Wyrok NSA, sygn. akt III OSK 3215/23
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2024-06-07 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Wojciech Jakimowicz Sędziowie: sędzia NSA Olga Żurawska-Matusiak sędzia del. WSA Mariusz Kotulski (spr.) Protokolant: asystent sędziego Aleksandra Kraus po rozpoznaniu w dniu 7 czerwca 2024 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 4 września 2023 r. sygn. akt II SA/Wa 86/23 w sprawie ze skargi M. G. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego G. W. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] listopada 2022 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 4 września 2023 r. sygn. akt II SA/Wa 86/23, po rozpoznaniu sprawy ze skargi M. G. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego G. W. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] listopada 2022 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku, uchylił zaskarżoną decyzję.

Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.

Pismem z dnia [...] grudnia 2021 r. G. W. - przedstawicielka ustawowa M. G. - wniosła o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletniej córki po zmarłym ojcu P. G. - na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2021 r. poz. 291 z późn. zm., zwana dalej: "ustawa o emeryturach i rentach z FUS").

W uzasadnieniu G. W. wskazała, że ojciec dziecka, który zmarł nagle w dniu 9 listopada 2021 r., w istotnej części zarabiał na utrzymanie rodziny. Po jego śmierci ona i córka pozostały praktycznie bez środków do życia. Wskazała, że jest zarejestrowana jako osoba bezrobotna z prawem do zasiłku, otrzymuje świadczenie 500+ oraz dodatek mieszkaniowy z Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...]. Ponosi wysokie koszty wynajmu mieszkania - 1000 złotych po odliczeniu dodatku mieszkaniowego.

Podkreśliła, że przyznanie wnioskowanego świadczenia pomogłoby, choć w niewielkim stopniu, zaspokoić potrzeby codziennego życia.

Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "Prezes ZUS", "organ") decyzją z dnia [...] listopada 2022 r. nr [...] odmówił przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku.

W uzasadnieniu decyzji Prezes ZUS powołał przepis stanowiący podstawę wydanego rozstrzygnięcia. Wskazał, że przyznanie renty rodzinnej na podstawie art. 83 ww. ustawy jest możliwe, gdy spełnione są następujące przesłanki: wnioskodawca jest lub był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy emerytalnej lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym; nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności; nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek; nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Organ podkreślił, że warunki określone w ww. przepisie muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku.

Organ wskazał również, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych warunków przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę - członka rodziny osoby zmarłej.

Z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, że udokumentowano jedynie 7 lat, 2 miesiące i 20 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych ojca dziecka, który zmarł w wieku 36 lat. Nie bez znaczenia pozostaje fakt, iż w latach 2003 - 2006, 2007 - 2009, 2011 - 2013, 2013 - 2014, 2015 - 2017 wystąpiły przerwy w wykonywaniu przez ojca dziecka zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe.

Zdaniem Prezesa ZUS w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w przerwach w ubezpieczeniu wobec ojca dziecka nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy i nie zostały wykazane żadne inne szczególne okoliczności uniemożliwiające wykonywanie zatrudnienia oraz objęcie ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Przy czym przez szczególne okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu ubezpieczenia.

Końcowo organ podniósł, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna wnioskodawcy, jednak nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku.

Na powyższą decyzję pismem z dnia 7 grudnia 2022 r. małoletnia M. G. - reprezentowana przez przedstawicielkę ustawową – G. W. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie.

W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o oddalenie skargi podtrzymując stanowisko jak w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w powołanym wyżej wyroku uznał, że skarga była zasadna i zasługiwała na uwzględnienie, ponieważ zaskarżona decyzja została wydana niezgodnie z prawem.

Uzasadniając swoje stanowisko Sąd I instancji wskazał, że stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.

