Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 163/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2024-04-17 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: oddalono skargę
Powołane przepisy: article: Art. 151
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: Art. 17
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Elżbieta Czarny-Drożdżejko (spr.) Sędziowie WSA Katarzyna Marasek-Zybura Asesor WSA Magdalena Gawlikowska Protokolant st. sekr. sąd. Anna Boczkowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 kwietnia 2024 r. sprawy ze skargi H. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 21 listopada 2023 r. nr SKO-NP-4115-29/23 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę


UZASADNIENIE

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu (dalej: SKO lub Kolegium) decyzją z 21 listopada 2023 r. nr SKO-NP-4115-29/23, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r., poz. 775 z późn. zm.), art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2023r., poz. 390, dalej jako: "u.ś.r.") po rozpatrzeniu odwołania H. G. (dalej jako: skarżący) utrzymało w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Burmistrza Miasta Mszana Dolna z 30 grudnia 2022 r. nr ŚR-ŚP-5231-19/22 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką J. J.

Powyższe rozstrzygnięcia zapadły w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy:

Wnioskiem z 9 grudnia 2022 r. skarżąca zwróciła się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad matką, która legitymuje się orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS z 28 maja 1999 r. r., z którego wynika, że jest całkowicie niezdolna do pracy i samodzielnej egzystencji, zaś niepełnosprawność powstała 1 maja 1999 r.

Po rozpoznaniu wniosku, Burmistrz Mszana Dolna, decyzję z 30 grudnia 2022 r. odmówił przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego.

Organ I instancji odmawiając przyznania wnioskowanego świadczenia stwierdził, że nie została spełniona przesłanka przyznania prawa do świadczenia wynikająca z art. 17 ust. 1b u.ś.r. warunkująca prawo do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Od powyższej decyzji odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu wniosła skarżąca. Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych i pominięcie okoliczności, że w następstwie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, co determinuje naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP. Wskazując na powyższe zarzuty, wniosła o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką.

W uzasadnieniu skarżąca podkreśliła, że sprawuje wyłączną opiekę nad niepełnosprawną matką, która jest bardzo schorowana i wymaga permanentnej opieki. Opiekę tę sprawuje sama bez współudziału rodzeństwa, które nie jest w stanie sprawować stałej opieki nad matką. Podkreśliła, że w dniu 30 grudnia 2020r. zrezygnowała z pracy po to, aby pomóc siostrze G. K. w sprawowaniu opieki na mamą, a po śmierci siostry sama opiekę tę sprawuje i jest jedyną osobą spośród rodzeństwa, która jest w stanie matką się opiekować. Siostry M. S. i K. M. pracują zawodowo oraz mają na utrzymaniu uczące się dzieci, B. K. leczy się na depresję lękową, D. D. od lat mieszka poza granicami Polski gdzie pracuje na 1/2 etatu a bracia, W. J. jest uzależniony od alkoholu i nie pracuje, J. J. mieszka w P. i ma na utrzymaniu niepełnosprawną córkę i jest jedynym żywicielem rodziny, J. J. pracuje na gospodarstwie rolnym i jest praktycznie na utrzymaniu żony. Rodzeństwo nie jest w stanie partycypować w kosztach.

Opisaną we wstępie decyzją SKO w Nowym Sączu utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji.

W uzasadnieniu organ odwoławczy streścił przebieg dotychczasowego postępowania oraz powołał przepisy mające zastosowanie w niniejszej sprawie.

W swoich rozważaniach Kolegium, zwróciło uwagę, że organ I instancji nie uwzględnił zmiany stanu prawnego, która nastąpiła na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014r., sygn. akt K 38/13 (Dz. U. z 2014 r, poz. 1443). W wyroku tym Trybunał orzekł, że art. 17 ust. 1b u.ś.r., w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Zatem w obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy, której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13.

Pomimo tego, Kolegium doszło do przekonania, że kwestionowana decyzja w zakresie rozstrzygnięcia ostatecznie odpowiada prawu.

Z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego wynika, iż skarżąca mieszka z rodziną i niepełnosprawną matką, która obecnie ma 86 lat, legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności od 1999r., cierpi na różne schorzenia mi.in na niewydolność krążenia, nerek, ma problemy z sercem .chorobę zwyrodnienia stawów, cukrzyce, żylaki, dnę moczanową, przeszła udar mózgu, nie jest w stanie samodzielnie poruszać się, wymaga pomocy przy posadzeniu jej na łóżku, ze względna na stan zdrowia wymaga pomocy i opieki w codziennym funkcjonowaniu, której udziela jej skarżąca. Opieka ta polega na pomocy przy w utrzymaniu higieny osobistej (pomoc przy kąpiel, przy korzystaniu z toalety, zmianę pampersów), ubraniu się przygotowaniu i podaniu posiłków, leków, pomocy w czynnościach związanych z prowadzeniem domu (pranie, sprzątanie), ćwiczenia rehabilitacyjne, organizowanie czasu wolnego, organizowanie wizyt u lekarza i wizyt rehabilitacyjnych.

Ustalono również, że oprócz skarżącej jest jeszcze jej siedmioro rodzeństwa, które w równym stopniu jest zobowiązane do zapewniania mace opieki ale nie współuczestniczą oni w opiece nad matka ponieważ cześć z nich jest na rencie, pracują zawodową, na gospodarstwie rolnym, mieszkają poza miejscem zmieszania matki.

Skarżąca podała również, że sprawuje opiekę nad niepełnosprawną matką, której nie można zostawić samej, ponieważ jej stan w ciągu dnia szybko się zmienia, potrzebuje ona drugiej osoby aby podała jej dodatkowe lekarstwo, ponadto matka jest osobą niechodzącą, pieluchowaną, nie sygnalizuje potrzeb fizjologicznych. Matka jest całkowicie uzależniona od jej pomocy. Do 10 września 2022r. opiekę tę sprawowała jej siostra, która zmarła w dniu 21 września 2022r. Według skarżącej zakończenie jej zatrudnienia w grudniu 2020r. spowodowane było chorobą siostry, która ze względu na stan zdrowia matki nie mogła się nią sama zajmować a pozostałe rodzeństwo ze względu na prace, stan zdrowia, miejsce zamieszkania, problemy zdrowotne nie może się zaopiekować matką. Rodzeństwo w miarę wolnego czasu pomaga jej w opiece nad matką. Skarżąca podała, że nie posiada gospodarstwa rolnego i jest uprawniona do renty rodzinnej po zmarłym małżonku.

Z kolei w oświadczeniu złożonym w dniu 7 grudnia 2022 r. skarżąca wymieniła czynności wykonywane przez nią w ramach opieki nad niepełnosprawną matką tj. przygotowanie posiłków, podawanie leków, prowadzenie rehabilitacji, czynności związane z utrzymaniem higieny osobistej, ubieranie, czynności porządkowe, organizowanie wizyt lekarskich, wolnego czasu, zakupów, czuwanie podczas snu.

Kolegium podkreśliło, że jednym z warunków, od których zależy powstanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest wykonywanie opieki przez osobę obciążoną wobec podopiecznego obowiązkiem alimentacyjnym. W niniejszej sprawie, oprócz skarżącej jest jeszcze sześcioro rodzeństwa skarżącej obciążonych - w tym samym stopniu, co skarżąca - ustawowym obowiązkiem alimentacyjnym wobec niepełnosprawnej matki. Ustawodawca nie zagwarantował w odniesieniu do osób równolegle zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego prawa do wyboru przez nich samych tej osoby, która będzie się opiekowała osobą niepełnosprawną i pobierała świadczenie pielęgnacyjne. W sytuacji, gdy obowiązek alimentacyjny obciąża kilka osób, każda z nich ma obowiązek opieki i osoby te powinny się stosownie podzielić wykonywaniem tego obowiązku tak, aby nie była nim obciążona tylko jedna z nich. Zgodnie bowiem z art. 129 § 2 kr.o., krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym.

Kolegium nie kwestionuje faktu, iż skarżąca sprawuje opiekę nad niepełnosprawną matką , która niewątpliwie ze względu na wiek i stan zdrowia opieki tej wymaga, przy czym jest jeszcze sześcioro osób na których ciąży obowiązek współuczestniczenia w tej opiece i biorąc pod uwagę, że oprócz skarżącej troje z nich mieszka w tej samej miejscowości co matka przyjąć należy, że istnieje możliwość wspólnego zorganizowania opieki nad matką tak aby skarżąca nie musiała rezygnować z podejmowania zatrudnienia.

Jak wskazują zasady doświadczenia życiowego - w rodzinach wielopokoleniowych istnieje możliwość takiego podzielenia się obowiązkami związanymi z opieką nad osobą niepełnosprawną aby sprawowanie takiej opieki nie wymagało rezygnacji któregokolwiek członka rodziny z aktywności zawodowej, choćby w ograniczonym zakresie. Okoliczności polegającej na tym, iż osoba zobowiązana do opieki mieszka w innej miejscowości, pracuje i wykonywane przez nią obowiązki zawodowe w jej ocenie nie pozwalają na sprawowanie opieki nad osobą w stosunku do której ciążą na niej zobowiązania alimentacyjne nie można uznać za okoliczność o charakterze obiektywnym, która pozwoliłaby na swoiste "anulowanie" obowiązku alimentacyjnego. Kategoria wykonywania pracy zawodowej nie należy do przesłanek o charakterze obiektywnym - zawsze jest to wybór dokonywany przez osobę zobowiązaną do alimentacji. Poza tym okoliczności , iż jak twierdzi odwołująca ,że cześć jej rodzeństwa nie utrzymuje kontaktów z matką, również nie można uznać za okoliczność o charakterze obiektywnym, która pozwoliłaby na swoiste "anulowanie" jego obowiązku alimentacyjnego wobec matki. Zamieszkiwanie osoby zobowiązanych do zapewnienia opieki sprawnemu rodzicowi w innej miejscowości niż rodzic nie zwalnia jej z tego obowiązku, opiekę tę można zapewnić w sposób pośredni poprzez opłacenie osób które opiekę tę będą i świadczyć. Do akt sprawy tylko J. J., przedłożył orzeczenie potwierdzające, że ma dorosłą córkę zakwalifikowaną do znacznego stopnia niepełnoprawności na stałe, pozostałe rodzeństwo nie przedłożyło żadnych dokumentów potwierdzających, że ich stan zdrowia i sytuacja finansowa wyłącza możliwość współuczestnictwa w zapewnianiu w sposób bezpośredni lub pośredni opiekę matce.

W ocenie organu odwoławczego przyznanie skarżącej świadczenia byłoby niezgodne nie tylko z przepisami prawa ale także z zasadami współżycia społecznego ponieważ de facto przerzucałoby na barki wszystkich podatników realizację obowiązku alimentacyjnego, który z mocy prawa w pierwszej kolejności ciąży na dzieciach niepełnosprawnej matki skarżącej. W rezultacie odbywałby się to kosztem rodzin, które rzeczywiście (z racji chociażby lego, że w rodzinie jest jedno dziecko i nie ma innych osób zobowiązanych do alimentacji) muszą rezygnować z zatrudnienia po to aby zrealizować swój obowiązek alimentacyjny wobec rodziców.

Ponadto Kolegium wskazało, że czynności takie jak: przygotowanie posiłków, pranie, sprzątanie, dbanie o regularność zażywania lekarstw, robienie zakupów czyli szeroko rozumiane prowadzenie gospodarstwa domowego są czynnościami, które nie mogą być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności odwołującego. Opisane wyżej czynności to typowe czynności dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo i wykonują je przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu. Pewne czynności związane z "prowadzeniem domu", tj. robienie zakupów, pranie, sprzątanie, przygotowywanie posiłków - skarżąca wykonuje nie tylko specjalnie dla matki, ale również i dla siebie chociażby z racji wspólnego zamieszkania .

Okoliczności te wskazują, iż istnieje możliwość takiego zorganizowania opieki aby skarżąca mogła podjąć zatrudnienia choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Zatem - w ocenie Kolegium - w okolicznościach niniejszej sprawy brak było podstaw do tego, aby odwołująca rezygnowała z aktywności zawodowej z powodu opieki nad niepełnosprawną matką choćby w ograniczonym zakresie czasowym.

Na powyższą decyzję skarżąca, reprezentowana przez pełnomocnika, wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie. Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wydanie przedmiotowej decyzji tj.

1. art. 17 ust. i pkt 4 u.ś.r., poprzez jego błędną wykładnię polegającą na:

a) pominięciu prawnie uzasadnionych celów wskazanej ustawy;

b) bezzasadnym przyjęciu, że faktyczne sprawowanie przez skarżącą opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką nie jest wystarczające do uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na okoliczność, iż niepełnosprawna posiada także inne poza skarżąca dzieci, wobec czego skarżąca oraz jej rodzeństwo do opieki nad matką zobowiązani są moralnie oraz prawnie z racji ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnego względem matki, co w konsekwencji doprowadziło do błędnego stwierdzenia, że w niniejszej sprawie brak jest podstaw do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, podczas gdy fakt posiadania czy też nie przez skarżącą rodzeństwa pozostaje bez wpływu na okoliczność, że skarżąca sprawuje faktyczną opiekę nad niepełnosprawną matką, która uniemożliwia jej podjęcie zatrudnienia, a tym samym w/w spełnia prawem przewidziane warunki uprawniające ją do uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego określone w art. 17 ust. i u.ś.r.;

c) nieuprawnionym przyjęciu, że przepisy u.ś.r. pozwalają organowi na ustalanie możliwości i formy realizacji obowiązku alimentacyjnego przez osobę zobowiązaną;

2. art. 32 ust. i w zw. z art. 18 w zw. z art. 71 ust. i Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 roku, poprzez jego niezastosowanie i nierówne traktowanie Skarżącej w porównaniu do innych opiekunów osób niepełnosprawnych, które to działanie organu stanowi nierówne traktowanie obywateli przez władze publiczne;

3. art. 69 Konstytucji poprzez jego niezastosowanie skutkujące brakiem udzielenia przez władze publiczne pomocy w zabezpieczeniu egzystencji niepełnosprawnej matki, podczas gdy taki obowiązek nałożony jest na organy władzy publicznej;

II. błąd w ustaleniach faktycznych, przyjętych za podstawę wydania zaskarżonej decyzji polegający na bezzasadnym przyjęciu, że skarżącej nie przysługuje prawo do zasiłku pielęgnacyjnego, albowiem opieką nad niepełnosprawną matką może i powinna ona podzielić się ze swoim rodzeństwem oraz że opieka ta jest moralnym i prawnym obowiązkiem dzieci, wobec czego skarżącej nie należy się wsparcie ze strony państwa, podczas gdy zgodnie z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa świadczenie pielęgnacyjne w istocie zabezpieczyć ma egzystencję osób niepełnosprawnych przez wspieranie osób, które faktycznie się nimi opiekują, tak więc winno ono przysługiwać właśnie skarżącej, która jako jedyna z dzieci niepełnosprawnej matki faktycznie opiekuje się matką przy równoczesnym braku możliwości sprawowania tejże opieki przez jej rodzeństwo;

III. naruszenie przepisów postępowania mające wpływ na wynik sprawy, tj.:i. art. 7, art. 77 w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez:

a) niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy w szczególności odnoszących się do zakresu faktycznej opieki sprawowanej przez skarżącą i realnych możliwości sprawowania przez rodzeństwo skarżącej opieki nad niepełnosprawną matką w zakresie wymaganym stanem zdrowia matki, a przez to nieuprawnione uznanie, że fakt posiadania więcej niż jednego dziecka stanowi sam w sobie przeszkodę w nabyciu przez skarżącą prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad ww., którą to wyłącznie skarżąca faktycznie sprawuje, co ostatecznie skutkowało załatwieniem sprawy w sposób kolidujący ze słusznym interesem skarżącej;

b) dowolną, a nie swobodną ocenę zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, bez zważenia na interes społeczny oraz słuszny interes obywatela, która miała istotny wpływ na wynik sprawy, ponieważ skutkowała błędnym uznaniem przez organ, że skarżąca nie spełnia przesłanek do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na spoczywające na niej i na jej rodzeństwu obowiązki moralne oraz prawne względem niepełnosprawnej matki, podczas gdy skarżąca spełniła wszystkie przewidziane prawem przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia, o które się ubiega, a ustawodawca nie przewidział przesłanki negatywnej przyznania świadczenia, tj. hipotetycznego istnienia innych osób, które mogłyby świadczyć pomoc osobie niepełnosprawnej, do której to przesłanki bezpodstawnie odwołuje się organ;

c) dowolną, a nie swobodną ocenę zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, bez zważenia na interes społeczny oraz słuszny interes obywatela, która miała istotny wpływ na wynik sprawy, ponieważ skutkowała błędnym uznaniem przez organ, że opieka skarżącej nad niepełnosprawną matką nie wykracza poza typowe czynności dnia codziennego jakie wykonuje się w każdym gospodarstwie domowym i w związku z tym zdaniem organu istnieje możliwość takiego zorganizowania opieki nad niepełnosprawną matką ażeby skarżąca nie musiała rezygnować z aktywności zawodowej, podczas gdy w/w z uwagi na stan zdrowia oraz wiek wymaga całodobowej opieki, której rozmiar i zakres wymusza stałą obecność osoby trzeciej i całkowicie wyklucza podjęcie przez skarżącą jakiegokolwiek zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej;

2. art. 138 § i pkt i k.p.a. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i utrzymanie w mocy decyzji organu I instancji, podczas gdy ww. decyzja winna zostać uchylona w całości.

Mając powyższe zarzuty na uwadze skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu l instancji i przyznanie wnioskowanego świadczenia oraz zasądzenie kosztów postępowania administracyjnego, według norm przepisanych.

W uzasadnieniu skargi skarżąca rozwinęła powyższe zarzuty.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Na wstępie należy zauważyć, że zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 p.p.s.a. wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania w sposób, który miał lub mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.)

Przeprowadzona przez Sąd kontrola zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 21 listopada 2023 r. utrzymującej w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Burmistrza Miasta Mszana Dolna z 30 grudnia 2022 r. w przedmiocie odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką J. J., pod kątem kryterium legalności, wykazała, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

W rozpoznawanej sprawie materialnoprawną podstawę działania organu stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 390 z późn. zm.), zwanej dalej u.ś.r.

Świadczenie pielęgnacyjne zostało zaliczone do świadczeń rodzinnych. Jego celem jest zapewnienie prawidłowego funkcjonowania w społeczeństwie osób niepełnosprawnych, gdyż służy pokryciu kosztów opieki zorganizowanej "we własnym zakresie", w tym opieki osób bliskich. Świadczenie to zapewnia środki sprawowanie nad nimi opieki (zob. R. Babińska-Górecka, K. Stopka, Polskie świadczenia rodzinne z punktu widzenia koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, PiZS 2012, nr 4, s. 28-34.). Jego celem jest rekompensowanie braku dochodów z pracy zarobkowej z powodu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny.

Świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje na podstawie art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych Zgodnie z powołanym przepisem świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje między innymi osobie, na której zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmuje lub rezygnuje ona z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Należy zatem podkreślić, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 października 2020 r., I OSK 1148/20). Trafnie również wskazuje się, że zakres faktycznie sprawowanej opieki, wynikający z innych przyczyn niż potrzeby osoby legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności w zakresie opieki, może wskazywać na to, czy rezygnacja z zatrudnienia lub jego niepodjęcie pozostają z sobą w związku (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 maja 2020 r., I OSK 691/19, wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 kwietnia 2020 r., I OSK 1544/19).

Na podstawie ust. 1b art. 17 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:

1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub

2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.

Przepis ten został jednak wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 (Dz.U.2014.1443) uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Okoliczność ta trafnie została podkreślona przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu, który stwierdził, że w tym zakresie organ I instancji oparł swoje rozstrzygnięcie na niekonstytucyjnej normie prawnej.

Podstawy odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie może stanowić więc art. 17 ust. 1b ustawy. Po wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 przysługiwanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego należy rozpatrywać bez tej przesłanki negatywnej. Takie stanowisko prezentowane jest w orzecznictwie sądów administracyjnych. Wskazać należy, że pogląd ten jest prawidłowy. Trybunał Konstytucyjny w punkcie 2 sentencji wyroku z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13) orzekł, że art. 17 ust. 1b ustawy w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. W kwestii skutków cytowanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego istnieje ugruntowana linia orzecznicza sądów administracyjnych, które w odniesieniu do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych wnoszących o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego po wyroku Trybunału, dostrzega jego wpływ na obecną sytuację tych podmiotów i wyraża stanowisko o konieczności uchylania decyzji bazujących na tej przesłance (por.m.in. wyrok NSA z dnia 26 kwietnia 2019 r. sygn. I OSK 8/19, wyrok NSA z 2 sierpnia 2016 r., sygn. akt I OSK 923/16 oraz wyrok z 4 listopada 2016 r., sygn. akt I OSK 1578/16).

Sąd rozpoznający sprawę podziela stanowisko dotyczące możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego bez względu na czas powstania niepełnosprawności u osoby niepełnosprawnej, i uznaje tym samym za błędny pogląd organu pierwszej instancji w tym zakresie w niniejszej sprawie.

W niniejszej sprawie skarżąca sprawuje opiekę nad matką, która orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS została uznana za osobę całkowicie niezdolną do pracy i samodzielnej egzystencji na trwałe. W aktach brak jakiejkolwiek dokumentacji medyczne, czy oceny matki skarżącej w skali Barthela.

Według informacji wynikających z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego matka skarżącej choruje na różne schorzenia m.in. niewydolność krążenia, niewydolność nerek, problemy z sercem, zespół chorego węzła zatokowego, niedomykalność zastawki, nadciśnienie tętnicze, migotanie przedsionków, konsekwencje związane z przebytym udarem mózgu, choroba zwyrodnieniowa stawów, cukrzyca, żylaki, dna moczanowa. Wymaga pomocy i opieki w codziennym funkcjonowaniu, której udziela jej skarżąca. Ustalono również, że oprócz skarżącej jest jeszcze jej siedmioro rodzeństwa, które w równym stopniu jest zobowiązane do zapewniania matce opieki, ale nie współuczestniczą oni w opiece nad matka ponieważ cześć z nich jest na rencie, pracują zawodowo, na gospodarstwie rolnym, mieszkają poza miejscem zmieszania matki.

Zakres niezbędnej opieki obejmuje: przygotowanie posiłków, podawanie leków, prowadzenie rehabilitacji, czynności związane z utrzymaniem higieny osobistej, ubieranie, czynności porządkowe, organizowanie wizyt lekarskich, wolnego czasu, zakupy, czuwanie podczas snu.

Odmowa organu II instancji dotycząca przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nastąpiła z powodu braku bezpośredniego związku przyczynowego między sprawowaną przez skarżącego opieką, a niepodejmowaniem zatrudnienia z uwagi na zakres czynności opiekuńczych wykonywanych wobec swojej matki oraz fakt posiadania rodzeństwa.

Zdaniem Sądu organ trafnie uznał, że sama konieczność wykonywanie wskazanych wyżej czynności stanowiących w istocie codzienną pomoc, nie stanowi w świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r. samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Tak więc dla skarżącej, z uwagi na zakres i rozmiar tychże czynności, jakie wykonuje opiekując się matką, nie wiąże się to z koniecznością rezygnacji z zatrudnienia.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje w sytuacji jeżeli ściśle określona osoba uprawniona, nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Zdaniem Sądu orzekającego w niniejszej sprawie warunek ten nie został spełniony. Trafnie podkreśla się w orzecznictwie, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest kierowane do wszystkich niezatrudnionych osób opiekujących się niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz do tych, które wywiązują się ze swego obowiązku alimentacyjnego, osobiście zapewniając stałą i długotrwałą opiekę i pomoc niepełnosprawnemu członkowi rodziny i jednocześnie z tego właśnie powodu zaprzestają aktywności zawodowej. Nie może być ono zatem traktowane jako zastępcze źródło dochodu (Wyrok NSA z 19.05.2021 r., I OSK 226/21, LEX nr 3177435.). Co więcej zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego z uwagi na to, że ustawa z 2003 r. o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji sprawowania opieki, to z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy wyinterpretować, że aby można było mówić o opiece w jej rozumieniu musi ona być stała lub długoterminowa. Te określenia stała lub długoterminowa wskazują na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (Wyrok NSA z 23.10.2020 r., I OSK 1148/20, LEX nr 3088207.).

Należy przy tym wskazać, że przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego nie ma charakteru automatycznego w związku z uzyskaniem orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Istotne jest bowiem, aby zakres opieki sprawowanej przez skarżącą w związku z orzeczoną niepełnosprawnością wykluczał możliwość podjęcia zatrudnienia, a więc innymi słowy, udowodnienie, że osoba podopieczna nie może pozostać sama w domu z uwagi na jej stan zdrowia. Orzeczenie o niepełnosprawności jest natomiast jedynie jedną z licznych przesłanek mających znaczenie dla przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (wyrok NSA z 27.10.2023 r., I OSK 1957/21, LEX nr 3636233) wskazuje się, że nie każda rezygnacja z zatrudnienia stanowi podstawę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, a tylko taka, która jest podyktowana opieką. Związek między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły. Jednocześnie opieka ta musi stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej - powodować faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub prowadzić do rezygnacji z zatrudnienia w celu jej sprawowania. W treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. ustawodawca nie zawęził jednak charakteru sprawowanej opieki, w szczególności nie wskazał aby opieka ta musiała być opieką stałą, wykonywaną bez przerwy, przez 24 godziny na dobę. Nie wskazał nawet na obowiązek zamieszkiwania opiekuna ze swoim podopiecznym. Przyjmuje się zatem, że cel i istota świadczenia pielęgnacyjnego wskazują na konieczność sprawowania opieki ustawicznej nad osobą niepełnosprawną. Powinna ona być sprawowana codziennie, a opiekun winien pozostawać do dyspozycji podopiecznego, udzielając pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość niesienia pomocy (vide: P.Rączka (red.), Świadczenia rodzinne. Komentarz, WKP 2021, uwagi do art. 17 oraz przywołane tam orzecznictwo sądów administracyjnych). Sprawowana opieka powinna zaś być odpowiednia do charakteru istniejącej niepełnosprawności, potwierdzonej w orzeczeniu o niepełnosprawności. Z orzeczenia tego wynika bowiem charakter i zakres stwierdzonej niepełnosprawności i orzeczeniem tym pozostają związane organy orzekające o świadczeniu pielęgnacyjnym. Stopnie niepełnosprawności (znaczny, umiarkowany i lekki), rozróżnione i zdefiniowane zostały w art. 3 i art. 4 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. 2021.573 z późn. zm.)., dalej jako "u.r.z.s.". Legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności jest zatem faktem instytucjonalnym, a o tym jak należy rozumieć orzeczenie o stopniu niepełnosprawności rozstrzyga brzmienie przepisów ww. ustawy (vide: uchwała siedmiu sędziów NSA z dnia 14 listopada 2022 r., I OPS 2/22, www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Zgodnie z art. 4 ust. 1 u.r.z.s. do znacznego stopnia niepełnosprawności zalicza się osobę z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej i wymagającą, w celu pełnienia ról społecznych, stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji. Skutki naruszenia sprawności organizmu osoby o znacznym stopniu niepełnosprawności oznaczają całkowitą zależność osoby od otoczenia. Zakres sprawowanej opieki nad taką osobą oznacza pielęgnację dotyczącą higieny osobistej i karmienia lub w wykonywaniu czynności samoobsługowych, prowadzeniu gospodarstwa domowego oraz ułatwiania kontaktów ze środowiskiem (§ 29 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 15 lipca 2003 r. w sprawie orzekania o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności (Dz. U. 2021.857).

Zdaniem Sądu orzekającego w niniejszej sprawie, pomimo że orzeczenie o stopniu niepełnosprawności jest faktem instytucjonalnym, to jednak nadal nie mamy w tym przypadku do czynienia z automatycznym skutkiem w postaci konieczności przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Dla oceny spełnienia przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego konieczne jest ciągle ustalenie wymiaru opieki, jakiej wymaga osoba niepełnosprawna, w celu zaspokojenia jej potrzeb w aspekcie braku możliwości podjęcia aktywności zawodowej przez jej opiekuna, wynikającej z konieczności sprawowania tej opieki (zob. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 9 sierpnia 2023 r., sygn. akt I OSK 1655/22, czy z 26 maja 2023 r., sygn. akt I OSK 1205/22). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego (Wyrok NSA z 7.12.2023 r., I OSK 2035/22, LEX nr 3645555) opieka uprawniająca do świadczenia pielęgnacyjnego, jest takim rodzajem opieki, którego skutkiem jest brak możliwości pogodzenia jej wykonywania i jednoczesnego świadczenia czynności zarobkowych. Innymi słowy, to konieczność sprawowania określonej formy opieki stanowi przyczynę rezygnacji z zatrudnienia (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 12 lipca 2023 r., sygn. akt I OSK 1096/22). Do cech takiej opieki należy zaliczyć długoterminowość jej sprawowania lub trwały charakter. Opieka ta nie może zatem być świadczona niecodziennie, a jeżeli nawet codziennie, to wyłącznie przez część doby (zob.m.in. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 9 sierpnia 20223 r., sygn. akt I OSK 1661/22, czy z 26 maja 2023 r., sygn. akt I OSK 1205/22).

W przedmiotowej sprawie skarżąca nie spełniła tej przesłanki, gdyż zakres opieki sprawowanej nad niepełnosprawną matką nie wyklucza podjęcia przez nią zatrudnienia. Chociaż matka skarżącej wymaga opieki, to jednak, ta nie uniemożliwiała podjęcia zatrudnienia choćby w niepełnym wymiarze czasu. Wprawdzie w oświadczeniu z dnia 9 grudnia 2022r. skarżąca wskazała, że matka jest osobą niechodzącą, pieluchowaną, nie sygnalizuje potrzeb fizjologicznych, to z wywiadu środowiskowego wynika, że skarżąca asystuje przy korzystaniu z toalety. Wiele wskazanych czynności z kolei należy do takich, które można wykonywać przed pójściem do pracy lub po powrocie z niej. W ramach oświadczenia o czynnościach wykonywanych podczas opieki nie zostały wskazane przez skarżącą takie, które wymagają ciągłego zaangażowania. Tak więc zdaniem Sądu nie ma przeszkód w łączeniu przez skarżącą opieki nad matką z aktywnością zawodową. Wszystkie wymienione przez skarżącą czynności opiekuńcze są to wprawdzie czynności codzienne, ale jednak takie, które nie pochłaniają całego dnia i nie skutkują obowiązkiem notorycznego czuwania nad podopieczną. Należy też zaznaczyć, że znaczna część tych czynności, np. przygotowywanie posiłków, robienie zakupów, sprzątanie, pranie jest świadczona przez skarżącą także na rzecz samej skarżącej. Z akt nie wynika, aby skarżącą musiała często chodzić ze swoją matką na wizyty lekarskie. Nie ma jakichkolwiek dowodów, które świadczyłyby, że matka skarżącej nie jest w pewnym stopniu samowystarczalna i nie potrafi zająć się sobą. Świadczenie pielęgnacyjne samo w sobie nie ma natomiast zastępować wynagrodzenia za pracę w sytuacji, gdy opiekun ma możliwość podjęcia zatrudnienia, a sama sprawowana opieka nie wymaga od niego ciągłego i stałego zaangażowania.

Odnosząc się do negatywnej przesłanki zastosowanej przez organ – to jest fakt istnienia jeszcze innych osób obciążonych w tym samy stopniu co skarżąca obowiązkiem alimentacyjnym, to zdaniem Sądu ocena dokonana przez Kolegium nie zasługuje w pełni na akceptację.

W ostatnich wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego (Wyrok NSA z 30 stycznia 2024r., I OSK 781/22, wyrok NSA z 28 grudnia 2023r., I OSK 2083/22) wyraźnie wypowiedziano się w kwestii możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji istnienia kilku osób równolegle obciążonych częściowym obowiązkiem alimentacyjnym. Podkreślono, że zarówno osoba wnioskująca o świadczenie pielęgnacyjne, jak i jej rodzeństwo należą do pierwszej grupy zobowiązanych alimentacyjnie, a jednocześnie uprawnionych do złożenia takiego wniosku. Z kolei art. 17 ust. 1 u.ś.r nie zawiera wskazania, która z takich osób powinna sprawować opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, ani też jakimi kryteriami należy się kierować przy wskazaniu takiej osoby. Powyższe wskazuje, że brak jest podstaw uzasadniania odmowy ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego normami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, określającymi obowiązek alimentacyjny, obciążający krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo osoby podlegającej opiece. Decyzję, która z nich złoży wniosek o przyznanie świadczenia, pozostawić trzeba tym właśnie osobom. Zatem w sytuacji, gdy jedno z rodzeństwa, które w rzeczywistości sprawuje pełną opiekę nad rodzicem i z tego tytułu zrezygnowało z pracy lub nie podejmuje zatrudnienia, ubiega się o świadczenie pielęgnacyjne, nie ma podstaw do pozbawiania go tego prawa jedynie z tego powodu, że żyją inne dzieci, które również taki obowiązek alimentacyjny mogą wypełniać, a nie zwróciły się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.

Tym niemniej nie pozostaje bez wpływu na ocenę konieczności niepodejmowania zatrudnienia fakt, że aż trójka z siedmiorga rodzeństwa mieszka w tej samej miejscowości co skarżąca i jej matka i tylko jedno z rodzeństwa skarżącej wykazało obiektywną przyczynę uniemożliwiającą sprawowanie opieki (sprawowanie opieki nad córką, co do której orzeczono znaczny stopień niepełnosprawności). Nie ulega więc wątpliwości, że rodzeństwo może wspomóc skarżąca w sprawowaniu opieki, zwłaszcza że wykazane czynności nie są nadmiernie angażujące.

W odniesieniu do zarzutów naruszenia przepisów procedury administracyjnej, należy wskazać, że postępowanie o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego jest postępowaniem wnioskowym. Tak więc organ nie jest wyłącznie zobligowany, z urzędu do zebrania całego materiału dowodowego. Organ w znacznej mierze nie ma dostępu do dokumentów, które znajdują się w posiadaniu wnioskodawcy, i które to wnioskodawca powinien dostarczyć. Wprawdzie skarżąca nie była w postępowaniu administracyjnym reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika, ale już w postępowaniu sądowoadministracyjnym była reprezentowana przez adwokata. Tymczasem nawet na tym etapie nie został dostarczony żaden dodatkowy materiał dowodowy, w postaci np. zaświadczeń lekarskich, kart szpitalnych, informacji z poradni zdrowia, ocena matki skarżącej w skali Barthela. Organ administracyjny zebrał materiał dowody, do którego miał dostęp i dokonał jego oceny zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów. Należy więc uznać, że ocena organu spełniała wszelkie przesłanki przewidziane w przepisach kodeksu postępowania administracyjnego, a w szczególności nie była dowolna. Organ miał prawo na podstawie wywiadu środowiskowego dojść do wniosku, że skarżąca nie spełnia przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, i nie można uznać że nie rozpatrzył wszelkich okoliczności sprawy. Stąd zdaniem Sądu w niniejszej sprawie nie doszło do naruszenia art. 7, 77, 80 oraz 138 §1 pkt 1 k.p.a., w takim zakresie, że mogłoby ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy

Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a. oddalił skargę, o czym orzeczono w sentencji wyroku.


ZDANIE ODRĘBNE

Uzasadnienie zdania odrębnego od uzasadnienia wyroku

W niniejszej sprawie podzielam poglądy Naczelnego Sądu Administracyjnego, iż "nie bez znaczenia dla sprawy jest okoliczność, że (...) posiada oprócz skarżącej, jeszcze dwoje dorosłych dzieci, a zatem, występują inne osoby, które powinny (osobiście bądź finansowo) włączyć się do opieki nad niepełnosprawną matką, do czego są zobowiązane zgodnie z ustawą Kodeks rodzinny i opiekuńczy (...) skarżąca nie jest jedyną osobą, na której ciąży obowiązek opieki nad matką, na co słusznie wskazywano w niniejszej sprawie. Ponadto należy zaznaczyć, że w ramach systemu pomocy społecznej istnieją różne formy wsparcia osób w opiece nad ich bliskimi umożliwiające opiekunom zachowanie aktywności zawodowej, w tym pomoc w formie usług opiekuńczych" (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 grudnia 2023 r., sygn. I OSK 2322/22, opubl. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych), "jak prawidłowo wskazał to Sąd pierwszej instancji, opieka sprawowana przez skarżącą może być wspomagana przez dwóch braci skarżącej, przy czym wsparcie to nie musi przybierać postaci świadczeń osobistych. Sprawowany wymiar opieki, w tym w związku z uwzględnieniem możliwości wsparcia ze strony rodzeństwa, nie charakteryzuje się zatem związkiem przyczynowo-skutkowym wymaganym do przyznania wnioskowanego świadczenia" (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 lutego 2024 r., sygn. I OSK 128/23, opubl. w CBOSA), "w okolicznościach niniejszej sprawy nie można pominąć również faktu, że w niedalekiej odległości od matki skarżącej ( w sąsiedniej miejscowości) mieszka jej druga córka, która - jak sama podała – sprawuje czasami opiekę nad matką. Okoliczność ta nie ma co prawda decydującego znaczenia przy ocenie istotnej w sprawie przesłanki związku przyczynowego, jednak nie pozostaje bez wpływu na tę ocenę, bowiem obrazuje możliwości rodziny związane z organizacją opieki nad niepełnosprawnym jej członkiem" (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 lutego 2024 r., sygn. I OSK 229/23, podobnie wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 21 lutego 2024 r., sygn. I OSK 158/23, opubl. w CBOSA).

Zatem jeżeli osoba wymagająca opieki ma oprócz osoby skarżącej jeszcze inne dzieci, z których część zamieszkuje w nieznacznej odległości od tej osoby, to realizując obowiązek alimentacyjny, w zakresie je obciążającym, mogą one wspomóc osobę skarżącą w opiece nad wymagającym opieki. Natomiast dzieci zamieszkujące w dalszej odległości, również realizując obowiązek alimentacyjny, w zakresie je obciążającym, powinny wspomóc tę osobę w inny sposób tj. finansując pomoc w opiece nad nią. Zgodnie bowiem z art. 128 k.r.o., obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny), obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Stosownie do treści art. 129 § 2 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, krewnych w tym samym stopniu, w tym wypadku dzieci, obowiązek alimentacyjny obciąża, co należy podkreślić, w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym. Natomiast zgodnie z art. 135 § 1 k.r.o., zakres świadczeń alimentacyjnych zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego. Z kolei stosownie do § 2 tego przepisu, wykonanie obowiązku alimentacyjnego wobec osoby niepełnosprawnej, może, ale nie musi, polegać w całości lub w części na osobistych staraniach o utrzymanie uprawnionego; w takim wypadku świadczenie alimentacyjne pozostałych zobowiązanych, polega na pokrywaniu w całości lub w części kosztów utrzymania uprawnionego. Zgodnie zaś z art. 140 § 1 k.r.o., osoba, która dostarcza drugiemu środków utrzymania, będąc zobowiązana z tego powodu, że uzyskanie na czas świadczeń alimentacyjnych od osoby zobowiązanej w tej samej kolejności, byłoby dla uprawnionego niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami, może żądać zwrotu od osoby, która powinna była te świadczenia spełnić. Okoliczności te mają co najmniej pośrednie znaczenie dla oceny czy zachodzi bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez wnioskującego o świadczenie pielęgnacyjne, a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną.

Pomoc społeczna ma charakter subsydiarny, ponieważ to na rodzinie ciąży obowiązek opieki nad osobą niepełnosprawną. Pomoc Państwa jest zatem możliwa jedynie wówczas, gdy wnioskujący o nią wykaże w sposób niebudzący wątpliwości, że wyczerpał wszystkie inne możliwości zapewnienia opieki osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji (w tym m.in. współdziałanie wszystkich dzieci w opiece, ew. zatrudnienie opiekuna, czy skorzystanie z usług opiekuńczych), a mimo to - ze względu na rzeczywisty zakres opieki, wynikający z potrzeb osoby niepełnosprawnej (a dokładniej, jej stanu zdrowia) – istnieje konieczność rezygnacji z zatrudnienia bądź ww. sytuacja uniemożliwia jego podjęcie (zob. np. wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 10 października 2022 r., sygn. III SA/Kr 699/22, z dnia 12 września 2022 r., sygn. III SA/Kr 335/22 czy z dnia 7 grudnia 2022 r., sygn. III SA/Kr 1104/22, opubl. w CBOSA).

Możliwość współdziałania rodzeństwa wnioskującego o świadczenie pielęgnacyjne w opiece nad niepełnosprawnym rodzicem, jest postrzegana jako element związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem aktywności zawodowej wnioskującego, a potrzebą sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. W sytuacji gdy istnieją inne osoby zobowiązane do alimentacji, w stosunku do których brak jest obiektywnych przeszkód w realizacji ww. ustawowego obowiązku, brak jest związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem (rezygnacją) z zatrudnienia a opieką nad osobą niepełnosprawną, ponieważ w opiece powinny uczestniczyć również pozostałe osoby zobowiązane do alimentacji, a zatem nie zachodzi konieczność rezygnacji przez wnioskującego o świadczenie pielęgnacyjne z zatrudnienia, albo nie ma przeszkód, aby takie zatrudnienie podjął. Co więcej, nie do pogodzenia z interesem społecznym, a w interesie społecznym jest przestrzeganie całego obowiązującego porządku prawnego, byłaby taka wykładnia art. 17 ust. 1 u.ś.r., z której wynikałoby, że obowiązki Państwa obejmujące pomoc rodzinie, wyprzedzałyby obowiązki alimentacyjne dzieci względem rodziców, ponieważ w takiej sytuacji doszłoby do przerzucenia realizacji tych obowiązków na całe społeczeństwo w sytuacji, gdy powinny one zostać zrealizowane przez członków rodziny. Doprowadziłoby to też do – z jednej strony – uprzywilejowania tych, którzy nie wywiązują się ze swych obowiązków wobec rodziców (gdyż to Państwo miałoby płacić jednemu z wielu dzieci za opiekę nad rodzicem, zwalniając pozostałych faktycznie i finansowo z zapewnienia opieki rodzicowi) oraz – z drugiej strony – dodatkowego obciążenia tych, którzy wywiązują się ze swych obowiązków względem swoich rodziców, a mimo to ich podatki przeznaczane byłyby na pomoc osobom, których dzieci z tych obowiązków się nie wywiązują. Godziłoby to w konstytucyjną zasadę równości wobec prawa, wyrażoną w art. 32 ust. 1, czy też zasadę sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP). Pominięcie regulacji kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przy wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w zakresie konieczności wywiązania się z obowiązku alimentacyjnego dzieci względem rodzica, naruszałoby też zasadę praworządności (art. 7 Konstytucji RP), czy obowiązek przestrzegania prawa RP (art. 83 Konstytucji RP). Wobec tego "limitowanie" dostępu do świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o kryterium konieczności wypełnienia przez wszystkie dzieci obowiązku alimentacyjnego względem rodzica, nie może zostać uznane za naruszenie kryteriów przyznania tego świadczenia wyrażonych w ustawie o świadczeniach rodzinnych. Ustawa ta jest jedną z wielu ustaw obowiązujących w polskim systemie prawnym i w żaden sposób nie uchyla, czy nie ogranicza obowiązków dzieci wobec rodziców. Dlatego wsparcia Państwa wymaga jedynie ten opiekun osoby z niepełnosprawnością, który sprawując faktycznie opiekę nad rodzicem, wykaże że nie może uzyskać (wyegzekwować) pomocy od rodzeństwa i z tego względu zmuszony jest zrezygnować z pracy, czy też nie może jej podjąć (zob. wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 5 czerwca 2023 r., sygn. III SA/Kr 375/23, z dnia 24 października 2022 r., sygn. III SA/Kr 669/22 i z dnia 5 grudnia 2022 r., sygn. III SA/Kr 918/22, opubl. w CBOSA).

Z powyższych przyczyn podzielam stanowisko wyrażone w uzasadnieniu wyroku Sądu z dnia 17 kwietnia 2024 r., że nie pozostaje bez wpływu na ocenę konieczności niepodejmowania zatrudnienia fakt, że aż trójka z siedmiorga rodzeństwa mieszka w tej samej miejscowości co skarżąca i jej matka, i tylko jedno z rodzeństwa skarżącej wykazało obiektywną przyczynę uniemożliwiającą sprawowanie opieki (sprawowanie opieki nad córką, co do której orzeczono znaczny stopień niepełnosprawności), nie ulega więc wątpliwości, że rodzeństwo może wspomóc skarżąca w sprawowaniu opieki, zwłaszcza że wykazane czynności nie są nadmiernie angażujące; natomiast nie podzielam stanowiska, że w sytuacji istnienia kilku osób równolegle obciążonych częściowym obowiązkiem alimentacyjnym, art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie zawiera wskazania, która z takich osób powinna sprawować opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, ani też jakimi kryteriami należy się kierować przy wskazaniu takiej osoby oraz, że brak jest podstaw uzasadniania odmowy ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego normami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, określającymi obowiązek alimentacyjny, obciążający krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo osoby podlegającej opiece, a decyzję, która z nich złoży wniosek o przyznanie świadczenia, pozostawić trzeba tym właśnie osobom, natomiast w sytuacji, gdy jedno z rodzeństwa, które w rzeczywistości sprawuje pełną opiekę nad rodzicem i z tego tytułu zrezygnowało z pracy lub nie podejmuje zatrudnienia, ubiega się o świadczenie pielęgnacyjne, nie ma podstaw do pozbawiania go tego prawa jedynie z tego powodu, że żyją inne dzieci, które również taki obowiązek alimentacyjny mogą wypełniać.