Wyrok WSA we Wrocławiu, sygn. akt IV SA/Wr 763/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Data orzeczenia: 2024-07-11 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: *Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1, art. 17 ust. 1b
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Daria Gawlak-Nowakowska (sprawozdawca), Sędziowie: Sędzia WSA Ewa Kamieniecka, Sędzia WSA Marta Pająkiewicz-Kremis, po rozpoznaniu w Wydziale IV na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 11 lipca 2024 r. sprawy ze skargi A.P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Legnicy z dnia 19 października 2023 r., nr SKO/RŚ-423/445/2023 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy Zagrodno z dnia 28 sierpnia 2023 r., nr GOPS.ŚR.115.ŚP.Odm.02.2023; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Legnicy na rzecz skarżącego A. P. kwotę 480,00 zł (czterysta osiemdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Wałbrzychu (dalej: organ II instancji, organ odwoławczy, SKO) zaskarżoną decyzją z dnia 19 października 2023 r., nr SKO/RŚ-423/445/2023 działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r., poz. 775 ze zm., dalej: k.p.a.), po rozpoznaniu odwołania A. P. (dalej: Strona, Skarżący, Wnioskodawca), utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy Zagrodno z dnia 28 sierpnia 2023 r., nr GOPS.ŚR.115.ŚP.Odm.02.2023 odmawiającej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wnioskowanego na Ł. P.

Kwestionowana decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym:

W dniu 10 lutego 2023 r. do organu wpłynął wniosek Strony o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką Ł. P., ur. [...] r.

Decyzją z dnia 10 marca 2023 r. organ I instancji odmówił przyznania Stronie wnioskowanego świadczenia. W wyniku odwołania wniesionego przez Stronę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Legnicy decyzją z dnia 9 maja 2023 r. uchyliło zaskarżoną decyzję w całości i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia przez organ I instancji. Stwierdzono bowiem naruszenie przepisów postępowania i związaną z tym konieczność wyjaśnienia zakresu sprawy mającego istotny wpływ na jej rozstrzygnięcie. Kolegium odwołując się do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13.wskazało na niedopuszczalność oparcia decyzji odmawiającej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, która została uznana za niezgodną z art. 32 Konstytucji RP. Nadto, w ocenie Kolegium, zasadnym stało się ponowne przesłuchanie Ł. P., z zachowaniem wymogów wynikających z przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego (art. 79 § 1 i następne), a także dokonanie szczegółowych ustaleń na temat zakresu opieki sprawowanej przez Stronę nad matką oraz zgromadzenie dokumentów medycznych na temat stanu zdrowia matki Strony.

Wskazaną decyzją z dnia 28 sierpnia 2023 r. organ I instancji odmówił Stronie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad mamą.

W uzasadnieniu decyzji organ I instancji przywołał przepis art. 17 ust. 1 oraz 17 ust. 5 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r., poz. 390; dalej: u.ś.r.) oraz przedstawił stan faktyczny sprawy. Organ I instancji stwierdził, że Skarżący sprawował opiekę nad niepełnosprawną matką stale i regularnie. Natomiast brak jest podstaw do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na niespełnienie przesłanki z art. 17 ust. 1b u.ś.r., gdyż według orzeczenia o niepełnoprawności nie da się ustalić daty powstania niepełnosprawności matki Strony.

SKO zaskarżoną decyzją z dnia 19 października 2023 r., po rozpoznaniu odwołania Strony, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

W uzasadnieniu decyzji SKO podkreśliło, że skoro nie jest dopuszczalne wydanie orzeczenia na podstawie przepisu, w stosunku do którego - w związku z wejściem w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 - odpadło domniemanie zgodności z Konstytucją, to w niniejszej sprawie oceny spełnienia przez Skarżącego przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należało dokonać z pominięciem kryterium momentu powstania niepełnosprawności u osoby wymagającej opieki. Wobec tego za niezasadną uznał organ odwoławczy odmowę przyznania Stronie przez organ I instancji świadczenia pielęgnacyjnego z powołaniem się na przesłankę określoną w art. 17 ust. 1b u.ś.r.

Ze znajdującego się w aktach sprawy odpisu skróconego aktu zgonu z dnia 4 maja 2023 r. wynika, iż matka Strony zmarła w dniu [...] r. SKO podkreśliło, że śmierć w trakcie okresu świadczeniowego osoby podlegającej opiece, nie świadczy o bezprzedmiotowości skierowanego przez opiekuna do organu żądania przyznania świadczenia pielęgnacyjnego za okres rzeczywiście sprawowanej przez niego opieki, tj. za okres od złożenia wniosku o przyznanie świadczenia do momentu śmierci osoby podlegającej opiece. Fakt zgonu matki Strony skutkuje jedynie ograniczeniem okresu, za który prawo do świadczenia pielęgnacyjnego może ewentualnie przysługiwać i zostać przyznane wnioskodawcy.

