Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt II SA/Po 353/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2024-01-25 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 61 ust. 1 pkt 2 i ust. 2 pkt 2 lit. a i ust. 2d, art. 106 ust. 5
journal: Dz.U. 2021 poz 2268
law: Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej
article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a i c
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Dnia 25 stycznia 2024 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Aleksandra Kiersnowska - Tylewicz (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Edyta Podrazik Asesor WSA Paweł Daniel po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 25 stycznia 2024 roku sprawy ze skargi D. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 17 marca 2023 r., nr [...] w przedmiocie zmiany decyzji w sprawie opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Miasta K. z dnia 5 stycznia 2023 r., nr [...]


UZASADNIENIE

Burmistrz Miasta K. (dalej Burmistrz) decyzją z dnia 5 stycznia 2023 r. nr [...] działając na podstawie art. 6, art. 8, art. 59, art. 60, art. 61 ust. 1 pkt 2 i ust. 2 pkt 2 lit. a i ust. 2d, ust. 2e, ust. 2f, art. 106 ust. 5, art. 109, art 110 ust. 7 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2021 r. poz. 2268 ze zm. dalej u.p.s.), art. 104, art. 107 §1 i §3, art. 127a, art.163 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2022 r. poz. 2000 dalej k.p.a.), w wyniku uchylenia przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzji Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w K. nr [...] z dnia 12 września 2022 r. orzekł zmienić decyzję MOPŚ w K. nr [...] z dnia 21 kwietnia 2020 r: 1. Ustalającą D. M. odpłatność za pobyt A. R. w Domu Pomocy Społecznej w K., w wysokości [...] zł (słownie: [...] złote [...] groszy) miesięcznie, począwszy od 1 kwietnia 2020 r. 2. Ustaloną opłatę należało wpłacać w terminie do dnia 10 każdego miesiąca z góry na rachunek bankowy Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w K.. O zachowaniu terminu decyduje data wpływu środków na rachunek bankowy MOPS w K.. W przypadku nie wywiązania się z obowiązku opłaty za pobyt mieszkańca domu pomocy społecznej ustalonej niniejszą decyzją i poniesionych przez Gminę Miejską K., wydatki z tego tytułu podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. W ten sposób, że: w pkt. 1. ustalić D. M. odpłatność za pobyt A. R. w Domu Pomocy Społecznej w K., w wysokości:

- [...] zł (słownie: [...] złote [...] groszy) od 1 marca 2022 r. do 31 marca 2022 r.

- [...] zł (słownie: [...] złoty [...] groszy) od 1 kwietnia 2022 r. do 31 lipca 2022 r. miesięcznie

- [...] zł (słownie : [...] złote [...] groszy) od 1 sierpnia 2022 r. miesięcznie.

Burmistrz wskazał, że A. R. decyzją nr. [...] z dnia 25 kwietnia 2019 r. została skierowana do Domu Pomocy Społecznej w K. na pobyt stały. D. M. (dalej też jako skarżący lub strona) jest wnukiem i jest zobowiązany do ponoszenia odpłatności za pobyt swojej babci w domu pomocy społecznej.

Decyzją Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w K. nr [...] z dnia 21 kwietnia 2020 r. ustalono skarżącemu odpłatność za pobyt babci w DPS w wysokości [...] zł miesięcznie od 1 kwietnia 2020 r.

W dniu 9 marca 2022 r. wystąpiono do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w K. o przeprowadzenie aktualizacji wywiadu alimentacyjnego. Na podstawie otrzymanych dokumentów dołączonych do wywiadu ustalono, że sytuacja osobista skarżącego uległa zmianie i należy zmienić decyzję o odpłatności.

Organ wskazał, że zmiana sytuacji życiowej strony spełnia przesłanki określone w art. 106 ust. 5. i obliguje organ I instancji do wydania decyzji zmieniającej decyzję pierwotną. Jest to więc przepis, który w tym przypadku pozwala dokonać zmiany decyzji i dokonać aktualizacji opłaty za pobyt babci w domu pomocy społecznej.