W ocenie Sądu podkreślenia wymaga, iż świadczenie w drodze wyjątku nie ma charakteru roszczeniowego, jest finansowane z budżetu państwa, a jego przyznanie następuje w ramach tzw. uznania administracyjnego. Uznanie administracyjne oznacza przyznanie organowi pewnego luzu decyzyjnego polegającego na możliwości wyboru sposobu rozstrzygnięcia danej sprawy mieszczącego się w granicach zakreślonych przepisem art. 7 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2022 r. poz. 2000 z późn. zm., zwana dalej: "k.p.a.") oraz przepisami prawa materialnego. Możliwość orzekania według uznania administracyjnego nie oznacza więc pozostawienia Prezesowi ZUS całkowitej swobody w tym zakresie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stwierdził, że zgodnie z art. 124 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, w postępowaniach w sprawach o świadczenia w drodze wyjątku Prezes ZUS ma obowiązek stosować przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, chyba że ustawa stanowi inaczej. Podejmując decyzję administracyjną w tego rodzaju sprawach organ jest zatem związany rygorami procedury administracyjnej w zakresie prowadzenia postępowania administracyjnego i orzekania. Oznacza to, że podstawowym obowiązkiem organu jest dokładne ustalenie stanu faktycznego sprawy. Prowadząc postępowanie administracyjne organ winien zatem realizować zasadę czynnego udziału strony w postępowaniu (art. 10 § 1 k.p.a.) oraz zasadę dochodzenia do prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.), a związku z tym powinien wyczerpująco zebrać i rozpatrzyć cały zgromadzony w sprawie materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a.) oraz starannie uzasadnić podjęte rozstrzygnięcie - zgodnie z wymaganiami określonymi w art. 107 § 3 k.p.a.

W ocenie Sądu, w niniejszej sprawie Prezes ZUS uchybił wskazanym powyżej obowiązkom procesowym, bowiem nie rozpatrzył w sposób wszechstronny i wnikliwy materiału dowodowego w świetle przesłanki "szczególnych okoliczności" w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Zaskarżona decyzja została więc wydana co najmniej przedwcześnie, z naruszeniem art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 107 § 3 k.p.a., bez pełnego rozważenia okoliczności faktycznych, które mogły mieć istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie podkreślił, że z akt administracyjnych sprawy wynika, że w 10-leciu przed datą powstania całkowitej niezdolności do pracy ojca małoletniej, udokumentowano 4 lata, 4 miesiące i 2 dni okresów składkowych i nieskładkowych (decyzja ZUS Oddział w [...] z dnia [...] stycznia 2022 r. nr [...]), a więc relatywnie długi okres względem wymaganego 5-letniego stażu ubezpieczeniowego. Rozważając w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji wystąpienie szczególnych okoliczności organ stwierdził, że w udokumentowanych przerwach w zatrudnieniu nie orzeczono wobec ojca małoletniej całkowitej niezdolności do pracy, ani innych okoliczności uniemożliwiających wykonywanie zatrudnienia oraz objęcie ubezpieczeniem. Organ jednak nie wziął pod uwagę okoliczności, że ojciec małoletniej w 2014 r. leczył uzależnienie w Oddziale Leczenia Zespołów Abstynencyjnych w [...], Oddziale Leczenia Uzależnień w [...], a następnie kontynuował terapię w Poradni "[...]" w [...]. Wcześniej, w latach 2001 - 2003 był zarejestrowany i odbywał spotkania w Poradni Terapii Uzależnień i Współuzależnienia w [...] (k. 119 - 120 akt admin.).

W świetle powyższego nie można wykluczyć, że z powodu uzależnienia stan fizyczny i psychiczny ojca małoletniej w okresie przed datą zgonu, a więc przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy, mógł wskazywać na istnienie obiektywnych przeszkód w podjęciu zatrudnienia, które utrudniały bądź wręcz uniemożliwiały wypracowanie wymaganego stażu ubezpieczeniowego.