Kolegium uznało, że okolicznością niesporną w sprawie jest to, że matka Strony legitymowała się znacznym stopniem niepełnosprawności ustalonym w orzeczeniu P. w Z. z dnia 27 maja 2022 r., nr PZON.8321.12296.2022 wydanym na stałe. W orzeczeniu tym stwierdzono, że nie da się ustalić daty powstania niepełnosprawności, a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od dnia 10 maja 2022 r. Przyczyną niepełnosprawności matki Strony były choroby układu oddechowego i krążenia (symbol przyczyny niepełnosprawności: 07-S), upośledzenie narządu ruchu (symbol przyczyny niepełnosprawności: 05-R) oraz choroby układu moczowo-płciowego (symbol przyczyny niepełnosprawności: 09-M).

W dalszej kolejności SKO przedstawiło stan faktyczny sprawy i wskazało:

Ze świadectwa pracy z dnia 10 stycznia 2022 r. wynika, że Skarżący w okresie od 9 sierpnia 1999 r. do 10 stycznia 2022 r, był zatrudniony w Z. w L., jako dozorca i strażnik. Stosunek pracy ustał w wyniku rozwiązania umowy o pracę na mocy porozumienia stron. Z kolei z zaświadczenia P. w Z. z dnia 20 stycznia 2023 r. wynika, że Skarżący od dnia 14 stycznia 2022 r. jest zarejestrowany jako bezrobotny (w okresie od 14 kwietnia 2022 r. do 13 stycznia 2023 r. pobierał zasiłek dla bezrobotnych).

W dniu 14 lutego 2023 r. z matką Strony został przeprowadzony wywiad środowiskowy. Jednakże ustalenia dokonane w jego trakcie nie mogą zostać uznane za udowodnione, ze względu na naruszenie przepisów art. 79 § 1 i art. 10 § 1 k.p.a. przy jego przeprowadzaniu.

W oświadczeniu z dnia 14 lutego 2023 r. Skarżący podał, że między godziną 7 a 8 wykonywał przy matce poranną toaletę, pomagał przy ubraniu się, przygotowywał i podawał leki, mierzył ciśnienie, przygotowywał śniadanie; około 10 - 11 przygotowywał drugie śniadanie, mierzył poziom cukru we krwi; w godzinach od 12 do 14 przygotowywał obiad, wykonywał pomiar cukru, podawał insulinę i leki, obiad; w godzinach od 16 do 17 mierzył poziom ciśnienia; około 19 podawał leki i insulinę, kolację; wieczorem wykonywał toaletę ciała (jeśli mama tego potrzebowała), mierzył poziom cukru i podawał insulinę, a jeśli był mały poziom cukru, to podawał posiłek. Ponadto wykonywał prace w domu (pranie, sprzątanie), pilnował wizyt lekarskich, wykupywał leki, robił zakupy, opłacał rachunki, przygotowywał opał, palił w piecu.

Z ankiety osoby ubiegającej się o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z dnia 7 marca 2023 r. wynika, że matka Strony: w domu i poza domem poruszała się przy pomocy osoby drugiej oraz kuli/kul, mogła siedzieć, miała duże kłopoty z pamięcią (nie pamiętała np. że był już mierzony poziom cukru, ciśnienia) i wzrokiem (konieczność noszenia okularów, zaćma), nie miała kłopotów ze słuchem i mówieniem, nie mogła samodzielnie przygotować posiłków, ale spożywała je samodzielnie, nie mogła sama zrobić zakupów, sprzątać, prać, częściowo samodzielnie ubrała się i rozebrała (Skarżący przygotowywał ubrania i pomagał w ich ubraniu, dotyczyło to również gorsetu ortopedycznego), częściowo samodzielnie umyła sobie twarz, zęby, uczesała się, a także wykonała kąpiel całego ciała (było to uzależnione od stanu zdrowia/samopoczucia), częściowo samodzielnie korzystała z toalety (było to uzależnione od stanu zdrowia/samopoczucia), nie używała pieluch, cewnika, wymagała pomocy w: uzgadnianiu wizyt lekarskich (lekarz rodzinny, kardiolog, diabetolog, okulista, neurolog, ortopeda, nefrolog, onkolog), wykupywaniu leków w aptece, pilnowaniu przyjmowania leków, nie wymagała leczenia odleżyn, ale wymagała leczenia ran, nie wymagała pielęgnacji przetok, stomii, rurki tracheostomijnej, wymagała pomocy przy przewracaniu z boku na bok oraz zmianie pozycji z leżącej na siedzącą, nie korzystała z usług opiekuńczych.

