Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 1270/23
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2024-09-06 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jolanta Rudnicka Sędziowie: Sędzia NSA Marian Wolanin Sędzia del. WSA Agnieszka Miernik (spr.) po rozpoznaniu w dniu 6 września 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej A.A. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 17 stycznia 2023 r. sygn. akt III SA/Kr 1080/22 w sprawie ze skargi A.A. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 19 maja 2022 r. nr SKO-NP-4115-100/22 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie wyrokiem z 17 stycznia 2023 r. sygn. akt III SA/Kr 1080/22 oddalił skargę A. A. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z 19 maja 2022 r. nr SKO-NP-4115-100/22 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy:

Wójt Gminy X. decyzją z 4 lutego 2022 r. znak: OPS-SRFA-5222-32/21 odmówił A. A. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad matką B. B., która na podstawie orzeczenia z 4 listopada 2015 r. została zaliczona do znacznego stopnia niepełnosprawności.

Organ I instancji ustalił, że od 1 stycznia 2020 r. wnioskodawca zaprzestał pracy w gospodarstwie rolnym, aby opiekować się matką i nie podejmuje żadnej pracy zawodowej. Wnioskodawca pomaga matce w ubieraniu, myciu, podaje leki, mierzy ciśnienie i poziom cukru, przygotowuje i podaje posiłki, pali w piecu, robi zakupy. Ponadto, kontaktuje się z lekarzem, umawia wizyty, wykupuje i podaje lekarstwa. Matka wnioskodawcy jest wdową i mieszka sama w oddzielnym budynku mieszkalnym, blisko domu skarżącego. Ma problemy w poruszaniu się, sama nigdzie nie wychodzi i wymaga pomocy w ubieraniu się i myciu. Matka wnioskodawcy posiada jeszcze ośmioro pełnoletnich dzieci, ale żadne z nich nie sprawuje opieki nad nią ze względu na pracę i życie rodzinne. W ocenie organu l instancji, czynności wykonywane przez wnioskodawcę w ramach opieki nad matką nie mają takiego charakteru, że uniemożliwiałyby mu podjęcie jakiejkolwiek aktywności zawodowej. Ponadto uznano, że wnioskodawcy w sprawowaniu opieki nad niepełnosprawną matką może pomagać liczne rodzeństwo. Organ I instancji przyjął więc, że w sprawie nie wykazano istnienia związku przyczynowego pomiędzy koniecznością sprawowania opieki nad matką, a niepodejmowaniem przez wnioskodawcę zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie, po rozpatrzeniu odwołania A. A., decyzją z 19 maja 2022 r. nr SKO-NP-4115-100/22 utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze wskazało, że w realiach przedmiotowej sprawy brak jest związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem pracy przez wnioskodawcę, a koniecznością stałej opieki nad matką.

Organ wyjaśnił, że do 2020 r., kiedy to wnioskodawca zrezygnował z prowadzenia gospodarstwa rolnego, łączył opiekę nad niepełnosprawną matką z pracą w gospodarstwie. Z akt sprawy nie wynika, aby od tamtego czasu nastąpiło znaczne pogorszenie stanu zdrowia matki. Zdaniem SKO, czynności, które wnioskodawca wykonuje w związku z opieką nad matką, nie mają charakteru tego rodzaju, że należy je wykonywać przez cały dzień, a jedynie w ściśle określonych porach, to jest z reguły rano i wieczorem. Zatem, ich wykonywanie pozwala na podjęcie przez wnioskodawcę pracy, chociażby w ograniczonym zakresie. Organ odwoławczy ocenił, że czynności te są typowymi czynnościami dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo, czy też prowadzą gospodarstwo rolne, i wykonują je przed rozpoczęciem pracy oraz po jej zakończeniu.

Organ II instancji dodał, że rodzeństwo wnioskodawcy, jako zobowiązane do alimentacji, powinno partycypować w opiece nad matką, ponieważ nie ma ku temu obiektywnych przeszkód.

Dlatego też, organ odwoławczy uznał, że sama konieczność sprawowania opieki, czy też wykonywanie czynności stanowiących w istocie codzienną pomoc, nie stanowiły w świetle art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 615), powoływanej dalej jako "u.ś.r.", samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W ocenie SKO, wykonywane przez wnioskodawcę czynności opiekuńcze nie mają charakteru bezpośredniej, ciągłej i trwałej opieki, która uniemożliwiałby podjęcie zatrudnienia chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy.

A. A. wniósł skargę na opisaną wyżej decyzję, a Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał, że skarga ta jest niezasadna.

W ocenie Sądu I instancji, organ odwoławczy prawidłowo uznał, że w sprawie nie zostały spełnione przesłanki przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego, tj. nie zaistniała przesłanka w postaci istnienia związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącego, a sprawowaniem opieki nad matką posiadającą orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności. Czynności, które skarżący wykonywał w ramach sprawowanej opieki, nie wykraczają poza standardowe obowiązki, które wykonywane są w każdym gospodarstwie domowym, a zakres, rodzaj i charakter tych czynności mieszczą się w zakresie prawidłowych relacji rodzinnych, jakie występują pomiędzy rodzicem a dzieckiem. Sąd I instancji wziął pod uwagę, że matka skarżącego ma problemy w poruszaniu się i wymaga wsparcia w codziennych czynnościach. Jednakże, w opinii Sądu, z akt sprawy nie wynika, aby była ona osobą obłożnie chorą, wymagającą stałej i ciągłej obecności skarżącego. Potwierdza to również okoliczność, że zamieszkuje osobno.

Sąd I instancji zwrócił uwagę, że rodzeństwo skarżącego w równym stopniu jest zobowiązane alimentacyjnie wobec matki. Jako powody, dla których osoby te nie sprawują opieki nad matką, wymieniono takie okoliczności jak praca zawodowa, pozostawaniu w leczeniu, czy opieka nad członkami rodziny. W tym zakresie Sąd I instancji podzielił dominujący w orzecznictwie pogląd, że pozostawanie w zatrudnieniu przez dzieci osoby wymagającej opieki, czy nawet zamieszkiwanie w innej miejscowości, nie stanowią obiektywnej okoliczności przesądzającej o tym, że nie są one w stanie sprawować opieki nad rodzicem.