W rozpatrywanej sprawie bezsporne jest, że A. R. przebywa w domu pomocy społecznej. Na podstawie zebranego materiału dowodowego ustalono, że kwota 70% dochodu mieszkańca jest mniejsza od całkowitej opłaty za pobyt w Domu Pomocy Społecznej w K. i nie pokrywa w całości miesięcznego koszt utrzymania mieszkańca, który wynosił [...] zł. (Dz. Urz. Woj. Wielkopolskiego z dnia 26 stycznia 2022 r. poz. 793). Koszt miesięczny utrzymania mieszkańca a opłata wnoszona przez mieszkańca domu przedstawia się następująco i wynosi w odpowiednich przedziałach czasowych:

- od marca 2022 r. [...] zł.(całkowity koszt pobytu) - [...] zł (opłata mieszkańca) = [...] zł. Kwotę należy podzielić na 5 osób zobowiązanych ustawowo do ponoszenia odpłatności co stanowi [...] zł. miesięcznie.

- od kwietnia 2022 r. [...] zł.(całkowity koszt pobytu) - [...] zł (opłata mieszkańca) = [...] zł. Kwotę należy podzielić na 5 osób zobowiązanych ustawowo do ponoszenia odpłatności co stanowi [...] zł. miesięcznie.

- od sierpnia 2022 r. [...] zł.(całkowity koszt pobytu) - [...] zł (opłata mieszkańca) = [...] zł. Kwotę należy podzielić na 6 osób zobowiązanych ustawowo do ponoszenia odpłatności co stanowi [...] zł. miesięcznie.

Rozpatrując sprawę organ przyjął krąg osób zobowiązanych do ponoszenia odpłatności. Ustalono, że na dzień wydania decyzji zmieniającej osoby, które należy uwzględnić przy ustalaniu odpłatność, to:

1. D. M. - wnuk (strona niniejszego postępowania)

2. B. M. - córka (brak zobowiązania alimentacyjnego, co wynika z dochodu rodziny)

3. I. W. - córka (ustalenie opłaty decyzją administracyjną)

4. A. R. - syn (wcześniej ustalenie opłaty decyzją administracyjną aktualnie brak kontaktu i informacji na temat jego sytuacji życiowej)

5. J. R. - wnuczka (brak kontaktu, brak adresu zamieszkania i informacji na temat jej sytuacji majątkowej)

6. K. M. - wnuk zobowiązany od sierpnia 2022 r. z uwagi na osiągnięcie pełnoletności (uwzględniony z rodzicami B. i T. M., z którymi prowadzi wspólne gospodarstwo domowe)

Mając powyższe na uwadze organ zastosował treść art. 61 ust. 2e i ust. 2f u.p.s. ustalając wysokość opłaty strony proporcjonalnie do liczby osób obowiązanych do ponoszenia opłaty za pobyt A. R. w domu pomocy społecznej. W przypadku więc gdy więcej niż jedna osoba zobowiązana do ponoszenia odpłatności odmawia podpisania umowy oraz przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego, pozostała opłata stanowiąca dopełnienie średniego kosztu utrzymania w domu pomocy społecznej obciąża te osoby proporcjonalnie, a więc w równych częściach. W niniejszej sprawie do wnoszenia opłaty zobowiązanych jest 5 osób, a od sierpnia 2022 r. 6 osób.

W dniu 6 czerwca 2022 r. do organu wpłynął wywiad (część II) przeprowadzony ze skarżącym. Do wywiadu dołączono: zaświadczenie o zarobkach, umowę o pracę, aneks umowy o pracę, umowę najmu okazjonalnego lokalu, naliczenie stawki za czynsz, fakturę za Internet - fakturę za energię, fakturę za gaz i oświadczenie majątkowe strony

Organ wskazał, że kryterium dochodowe na osobę samotnie gospodarującą wynosi: 776,00 zł. Z kolei 300% kryterium dochodowego na osobę samotnie gospodarującą wynosi: 776,00 zł x 300% = 2 328,00 zł. Różnica między posiadanym dochodem jakim dysponuje osoba a 300% kryterium dochodowym na osobę wynosi: 3 920,00 zł - 2 328,00 zł = 1 529,00 zł i jest to górna granica opłaty jaką obciążyć można daną osobę zobowiązaną.

Na podstawie przesłanego wywiadu środowiskowego ustalono, że skarżący jest osobą samotnie gospodarującą. Źródłem dochodu są zarobki w kwocie około [...] zł. miesięcznie. Łączny dochód osoby w miesiącu lutym 2022 r. wyniósł: [...] zł.

Wobec tego organ stwierdził, że dochód strony pozwala na ponoszenie odpłatności: w wysokości [...] zł za marzec 2022 r., od kwietnia 2022 r. do 31 lipca 2022 r. po [...] zł. miesięcznie, od 1 sierpnia 2022 r. po [...] zł miesięcznie. Różnica wynika z wysokości opłaty ponoszonej przez samą mieszkankę w poszczególnych miesiącach jak również ze zmiany ilości osób zobowiązanych do wnoszenia odpłatności.