Sąd dostrzegł fakt, że lekarz orzecznik ZUS w orzeczeniu z dnia [...] sierpnia 2022 r. nr [...], wydanym w sprawie P. G., stwierdził, iż ww. jest trwale niezdolny do pracy od dnia 9 listopada 2021 r. Jednocześnie stwierdził, iż brak jest podstaw by uznać, że przed dniem śmierci (9 listopada 2022 r.) istniała niezdolność do pracy. Niemniej jednak, całkowita niezdolność do pracy nie jest jedyną okolicznością wypełniającą znaczenie pojęcia "szczególnych okoliczności". Wystąpienie tychże okoliczności, w odniesieniu do każdego przypadku, winno być stwierdzone indywidualnie.

W ocenie Sądu wprawdzie alkoholizm (czy też inny rodzaj uzależnienia) sam w sobie nie może stanowić okoliczności szczególnej w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, to jednak musi podlegać ocenie w całokształcie wszystkich innych okoliczności charakteryzujących określony przypadek w kontekście uprawnień do ubezpieczenia społecznego. Jak wiele bowiem innych chorób jest to dolegliwość, do powstania której człowiek, w mniejszym lub większym stopniu, przyczynia się świadomie bądź nie. Jednak skutki tej choroby nie zależą już w pełni tylko od jego woli. Sam fakt uzależnienia ojca dziecka, mający niewątpliwie wpływ na nieuzyskanie przez niego uprawnień rentowych w trybie zwykłym, nie może więc być traktowany niejako automatycznie, jako sankcja wykluczająca jego małoletnie dziecko z grona adresatów normy zawartej w art. 83 ust. 1 powołanej ustawy (por. wyrok NSA z dnia 30 stycznia 2009 r. sygn. akt I OSK 733/08, publ. LEX nr 516015). Rozróżnić bowiem należy sytuację, kiedy osoba uzależniona od alkoholu podejmuje, bądź nie podejmuje próby leczenia, przy czym w tym pierwszym przypadku, nawet nieskutecznym w zakresie rokowania, można ją traktować jako usprawiedliwiającą brak wymaganego okresu ubezpieczenia. Z jednym wszakże zastrzeżeniem, a mianowicie indywidualnego podejścia do każdego z tych przypadków (por. wyrok NSA z dnia 25 lipca 2015 r. sygn. akt I OSK 878/12, wyrok WSA w Warszawie z dnia 18 stycznia 2012 r. sygn. akt II SA/Wa 2126/11, publ. CBOSA).

Sąd I instancji stwierdził, że Prezes ZUS nie odniósł się do powyższej kwestii w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Nie wziął pod uwagę, że zmarły ojciec małoletniej podejmował próby leczenia uzależnienia, a jak sam podnosił, terapię przerwał właśnie w celu podjęcia zatrudnienia (k. 119 akt admin.). Okoliczności te wymagają analizy przy ponownym rozpatrywaniu sprawy, a zaniechanie jej przeprowadzenia stanowi naruszenie art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 107 § 3 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co skutkowało uchyleniem zaskarżonej decyzji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 z późn. zm., zwana dalej: "p.p.s.a.").

W konsekwencji Sąd I instancji wskazał, aby rozpatrując sprawę ponownie Prezes ZUS uwzględnił dokonaną przez Sąd ocenę prawną, wszechstronnie rozważył zgromadzony w sprawie materiał dowodowy ze szczególnym uwzględnieniem faktu leczenia uzależnienia przez zmarłego ojca małoletniej oraz wpływu tej okoliczności na ewentualne wypełnienie przesłanki "szczególnych okoliczności" w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Skargę kasacyjną od tego wyroku wniósł Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, zaskarżając wyrok w całości i zarzucając mu:

1) naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie to jest art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, poprzez przyjęcie, że pomimo, iż w latach 2003-2006, 2007-2009, 2011-2013, 2013-2014, 2015-2017 ojciec małoletniej Skarżącej nie był całkowicie niezdolny do pracy, powyższe nie oznacza, że nie istniały przeszkody, które uniemożliwiały mu podjęcie zatrudnienia, podczas gdy zgodnie z ugruntowanym i najnowszym orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego data powstania całkowitej niezdolności do pracy, ma istotne znaczenie dla oceny zasadności wniosku, pozwala bowiem ustalić moment z którym osoba ubezpieczona nie miała obiektywnej możliwości podjęcia zatrudnienia, a tym samym uzyskania dłuższego okresu ubezpieczeniowego;

2) naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, to jest: art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. poprzez błędne uznanie, że organ w sposób nie wyczerpujący zebrał i rozpatrzył materiał dowodowy z którego miałoby wynikać, że przed dniem 9 listopada 2021 r. tj. przed dniem śmierci ojca małoletniej Skarżącej pomimo braku orzeczenia całkowitej niezdolności do pracy w wymienionych w zaskarżonej decyzji okresach, istniały szczególne okoliczności z powodu których nie spełnił on warunków ustawowych do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym podczas gdy zgodnie z ugruntowanym i z najnowszym orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego data powstania całkowitej niezdolności do pracy, ma istotne znaczenie dla oceny zasadności wniosku, pozwala bowiem ustalić moment z którym ubezpieczony nie miał obiektywnej możliwości podjęcia zatrudnienia, a tym samym uzyskania dłuższego okresu ubezpieczeniowego, natomiast postępowanie również w tym zakresie zostało przez organ prawidłowo przeprowadzone poprzez wszechstronne zebranie materiału dowodowego i wyczerpujące wyjaśnienie wszystkich istotnych kwestii.

Mając powyższe na uwadze skarżący kasacyjnie organ wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie w całości skargi strony przeciwnej lub ewentualnie o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie oraz rozpoznanie sprawy na rozprawie.

Powyższe zarzuty rozwinięto w uzasadnieniu skargi kasacyjnej.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny przy rozpatrywaniu sprawy na skutek wniesienia skargi kasacyjnej związany jest granicami tej skargi, a z urzędu bierze pod rozwagę tylko nieważność postępowania w wypadkach określonych w § 2, z których żaden w rozpoznawanej sprawie nie zachodzi. Oznacza to, że przytoczone w skardze kasacyjnej przyczyny wadliwości prawnej zaskarżonego orzeczenia determinują zakres kontroli dokonywanej przez Naczelny Sąd Administracyjny. Sąd ten, w odróżnieniu od wojewódzkiego sądu administracyjnego, nie bada całokształtu sprawy, lecz tylko weryfikuje zasadność zarzutów postawionych w skardze kasacyjnej.

Podstawy, na których można oprzeć skargę kasacyjną zostały określone w art. 174 p.p.s.a. Przepis art. 174 pkt 1 p.p.s.a. przewiduje dwie postacie naruszenia prawa materialnego, a mianowicie błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie. Przez błędną wykładnię należy rozumieć niewłaściwe zrekonstruowanie treści normy prawnej wynikającej z konkretnego przepisu, natomiast przez niewłaściwe zastosowanie, dokonanie wadliwej subsumcji przepisu do ustalonego stanu faktycznego. Również druga podstawa kasacyjna wymieniona w art. 174 pkt 2 p.p.s.a. – naruszenie przepisów postępowania – może przejawiać się w tych samych postaciach, co naruszenie prawa materialnego, przy czym w wypadku oparcia skargi kasacyjnej na tej podstawie skarżący powinien nadto wykazać istotny wpływ wytkniętego uchybienia na wynik sprawy.

W skardze kasacyjnej podniesiony został zarzut zarówno naruszenia prawa materialnego, jak i przepisów postępowania. W przypadku, gdy skarga kasacyjna zarzuca naruszenie prawa materialnego oraz naruszenie przepisów postępowania, co do zasady w pierwszej kolejności rozpoznaniu podlegają zarzuty naruszenia przepisów postępowania. W niniejszej sprawie jednak zarzuty naruszenia przepisów postępowania wiążą się w sposób bezpośredni z zarzutem naruszenia przez Sąd I instancji prawa materialnego, a ich ocena wymaga łącznego omówienia.

