.s. zapada w ramach uznania administracyjnego, gdzie konieczne jest uwzględnienie zasad współżycia społecznego. Pozwala to przyjąć, że przekroczenie granic uznania administracyjnego ma miejsce m.in. wówczas, gdy wybór alternatywy decyzyjnej dokonany został z rażącym naruszeniem zasady sprawiedliwości wskutek uwzględnienia kryteriów oczywiście nieistotnych lub nieracjonalnych, względnie na podstawie przesłanek, które są nieprawdziwe. Szczególną uwagę należy tu zwrócić na pkt 2 analizowanego artykułu. Wskazuje on na możliwość wydania decyzji zwalniającej z opłat jeżeli występują "uzasadnione okoliczności". Faktycznie pojęcie tych uzasadnionych okoliczności nie zostało sprecyzowane. Jednak wymienione w nim przykłady zdarzeń uzasadniające zwolnienie z opłat wskazują, że zamiarem ustawodawcy było objęcie jego zakresem zastosowania okoliczności związanych ze stanem zdrowia zobowiązanej lub członków jej rodziny, jak również sytuacji nagłego pogorszenia się sytuacji materialnej będącej wynikiem zdarzeń niezależnych od woli osoby zobowiązanej. Zwolnienie z opłaty powinno zawsze znaleźć uzasadnienie w wyjątkowych okolicznościach, w przeciwnym razie może dojść do nieuzasadnionego przerzucania na jednostki samorządu terytorialnego obowiązku partycypowania w kosztach całego społeczeństwa. Przy czym nie można doprowadzać do sytuacji, w której obowiązki członków rodziny w zakresie pokrywania kosztów pobytu w DPS jej członka, byłyby w sposób zbyt swobodny i nieznajdujący uzasadnienia w wyjątkowych okolicznościach przerzucane na jednostki samorządu terytorialnego, powodując nadmierne obciążenie sektora finansów publicznych, a w konsekwencji całego społeczeństwa (fakt ten również w niniejszej sprawie dostrzegło Kolegium).

Skład orzekający w stanie faktycznym niniejszej sprawy powyższe rozważania przyjmuje jako własne.

Podkreślić także należy, że organ powinien zbadać sytuację wnioskodawcy w kontekście wskazanych w art. 64 u.p.s. przesłanek, ale może uwzględnić także inne okoliczności niż wskazane w tym przepisie, uznając je za szczególnie uzasadnione (zwrot "w szczególności"). Jednak muszą to być okoliczności związane z wyjątkową lub trudną sytuacją (rodzinną, osobistą czy majątkową - por. wyrok NSA z dnia 2 czerwca 2022 r. sygn. akt I OSK 1575/20).

W niniejszej sprawie organ I instancji przeprowadził obligatoryjną czynność jaką jest wywiad środowiskowy, w wyniku którego ustalił, że dochód skarżącej wynosi 7.000 zł. przy wydatkach w całości pokrywających tenże dochód.

Zgromadzono obszerny materiał dowodowy dotyczący wydatków skarżącej. Sama skarżąca przyznała, że zaciągnęła kredyt w wysokości 118.000 zł. na zakup miejskiego samochodu marki [...] model [...], rocznik [...], w związku z tym obciąża ją miesięczna rata kredytu w kwocie ponad 2.000 zł. (por. treść odwołania). Skarżąca ponosi także inne wydatki, które nie koniecznie zaliczają się do tych niezbędnych, np. koszt utrzymania zwierzęcia domowego, czy wydatki związane z edukacją. Jednak w kontekście powyżej wskazanej wysokości raty kredytu są to kwoty stosunkowo niewielkie.

W tym miejscu zauważyć należy, że obecny dochód skarżącej przekracza aktualną średnią krajową wynagrodzenia. Istotnie, z uwagi na względy zawodowe, należy ponosić wydatki związane z wyglądem osobistym, jednakże w ocenie Sądu trudno do takich zaliczyć zakup samochodu. Skarżąca w tym celu zaciągnęła kredyt na znaczną kwotę. Zasadnie organy obu instancji wskazały zatem, że samochód można kupić za mniejszą kwotę. Tak samo, uwagi w zakresie możliwości poruszania się przez skarżącą komunikacją miejską są zasadne, gdyż zamieszkuje ona i pracuje na terenie jednego miasta – K., w ramach tej samej dzielnicy [...], która jest bardzo dobrze wyposażona w infrastrukturę komunikacyjną (są tam tramwaje i autobusy, a nawet centrum przesiadkowe oraz stacja PKP SA).

Odnosząc się do zarzutu skarżącej, dotyczącego obniżenia jej poziomu życia wobec konieczności uiszczenia opłaty za pobyt córki w DPS, w kontekście powyższych uwag, stwierdzić należy, że nie jest on zasadny. Nie można dopuścić do sytuacji, w której osoba zdrowa, mająca [...] lat oraz otrzymująca wynagrodzenie wynoszące ponad średnią krajową, nie będzie ponosić opłaty za pobyt dziecka w DPS, tylko dlatego by nie obniżył się jej poziom życia.