W dniu 4 lipca 2022 r. przesłano stronie reprezentowanej przez B. M. umowę ustalającą wysokość ponoszonej opłaty za pobyt członka rodziny w domu pomocy społecznej. Umowa nie została podpisana.

Natomiast 18 lipca 2022 r. do organu wpłynęło pismo podpisane przez B. M., która wskazała, że kwota zaproponowana przez organ przekracza możliwości finansowe jej syna D. M.. Strona przedstawiła wydatki jakie ponosi. W piśmie wniesiono również o szczegółowe przedstawienie sposobu wyliczenia kwoty obciążającej oraz podania osób zobowiązanych i uwzględnionych przy ustalaniu odpłatności za pobyt babci w domu pomocy.

Organ wskazał, że na etapie wydawania decyzji o odpłatności za pobyt członka rodziny w DPS ustawodawca nie przewidział uwzględnienia wydatków jakie zobowiązany ponosi na utrzymanie i życie. W postępowaniu ustalającym wysokość opłaty za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej, organ kieruje się jedynie kryterium dochodowym osoby obowiązanej do uiszczenia takiej opłaty co wynika z treści art. 61 ust. 2 pkt 2 lit. a i b.Podnoszone w piśmie kwestie związane z możliwościami finansowymi i ponoszonymi wydatkami mogą być uwzględnione przy orzekaniu w przedmiocie zwolnienia z ponoszenia opłaty, które stanowi odrębne postępowanie i winno zostać zakończone wydaniem w tym przedmiocie odrębnej decyzji.

Od powyższej decyzji skarżący reprezentowany przez B. M. wniósł odwołanie w części co do wysokości ustalonych w decyzji kwot oraz braku rozpoznania stanowiska strony jako wniosku o zwolnienie z odpłatności w trybie art. 64 u.p.s. Skarżący wniósł o uchylenie decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia przez organ I instancji. Zaskarżonej decyzji zarzucono:

- brak dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, poprzez pominięcie okoliczności zawartych w piśmie strony z dnia 13 lipca 2022 r. - i nierozpoznanie stanowiska strony jako wniosku o zwolnienie z odpłatności, a w konsekwencji:

- brak uwzględnienia, że dochody D. M. na dzień wydania decyzji przy uwzględnieniu ponoszonych wydatków, nie pozwalały mu na obciążenie go opłatą za pobyt członka rodziny w DPS.

- naruszenie art. 64 u.p.s. oraz naruszenie tym samym przez organ zasad wynikających z art. 6 k.p.a., 7 k.p.a., 80 k.p.a.

W uzasadnieniu wskazano, że organ I Instancji przyjął, iż do ustalenia wysokości odpłatności nie ma znaczenia sytuacja majątkowa strony, a ewentualny wniosek o zwolnienie z odpłatności, rozpoznany może zostać dopiero po ustaleniu wysokości tej odpłatności. Stanowisko organu wyrażone w uzasadnieniu decyzji jest błędne. Jak wynika z wyroku WSA w Poznaniu sygn. akt: IV SA/Po 394/22, wniosek o zwolnienie z odpłatności może być rozpoznany w toku postępowania o ustalenie odpłatności, tym bardziej wobec dokonania przez ustawodawcę nowelizacji przepisu art. 64 u.p.s. Organ nie wziął pod uwagę wskazanych przez stronę okoliczności i dowodów. Kwoty ustalone w zaskarżonej decyzji przekraczają możliwości finansowe strony.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej SKO lub Kolegium) decyzją z dnia 17 marca 2023 r. nr [...], działając na podstawie art.2 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (tj. Dz. U. z 2018 r. poz. 570 ) i § 1 pkt 1 lit. b rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 17 listopada 2003 r. w sprawie obszarów właściwości miejscowej samorządowych kolegiów odwoławczych (Dz. U. Nr 198, poz. 1925) w związku z art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., art. 8, art. 61 ust. 1 pkt 2 i ust. 2 pkt 2 lit. a, ust. 2 d, ust. 2e i ust. 2f, art. 106 ust. 5 u.p.s. utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy.