Przesłuchany w dniu 5 czerwca 2023 r. Skarżący zeznał, że ze względu na problemy z kręgosłupem matka używała gorsetu ortopedycznego, który był zakładany na kilka godzin dziennie. Na noc był ściągany. Gorset był zakładany na przód i tył ciała, zapinany na rzepy i pasy. Wnioskodawca zeznał, że zaprowadzał mamę do łazienki, gdzie samodzielnie korzystała z toalety i samodzielnie wykonywała pielęgnację ciała i higienę, a o pomoc prosiła, kiedy nie mogła sobie poradzić. Podczas snu lub odpoczynku matka wołała go o pomoc w przewróceniu z boku na bok (leżąc na łóżku). W nocy również pomagał jej w dojściu do toalety. Przygotowywał posiłki, a także przekąski w ciągu dnia. Przed śniadaniem podawał insulinę i leki na czczo, po śniadaniu kolejne leki oraz zakrapiał oczy. W porze obiadowej oraz przy kolacji podawał kolejne leki i insulinę. Poziom cukru mierzył 5-6 razy dziennie. Wnioskodawca wyjaśnił, że wizyty u lekarza były częste z powodu licznych chorób matki. Na wizyty lekarskie zawoził go i mamę ich sąsiad. Do lekarza pierwszego kontaktu jeździli raz w miesiącu, do onkologa w L. raz na kwartał, do neurologa w L. około dziesięć razy w roku. Podał, że mimo iż mama poruszała się o kuli i była w stanie samodzielnie siedzieć, to bywały dni, że potrzebowała pomocy w przewracaniu z boku na bok, czy też pomocy we wstawaniu z łóżka. Podczas wychodzenia na dwór, aby się przewietrzyć, używała "chodzika". W trakcie przesłuchania Skarżący złożył oświadczenie, że przedkłada dokumentację medyczną na temat zdrowia matki, którą odnalazł w domu, a także, iż nie posiada dokumentu potwierdzającego, że mama miała kłopoty z pamięcią.

Z przedłożonej przez Stronę dokumentacji medycznej na temat stanu zdrowia matki wynika m.in. że chorowała na miażdżycę tętnic kończyn dolnych, chorobę niedokrwienną serca, nadciśnienie tętnicze, zwyrodnienia kręgosłupa, zaćmę obu oczu (zoperowana), cukrzycę insulinoniezależną (t. 2). W marcu 2020 r. wykryto guza lewej nerki, a przeprowadzone badanie TK jamy brzusznej i miednicy przemawiało za zaawansowaną zmianą nowotworową. W trakcie kolejnego badania TK nerek w lipcu 2020 r. postawiono rozpoznanie dla nowotworu nerki lewej. W dniu 28 lipca 2020 r. operacyjnie usunięto lewą nerkę.

SKO zauważyło, że Skarżący nie udzielił wyjaśnień odnośnie leczenia jakich ran wymagała matka (a taka informacja była zawarta w ankiecie z dnia 7 marca 2023r.), a mianowicie gdzie dokładnie się one znajdowały, na czym polegało ich leczenie, od kiedy wymagały leczenia i z jakich powodów (w następstwie jakich chorób) powstały. Przy tym przedłożona przez Stronę dokumentacja medyczna na temat stanu zdrowia matki nie potwierdza podanej w ankiecie informacji o potrzebie leczenia u niej ran.

Oceniając wskazane wyżej ustalenia faktyczne, zdaniem SKO, w niniejszej sprawie nie została spełniona przesłanka rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną.

Ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że chociaż ostatnie zatrudnienie Skarżącego w Z. ustało w wyniku rozwiązania umowy o pracę na mocy porozumienia stron, to jednakże ze zgromadzonej dokumentacji medycznej matki Strony nie wynika, aby w styczniu 2022 r. nastąpiło tak istotne pogorszenie stanu jej zdrowia, które uzasadniałoby rezygnację z posiadanego zatrudnienia przez Stronę w celu zapewnienia matce opieki. Z dokumentacji medycznej matki Skarżącego wynika, że po usunięciu nerki w lipcu 2020 r. z powodu nowotworu wielokrotnie miała ona wykonywane kontrolne badania USG jamy brzusznej (02.02.2021 r., 01.09.2021 r., 15.11.2021 r., 27.01.2023 r.) oraz badania TK jamy brzusznej i miednicy (04.11.2020r., 05.05.2021 r., 14.02.2022 r., 04.10.2022 r., 06.04.2023 r.). Badania te nie wykazywały występowania kolejnych zmian nowotworowych oraz istotnych różnic względem badań poprzednich. Także przeprowadzone w kwietniu 2022 r. badanie scyntygraficzne kości nie wykazało metabolicznych zmian meta (przerzutów nowotworu - wyjaśn. SKO) w kośćcu. Nadto z karty wizyty z dnia 27 kwietnia 2023 r. w M. S.A. w L. wynika, że stan matki Strony był stabilny. Nadto SKO zauważyło, że w okresie od 5 maja 2021 r. do 2 listopada 2021r. Skarżący przebywał na zwolnieniu chorobowym (zapisy świadectwa pracy z dnia 10 stycznia 2022 r.) i fakt ten również poddaje w wątpliwość twierdzenie Strony, że przyczyną rezygnacji z posiadanej pracy była konieczność sprawowania opieki nad matką.