Jak wyjaśnił Sąd I instancji, "przesłanki obiektywne" to takie, które są niezależne od woli, a na ich wystąpienie nie ma się żadnego wpływu. Natomiast posiadanie rodziny czy praca zawodowa, choć niewątpliwie mogą utrudniać sprawowanie opieki matką, to jednak jej nie uniemożliwiają. Tym bardziej, że sześcioro (z ośmiorga) rodzeństwa zamieszkuje w tej samej miejscowości co matka. Żadne z rodzeństwa skarżącego nie wskazało też, aby ich stan zdrowia obiektywnie uniemożliwiał wsparcie skarżącego w sprawowaniu opieki nad matką. Sąd I instancji zaznaczył, że świadczenie alimentacyjne nie musi polegać na fizycznym sprawowaniu opieki nad osobą, która jej wymaga, lecz może polegać np. na finansowaniu usług opiekuńczych.

W konsekwencji, zdaniem Sądu I instancji, nie sposób przyjąć, aby w przedmiotowej sprawie istniały obiektywne przeszkody w odniesieniu do licznego rodzeństwa skarżącego w wywiązywaniu się przez nich ze swoich obowiązków alimentacyjnych, choćby przez przekazanie stosownych kwot pieniężnych, które bądź umożliwiłyby wynajęcie opiekuna, bądź byłyby wynagrodzeniem dla skarżącego z tytułu faktycznego wykonywania przez niego czynności opiekuńczych wobec matki.

Sąd I instancji zauważył również, że orzeczenie o stopniu niepełnosprawności matki skarżącego pochodzi z 2015 r., natomiast skarżący zaprzestał pracy w gospodarstwie rolnym w 2020 r. To oznacza, że przez 5 lat był w stanie godzić pracę w gospodarstwie z opieką nad matką. Z akt sprawy, ani zawartych tam dokumentów, nie wynika natomiast, aby od tego czasu stan matki skarżącego tak znacząco się pogorszył, że dalsze łączenie tych obowiązków nie było możliwe.

Zatem, Sąd I instancji uznał, że prawidłowe jest stanowisko organu odwoławczego, że okoliczności stanu faktycznego sprawy uzasadniały odmowę przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł A. A. zaskarżając wyrok w całości i zarzucając Sądowi I instancji:

1. na podstawie art. 174 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r. poz. 329 ze zm.), powoływanej dalej jako "P.p.s.a.", naruszenie prawa materialnego, to jest art. 17 ust. 1 u.ś.r. przez jego niewłaściwe zastosowanie, skutkujące oddaleniem skargi, a polegające na przyjęciu, że:

a. brak jest związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez A. A. a sprawowaniem opieki nad matką, podczas gdy związek taki zachodzi i został wykazany w toku postępowania;

b. charakter opieki wykonywanej przez wnoszącego skargę kasacyjną umożliwia mu podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, podczas gdy charakter, częstotliwość oraz wymiar czynności opiekuńczych, wykonywanych przez niego wobec matki, uniemożliwia mu wykonywanie pracy w gospodarstwie, podjęcie zatrudnienia czy innej pracy zarobkowej, nawet w niepełnym wymiarze, a czynności sprawowane w ramach opieki nie mają charakteru pomocy przy czynnościach codziennych, które nie wykraczają poza standardowe obowiązki domowe;

c. przesłanką przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest okoliczność, że osoba pozostająca pod opieką musi być "obłożnie chora" a osoba sprawująca opiekę musi wraz z nią mieszkać, podczas gdy ustawa nie wprowadza takich przesłanek przyznania świadczenia;

d. są inne osoby zobowiązane do alimentacji względem B. B., to jest rodzeństwo wnoszącego skargę kasacyjną, które to osoby mogą wraz z nim wykonywać czynności opiekuńcze wobec matki, w sytuacji gdy po stronie rodzeństwa istnieją obiektywne przeszkody uniemożliwiające sprawowanie opieki nad matką, a nadto w najnowszym orzecznictwie przyjmuje się, że posiadanie rodzeństwa przez osobę sprawującą opiekę nie wyklucza przyznania jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ponieważ to ta osoba zdecydowała, że rezygnuje z zatrudnienia lub nie podejmuje go w celu sprawowania stałej opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

e. skoro orzeczenie o stopniu niepełnosprawności B. B. pochodzi z 2015 r., a A. A. zaprzestał pracy w gospodarstwie rolnym w 2020 r., to przez 5 lat był w stanie godzić pracę w gospodarstwie z opieką nad matką, podczas gdy od czasu wydania orzeczenia do czasu rezygnacji przez wnoszącego skargę kasacyjną z pracy w gospodarstwie rolnym, stan zdrowia B. B. uległ znacznemu pogorszeniu, w szczególności z czasem zaczęła ona tracić wzrok, sprawność ruchową, przestała kontrolować potrzeby fizjologiczne, nie potrafiła już dozować leków, mierzyć ciśnienia, a jej stan psychiczny bardzo się pogorszył; to wszystko było przyczyną rezygnacji przez A. A. z pracy w gospodarstwie rolnym w celu opieki nad matką;

2. na podstawie art. 174 pkt 2 P.p.s.a. naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, to jest art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. przez oddalenie skargi, w sytuacji gdy A. A. wykazał, że postępowanie organów administracji dotknięte było wadami, które uniemożliwiły prawidłowe ustalenie stanu faktycznego w sprawie, a w konsekwencji wydanie prawidłowego rozstrzygnięcia odpowiadającego prawu.

Z uwagi na powyższe, wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania. Wniesiono również o zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych, na podstawie art. 203 pkt 1 P.p.s.a. Ponadto, złożono oświadczenie o zrzeczeniu się rozprawy.