Doprowadziłoby do sytuacji ponoszenia tej opłaty przez Państwo, czyli de facto wszystkich obywateli. Stąd też wyważenie istniejącego po stronie skarżącej interesu indywidualnego nie może być oderwane od szerszego interesu społecznego. Zwolnienie skarżącej choćby częściowo z opłaty skutkowałoby niemalże całkowitym wykreśleniem córki z jej życia, przynajmniej czasowo, aż do wydania następnej decyzji w tym przedmiocie, przerzucając tym samym cały ciężar związany z jej utrzymaniem i opieką na Państwo, przy jednoczesnym bardzo dobrym poziomie życia samej skarżącej (por. wyrok NSA z dnia 24 sierpnia 2023 r. sygn. akt I OSK 1302/21).

Sąd znajduje zrozumienie dla trudnej sytuacji, w jakiej znalazła się skarżąca oraz jej córka, albowiem nie jest sytuacją codzienną by dziecko miało orzeczony znaczny stopień niepełnosprawności i znalazło się pod opieką DPS. Jednakże z poczynionych przez organ I instancji ustaleń wynika, że skarżąca nie interesuje się swoją córką, ani jej stanem zdrowia. Od roku nie odwiedza jej, jak też nawet telefonicznie nie interesuje się nią i jej stanem zdrowia.

Sąd również nie dopatrzył się uchybień proceduralnych, w tym także tych przywołanych w skardze, tj. art. 6 - 8, art. 12 § 1, art. 77 § 1 i 4, art. 78 § 1 oraz art. 80 k.p.a. Jak bowiem wynika z treści zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego kwestia, np. kosztów związanych z utrzymaniem zwierzęcia, został oceniony odmiennie niż w uprzednio wydanej decyzji, nie może to jednak stanowić o naruszeniu przepisów postępowania, mogących mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Podkreślić należy, jak zauważono w treści skargi, że decyzja oparta o treść art. 64 u.p.s. jest wydana w ramach tzw. uznania administracyjnego z upoważnieniem do swobodnej oceny stanu faktycznego sprawy, w zakresie sytuacji osobistej, majątkowej, dochodowej i rodzinnej skarżącej, jako osoby wnoszącej opłatę za pobyt córki w DPS i ubiegającej się o całkowite lub częściowe zwolnienie od obowiązku jej ponoszenia. W sprawie o częściowe lub całkowite zwolnienie z obowiązku ponoszenia opłat za pobyt w DPS właściwe organy dysponują podwójną swobodą decyzyjną, której zakresem są objęte ocena prawna stanu faktycznego sprawy oraz wybór rodzaju rozstrzygnięcia - decyzja pozytywna albo decyzja negatywna (por. wyrok NSA z dnia 19 grudnia 2019 r. sygn. akt I OSK 2335/19).

W ocenie składu orzekającego w niniejszej sprawie organy administracji publicznej zebrały i rozpoznały materiał dowodowy kompleksowo. Dokonały ustaleń na potrzeby złożonych przez skarżącą wniosków i rozważyły wszystkie okoliczności sprawy.

W tym miejscu należy odnieść się do zarzutu skargi, że organy administracji publicznej nie rozważyły, czy jest w stanie uiszczać opłatę w miesięcznej wysokości np. 500 zł. Jednakże już w toku postępowania, co zostało powyżej wskazane, skarżąca modyfikowała swój wniosek i z początkowej woli ewentualnego uiszczenia opłaty w kwocie 500 zł., podtrzymała wniosek co do całkowitego jej zwolnienia z opłaty za pobyt córki w DPS, a ewentualnie wniosła o zwolnienie z jej opłaty ponad kwotę 200 zł. W konsekwencji zarówno organ I, jak i II instancji rozpoznały złożony przez skarżącą wniosek. Nadto, każda sprawa administracyjna podlega odrębnemu zgromadzeniu i rozważeniu materiału dowodowego, a w stanie faktycznym niniejszej sprawy pojawiła się nowa, istotna okoliczność, która w głównej mierze zaważyła na ocenie sytuacji finansowej skarżącej, tj. zakup auta o znacznej wartości. Miesięczna opłata za pobyt córki skarżącej DPS jest niemalże równa miesięcznej racie kredytu zaciągniętego na zakup samochodu, a to w ocenie Sądu, nie daje podstaw do całkowitego zwolnienia skarżącej z tejże opłaty, ani też częściowego w jakiejkolwiek wysokości.

W tej sytuacji, skarga jako nieuzasadniona podlegała oddaleniu, na podstawie art. 151 p.p.s.a. Powołane w treści uzasadnienia orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (orzeczenia.nsa.gov.pl.).