Po przedstawieniu stanu faktycznego sprawy Kolegium wskazało, że przedmiotem kontroli organu jest decyzja zmieniająca decyzję nr [...] z dnia 21 kwietnia 2020 r., którą ustalono Panu D. M. nową odpłatność za pobyt babci w DPS. Zdaniem organu odwoławczego Burmistrz prawidłowo obliczył dochód i 300% kryterium dochodowego w niniejszej sprawie. Łączny dochód skarżącego w miesiącu lutym 2022 r. wyniósł: [...] zł i jest wyższy niż kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej tj. 300% kryterium dochodowego na osobę samotnie gospodarującą wynosi:

776,00 zł x 300% = 2.328,00 zł. Różnica między posiadanym dochodem, jakim dysponuje osoba, a 300% kryterium dochodowym na osobę wynosi: [...] zł - [...] zł = 1.529,00 zł i jest to górna granica opłaty jaką obciążyć można daną osobę zobowiązaną. Z przedłożonych dokumentów wynika, że dochody strony znacznie przekraczają 300% kryterium dochodowego, obowiązującego w pomocy społecznej.

Organ odwoławczy wskazał, że zmiana sytuacji dochodowej mieszkańca DPS oraz ilości osób zobowiązanych do wnoszenia opłaty stanowi obligatoryjną przesłankę weryfikacji decyzji. Regulacja ta koresponduje z art. 109 u.p.s., który nakłada na osoby i rodziny korzystające ze świadczeń pomocy społecznej obowiązek niezwłocznego poinformowania właściwego organu o każdej zmianie ich sytuacji osobistej, dochodowej i majątkowej, która wiąże się z podstawą do przyznania świadczeń. Nie budzi jakichkolwiek wątpliwości organu II instancji, że w świetle zebranego w sprawie materiału dowodowego, zostały spełnione przesłanki do zmiany decyzji "pierwotnej", (nr [...]) i w takiej sytuacji obowiązkiem organu administracji było wydanie decyzji przy zastosowaniu art. 106 ust. 5 u.p.s. Zmiana sytuacji dochodowej i osób zobowiązanych do wnoszenia opłaty została ustalona w sposób jednoznaczny w postępowaniu przed organem I instancji i już ta okoliczność stanowiła przesłankę do aktualizacji decyzji pierwotnej.

Kolegium stwierdziło, że podnoszona w odwołaniu kwestia dotycząca wydatków strony może być uwzględniona przy orzekaniu w przedmiocie zwolnienia z ponoszenia opłaty, które stanowi odrębne postępowanie i winno zostać zakończone wydaniem w tym przedmiocie odrębnej decyzji, na co organ I instancji zwrócił również uwagę w zaskarżonej decyzji. Wbrew zarzutom skarżącego organ I instancji w zaskarżonej decyzji odniósł się do pisma z dnia 13 lipca 2022 r. W niniejszym postępowaniu zmieniającym wysokość opłaty za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej, organ kieruje się jedynie kryterium dochodowym osoby zobowiązanej do uiszczenia takiej opłaty co wynika z treści art. 61 ust. 2 pkt 2 lit. a i b ustawy. Natomiast przepis art. 64 u.p.s. wymienia przykładowo okoliczności uzasadniające wydanie decyzji w całości lub w części zwalniającej taką osobę z opłaty, które nie są związane z dochodami takiej osoby. Tak więc okoliczności, na które powołuje się strona, mające wpływ na jej sytuację finansową nie mają wpływu na ustalenie wysokości opłaty za pobyt mieszkańca w DPS obciążającej zstępnych. Ponadto SKO zauważyło, że zaskarżona decyzja zmienia wysokość opłaty na korzyść strony- w stosunku do kwoty ustalonej decyzją z dnia 21 kwietnia 2020 r. nr [...]. Zatem wątpliwości w sprawie rozstrzygnięto na korzyść strony. Organ II instancji wskazał, że skarżący może wystąpić do organu I instancji z odrębnym wnioskiem na podstawie art. 64 u.p.s. o zwolnienie z ponoszenia opłaty za pobyt babci w DPS.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu D. M. zaskarżył w całości decyzję SKO [...] z dnia 17 marca 2023 r. znak: [...] i zarzucił jej:

1) naruszenie art. 138 § 1 k.p.a. poprzez nieuchylenie decyzji organu I Instancji w całości;

2) naruszenie art. 61 u.p.s. w zakresie terminu wydania decyzji w sprawie ustalenia wysokości opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej, co miało wpływ na wydaną decyzję, ponieważ doprowadziło do utrzymania w mocy decyzji organu I Instancji wydanej za okres wsteczny;

3) naruszenie art. 64 u.p.s. w zakresie nierozpoznania wniosku o zwolnienie z odpłatności, co miało wpływ na wydaną decyzję, ponieważ doprowadziło do utrzymania w mocy decyzji organu I Instancji pomimo nierozpoznania przedmiotowego wniosku strony.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I Instancji w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania organowi I Instancji.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał swoje stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:

Skarga okazała się zasadna.

Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 17 marca 2023 r. utrzymującą w mocy decyzję Burmistrza Miasta K. z dnia 5 stycznia 2023 r., w której organ zmienił decyzję własną z dnia 21 kwietnia 2020 r. i zaktualizował odpłatność za pobyt A. R. w Domu Pomocy Społecznej w K., ponoszonej przez D. M..

Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy o pomocy społecznej, w szczególności art. art. 61 ust. 2 lit. a i b oraz art. 106 ust. 5 u.p.s. Należy wskazać, że przepis art. 60 ust. 1 u.p.s. wprowadza generalną zasadę, w myśl której pobyt w domu pomocy społecznej jest odpłatny do wysokości średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca. Szczegółowe zagadnienia dotyczące ponoszenia opłat za pobyt w DPS reguluje natomiast art. 61 u.p.s. Przepis ten w ust. 1 stanowi, że obowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej są w kolejności: 1) mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, 2) małżonek, zstępni przed wstępnymi, 3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej – przy czym osoby i gmina określone w pkt 2 i 3 nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność.

Zgodnie z ust. 2 przywołanego przepisu, opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej wnoszą: 1) mieszkaniec domu, nie więcej jednak niż 70% swojego dochodu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, nie więcej niż 70% tego dochodu; 2) małżonek, zstępni przed wstępnymi - zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2: a) w przypadku osoby samotnie gospodarującej, jeżeli dochód jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, jednak kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% tego kryterium, b) w przypadku osoby w rodzinie, jeżeli posiadany dochód na osobę jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, z tym że kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie; 3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej - w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatami wnoszonymi przez osoby, o których mowa w pkt 1 i 2.

Stosownie zaś do ust. 2d tego artykułu, w przypadku odmowy przez osoby, o których mowa w ust. 1 pkt 2, zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2 u.p.s. wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej ustala w drodze decyzji organ gminy właściwej zgodnie z art. 59 ust. 1 u.p.s. z uwzględnieniem ograniczeń, o których mowa w ust. 2 pkt 2 i art. 103 ust. 2 u.p.s. Zgodnie z art. 103 ust. 2 u.p.s. kierownik ośrodka pomocy społecznej albo dyrektor centrum usług społecznych, o którym mowa w ustawie z dnia 19 lipca 2019 r.o realizowaniu usług społecznych przez centrum usług społecznych, ustala w drodze umowy z małżonkiem, zstępnymi przed wstępnymi mieszkańca domu wysokość wnoszonej przez nich opłaty za pobyt tego mieszkańca w domu pomocy społecznej biorąc pod uwagę wysokość dochodów i możliwości.

Zgodnie z art. 106 ust. 5 u.p.s. zgodnie z którym decyzję administracyjną zmienia się lub uchyla na niekorzyść strony bez jej zgody w przypadku zmiany przepisów prawa, zmiany sytuacji dochodowej lub osobistej strony, pobrania nienależnego świadczenia, a także można zmienić lub uchylić decyzję, jeżeli wystąpiły przesłanki, o których mowa w art. 11, art. 12 i art. 107 ust. 5. Zmiana decyzji administracyjnej na korzyść strony nie wymaga jej zgody. Wobec tego organ był uprawniony do dokonania aktualizacji opłaty za pobyt babci skarżącego w DPS w K..

Podkreślenia wymaga, że obowiązek ponoszenia opłaty za pobyt osoby w domu pomocy społecznej ciążący z mocy prawa na określonych podmiotach wymaga skonkretyzowania i zindywidualizowania co do wysokości oraz osoby zobowiązanej (por. uchwała NSA z 11 czerwca 2018 r., I OPS 7/17, wyrok NSA z 14 października 2021 r., I OSK 574/21, CBOSA), co następuje co do zasady w formie umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2 u.p.s.a bądź decyzji określonej w art. 61 ust. 2d i 2e w zw. z art. 59 ust. 1 tej ustawy. Prawidłowy zaś sposób ustalenia przedmiotowej opłaty polega na obliczeniu wysokości dochodu na osobę w rodzinie osoby zobowiązanej w sposób określony w art. 6 pkt 3 u.p.s., to jest poprzez podzielenie sumy dochodów członków rodziny przez ilość członków rodziny, a następnie odjęciu od tej kwoty sumy odpowiadającej 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie. Wynik powyższego działania matematycznego (o ile stanowi liczbę dodatnią) stanowić będzie górną granicę opłaty jaką obciążyć można daną osobę zobowiązaną.