W uzasadnieniu podkreślono, powołując orzeczenia sądów administracyjnych, że nie należy rozumieć warunku "stałej" i "ciągłej" opieki, jako wykonywania opieki "bez przerwy" i przez 24 godziny na dobę. Opieka ma być stała w sensie trwałości, a ciągła w sensie rozciągłości w czasie. Zakres opieki nad osobą z niepełnosprawnością jest wyznaczony stopniem niepełnosprawności, a więc koniecznością wykonywania takich czynności, które warunkują jej egzystowanie w warunkach godności człowieka. Ponadto, nie można wymagać wspólnego zamieszkania (tak wyrok WSA w Krakowie z 29 lipca 2021 r. sygn. akt III SA/Kr 640/21, wyrok WSA w Olsztynie z 21 października 2021 r. sygn. akt II SA/Ol 784/21, czy wyrok WSA w Rzeszowie z 15 czerwca 2021 r. sygn. akt II SA/Rz 531/21). Jak wskazał WSA w Gliwicach w wyroku z 23 lipca 2021 r. sygn. akt II SA/Gl 598/21, okoliczność, że część czynności, takich jak spożywanie posiłków, korzystanie z toalety, czy przyjmowanie leków, matka skarżącego wykonuje samodzielnie, nie może przesądzać o braku związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem pracy przez skarżącego a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką. Co więcej, jak wyjaśniał wnoszący skargę kasacyjną przywołując wyrok WSA w Gdańsku z 24 czerwca 2021 r. sygn. akt III SA/Gd 279/21, pod pojęciem "sprawowania opieki" nie sposób rozumieć wyłącznie czynności związanych bezpośrednio z troską o fizyczny dobrostan bliskiej osoby z niepełnosprawnością. Pielęgnacja w sensie medycznym i higienicznym nie wyczerpuje bynajmniej treści tego pojęcia. Przejaw opieki stanowi także wyręczanie od normalnych, codziennych czynności życiowych, którym osoba wymagająca opieki nie może sprostać z uwagi na swoją niepełnosprawność. Ograniczenie form opieki nad osobą z niepełnosprawnością do czynności pielęgnacyjnych sensu stricto, z pominięciem innych, szerzej rozumianych czynności opiekuńczych, prowadziłoby do zdeformowania znaczenia pojęcia opieki, a co za tym idzie, naruszałoby istotę świadczenia pielęgnacyjnego. Istotą tą jest bowiem udzielenie wsparcia osobom, które poświęcając się w pełnym wymiarze opiece nad najbliższą osobą niepełnosprawną, nie mogą pracować zarobkowo, by zaspokoić potrzeby życiowe swoje i swojej rodziny.

Z uwagi na powyższe, zdaniem wnoszącego skargę kasacyjną, zostały spełnione przesłanki przyznania mu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Jego opieka nad matką ma charakter stały, a czynności opiekuńcze, jakie wykonuje, nie pozwalają mu na podjęcie zatrudnienia lub wykonywanie innej pracy zarobkowej.

Wnoszący skargę kasacyjną nie zgodził się też z twierdzeniem, że czynności opiekuńcze nie wykraczają poza standardowe obowiązki domowe. B. B. pozostaje w bardzo złym stanie zdrowia, cierpi na przewlekłą niewydolność krążenia, jest po zawale serca, wymaga stałej i długotrwałej opieki ponieważ traci wzrok, sprawność ruchową, nie kontroluje potrzeb fizjologicznych, nie potrafi dozować leków, ani mierzyć ciśnienia. Jest osobą leżącą, pampersowaną, wymagającą karmienia. Oprócz dolegliwości fizycznych, jest w coraz gorszym stanie psychicznym, więc musi przez cały czas pozostawać pod nadzorem osoby trzeciej. Na potwierdzenie załączono aktualne zaświadczenia o stanie zdrowia B. B.

Jak wyjaśnił wnoszący skargę kasacyjną, opieka nad B. B., będącą osobą z niepełnosprawnością w stopniu znacznym, u której występują opisane w toku postępowania objawy, wymaga nie tylko konkretnych czynności, ale także właściwego podejścia psychologicznego. Zatem, nie ogranicza się do pomocy w wykonywaniu czynności samoobsługowych dnia codziennego. Czynności opiekuńcze wykonywane przez A. A. polegają również na nadzorowaniu matki, udzielaniu jej wsparcia psychicznego, rozmowie, bliskości oraz w pozostawaniu w ciągłej gotowości do udzielania jej niezbędnej pomocy.

Odnosząc się do stanowiska Sądu I instancji, że rodzeństwo wnoszącego skargę kasacyjną powinno wykonywać opiekę wraz z bratem lub finansować opiekę nad matką, A. A. zwrócił uwagę, że w najnowszym orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, że w sytuacji gdy opieki podejmie się jeden z członków rodziny, brak jest podstaw do odmowy przyznania świadczenia z uwagi na istnienie innych osób, które mogłyby świadczyć pomoc osobie z niepełnosprawnością. Wnoszący skargę kasacyjną podkreślił, że ustawodawca nie przewidział takiej negatywnej przesłanki przyznania świadczenia. Nie jest uprawniona wykładnia art. 17 ust 1 i nast. u.ś.r., sprowadzająca się do uzależnienia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego zstępnego sprawującego opiekę od ustalenia, czy są inne osoby zobowiązane do alimentacji (tak WSA w Rzeszowie w wyroku z 22 czerwca 2022 r. sygn. akt II SA/Rz 675/22).

Zatem, w sprawie nie ma znaczenia, że A. A. ma rodzeństwo, ponieważ to on nie podejmuje zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad matką. Poza tym, zdaniem wnoszącego skargę kasacyjną, w toku postępowania wykazano, że z uwagi na obowiązki zawodowe, rodzinne, stan zdrowia, a także brak możliwości finansowych, jego rodzeństwo nie jest w stanie wspierać go w opiece nad matką. Co więcej, organy obu instancji nie poczyniły w tym zakresie żadnych ustaleń, ani nie przeprowadziły postępowania dowodowego.

Następnie, wnoszący skargę kasacyjną podkreślił, że błędny jest pogląd, iż od czasu wydania orzeczenia o niepełnosprawności, to jest od 2015 r. do zaprzestania pracy w gospodarstwie rolnym w 2020 r., godził on opiekę nad matką z pracą w gospodarstwie rolnym. Zaznaczył, że od czasu wydania orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, stan zdrowia matki uległ znacznemu pogorszeniu, co było przyczyną jego rezygnacji z pracy w gospodarstwie rolnym. Powyższe potwierdza dołączone do skargi kasacyjnej aktualne zaświadczenie o stanie zdrowia B. B. z 3 kwietnia 2023 r.

Nie wniesiono odpowiedzi na skargę kasacyjną.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Na wstępie należy podać, że sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 182 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935), powoływanej dalej jako "P.p.s.a.", ponieważ skarżący kasacyjnie zrzekł się rozprawy, a druga strona, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia skargi kasacyjnej, nie zażądała przeprowadzenia rozprawy.

Zgodnie z art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 P.p.s.a. Z tego względu Naczelny Sąd Administracyjny przy rozpoznaniu sprawy związany był granicami skargi kasacyjnej. Granice te są wyznaczone wskazanymi w niej podstawami, którymi może być naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (art. 174 pkt 1 P.p.s.a.), a także naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 P.p.s.a.).