Ponadto SKO stwierdziło, iż w sprawie nie zaistniał również związek przyczynowo - skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem przez Skarżącego zatrudnienia, a wykonywaną przez niego opieką nad matką. SKO podkreśliło, że nie kwestionuje faktu, iż choroba nowotworowa, na którą cierpiała matka Strony, a także choroby współistniejące utrudniały jej codzienne funkcjonowanie, jednakże w ocenie SKO zakres sprawowanej opieki nad matką przez Skarżącego nie stał na przeszkodzie do podjęcia przez niego zatrudnienia. SKO podkreśliło, że same zapisy w treści orzeczeń lekarskich nie prowadzą do automatycznego uznania, że spełnione są warunki do przyznania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego, a osoba niepełnosprawna wymaga opieki w takim zakresie, który uniemożliwia opiekunowi podjęcie jakiejkolwiek aktywności zawodowej, nawet w niepełnym wymiarze czasu pracy. Ustawodawca uzależnił bowiem przyznanie przedmiotowego świadczenia nie od faktu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, lecz od rezygnacji z zatrudnienia (innej pracy zarobkowej) lub jego niepodejmowania przez osobę wnioskującą o świadczenie pielęgnacyjne z uwagi na sprawowanie opieki nad taką osobą, bowiem zakres tej opieki może być różny wobec różnych osób, u których niepełnoprawność w stopniu znacznym stwierdzono. Dowodzi tego regulacja w ustawie o świadczeniach rodzinnych, zgodnie z którą w razie powstania wątpliwości, w odniesieniu do osoby ubiegającej się o świadczenie pielęgnacyjne lub osoby pobierającej to świadczenie, dotyczących okoliczności konieczności rezygnacji lub niepodejmowania aktywności zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną może zostać przeprowadzony stosowny wywiad, celem którego jest zweryfikowanie okoliczności dotyczących spełniania warunków, o których mowa w art. 17 u.ś.r., o czym stanowi art. 23 ust. 4a u.ś.r.

SKO wskazało, że szereg podstawowych czynności matka Skarżącego wykonywała samodzielnie - nie wymagała karmienia, poruszała się przy pomocy drugiej osoby, kuli lub balkonika, mogła samodzielnie siedzieć, była w stanie częściowo samodzielnie ubrać się i rozebrać, a także wykonać toaletę ciała. Potrzebowała pomocy Skarżącego przy przygotowywaniu i podawaniu leków, mierzeniu poziomu ciśnienia i cukru, przygotowywaniu i podawaniu posiłków, praniu, sprzątaniu, robieniu zakupów, przy wizytach lekarskich, wykupywaniu leków, opłacaniu rachunków, przygotowywaniu opału i paleniu w piecu. W ocenie SKO świadczona przez Skarżącego opieka nad matką mogła być wykonywana o różnych porach dnia. Skarżącego nie wykonywał przy matce czynności pielęgnacyjnych, ściśle związanych z jej osobą, wymagających ciągłej obecności i pomocy w podstawowych czynnościach życiowych, gdyż nie wymagała ona np. leczenia odleżyn, pielęgnacji przetok, pomocy w załatwianiu potrzeb fizjologicznych, czy też karmienia. Pomoc Skarżącego zasadniczo sprowadzała się do wykonywania zwykłych czynności dnia codziennego, jakie wykonuje się zwykle w każdym gospodarstwie domowym, również w tych rodzinach, gdzie wszyscy ich członkowie pracują, gdyż osoby pracujące również prowadzą własne gospodarstwa domowe, przygotowują posiłki, robią zakupy, umawiają wizyty lekarskie, udają się do lekarzy, czy też załatwiają sprawy urzędowe. Czynności te nie mają nadzwyczajnego charakteru i dowodzą, że sprawowana opieka nie ma charakteru ciągłego, w znaczeniu sprawowania nieustającej pieczy na tyle absorbującej czasowo by uniemożliwiać w ogóle zatrudnienie. Czynności tzw. porządku dziennego mogą być wykonywanie w czasie wolnym od pracy, w tym także przed udaniem się do pracy lub po powrocie z niej, jak np. pomoc przy czynnościach higienicznych czy też przygotowanie posiłków. SKO zauważyło również, że część czynności wykonywanych przez Skarżącego przy matce, mogła być realizowana w formie usług opiekuńczych świadczonych przez powołane do tego instytucje. Zdaniem SKO matka Strony nie wymagała pielęgnacji, a opieki. Osoby pracujące również opiekują się niepełnosprawnymi członkami swoich rodzin i jak już wcześniej wskazano, niektóre czynności, takie jak np. przygotowanie posiłków, leków, pomoc przy ubieraniu można wykonywać przed pracą opiekuna, natomiast czynności takie jak robienie zakupów, wyjście do lekarza (umawianie wizyt i dojazd), utrzymywanie porządku w domu, gotowanie obiadu, przygotowanie kolacji, spacer, ćwiczenia z osobą niepełnosprawną mogą być wykonywane po pracy opiekuna lub w czasie wolnym od niej. Przy tym nie każde czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego muszą być wykonywane codziennie.