Zgodnie z art. 83 ust. 1 u.o.e.i.r. przyznanie świadczenia w drodze wyjątku możliwe jest w przypadku kumulatywnego spełnienia następujących przesłanek: wystąpienie szczególnych okoliczności, które uniemożliwiły spełnienie warunków przez osobę ubezpieczoną i pozostałym po nich członkom rodziny, wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty na zasadach ogólnych, brak możliwości podjęcia pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek oraz brak niezbędnych środków utrzymania. Ustawa o emeryturach i rentach nie precyzuje, jak należy rozumieć pojęcie "szczególnych okoliczności", zaistnienie których może usprawiedliwiać niespełnienie warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym. W orzecznictwie sądów administracyjnych wskazuje się jednak, że jako szczególną okoliczność rozumieć należy zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Zdarzenie to musi mieć taki charakter, by uniemożliwiało ubezpieczonemu pracę. Musi mieć charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli tej osoby (por. wyroki NSA: z 22 czerwca 2017 r., sygn. akt I OSK 1293/17, z 24 listopada 2011 r., sygn. akt I OSK 159/11, z 23 listopada 20221 r. sygn. akt III OSK 5229/21, z 26 października 2021 r. sygn. akt III OSK 4819/21).

W niniejszej sprawie nie jest kwestionowane, że ojciec małoletniej skarżącej nie spełniał ustawowych wymogów do przyznania emerytury lub renty na zasadach ogólnych, albowiem nie posiadał wymaganego okresu składkowego i nieskładkowego. Z dokumentacji wynika bowiem, że w 10-leciu przed datą powstania całkowitej niezdolności do pracy P. G., udokumentowano 7 lat, 2 miesiące i 20 dni okresów składkowych i nieskładkowych, w tym 4 lata, 4 miesiące i 2 dni okresów składkowych i nieskładkowych (decyzja ZUS Oddział w [...] z dnia [...] stycznia 2022 r. nr [...]) względem wymaganego 5-letniego stażu ubezpieczeniowego.

Jednakże ze zgromadzonej dokumentacji wynika także, że P. G. był uzależniony od alkoholu i podejmował próby jego leczenia. Natomiast organ, dokonując analizy sytuacji życiowej zmarłego ojca małoletniej skarżącej pod względem spełnienia przesłanek z art. 83 ust. 1 u.o.e.i.r. ograniczył się jedynie do ustalenia daty powstania całkowitej niezdolności do pracy. Stanowisko organu nie uwzględnia jednak wyżej wskazanych przez WSA okoliczności, które zostały uznane za istotne dla oceny spełnienia przesłanek warunkujących przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Nie można bowiem rozpatrywać sytuacji zmarłego ojca małoletniej na rynku pracy z pominięciem jego uzależnienia alkoholowego i przyjąć niejako automatycznie, jak to uczynił organ, że brak orzeczenia o całkowitej niezdolności do pracy w okresach przerw w zatrudnieniu oznaczał, że nie zaistniały żadne przeszkody w podjęciu aktywności zawodowej przez ojca skarżącej. Za sądem I instancji należy powtórzyć, że jak wiele innych chorób jest to dolegliwość, do powstania której człowiek, w mniejszym lub większym stopniu, przyczynia się świadomie bądź nie. Jednak skutki tej choroby nie zależą już w pełni tylko od jego woli. Sam fakt uzależnienia ojca dziecka, mający niewątpliwie wpływ na nieuzyskanie przez niego uprawnień rentowych w trybie zwykłym, nie może więc być traktowany niejako automatycznie, jako sankcja wykluczająca jego małoletnie dziecko z grona adresatów normy zawartej w art. 83 ust. 1 powołanej ustawy (por. wyrok NSA z dnia 30 stycznia 2009 r. sygn. akt I OSK 733/08, publ. LEX nr 516015). Rozróżnić bowiem należy sytuację, kiedy osoba uzależniona od alkoholu podejmuje, bądź nie podejmuje próby leczenia, przy czym w tym pierwszym przypadku, nawet nieskutecznym w zakresie rokowania, można ją traktować jako usprawiedliwiającą brak wymaganego okresu ubezpieczenia. Z jednym wszakże zastrzeżeniem, a mianowicie indywidualnego podejścia do każdego z tych przypadków (por. wyrok NSA z dnia 25 lipca 2015 r. sygn. akt I OSK 878/12, wyrok WSA w Warszawie z dnia 18 stycznia 2012 r. sygn. akt II SA/Wa 2126/11, publ. CBOSA).

Zatem w ocenie NSA słuszne jest stanowisko Sądu I instancji, że należało jeszcze rozważyć, w jakim stopniu uzależnienie zmarłego ojca małoletniej od alkoholu i podejmowane próby walki z nałogiem wpływały na możliwość podjęcia pracy np. w związku z pobytem w ośrodkach leczących uzależnienie. Wprawdzie alkoholizm co do zasady nie stanowi okoliczności szczególnej, o której mowa w art. 83 ust. 1 u.o.e.i.r., gdyż skutków alkoholizmu (a także innych uzależnień) nie można uznać za okoliczności usprawiedliwiające bezczynność zawodową. Jednakże brak aktywności zawodowej spowodowany chorobą alkoholową może być uznany za usprawiedliwiony szczególnymi okolicznościami, o ile osoba nim dotknięta podejmuje działania zmierzające do przezwyciężenia zaistniałej sytuacji, a w szczególności podejmuje stosowne leczenie. Należy przy tym wykazać, że chodzi tu permanentną walkę z nałogiem, czyli podejmowanie nieprzerwanie prób leczenia, nawet jeśli próby te są nieudane (por. wyrok NSA z 30 lipca 2021 r., sygn. akt III OSK 1703/21). W związku z tym okoliczności dotyczące leczenia nałogu alkoholowego mogą mieć znaczenie dla oceny zaistnienia przesłanek, od których spełnienia uzależnione jest przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Okoliczności dotyczące podejmowanych przez zmarłego prób leczenia z nałogu alkoholowego wymagały zatem wyjaśnienia i odniesienia się do nich w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wobec powyższego nie jest zasadny zarzut naruszenia art. 83 ust. 1 u.o.e.i.r. Z wyżej wskazanych względów niezasadnie bowiem organ ograniczył badanie przesłanek określonych w tym przepisie wyłącznie do ustalenia daty uznania ojca skarżącej za całkowicie niezdolnego do pracy i pominięcie innych okoliczności, które mogły uniemożliwiać podjęcie przez niego zatrudnienia z przyczyn od niego niezależnych.

W tych okolicznościach nieskuteczny jest także zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. Brak poczynienia ustaleń, a także rozważenia kwestii dotyczących podjęcia leczenia od uzależnienia alkoholem i związanych z tym okresów pobytu w stosownych ośrodkach oraz możliwości znalezienia wówczas zatrudnienia uzasadnia stwierdzenie naruszenia przez organ powołanych przepisów k.p.a. Prezes ZUS nie odniósł się do powyższej kwestii w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Nie wziął pod uwagę, że zmarły ojciec małoletniej podejmował próby leczenia uzależnienia, a jak sam podnosił, terapię przerwał właśnie w celu podjęcia zatrudnienia (k. 119 akt admin.). Jednocześnie z pism zawartych w aktach sprawy wynika, że "w końcowej fazie terapii wypisany w związku z nieprzestrzeganiem regulaminu" (k.120), "w 2001 r. pacjent odbył dwa spotkania indywidualne, a w 2003 roku 3 spotkania indywidualne z psychologiem. Od tego czasu nie utrzymuje kontaktu z w/w Poradnią" (k.119). Ten aspekt sprawy wymaga analizy przy ponownym rozpatrzeniu sprawy (czy pobyt w ośrodkach leczenia uzależnień, jego długość oraz podejmowanie terapii wpływało na brak możliwości podjęcia pracy w tym indywidualnym przypadku – realizując przesłankę "szczególnej okoliczności"), a zaniechanie jej przeprowadzenia stanowi naruszenie art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 107 § 3 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co skutkowało uchyleniem zaskarżonej decyzji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a.

Wobec powyższego Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a., orzekł, jak w sentencji.