Skargę kasacyjną oparto na obu podstawach kasacyjnych określonych w art. 174 P.p.s.a. Powołanie się na obie podstawy wymaga, co do zasady, rozważenia w pierwszej kolejności zasadności zarzutów procesowych, gdyż dopiero po przesądzeniu, że stan faktyczny sprawy został prawidłowo ustalony i nie doszło do istotnych uchybień procesowych, można przejść do oceny podstawy naruszenia prawa materialnego.

W skardze kasacyjnej, jako naruszony przez Sąd I instancji przepis postępowania w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wskazano art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. Naruszenie to, zdaniem autorki skargi kasacyjnej, polegało na oddaleniu skargi, w sytuacji gdy A. A. wykazał, że postępowanie organów administracji dotknięte było wadami, które uniemożliwiły prawidłowe ustalenie stanu faktycznego w sprawie, a w konsekwencji wydanie prawidłowego rozstrzygnięcia odpowiadającego prawu.

Konstrukcja normy prawnej zawartej w tym przepisie składa się z hipotezy w postaci: "Jeżeli Sąd stwierdzi inne naruszenie przepisów postępowania" oraz dyspozycji w postaci: "...uchyla decyzję lub postanowienie". Zatem warunkiem zastosowania dyspozycji tej normy prawnej jest spełnienie hipotezy w postaci stwierdzenia przez sąd naruszenia przepisów postępowania przez organ administracji publicznej. Jeżeli sąd nie stwierdzi naruszenia przepisów postępowania przez organ administracji publicznej to nie może stosować tego przepisu.

W przypadku oddalenia skargi na decyzję lub postanowienie organu administracji można zarzucić Sądowi I instancji naruszenie wyżej wymienionego przepisu tylko wówczas, gdy Sąd ten stwierdzi naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a mimo to Sąd ten nie spełni dyspozycji tej normy prawnej i nie uchyli zaskarżonej decyzji lub postanowienia.

Jeśli z wyroku wynika, że Sąd I instancji nie dopatrzył się naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, to Naczelny Sąd Administracyjny nie może zarzucić oddalającemu skargę Sądowi I instancji naruszenia omawianego przepisu, gdyż rozstrzygnięcie jest zgodne z dyspozycją stosowanej przez Sąd I instancji normy prawnej.

Oznacza to, że naruszenie wymienionego przepisu jest zawsze następstwem uchybienia innym przepisom procedury sądowoadministracyjnej i nie może być samoistną podstawą kasacyjną.

Przepisy art. 145 § 1 P.p.s.a., podobnie jak przepis art. 151 P.p.s.a., nie mogą zatem stanowić samodzielnej podstawy skargi kasacyjnej, wymienionej w art. 174 pkt 2 wyżej wymienionej ustawy, gdyż wymienione w hipotezie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. przepisy postępowania nie obejmują swym zakresem art. 145 P.p.s.a.

Oddalenie skargi przez Sąd I instancji jest jedynie konsekwencją zastosowania przez ten Sąd innych przepisów postępowania sądowego, w trakcie przewodu sądowego. Rozstrzygnięcie sprawy przez Sąd jest efektem postępowania przed tym Sądem, a przepisy określające sposób rozstrzygnięcia sprawy przez Sąd nie są przepisami regulującymi proces dochodzenia do rozstrzygnięcia. Przepisy art. 145 P.p.s.a. są przepisami regulującymi sposób rozstrzygnięcia sprawy, a więc wynik sprawy, a nie sposób postępowania Sądu przed określeniem wyniku tego postępowania. Podstawą skargi kasacyjnej wymienioną w art. 174 pkt 2 P.p.s.a. mogą być w zasadzie przepisy regulujące proces dochodzenia do rozstrzygnięcia przez Sąd, a przepisy określające samo rozstrzygnięcie tylko w przypadku nadania rozstrzygnięciu innej niż przewidziana w przepisie formuły.

Niewskazanie w zarzutach skargi kasacyjnej wniesionej w niniejszej sprawie żadnego z przepisów regulujących proces dochodzenia do rozstrzygnięcia, którego naruszenie spowodowało, że Sąd I instancji nie stwierdził naruszenia prawa przez organ administracyjny, uniemożliwia Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu zbadanie, czy przy wydawaniu zaskarżonego wyroku naruszono przepisy postępowania przed sądami administracyjnymi. (zob. wyroki NSA z 19 maja 2004 r. sygn. akt FSK 80/04, z 11 marca 2015 r. sygn. akt I OSK 2383/14, z 5 kwietnia 2018 r. sygn. akt I FSK 1105/16, z 26 września 2018 r. sygn. akt II OSK 104/18, z 11 października 2018 r. sygn. akt I OSK 2674/16, jeżeli nie zaznaczono inaczej, wszystkie orzeczenia sądów administracyjnych cytowane w tym wyroku są dostępne w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych - http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Uzasadnienie skargi kasacyjnej również nie sanuje uchybienia skargi kasacyjnej w tym zakresie.

W zarzucie kasacyjnym opartym na podstawie naruszenia prawa materialnego wskazano wyłącznie na naruszenie art. 17 ust. 1 u.ś.r. przez niewłaściwe zastosowanie. Obszerne uzasadnienie naruszenia tego przepisu, zawarte w pięciorgu tiret, prowadzi do wniosku, że w ramach tego zarzutu zostały podniesione kwestie nie tylko niewłaściwego zastosowania przepisu art. 17 ust. 1 u.ś.r., ale także oceny ustalonych okoliczności stanu faktycznego oraz wykładni tego przepisu.

W przypadku zarzutów opartych na podstawie wskazanej w art. 174 pkt 1 P.p.s.a. niezbędne jest precyzyjne wskazanie formy naruszenia, tj. błędnej wykładni lub niewłaściwego zastosowania. Błędna wykładnia polega na mylnym zrozumieniu treści przepisu, natomiast niewłaściwe zastosowanie polega na wadliwym uznaniu, że ustalony w sprawie stan faktyczny odpowiada (bądź nie odpowiada) hipotezie określonej normy prawnej (wyroki NSA z 5 stycznia 2012 r. sygn. akt II OSK 1852/10, z 20 lipca 2011 r. sygn. akt II FSK 335/10 i z 12 marca 2013 r. sygn. akt II FSK 1495/11).