Końcowo SKO zaznaczyło, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym rodzicem (np. będącym w podeszłym wieku), gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku dziecka względem rodzica, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Pozostawanie w gotowości do zapewnienia wsparcia, opieki i pomoc potrzebującym tego rodzicom jest powinnością każdego dorosłego dziecka, szczególnie w zakresie rozmiaru pomocy jakiej udziela wnioskodawca, co nie jest równoznaczne z niezdolnością tych osób do wykonywania pracy zawodowej. Świadczenie pielęgnacyjne nie może być traktowane jako zastępcze źródło dochodu., Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej.

W ocenie SKO Skarżący przy dobrej organizacji swojego czasu mógł pogodzić pracę np. w formie umowy zlecenia czy też w niepełnym wymiarze czasu pracy (np. na 2/3 etatu) ze sprawowaniem opieki nad matką, bowiem sprawowany przez niego zakres opieki nad matką nie był tak bardzo absorbujący, że uniemożliwiał podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia, a ponadto nie wiązał się z wykonywaniem przy matce czynności pielęgnacyjnych ściśle związanych z jej osobą.

Reasumując SKO stwierdziło, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobom, które nie mogą podjąć zatrudnienia, czy też muszą z niego zrezygnować w związku z koniecznością sprawowania stałej, permanentnej i regularnej opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny i to w takim zakresie, który wyklucza możliwość jednoczesnego wykonywania pracy. Tym wymogom nie odpowiada, ustalony w toku postępowania, zakres pomocy jaką świadczył Skarżący swojej matce. Ponadto w niniejszej sprawie nie została również spełniona przesłanka rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki, gdyż Wnioskodawca nie wykazał, aby właśnie w celu sprawowania opieki nad matką zrezygnował z konkretnego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a następnie jej nie podejmował.

Na powyższą decyzję SKO skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu złożył Skarżący reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika.

Zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenia prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez Stronę w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowani opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

Mając powyższe na uwadze wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie Skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego ewentualnie przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie na jego rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych. Ponadto wniósł o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym

Organ w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie i podtrzymał swoje stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje:

Na wstępie wskazać należy, że niniejsza sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na zasadzie art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 259, dalej: p.p.s.a.), albowiem zarówno Strona, jak i organ, wnieśli o skierowanie sprawy do rozpoznania w tym trybie.

Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2021 r., poz. 137 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. Z kolei przepis art. 3 § 2 pkt 1 p.p.s.a. stanowi, że kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne. W wyniku takiej kontroli decyzja podlega uchyleniu w razie stwierdzenia przez Sąd: naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę wznowienia postępowania administracyjnego, lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, b i c p.p.s.a.). Podkreślić należy, że stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd administracyjny rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną.

Badając rozpoznawaną sprawę w tak zakreślonej kognicji Sąd stwierdził, iż skarga zasługuje na uwzględnienie.

Odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego przez organ I instancji nastąpiła z powodu negatywnej przesłanki wynikającej z art. 17 ust. 1 b u.ś.r., przy uznaniu, że sprawowana przez Stronę opieka nad matką wyczerpuje znamiona opieki powodującej brak możliwości wykonywania pracy zarobkowej, ponieważ jest to opieka stała i całodobowa Z kolei organ II instancji utrzymał decyzję organu I instancji w mocy z powodu braku bezpośredniego związku przyczynowego między sprawowaną przez Skarżącego opieką, a rezygnacją oraz niepodejmowaniem zatrudnienia

Zanim Sąd przejdzie do rozważań nad zasadniczymi motywami zapadłego wyroku, należy zwrócić uwagę na to, że Kolegium prawidłowo odniosło się do nieuprawnionego zastosowania przez organ I instancji przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., który w zakresie, w jakim uzależnia się prawo do świadczenia pielęgnacyjnego od daty powstania niepełnosprawności w stopniu znacznym jest niezgodny z Konstytucją RP. Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 stwierdził, że niezgodnym z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP jest przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim uzależnia się przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego od daty powstania niepełnosprawności podopiecznego. Jest to tzw. wyrok zakresowy, w którym co prawda Trybunał Konstytucyjny nie deroguje, tj. nie eliminuje z obrotu prawnego przepisu prawa powszechnie obowiązującego, jednakże w zakresie, w jakim orzeczono jego niekonstytucyjność nie może stać się podstawą prawną w procesie stosowania prawa (zob. R. Hauser, J. Trzciński, Prawotwórcze znaczenie orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Warszawa 2008, s. 42).