W toku kontrolowanego postępowania ustalono, że średni koszt utrzymania mieszkańca w DPS w K. w 2023 r. wynosi [...] zł. Biorąc pod uwagę tę kwotę, wysokość dochodu mieszkańca oraz ilość osób zobowiązanych Burmistrz ustalił proporcjonalnie wysokość kwoty jaką miesięcznie m.in. skarżący musi ponosić. Te ustalenia są prawidłowe, a skarżący ich nie kwestionuje. Spór w sprawie dotyczył jednak tego, czy organ ustalając wysokość opłaty, czy aktualizując ją, był uprawniony do jednoczesnego rozważenia przesłanek do zwolnienia lub zmniejszenia opłaty ponoszonej za pobyt mieszkańca w DPS.

W sprawie nie ulega wątpliwości, że zaistniały podstawy do decyzyjnego ustalenia wysokości opłaty za pobyt mieszkańca w DPS. D. M. odmówił zawarcia umowy (lecz godził się na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego), co wyczerpuje hipotezę art. 61 ust. 2d u.p.s., a przepis ten obliguje przy ustalaniu wysokości opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej do uwzględnienia ograniczeń, o których mowa w art. 61 ust. 2 pkt 2, ale też w art. 103 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej, a więc nie tylko warunku dochodowego, określonego w art. 61 ust. 2 pkt 2 lit. a, ale również możliwości skarżącego.

Zatem, choć w przedmiotowej sprawie dopuszczalne było decyzyjne określenie opłaty za pobyt mieszkańca w DPS w K., to z uwagi na zgodę skarżącego na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego (wpływ do organu 6 czerwca 2022 r.), obowiązkiem organu przy ustalaniu wysokości opłaty w tym trybie było wzięcie pod uwagę wszystkich ograniczeń ustawowych wyszczególnionych w przepisie. art. 61 ust. 2d u.p.s. Weryfikacja zaskarżonych decyzji nie pozwala jednak na stwierdzenie, że organy ten obowiązek spełniły. Tymczasem ustalenie dochodu strony na gruncie powołanego przepisu pozostaje obowiązkiem organu przy uwzględnieniu kwoty dochodu na osobę w rodzinie oraz przy uwzględnieniu "dochodów i możliwości". Nie jest to zatem działanie wyłącznie matematyczne, tak jak uczyniły to organy w niniejszej sprawie, mające na celu ustalenie dochodu na osobę w rodzinie, następnie ustalenie czy dochód ten jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, a przy wymierzaniu skonkretyzowanej odpłatności uwzględnienie by dochód pozostały po wniesieniu opłaty nie był niższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie. Nie jest to też prosty wynik obliczeń w postaci różnicy pomiędzy kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej, a kwotą odpłatności ponoszoną przez mieszkańca, o ile mieści się w ustalonej dodatniej różnicy między dochodem na osobę w rodzinie, a kwotą 300% kryterium dochodowego.

Organy obu instancji mimo, że przywołały art. 61 ust 2d u.p.s. w podstawach swoich decyzji nie zastosowały prawidłowo tego przepisu. Zgodnie z aktualnym brzmieniem art. 61 ust. 2d u.p.s. konieczna przy ustaleniu opłaty pozostaje poza wysokością dochodów także ocena przez organ możliwości, o których mowa w art. 103 ust. 2 ustawy.

Sąd zwraca uwagę, że przepis art. 61 został znowelizowany ustawą z dnia 19 lipca 2019r., o zmianie ustawy o pomocy społecznej oraz ustawy o ochronie zdrowia psychicznego (Dz. U. z 2019 r., poz. 1690), i ust. 2d – 2f dodane przez art. 1 pkt 7 lit. a przywołanej ustawy zmieniającej, obowiązują od 4 października 2019 r. Skoro ustawodawca dokonując przywołanej wyżej nowelizacji nie zmienił brzmienia art. 61 ust. 2d, który nadal odwołuje się do art. 103 ust. 2, uznać należy, że intencją ustawodawcy było, aby organ przy ustalaniu opłaty uwzględniał nie tylko kryterium dochodowe, o którym mowa w art. 61 ust. 2 pkt 2, ale również dochody i możliwości osoby zobowiązanej, o czym wyraźnie stanowi art. 103 ust. 2 (zob. wyrok tut. Sądu w sprawie II SA/Bk 820/21, WSA w Poznaniu w sprawie II SA/Po 143/21, WSA w Gliwicach II SA/Gl 297/22, CBOSA).