Wskazana wadliwość w świetle uchwały pełnego składu Naczelnego Sądu Administracyjnego z 26 października 2009 r. sygn. akt I OPS 10/09 nie powoduje automatycznej dyskwalifikacji tak sformułowanych zarzutów, gdyż pomimo ich błędnego sformułowania możliwe jest określenie granic zaskarżenia. Analiza uzasadnienia skargi kasacyjnej uprawnia Naczelny Sąd Administracyjny do przyjęcia, że intencją skarżącego kasacyjnie w zakresie zarzutu naruszenia prawa materialnego było wskazanie na błędną wykładnię art. 17 ust. 1, a konkretnie pkt 4, u.ś.r. - w przypadku trzeciego i czwartego tiret, a w przypadku dwóch pierwszych i ostatniego – na niewłaściwe zastosowanie. Tak zrekonstruowane zarzuty mogą podlegać rozpoznaniu.

Odnośnie do zarzutu naruszenia prawa materialnego kwestionującego stanowisko Sądu I instancji, które – zdaniem autorki skargi kasacyjnej – zakłada, że przesłanką przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest okoliczność, że osoba pozostająca pod opieką musi być "obłożnie chora", a osoba sprawująca opiekę musi wraz z nią mieszkać, należy wskazać, że taki pogląd Sądu I instancji nie znajduje potwierdzenia w aktach sprawy. Z uzasadnieniu zaskarżonego wyroku wynika bowiem, że Sąd I instancji przyjął, że "ustawa o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji sprawowania opieki, to jednak z treści art. 17 ust. 1 wynika, że aby można było mówić o opiece w jej rozumieniu musi ona być "stała lub "długoterminowa". Ustawodawca wymaga zatem, aby brak podejmowania zatrudnienia lub rezygnacja z zatrudnienia przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 i ust. 1a ustawy, pozostawały w bezpośrednim i ścisłym związku przyczynowo-skutkowym z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. (por. wyrok NSA z 12 lutego 2020 r. I OSK 516/19). W każdej sprawie właściwy organ musi dokonać oceny, czy w okolicznościach konkretnej sprawy istotnie osoba sprawująca opiekę nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia lub zmuszona jest zrezygnować z zatrudnienia (por. wyrok NSA z 13 maja 2015 r., I OSK 2820/13).".

Należy zgodzić się z powyższym stanowiskiem Sądu I instancji. Z zacytowanego fragmentu uzasadnienia w żadnym razie nie można wywieść wniosku, że sposób rozumienia art. 17 ust. 1 u.ś.r. w kontekście przesłanki "sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności", uwzględniał pozaustawową przesłankę przyznania świadczenia w postaci "obłożnej choroby osoby, nad którą sprawowana jest opieka".

Dodać można, że z art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że świadczenie pielęgnacyjne ma być rekompensatą za rezygnację z pracy, czy też niemożność jej podjęcia z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga. Świadczenie to nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (por. wyrok NSA z 17 października 2020 r. sygn. akt I OSK 1148/20).

Jeśli chodzi zaś o warunek zamieszkiwania opiekuna z osobą wymagającą opieki, to z uzasadnienia zaskarżonego wyroku wynika wprost przeciwnie do zarzutu skargi kasacyjnej, że Sąd I instancji opowiedział się za dominującym w orzecznictwie poglądem, "iż wykonywanie zatrudnienia przez dzieci osoby wymagającej opieki czy nawet zamieszkiwanie w innej miejscowości nie stanowią obiektywnej okoliczności przesądzającej o tym, że nie są one w stanie sprawować opieki nad rodzicem (zob. np. wyrok WSA w Opolu z dnia 22 czerwca 2021 r., sygn. akt II SA/Op 79/21, wyrok WSA w Poznaniu z dnia 12 maja 2021 r., sygn. akt IV SA/Po 66/21, wyrok WSA w Gdańsku z dnia 11 marca 2021 r., sygn. akt III SA/Gd 1201/20). Przesłanki obiektywne bowiem to takie, które są niezależne od woli, a na ich wystąpienie nie ma się żadnego wpływu. Takimi okolicznościami może być np. przebywanie w zakładzie karnym, przebywanie w zamkniętym zakładzie leczniczym, innym zakładzie administracyjnym, w którym władztwo zakładowe ogranicza sposobność określonego postępowania, a także wiek połączony ze stopniem zniedołężnienia, który obiektywnie nie pozwala na podjęcie się opieki nad osobą niepełnosprawną.".

Natomiast rację należy przyznać skarżącemu kasacyjnie, że nietrafna jest wykładnia Sądu I instancji co do normy prawnej zawartej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. polegająca na takim rozumieniu przesłanki istnienia związku przyczynowo-skutkowego, które zakłada konieczność badania możliwości udziału innych osób w sprawowaniu opieki z racji ich obowiązku alimentacyjnego. Sąd I instancji, wskazując jakie okoliczności stanu faktycznego w odniesieniu do skarżącego zostały ustalone przez organy administracyjne i jak w ocenie Sądu I instancji należałoby je ocenić w kontekście przesłanki niepodejmowania przez skarżącego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z powodu opieki nad matką, za relewantne uznał okoliczności dotyczące obowiązku alimentacyjnego względem matki istniejącego nie tylko po stronie skarżącego, ale także jego ośmiorga rodzeństwa.

Należy wskazać, że bezsprzecznie zarówno skarżący, jak i jego rodzeństwo, należą do pierwszej grupy zobowiązanych alimentacyjnie względem matki i jednocześnie uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego. Podkreślić trzeba, że w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego ukształtowało się stanowisko, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie określa tego, która z osób, tj. czy wnioskodawca, czy może ktoś z rodzeństwa, powinna sprawować opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny i jakimi kryteriami należy się kierować przy wskazaniu takiej osoby. W takiej sytuacji nie powinno być podważane, że rozstrzygnięcie tej kwestii należy pozostawić samej rodzinie. W sytuacji zatem, gdy jedno z uprawnionych w pierwszej kolejności dzieci podopiecznego zwraca się o przyznanie takiego świadczenia, to nie ma podstaw pozbawienia go tego prawa z tego powodu, że żyją inne dzieci osoby wymagającej opieki. Ustawodawca takiego wymogu nie przewidział w stosunku do osób należących do tej samej grupy alimentacyjnej. Wymóg ten dotyczy jedynie osób z różnych grup alimentacyjnych. W stosunku do pozostałych sytuacji znajdą zastosowanie ogólne zasady i przesłanki przyznawania tego świadczenia, a wśród nich przesłanka faktycznego sprawowania opieki. Zatem w sytuacji gdy jedno z rodzeństwa, które w rzeczywistości sprawuje pełną opiekę nad rodzicem i z tego tytułu zrezygnowało z pracy bądź nie podejmuje zatrudnienia, ubiega się o świadczenie pielęgnacyjne, nie ma podstaw do pozbawiania go tego prawa z tego powodu, że żyją inne dzieci, które również taki obowiązek alimentacyjny mogą wypełniać, ale nie zwróciły się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego (por. wyroki NSA z: 29 maja 2024 r. sygn. akt I OSK 1596/23; 29 maja 2024 r. sygn. akt 1626/23; 29 maja 2024 r., sygn. akt I OSK 1554/23; 29 maja 2024 r. sygn. akt I OSK 1521/23; 29 maja 2024 r. sygn. akt I OSK 1627/23; 9 maja 2024 r. sygn. akt I OSK 1397/23; 9 maja 2024 r. sygn. akt 1407/23; 9 maja 2024 r., sygn. akt 1471/23; 13 lutego 2024 r., sygn. akt I OSK 127/23; 30 stycznia 2024 r. sygn. akt I OSK 781/22; 9 stycznia 2024 r. sygn. akt I OSK 2449/22; 5 lipca 2023 r. sygn. akt I OSK 1576/22; 28 stycznia 2022 r. sygn. akt I OSK 925/21).