W konsekwencji należało rozważyć możliwość przyznania wnioskowanego świadczenia z pominięciem ww. kryterium, lecz przy konieczności zbadania innych przesłanek wynikających z art. 17 u.ś.r.

W niniejszej sprawie poza sporem pozostaje, i z niekwestionowanych okoliczności niniejszej sprawy wynika, iż matka Skarżącego (zmarła 29.04.2023 r.) legitymowała się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wskazującym na konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. W świetle art. 17 ust. ust. 1 pkt 4 i ust. 1a u.ś.r. nie ulega też wątpliwości, że Skarżący, jako zobowiązany do alimentacji względem matki, należy do kręgu podmiotów uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego tytułu rezygnacji z zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką.

Różnica stanowisk prezentowanych przez Skarżącego oraz SKO dotyczy oceny: czy zakres sprawowanej opieki wypełnia dyspozycję art. 17 ust. 1 u.ś.r. a zatem czy została spełniona pozytywna przesłanka przyznania świadczenia.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. (w brzmieniu obowiązującym w dacie wydania zaskarżonej decyzji) świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Zatem rezygnacja z zatrudnienia lub niepodejmowanie zatrudnienia musi pozostawać w bezpośrednim związku z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Zatem nie każda rezygnacja z zatrudnienia/ niepodejmowanie zatrudnienia stanowi podstawę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, a tylko taka, która jest podyktowana opieką. Jednocześnie opieka ta musi stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej - powodować faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub prowadzić do rezygnacji z zatrudnienia w celu jej sprawowania. W treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. ustawodawca nie zawęził charakteru sprawowanej opieki, w szczególności nie wskazał aby opieka ta musiała być opieką stałą, wykonywaną bez przerwy, przez 24 godziny na dobę. Nie wskazał nawet na obowiązek zamieszkiwania opiekuna ze swoim podopiecznym. Przyjmuje się zatem, że cel i istota świadczenia pielęgnacyjnego wskazują na konieczność sprawowania opieki ustawicznej nad osobą niepełnosprawną. Powinna ona być sprawowana codziennie, a opiekun winien pozostawać do dyspozycji podopiecznego, udzielając pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość niesienia pomocy (zob. P. Rączka (red.), Świadczenia rodzinne. Komentarz, WKP 2021, uwagi do art. 17 oraz przywołane tam orzecznictwo sądów administracyjnych). Sprawowanie opieki, w powyższym rozumieniu tegoż pojęcia, nie musi oznaczać, że podopieczny nie może podejmować aktywności adekwatnych dla swego stanu zdrowia, w szczególności, że nie może mieć "czasu dla siebie". Podejmowanie takich aktywności nie podważa sprawowanej opieki, która winna być odpowiednią do charakteru istniejącej niepełnosprawności, potwierdzonej w orzeczeniu o niepełnosprawności. Z orzeczenia tego wynika bowiem charakter i zakres stwierdzonej niepełnosprawności i orzeczeniem tym pozostają związane organy orzekające o świadczeniu pielęgnacyjnym. Skutki naruszenia sprawności organizmu osoby o znacznym stopniu niepełnosprawności oznaczają całkowitą zależność osoby od otoczenia. Zakres sprawowanej opieki nad taką osobą oznacza pielęgnację dotyczącą higieny osobistej i karmienia lub w wykonywaniu czynności samoobsługowych, prowadzeniu gospodarstwa domowego oraz ułatwiania kontaktów ze środowiskiem (§ 29 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 15 lipca 2003 r. w sprawie orzekania o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności (DZ. U. z 2021 r., poz. 857)). Jednocześnie sprawowanie opieki w myśl przepisów ustawy nie musi polegać na opiekowaniu się osobą wyłącznie leżącą. Za niezdolne do samodzielnej egzystencji z mocy ustawy uznano także osoby cierpiące na schorzenia nieskutkujące brakiem możliwości poruszania się, a konieczność sprawowania nad nimi stałej lub długotrwałej opieki oceniać należy w świetle rodzaju schorzeń oraz sprawności psychofizycznej danej osoby (por. wyrok WSA w Gdańsku z dnia 10 lutego 2022 r., sygn. akt III SA/Gd 996/21, wyrok WSA w Lublinie z dnia 22 czerwca 2021 r., sygn. akt II SA/Lu 795/20). Co istotne, legitymowanie się przez osobę wymagającą opieki stosownym orzeczeniem o niepełnosprawności nie może wykluczać możliwości wywodzenia braku związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia a stopniem faktycznie sprawowanej opieki nad tą osobą (np. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 kwietnia 2021 r., sygn. akt I OSK 2859/20; wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 maja 2021 r., sygn. akt I OSK 275/21, wszystkie cytowane orzeczenia dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, https://orzeczenia.nsa.gov.pl – CBOSA).

Ocena spełnienia przesłanek z art. 17 ust. 1 u.ś.r. powinna być zawsze dokonywana jako aktualna, tj. odnosząca się do czasu, w którym opiekun wystąpił o przyznanie świadczenia. Istotne jest zatem to, czy na dzień złożenia wniosku 9 w niniejszej sprawie 10 lutego 2023 r.) , a najpóźniej na dzień przyznania świadczenia decyzją administracyjną, opiekun spełniał przesłanki przyznania oczekiwanego świadczenia, w tym, przesłankę niepodejmowania zatrudnienia z uwagi na konieczność sprawowania opieki.

Biorąc zatem pod uwagę powyższe rozważania, w ocenie Sądu, okoliczność pozostawania Skarżącego w zatrudnieniu we wcześniejszym okresie (w niniejszej sprawie od 9 sierpnia 1999 r. do 10 stycznia 2022 r.) pozostaje bez znaczenia dla oceny jego aktualnej sytuacji. Także bez znaczenia i niezrozumiałe w realiach sprawy, są wskazania SKO, że w okresie od 5 maja 2021 r. do 2 listopada 2021 r. Skarżący przebywał na zwolnieniu chorobowym. Istotne jest, czy obecnie spełnia, z uwagi na faktyczną opiekę, którą sprawował nad matką, przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, a więc czy aktualnie Skarżący jest potencjalnie gotowy do pracy i czy rozmiar faktycznie sprawowanej nad matką opieki uniemożliwia mu podjęcie aktywności zawodowej w jakimkolwiek zakresie. Wnioski w tym zakresie nie mogą zapaść bez szczegółowego rozważenia na tle każdej indywidualnej sprawy tego, jakiej opieki i w jakim rozmiarze potrzebuje dana osoba niepełnosprawna i w jakim stopniu zaabsorbowanie sprawowaniem tej opieki uniemożliwia podjęcie przez opiekuna pracy zarobkowej. W aktach przedmiotowej sprawy znajduje się zaświadczenie z P. w Z. z dnia 20 stycznia 2023 r. wskazujące, że Skarżący od dnia 14 stycznia 2022 r. jest zarejestrowany jako bezrobotny (w okresie od 14 kwietnia 2022 r. do 13 stycznia 2023 r. pobierał zasiłek dla bezrobotnych), a zatem Skarżący – rejestrując się jako osoba bezrobotne – podejmował działania w celu zatrudnienia. Nie można zatem przyjmować tego, że w dacie składania wniosku o świadczenie pielęgnacyjne brak podejmowania pracy zarobkowej (zatrudnienia), nie był spowodowany właśnie koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką.

Kluczowym zatem było przesądzenie, czy istniejące uwarunkowania zdrowotne niepełnosprawnej matki były tego rodzaju, że zakres opieki jaki osoba ta wymagała, wykluczał możliwość podjęcia aktywności zawodowej przez jej opiekuna. Ten natomiast aspekt sprawy wymagał z kolei zbadania skali i charakteru nieodzownej opieki, jaka realizowana była przez Skarżącego względem jego niepełnosprawnej matki.

W treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. ustawodawca nie zawęził charakteru sprawowanej opieki, w szczególności nie wskazał aby opieka ta musiała być opieką wykonywaną bez przerwy, przez 24 godziny na dobę. Punkt ciężkości leży w tym, aby opieka ta sprawowana była codziennie, a opiekun stale pozostawał do dyspozycji podopiecznego, udzielając pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość niesienia pomocy. Nie należy natomiast rozumieć opieki jako czynności absorbujących opiekuna do tego stopnia, że nie może on jednocześnie wykonywać żadnych innych aktywności życiowych. Istotne jest jedynie to, czy wykonywanie tych czynności uniemożliwia opiekunowi podjęcie pracy zarobkowej, co każdorazowo podlega ustaleniu w postępowaniu.

Niewątpliwie część spośród czynności jakie Skarżący wykonywał mieści się w zakresie zwykłych czynności dnia codziennego, związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego. Powyższe należy jednak odnieść do pozostałych okoliczności sprawy. Matka Skarżącego legitymowała się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wskazującym na konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Z materiału aktowego wynika, że matka Strony była osobą wymagającą wsparcia we wszystkich podstawowych czynnościach dnia codziennego i bez pomocy drugiej osoby nie była w stanie samodzielnie funkcjonować w środowisku. Skarżący sprawował bezpośrednią i całodobową opiekę nad matką, w zakresie: pomocy przy siadaniu na łóżku, pomocy przy przewracaniu z boku na bok, pomocy przy wstaniu z łóżka (kilka razy dziennie), pomocy przy wstaniu i udaniu się do toalety/łazienki, podawaniu i dozowaniu leków, mierzenia poziomu ciśnienia i cukru – 5-6 razy dziennie z uwagi na cukrzycę, pomocy przy codziennej toalecie, ubieraniu i rozbieraniu, dotyczyło to także ubierania i zdejmowania gorsetu ortopedycznego, przygotowywaniu i podawaniu posiłków oraz wykonywaniu czynności higienicznych. Wskazać należy, że przepis art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr nie zawiera żadnych szczególnych wymogów co do treści sprawowanej opieki, zaś sposób jej sprawowania w każdym przypadku będzie uzależniony od rodzaju schorzeń osoby niepełnosprawnej i związanych z tym jej indywidualnych potrzeb. Można wprawdzie przyjąć, że w pojęciu opieki nie mieści się wykonywanie czynności związanych z prowadzeniem wspólnego gospodarstwa domowego – gdyż tego rodzaju czynności w jakimś zakresie wykonywane są tak czy inaczej przez osoby wspólnie zamieszkujące – jednak nie ulega wątpliwości, że większość spośród ww. czynności ma charakter bezpośrednio związany z osobą niepełnosprawną i dotyczy jej osobiście.

W tych okolicznościach należy uznać, że Skarżący wykonywał opiekę nad matką codziennie i regularnie, wymiar sprawowanej opieki był adekwatny do potrzeb osoby niepełnosprawnej, zaś czynności opiekuńcze odbywały się o różnych porach, w ciągu całego dnia. Nadto, nawet jeśli Skarżący nie wykonywał bezpośrednio czynności opiekuńczych w określonym czasie, bowiem nie wymagały tego potrzeby jego matki, to w tym czasie pozostawał w dyspozycji niepełnosprawnej matki. Z okoliczności sprawy wynika także, że potrzeby matki Skarżącego były regularnie zaspokajane. Odnosząc się do wskazywanych przez SKO zapisów w dokumentach medycznych należy zauważyć, że nieuzasadnione jest wywodzenie na tej podstawie braku cech "stałości" lub "długotrwałości" co do sprawowanej opieki. Dokumenty te nie zawierają żadnych wskazań co do opieki nad matką Skarżącego, nie wynika z nich również aby matka Skarżącego odzyskała sprawność w zakresie umożliwiającym samodzielne funkcjonowanie.

W tym natomiast aspekcie dostrzec trzeba, że rozmiar czynności opiekuńczych realizowanych przez Skarżącego uniemożliwiał mu podjęcie zatrudnienia. Z akt wynika bowiem, że matka Strony wymagała całodobowej opieki osoby drugiej, którą sprawował Skarżący.

W tych okolicznościach spełniona została przesłanka z art. 17 ust. 1 u.ś.r. do ubiegania się przez Skarżącego o przyznanie mu świadczenia pielęgnacyjnego.

Z przyczyn powyżej wskazanych i opisanych na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) należało orzec jak w sentencji wyroku.

Przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organy związane będą oceną prawną wyrażoną w części motywacyjnej niniejszego uzasadnienia, uwzględniając, że w niniejszej sprawie oceny spełnienia przez Skarżącego przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonać z pominięciem kryterium momentu powstania niepełnosprawności u osoby wymagającej opieki. Uwzględniając również, że fakt zgonu matki Strony skutkuje jedynie ograniczeniem okresu, za który prawo do świadczenia pielęgnacyjnego może przysługiwać i zostać przyznane Skarżącemu.

Wskazać też należy na konsekwencje zmiany prawa, jaka nastąpiła po wydaniu kontrolowanych decyzji. Zgodnie bowiem z art. 63 ust. 1 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. z 2023 r., poz. 1429) w sprawach o świadczenie pielęgnacyjne i specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym, do których prawo powstało do dnia 31 grudnia 2023 r., stosuje się przepisy dotychczasowe. W ocenie Sądu oznacza to, że sprawa Skarżącego powinna być rozpoznana przez organ na podstawie przepisów u.ś.r. obowiązujących do dnia 31 grudnia 2023 r. Z uwagi na użyte w przepisie sformułowanie "powstania prawa", a nie "ustalenia prawa" konieczne jest zastosowanie przepisów dotychczasowych, mimo braku wydania decyzji przed dniem 31 grudnia 2023 r. Dotychczasowe przepisy należy zatem stosować w odniesieniu do wnioskodawców, którzy złożyli wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego przed dniem 31 grudnia 2023 r. oraz spełniają określone w ustawie przesłanki jego przyznania. Wskazać należy, że to czy Skarżący je spełnia należy już do istoty sprawy, która wobec wadliwego zastosowania przepisów, nie została rozstrzygnięta (tak słusznie wyrok WSA w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 18 lipca 2013 r., II SA/Go 552/13).

Mając na uwadze powyższe, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. oraz art. 135 p.p.s.a., Sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji.

O kosztach orzeczono w pkt II sentencji wyroku na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a. Złożyły się na nie koszty zastępstwa w kwocie 480 zł, których wysokość ustalono w oparciu o § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz.U. z 2023 r., poz. 1964).