W niniejszej sprawie, analiza treść zaskarżonych decyzji prowadzi do wniosku, że aktualizując wysokość spornej opłaty organy uwzględniły w przypadku Skarżącego wyłącznie ograniczenia wynikające art. 61 ust. 2 pkt 2 lit. a u.p.s. Zupełnie natomiast pominęły określony również w art. 61 ust. 2d powoływanej ustawy istotny aspekt sprawy dotyczący "możliwości skarżącego " do ponoszenia opłaty, o którym mowa w art. 103 ust. 2 u.p.s. W piśmiennictwie przyjmuje się zaś, że interpretację pojęcia "możliwości", o którym stanowi art. 103 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej, ustawodawca pozostawia organowi i należy mieć tu na względzie różne okoliczności życiowe, rodzinne i osobiste, które mogą zmniejszać zdolność danej osoby do ponoszenia opłaty, mogą to być również przesłanki uzasadniające zwolnienie z opłaty (art. 64 u.p.s.). Tym samym, mimo rygorów rządzących finansami publicznymi, należy dopuścić sytuacje, w których obciążenia podmiotów zobowiązanych będą niższe, niż wynika to przepisów ustawy (por. I. Sierpowska, Pomoc społeczna. Komentarz do art. 103, wyd. VI, LEX/el. 2021, stan prawny: 14 lipca 2021 r.). W konsekwencji stwierdzić trzeba, że ustalona różnica pomiędzy dochodem skarżącego, a ustalonym kryterium dochodowym nie jest automatycznie kwotą ostateczną ustalaną za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej, a jedynie górną granicą tej odpłatności, do której należy zastosować dalsze ograniczenia określone w art. 61 ust. 2d ustawy, tj. wynikające z odesłania do art. 103 ust. 2 u.p.s. Jest to tym bardziej istotne, że organ pierwszej instancji w dacie wydawania swojej decyzji o ustaleniu opłaty znał sytuację Skarżącej, która w toku postępowania wielokrotnie podnosiła argumentację dotyczącą jej wydatków i trudnej sytuacji finansowej.

Jak wynika z powyższego organy nie dokonały w sprawie wszystkich koniecznych ustaleń i nie rozpoznały sprawy w jej całokształcie stosownie do wymogów wynikających z art. 61 ust. 2d w zw. z art. 103 ust. 2 u.p.s., czym w istotny sposób naruszyły wskazane regulacje oraz przepisy art. 6, art. 7, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 3 k.p.a. Tymczasem przepisy dotyczące zasad ustalania odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej mają charakter bezwzględnie obowiązujący i jako takie muszą być ściśle stosowane, bez możliwości jakichkolwiek odstępstw. Ustawodawca nie pozostawił w tym zakresie organom administracji możliwości działania w ramach uznania administracyjnego i pominięcia lub uwzględniania innych kryteriów niż te, które wskazane zostały w ustawie.

Sąd podziela również ten zarzut skargi, że organy dopuściły się naruszenia art. 64 u.p.s. Przepis ten stanowi, że osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego.

Należy zwrócić uwagę, że powyższy przepis jest adresowany do dwóch grup podmiotów, osoby wnoszącej opłatę lub obowiązanej do jej wniesienia. Po nowelizacji z 19 lipca 2019 r., ustawodawca rozróżnił osoby wnoszące opłatę od osób obowiązanych do jej wnoszenia. Obecnie zwolnienie z opłat odnosi się nie tylko do sytuacji, w której dana osoba przebywa w domu pomocy społecznej, lecz także do sytuacji, gdy jest do niego kierowana (pkt 5–7). Oznacza to, że osoba ustawowo zobowiązana do wnoszenia opłat może zwrócić się o zwolnienie, zanim opłata zostanie wyliczona. Taka była intencja nowelizacji art. 64 u.p.s. (zob. komentarz do art. 64 u.p.s. I. Sierpowska, dost. LEX). Tym bardziej w ocenie Sądu możliwe jest zwrócenie się o zwolnienie z opłaty na etapie jej aktualizacji przez organ- tak jak to miało miejsce w niniejszej sprawie.

Skarżący już na etapie postępowania przed organem I instancji przedłożył dokumenty dotyczące jego sytuacji majątkowej i osobistej. Wskazywał, że nie jest w stanie comiesięcznie uiszczać opłaty w wysokości wskazanej przez organ. Argumenty te organ zbył, wskazując że zwolnienie z opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej może nastąpić w odrębnie prowadzonym postępowaniu. Organy wskazywały skarżącemu, że zwolnienie musi odnosić się do skonkretyzowanego obowiązku, stąd też ewentualne rozstrzygnięcie w przedmiocie zwolnienia z opłaty za pobyt pensjonariusza w domu pomocy społecznej może zostać wydane dopiero po ostatecznym ustaleniu osoby zobowiązanej i określeniu wysokości opłaty miesięcznej za pobyt (art. 61 u.p.s.).

Sąd zwraca uwagę, że stanowisko organów jest nieaktualne. W wyroku NSA z dnia 19 września 2023 r. (sygn. akt I OSK 1864/21) zauważono bowiem, iż w obecnym stanie prawnym nie ma podstaw do kontynuowania dotychczasowej praktyki i wydawania decyzji w przedmiocie zwolnienia z opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej po wydaniu decyzji o ustaleniu wysokości opłaty, jeżeli wniosek o zwolnienie z opłat został złożony w toku postępowania w przedmiocie ustalenia opłaty. Zwrócono uwagę na zmianę brzmienia zdania wstępnego w art. 64 ustawy o pomocy społecznej, która nastąpiła z dniem 4 października 2019 r. na mocy art. 1 pkt 8 lit. a ustawy z 19 lipca 2019 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej oraz ustawy o ochronie zdrowia psychicznego (Dz.U. z 2019 r., poz. 1690). Dodano wówczas, że z opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej mogą być zwolnione częściowo lub całkowicie zarówno osoby wnoszące opłatę, jak i osoby obowiązane do wnoszenia opłaty. Przepis ten w brzmieniu sprzed omawianej nowelizacji uprawniał do ubiegania się o uzyskanie zwolnienia z opłat jedynie osoby wnoszące opłatę. W wyniku zmiany brzmienia art. 64 ustawy o pomocy społecznej prezentowany w orzecznictwie pogląd o ograniczeniu w tym przepisie kręgu osób uprawnionych do ubiegania się o zwolnienie z opłaty do osób wnoszących opłatę stał się nieaktualny. Konkludując, strona obowiązana do wnoszenia opłaty może złożyć wniosek o zwolnienie z tej opłaty częściowo lub całkowicie w toku postępowania o ustalenie wysokości opłaty. Organ jest wówczas zobowiązany do orzeczenia w przedmiocie zwolnienia z opłat w decyzji ustającej ich wysokość (tak też NSA w wyroku z 11 stycznia 2023 r., sygn. akt I OSK 318/22, z 19 września 2023r., sygn. akt I OSK 1865/21 oraz sygn. akt I OSK 1621/21, CBOSA).

Reasumując, skarżący w toku prowadzonego postępowania administracyjnego był uprawniony do ubiegania się o zwolnienie z opłat i z takim wnioskiem wystąpił do organu I instancji. Wobec tego organy były zobowiązane do orzeczenia w przedmiocie zwolnienia z opłat w decyzji ustalającej (aktualizującej) ich wysokość. W świetle powyższych rozważań, jak i przywołanego wyroku NSA nie ma już podstaw do twierdzenia by organ mógł to uczynić jedynie w odrębnie prowadzonym postępowaniu, po uprawomocnieniu się decyzji określającej wysokość odpłatności. Wobec tego zasadny okazał się zarzut naruszenia art. 64 u.p.s.

Podsumowując stwierdzić należy, że zarówno zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji zostały wydane z naruszeniem przepisów prawa materialnego, tj. art. 61 ust. 2d w związku z art. 103 ust. 2 oraz art. 64 u.p.s., które to naruszenie miało wpływ na wynik sprawy, a także z naruszeniem przepisów postępowania, tj. art. 7, 77 § 1 i art. 80 k.p.a., które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

W związku z powyższym Wojewódzki Sąd Administracyjny uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c) w zw. z art. 135 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

Ponownie rozpoznając sprawę organy uwzględnią ocenę prawną przedstawioną w niniejszym uzasadnieniu i wynikające z niej wskazania co do dalszego postępowania. Wydając decyzję organ rozważy w szczególności czy przedłożone przez skarżącego dokumenty dotyczące jego sytuacji osobistej i majątkowej mają wpływ na “możliwości" skarżącego do ponoszenia całości lub części opłaty.