Zatem stwierdzić trzeba, że z art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie wynika, aby przeszkodą do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego była okoliczność istnienia, oprócz skarżącego, rodzeństwa należącego do pierwszej grupy zobowiązanych alimentacyjnie i uprawnionych do złożenia wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Powołany przepis, wśród wyraźnie określonych negatywnych i pozytywnych przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, nie przewiduje takiej negatywnej przesłanki.

Pomimo jednak uchybienia Sądu I instancji w zakresie błędnej wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w sposób wskazany powyżej, nie prowadzi to do uwzględnienia skargi kasacyjnej w zakresie sformułowanych w niej zarzutów, gdyż Naczelny Sąd Administracyjny oddala skargę kasacyjną nie tylko w sytuacji, gdy nie ma ona usprawiedliwionych podstaw, ale także gdy zaskarżone orzeczenie mimo błędnego uzasadnienia odpowiada prawu, co wynika z art. 184 in fine P.p.s.a. W orzecznictwie sądów administracyjnych wskazuje się, że skarga kasacyjna jest bezzasadna także wówczas, gdy samo orzeczenie jest zgodne z prawem, a błędne jest jedynie jego uzasadnienie w całości lub części (por. wyrok NSA z 20 stycznia 2006 r. sygn. akt I OSK 344/05 oraz sygn. akt I OSK 345/05). W rozpoznawanej sprawie Sąd I instancji, zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, podjął trafne rozstrzygnięcie oddalając skargę, lecz na poparcie swojego stanowiska przedstawił częściowo błędne motywy. Kwestionowany zatem wyrok mimo błędnego w części uzasadnienia odpowiada prawu.

Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r., określający warunki przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, formułuje wobec organu administracji przy rozpoznaniu wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, obowiązek ustalenia, w ramach wykazania związku między niepodejmowaniem pracy (rezygnacją z zatrudnienia) a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną, rozmiaru faktycznie sprawowanej opieki w kontekście braku możliwości podjęcia pracy. Samo wydanie orzeczenia o niepełnosprawności w stopniu znacznym nie jest bowiem jednoznaczne z koniecznością sprawowania nad osobą, której orzeczenie dotyczy, opieki w takim wymiarze, że opiekun zmuszony jest każdorazowo do rezygnacji z pracy lub jej niepodejmowania. O ile bowiem konieczność stałej lub długotrwałej opieki nad osobą niepełnosprawną wynika z orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, o tyle - zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 1 u.ś.r. - dla przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego niezbędny jest bezpośredni i ścisły związek pomiędzy rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaniem opieki. Zatem nie każda rezygnacja z zatrudnienia stanowi podstawę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, a tylko taka, która jest podyktowana opieką (zob. B. Chludziński [w:] Świadczenia rodzinne. Komentarz, wyd. II, red. P. Rączka, LEX/el. 2023, art. 17). Podkreślenia wymaga, że wprawdzie kwalifikacja niepełnosprawności i konieczność objęcia opieką osoby niepełnosprawnej pozostaje poza kompetencjami organu oraz sądu administracyjnego, niemniej jednak organ ma prawo i zobowiązany jest badać zakres świadczonej opieki i ocenić, czy zakres ten jest nie do pogodzenia z zatrudnieniem. Świadczenie pielęgnacyjne jest bowiem zarezerwowane wyłącznie dla takich przypadków, gdzie zakres sprawowanej opieki uniemożliwia zatrudnienie lub wykonywanie innej pracy zarobkowej. Innymi słowy, legitymowanie się przez osobę wymagającą opieki określonym w stosownych przepisach orzeczeniem o niepełnosprawności nie może wykluczać możliwości wywodzenia braku związku przyczynowego ze stopnia faktycznie sprawowanej opieki nad taką osobą (zob. wyrok NSA z 10 kwietnia 2024 r. sygn. akt I OSK 566/23).

W tym zakresie, tj. konieczności wykazywania zakresu sprawowanej opieki, należało uznać za prawidłową wykładnię Sądu I instancji. Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku wynika, że Sąd przyjął, że dla ustalenia przesłanki związku przyczynowo-skutkowego w danym przypadku konieczne jest ustalenie czy rodzaj bądź/i ilość czynności z zakresu faktycznie sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, wykonywanych przez osobę ubiegającą się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, uniemożliwia tej osobie podjęcie i wykonywanie pracy zarobkowej. Stanowisko to koresponduje z jednolitym stanowiskiem sądów administracyjnych, że świadczenie to nie może być więc traktowane jako zastępcze źródło dochodu, a jako rekompensata za rezygnację z pracy z uwagi na rzeczywistą konieczność sprawowania opieki nad osobą bliską, która tej opieki wymaga (zob. wyrok NSA z 2 lutego 2017 r. sygn. akt I OSK 2729/16).

Nie został podważony trafny pogląd Sądu I instancji, że przepisy u.ś.r. nie zawierają definicji "sprawowania opieki". W orzecznictwie wskazuje się, że aby można było mówić o opiece, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. musi ona być "stała" lub "długoterminowa". Określenia "stała" lub "długoterminowa" wskazują na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie. Przepis art. 17 ust. 1 ustawy należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (zob. np. wyroki NSA z: 5 czerwca 2012 r. sygn. akt I OSK 2454/11 i 23 października 2020 r. sygn. akt I OSK 1148/20). Natomiast w sytuacji, gdy opieka nad daną osobą nie nosi cech opieki stałej lub długotrwałej, taki związek przyczynowo-skutkowy nie istnieje. Zatem organ administracji ma obowiązek, rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, ustalić czy istnieje związek między niepodejmowaniem pracy (rezygnacją z zatrudnienia) a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną – tj. musi ustalić rozmiar faktycznie sprawowanej opieki w kontekście braku możliwości podjęcia pracy.

W odniesieniu do powyższych okoliczności, Sąd I instancji przyjął za organem, że skarżący w ramach sprawowanej opieki wykonywał takie czynności jak pomoc w ubieraniu, myciu, podawanie leków, mierzenie ciśnienia, poziomu cukru, przygotowywanie i podawanie posiłków, palenie w piecu, robienie zakupów, kontaktowanie się z lekarzem, umawianie wizyt, wykupywanie i podawanie lekarstw. Sąd wziął pod uwagę, że matka skarżącego ma problemy w poruszaniu się i wymaga wsparcia w codziennych czynnościach, jednak z akt sprawy nie wynika aby była osobą obłożnie chorą, wymagającą stałej i ciągłej obecności skarżącego. Potwierdza to również okoliczność, że zamieszkuje osobno w innym miejscu niż skarżący. Taki zakres pomocy przy niepełnosprawnej matce – w ocenie Sadu I instancji - wskazuje, że słusznie przyjął organ, że były to w istocie czynności sprowadzające się do pomocy przy czynnościach codziennych. Tak świadczona pomoc nie wykracza poza standardowe obowiązki domowe, które wykonywane są w każdym gospodarstwie domowym, a zakres, rodzaj i charakter tych czynności mieści się w zakresie prawidłowych relacji rodzinnych jakie występują pomiędzy rodzicem, a dzieckiem.

W konsekwencji Sąd I instancji wywiódł, że nie sposób przyjąć, że zakres i rozmiar opieki wykonywanej przez skarżącego nad niepełnosprawną matką jest tego rodzaju, aby wymagał od skarżącego całkowitej rezygnacji z zatrudnienia.

Przeciwko temu stanowisku Sądu I instancji skarżący przedstawił argumentację w skardze kasacyjnej wskazującą, że stan zdrowia B. B. uległ znacznemu pogorszeniu, w szczególności z czasem zaczęła ona tracić wzrok, sprawność ruchową, przestała kontrolować potrzeby fizjologiczne, nie potrafiła już dozować leków, mierzyć ciśnienia, a jej stan psychiczny bardzo się pogorszył; i to wszystko było przyczyną rezygnacji przez A. A. z pracy w gospodarstwie rolnym w celu opieki nad matką. Wskazane okoliczności są elementami stanu faktycznego i kwestia ich wyczerpującego ustalenia lub błędnej oceny materiału dowodowego należy do zagadnień o charakterze procesowym. Podnoszenie takich zarzutów w oparciu o podstawę wymienioną w art. 174 pkt 1 P.p.s.a. nie jest skuteczne w przypadku, gdy strona chce zakwestionować wadliwe, jej zdaniem, ustalenia stanu faktycznego w zakresie rozmiaru opieki nad osobą niepełnosprawną czy potrzeb tej osoby. Wykazywanie naruszenia prawa materialnego nie polega bowiem na kwestionowaniu przez stronę ustaleń w zakresie okoliczności sprawy. Próba zwalczenia ustaleń faktycznych, uznanych za prawidłowe w zaskarżonym skargą kasacyjną wyroku, nie może nastąpić przez zarzut naruszenia prawa materialnego. Może być ona skuteczna tylko w ramach drugiej podstawy kasacyjnej zawartej w art. 174 pkt 2 P.p.s.a. (zob. np. wyroki NSA z: 13 lutego 2009 r. sygn. akt I OSK 414/08, 29 kwietnia 2014 r. sygn. akt II OSK 2887/12, 13 maja 2014 r. sygn. akt I GSK 482/12, 11 lipca 2017 r. sygn. akt II FSK 1633/15 i II FSK 1690/15).

W skardze kasacyjnej wniesionej w niniejszej sprawie nie podniesiono zarzutów naruszenia przepisów postępowania. Tym samym nie został podważony przyjęty przez Sąd Wojewódzki zakres opieki sprawowanej przez skarżącego nad niepełnosprawną matką jako nie uniemożliwiającej mu zatrudnienie, z tego powodu, że czynności opiekuńcze nie są zasadniczo związane ze stanem niepełnosprawności matki, ale stanowią zwykłe czynności dnia codziennego, związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego. W konsekwencji, nie podważona została ocena Sądu I instancji co do charakteru opieki sprawowanej faktycznie przez skarżącego i związku przyczynowego między niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez skarżącego a obowiązkiem sprawowania opieki nad matką. Ocena ta zaś przekłada się w sposób oczywisty na ocenę zarzutu naruszenia prawa materialnego przez niewłaściwe zastosowanie przepisów art. 145 § 1 pkt 1 lit. a P.p.s.a. w związku z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Nie można było zatem skutecznie podważyć prawidłowości oceny Sądu I instancji, że ustalony zakres opieki nie ma charakteru, który całkowicie uniemożliwiłby skarżącej podjęcie jakiejkolwiek pracy zarobkowej.

Podobnie rzecz się ma z zarzutem naruszenia prawa materialnego uzasadnionego argumentacją wskazującą, że błędne jest stanowisko Sądu I instancji o braku związku przyczynowo-skutkowego wynikającego z faktu godzenia przez skarżącego przez 5 lat pracy w gospodarstwie rolnym z opieką nad matką. Skarżący bowiem zrezygnował z pracy w gospodarstwie rolnym w 2020 r., a matka jego uzyskała orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności w 2015 r.

Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku wynika, że Sąd I instancji w istocie wziął pod uwagę ww. okoliczności i fakt pięcioletniego okresu godzenia pracy w gospodarstwie rolnym z opieką nad matką, jednak wyłącznie w kontekście braku wykazania okoliczności wskazujących, że stan zdrowia matki na tyle się pogorszył, że dalsze łączenie tych obowiązków było niemożliwe. Stanowiska Sądu i instancji w tym zakresie nie zostało podważone w sposób skuteczny, bowiem – jak była już o tym mowa - próba zwalczenia ustaleń faktycznych, uznanych za prawidłowe w zaskarżonym skargą kasacyjną wyroku, nie może nastąpić przez zarzut naruszenia prawa materialnego. Może być ona skuteczna tylko w ramach drugiej podstawy kasacyjnej zawartej w art. 174 pkt 2 P.p.s.a. Tymczasem w skardze kasacyjnej argumentacja wykazująca, że od czasu wydania orzeczenia o niepełnosprawności do czasu rezygnacji przez wnoszącego skargę kasacyjną z pracy w gospodarstwie rolnym, stan zdrowia B. B. uległ znacznemu pogorszeniu, w szczególności z czasem zaczęła ona tracić wzrok, sprawność ruchową, przestała kontrolować potrzeby fizjologiczne, nie potrafiła już dozować leków, mierzyć ciśnienia, a jej stan psychiczny bardzo się pogorszył; to wszystko było przyczyną rezygnacji przez A. A. z pracy w gospodarstwie rolnym w celu opieki nad matką, została podniesiona w ramach zarzutu naruszenia prawa materialnego i w rezultacie nie mogła odnieść spodziewanego skutku.

Dla porządku należy wskazać, że ze stanowiska Sądu I instancji w żadnym razie nie można wywieść, że Sąd przyjął rozumienie art. 17 ust. 1 u.ś.r. jako konieczność współwystępowania rezygnacji z zatrudnienia lub niepodejmowania zatrudnienia ze sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym. W orzecznictwie sądów administracyjnych wskazuje się, że wprawdzie rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej jest warunkiem niezbędnym do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, ale jej spełnienie nie może być sprowadzane wyłącznie do współwystępowania rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z faktem opieki nad niepełnosprawną osobą, w stosunku do której na wnioskodawcy ciążą obowiązki alimentacyjne. Zgodnie bowiem z utrwaloną linią orzeczniczą sądów administracyjnych pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną musi istnieć taki związek, w którym to konieczność sprawowania opieki jest przyczyną, a zarazem przeszkodą w podejmowaniu pracy zarobkowej. Dopiero istnienie takiego związku powoduje, że świadczenie pielęgnacyjne staje się surogatem wynagrodzenia za pracę, której opiekun nie może podjąć bądź kontynuować (zob. m.in. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 24 sierpnia 2023 r. sygn. akt I OSK 1575/22, z 14 marca 2023 r. sygn. akt I OSK 1239/22, z 21 lutego 2023 r. sygn. akt I OSK 794/22, z 23 czerwca 2020 r. sygn. akt I OSK 237/20, z 16 listopada 2023 r. sygn. akt I OSK 1899/22, czy z 23 listopada 2023 r. sygn. akt I OSK 1948/22). Należy przy tym podkreślić, że wymóg rezygnacji z możliwości zarobkowania - rzeczywistej bądź potencjalnej - w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną nie został przez ustawodawcę powiązany z żadnym zakresem – czy to etatowym, czasowym, godzinowym, czy też zadaniowym – jak również jest niezależny nie tylko od wysokości uzyskiwanych dochodów, ale również od tego, czy takie dochody w ogóle są uzyskiwane. Przesłanką świadczenia pielęgnacyjnego jest bowiem niepozostawanie w zatrudnieniu osoby zdolnej do pracy, bez względu na okoliczności tego stanu rzeczy. Z tego też powodu organ pomocowy nie może ustalać wcześniejszych przyczyn braku zatrudnienia osoby ubiegającej się o świadczenie pielęgnacyjne. Organ jest jedynie zobowiązany do ustalenia, czy osoba taka jest zdolna do pracy i czy wyłączną przyczyną rezygnacji z zatrudnienia jest konieczność sprawowania opieki. Opieka ta musi stanowić oczywistą przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, a więc powodować faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub prowadzić do rezygnacji z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Związek między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaną opieką, musi być bezpośredni i ścisły.

Zarzut naruszenia prawa materialnego art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie mógł więc osiągnąć skutku, zarówno w zakresie błędnej wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., jak i niewłaściwego zastosowania, skoro nie została dowiedziona wadliwość ustaleń stanu faktycznego.

Do skargi kasacyjnej załączono zaświadczenie ZUS o stanie zdrowia B. B. z 3 kwietnia 2023 r. na okoliczność nasilenia się objawów jej choroby, w związku z czym wymagań stałej opieki osób trzecich.

Zgodnie z art. 106 § 3 P.p.s.a.: "Sąd może z urzędu lub na wniosek stron przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie.". Z normy tej wynika, że podstawą orzekania dla sądu administracyjnego jest cały materiał faktyczny i dowodowy sprawy, zgromadzony w postępowaniu przed organem administracji (por. art. 133 § 1 P.p.s.a.). Poza tym sąd bierze pod uwagę fakty powszechnie znane (art. 106 § 4 P.p.s.a.) oraz może wziąć pod uwagę dowody uzupełniające z dokumentów (art. 106 § 3 P.p.s.a.). Zakres postępowania dowodowego jest zatem wyznaczony podstawową funkcją sądowej kontroli administracji, tj. oceną z punktu widzenia legalności zaskarżonego aktu lub czynności (zob.: K. Sobieralski, Z problematyki postępowania rozpoznawczego przed sądem administracyjnym, ST 2002, nr 7-8, s. 51, czy A. Hanusz, Dowód z dokumentu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi, PiP 2009, nr 2, s. 45). Przeprowadzenie dowodu, na podstawie art. 106 § 3 P.p.s.a., w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym, który – co wskazano na wstępie – jest związany granicami skargi kasacyjnej, jest dopuszczalne jeżeli zostaną uwzględnione zarzuty procesowe dotyczące wadliwego ustalenia stanu faktycznego przez organ administracji lub wadliwej oceny ustalenia tego stanu faktycznego przez Sąd I instancji. Tylko w takim przypadku mogą bowiem pojawić się istotne wątpliwości, które należy wyjaśnić. W rozpoznawanej sprawie, jak już wcześniej wskazano, zarzutu takiego skutecznego nie postawiono. Przedstawiona wraz ze środkiem zaskarżenia wyroku WSA dokumentacja pozostaje, w ocenie Sądu kasacyjnego, bez wpływu na treść rozstrzygnięcia sprawy.

Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny uznał skargę kasacyjną za pozbawioną usprawiedliwionych podstaw i na podstawie art. 184 w związku z art. 182 § 2 i 3 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji.