Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 534/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2024-09-12 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: Art. 24  ust. 4 i ust. 5
journal: Dz.U. 2024 poz 497
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jakub Makuch (spr.) Sędziowie WSA Katarzyna Marasek-Zybura Asesor WSA Marta Kisielowska Protokolant starszy referent Paulina Grojec po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 września 2024 r. sprawy ze skargi W. M. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 20 lutego 2024 r. nr 180000/71/34609/2024 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek uchyla zaskarżoną decyzję


UZASADNIENIE

Zaskarżoną do Sądu decyzją z 20 lutego 2024 r. (znak 180000/71/34609/2024, nr UP–131/2024) Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, po rozpoznaniu wniosku W. M. (dalej "skarżąca") o ponowne rozpoznanie sprawy, utrzymał w mocy własną decyzję z 7 grudnia 2023 r. nr 2560/2023 (210000/71/OUM-2560/2023-AJ) o odmowie umorzenia należności z tytułu składek.

Decyzja ta zapadła w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:

1. W dniu 6.10.2023 r. do ZUS wpłynął wniosek skarżącej o umorzenie należności z tytułu składek. Skarżąca podała, że od 15.03.2010 r. - w ramach działalności gospodarczej - prowadziła przedszkole w D. w budynku należącym do jej znajomej. Poniosła wszelkie koszty konieczne do przystosowania budynku do prowadzenia przedszkola. W związku z brakiem dzieci zapisanych do przedszkola i ponoszeniu kosztów działalności, zadłużenie wobec ZUS powiększało się. Po rozkręceniu interesu, jej znajoma (właścicielka budynku w którym funkcjonowało przedszkole skarżącej) zaproponowała przejęcie tej działalności za 50 -70 tys. zł, albo wypowiedzenie umowy najmu lokalu. Wobec braku zgody skarżącej na przejęcie przedszkola za tak małą kwotę, została ona "wyrzucona" z budynku. Skarżąca podała także, iż jej rodzice byli przeciwni kontynuowaniu przez nią edukacji i przez to nie ma ona wykształcenia średniego, a zatem nie może podjąć pracy innej, niż fizyczna.

W zakresie sytuacji zdrowotnej skarżąca podała, że leczy się na kręgosłup, nerki (od czasu szkoły podstawowej) i serca, a ponadto ma chorą tarczycę, której nie leczy. Cierpi też na depresję będącą wynikiem zdarzeń z ostatnich kilku lat. Przez tę chorobę przeleżała od września 2022 r. prawie cały rok, nie mogąc funkcjonować. Skarżąca wskazała, że przez swoje choroby i dolegliwości nie jest w stanie pracować fizycznie.

W zakresie sytuacji finansowej skarżąca podała, że nie pracuje. Jedynym źródłem utrzymania rodziny (w tym 16-letniego syna) są zarobki jej męża, kierowcy ciężarówek, który prowadzi firmę transportową. Skarżąca wskazała, że firma męża przez ostatnie lata przynosi duże straty finansowe spowodowane wojną na Ukrainie oraz śmiertelnym wypadkiem kierowcy z 2021 r. (w związku z tym toczy się sprawa w sądzie niemieckim). Podała, że od 2020 r. żyje z pomocy rodziny, głównie matki i siostry oraz z pieniędzy pożyczonych od rodziny męża. Otrzymuje także "500+" na syna.

Skarżąca wskazała, że w skład jej majątku wchodzi dom w D. o powierzchni 198 m2 (udział w wysokości ½), zadłużona działka rolno-budowlana w D. o powierzchni 63 ary (udział w wysokości ½) z zabudową w postaci fundamentów. Posiada również telewizor (o wartości 1000 zł), lodówkę (o wartości 700 zł) oraz pralkę (o wartości 800 zł), jak też wierzytelność. Na stałe miesięczne wydatki skarżącej składają się: opłaty w wysokości 11 174,04 zł miesięcznie, koszty związane z leczeniem w wysokości 406 zł miesięcznie oraz czesne za szkołę syna w wysokości 3600 zł miesięcznie. Skarżąca wymieniła także swoje zobowiązania (z tytułu podatków za okres 02.2022-08.2022 w kwocie 2 906 zł, z tytułu zaciągniętych kredytów za okres od 07.09.2022 do 30.06.2026 r. w kwocie 317 493,28 zł, w bankach za okres od 13.01.2023 r. do 15.01.2024 r. w kwocie 50 000 zł oraz w W. S.A. w kwocie 80 000 zł – jak podała sprawa – jest w sądzie. Łączna suma miesięcznych dobrowolnych wpłat z tytułu zadłużenia (kredytów) została ustalona przez skarżącą na kwotę 6 114,13 zł. Podała, że ma zadłużenie w Urzędzie Skarbowym na 18 000 zł (termin spłaty – 2022 r.) oraz z niezapłaconą fakturę za towar 6 270,33 zł (termin spłaty – 07.2022 r.).

Do wniosku skarżąca załączyła dokumentację medyczną z lat 2017-2018 oraz 2023 r. (recepty, zaświadczenie lekarskie, wyniki badań, skierowanie do pracowni diagnostycznej), PIT-36L męża skarżącej za 2021 r., PIT-36 skarżącej i jej męża za 2022 r., wezwania do zapłaty wystawione przez sklep spożywczy, przez Burmistrza Miasta i Gminy D. oraz Naczelnika Urzędu Skarbowego (wszystkie z 2023 r.), faktury za gaz, prąd oraz wodę z 2023 r. (gdzie jako nabywca figuruje inna osoba – C. Ż.), postanowienie komornika sądowego z 7.07.2023 r. o zakończeniu (wobec spłaty) i ustaleniu kosztów postępowania egzekucyjnego prowadzonego przeciwko mężowi skarżącej, zawiadomienie o wszczęciu egzekucji przeciwko skarżącej z 18.08.2023 r., warunkowe wypowiedzenie umowy pożyczki z 5.09.2023 r. zawartej przez męża skarżącej oraz dokumenty dotyczące wypadku drogowego w Niemczech w 2021 r.

2. W toku postępowania skarżąca przedłożyła historię choroby z poradni kardiologicznej za lata 2015-2023 r. Organ działając z urzędu pozyskał informacje o zabezpieczeniach na majątku, o prowadzonym postępowaniu egzekucyjnym, dokument tabelarycznie przedstawiający stan należności skarżącej z tytułu składek z rozbiciem na poszczególne rodzaje należności (ubezpieczenia społeczne, zdrowotne, fundusz pracy), okresy zalegania, wysokość składki za poszczególne okresy oraz odsetki naliczone od nieopłaconych składek, jak też koszty egzekucyjne. Opisywany dokument zawiera także dane o braku zagrożonych przedawnieniem lub przedawnionych należności składkowych.

3. Decyzją z 7 grudnia 2023 r. Prezes ZUS orzekł:

w punkcie 1., w oparciu o art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 28 ust. 2 i 3 oraz art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. 2023 r., poz. 1230; dalej "u.s.u.s.") o odmowie umorzenia skarżącej należności z tytułu składek za zatrudnionych pracowników w części finansowanej przez płatnika składek oraz za osobę prowadzącą działalność gospodarczą w łącznej kwocie 374 882,32 zł, w tym:

a) ubezpieczenia społeczne w łącznej kwocie 283 085,92 zł, w tym z tytułu:

- składek za okres 07/2014-01/2015, 04/2015-06/2017, 11/2017-01/2018, 03/2018-02/2019, 05/2019-10/2022 w łącznej kwocie 162 472,52 zł,

- odsetek liczonych na 6 października 2023 r. od ww. składek – 120 429,00 zł

- kosztów upomnienia – 184,40 zł;

b) ubezpieczenie zdrowotne w łącznej kwocie 64 987,88 zł, w tym z tytułu:

- składek za okres 06/2014-12/2014, 02/2015-06/2017, 07/2018-02/2019, 05/2019-10/2022 w łącznej kwocie 29 060,68 zł,

- odsetek liczonych na 6 października 2023 r. od ww. składek – 35 650,00 zł,

- kosztów upomnienia – 277,20 zł

c) Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych w łącznej kwocie 26 808,52 zł, w tym z tytułu:

- składek za okres 07/2014-01/2015, 04/2015-06/2017, 03/2018, 07/2018-02/2019, 06/2019-10/2022 w łącznej kwocie 17 327,33 zł,

- odsetek liczonych na 6 października 2023r. od ww. składek – 9 204,00 zł,

- kosztów upomnienia – 277,19 zł

w punkcie 2. w oparciu o art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 28 ust. 3a i art. 32 u.s.u.s. oraz z § 3 ust. 1 pkt 1-3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003 r. Nr 141, poz. 1365, dalej "rozporządzenie") o odmowie umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek w łącznej kwocie 146 519,94 zł, w tym:

a) ubezpieczenia społeczne w łącznej kwocie 95,802,54 zł, w tym z tytułu:

- składek za okres 07/2014-01/2015, 04/2015-06/2017, 11/2017-01/2018, 03/2018-02/2019, 05/2019-10/2002 w łącznej kwocie 65 480,05 zł,

- odsetek liczonych na 6 października 2023 r. od ww. składek – 30 138,00 zł,

- kosztów upomnienia – 184,40 zł;

b) ubezpieczenie zdrowotne w łącznej kwocie 42 458,88 zł, w tym z tytułu:

- składek za okres 06/2014-12/2014, 02/2015-06/2017, 07/2018-02/2019, 05/2019-10/2022 w łącznej kwocie 29 060,68 zł,

- odsetek liczonych na 6 października 2023 r. od ww. składek – 13 121,00 zł,

- kosztów upomnienia – 277,20 zł

c) Fundusz Pracy w łącznej kwocie 8 258,61 zł, w tym z tytułu:

- składek za okres 07/2014-01/2015, 04/2015-06/2017, 03/2018, 07/2018-02/2019, 06/2019-10/2022 w łącznej kwocie 5 657,42 zł,

- odsetek liczonych na 6października 2023r. od ww. składek – 2 324,00 zł.

- kosztów upomnienia – 277,19 zł.

W uzasadnieniu organ przedstawił sytuację zdrowotną i materialną i dochodową skarżącej wynikającą z wniosku inicjującego postępowanie oraz podał, że nie zachodzą przesłanki umorzenia należności, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 1,2,4,4b i 4c u.s.u.s. Wskazał, że wysokość zobowiązań o umorzenie których się skarżąca się ubiega, przewyższa kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym, co oznacza, że przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt 4a również w nie ma zastosowania. Następnie organ wskazał, że w oparciu o art. 19 § 4 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, wszczął postępowanie egzekucyjne obejmujące nieopłacone przez skarżącą składki. W ramach tego postępowania dokonał zajęcia rachunków bankowych oraz wierzytelności w urzędzie skarbowym. Dokonane czynności nie doprowadziły do wyegzekwowania należności, jednakże postępowanie egzekucyjne nie zostało ocenione przez organ egzekucyjny jako nieskuteczne. Organ podkreślił, że nie wyczerpał możliwości przymusowego dochodzenia należności. Zaznaczył, że organ egzekucyjny dotychczas nie orzekł o bezskuteczności postępowania w oparciu o art. 59 § 2 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, wobec czego nie można stwierdzić zaistnienia przesłanki z art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s. Dalej organ podał, że nie można również wykazać, iż w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne (art. 28 ust. 3 pkt 6 ustawy). Podkreślił, że zaistnienie tej przesłanki w żadnej mierze nie jest uzależnione od oceny wierzyciela w kwestii skuteczności postępowania w tym również w zakresie możliwości uzyskania kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Tym samym, do czasu stwierdzenia przez właściwy w sprawie organ egzekucyjny braku majątku, nie można również wykazać, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. W ocenie organu, w stosunku do skarżącej nie wystąpiła przesłanka całkowitej nieściągalności wskazana w art. 28 ust. 3 pkt 6 ustawy, a w konsekwencji brak jest prawnej możliwości umorzenia należności w oparciu o wskazane kryterium. Zaznaczył, że okoliczności o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 3,5 i 6 ustawy nie zaistniały, bowiem ani Naczelnik Urzędu Skarbowego, ani komornik sądowy nie stwierdzili braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję.

Przedstawione powyżej okoliczności dowodzą – w ocenie organu – że w sprawie nie zachodzą przesłanki określone w art. 28 ust. 3 u.s.u.s., stąd brak podstaw do umorzenia należności na tej podstawie.

Następnie ZUS wskazał, że ocenił sytuację skarżącej przez pryzmat przepisów rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003 r. Nr 141, poz. 1365) i uznał, że także brak jest przesłanek do umorzenia należności na tej podstawie. Wskazał m.in., że wydatki związane z utrzymaniem nie spełniają przesłanki do umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek bowiem nie można uznać, że opłaty np. za wodę, energię czy gaz stanowią nadzwyczajne, czy nieprzewidziane wydatki. Podkreślił także, że posiadane przez skarżącą zadłużenie wobec innych wierzycieli nie może być argumentem przemawiającym za umorzeniem należności z tytułu składek. Organ akcentował, że instytucja umorzenia służy wsparciu obywateli w zupełnie wyjątkowych okolicznościach i nie może być wykorzystywana do celów preferujących spłatę zaciągniętych kredytów kosztem realizowania zobowiązań publicznoprawnych, a pozycja ZUS nie może być gorsza od innych podmiotów. W ocenie Prezesa ZUS, skarżąca nie wykazała aby zaciągnięcie zobowiązań było konieczne dla zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. Organ zwrócił też uwagę, iż prowadząc postępowanie o umorzenie składek obowiązany jest porównać stwierdzoną sytuację majątkową zobowiązanego do zaległej należności i wskazać jego dochody (rzeczywiste czy potencjalne), które w ocenie organu byłyby wystarczające na pokrycie zadłużenia. W tym aspekcie wskazał, że przeanalizował sytuację materialną skarżącej na podstawie złożonych przez nią dokumentów. Zdaniem organu, z dokumentów tych nie wynika, jakie dochody uzyskuje rodzina skarżącej w skali miesiąca, a sytuacja materialna została przedstawiona nierzetelnie. Z jednej strony skarżąca wskazała, że z powodów zdrowotnych nie może podjąć zatrudnienia, a działalność gospodarcza jej męża od dwóch lat generuje straty, z drugiej zaś wykazała koszty utrzymania na poziomie 5 123,04 zł oraz regulowanie zobowiązań na kwotę 6 114,43 zł. Organ podkreślił, że z uwagi na brak pełnych informacji na temat sytuacji finansowej skarżącej, nie było możliwości przeprowadzenia kompletnej analizy i oceny sytuacji finansowej i możliwości płatniczych. Wskazał, że nie jest jasne skąd skarżąca czerpie środki pozwalające na pokrycie bieżących wydatków. Skarżąca nie udowodniła, że w związku z sytuacją finansową na którą się powołuje, podjęła działania mające na celu uzyskanie dodatkowego wsparcia finansowego od instytucji socjalnych. W ocenie organu można zatem przypuszczać, że problemy finansowe skarżącej nie mają charakteru trwałego.

Organ zwrócił także uwagę, że sam brak środków finansowych nie przesądza o możliwości umorzenia zaległości z tytułu składek, gdyż nawet w sytuacji gdy osoba zobowiązana nie posiada środków na zaspokojenie należności, istnienie zaległości nie zmienia sytuacji majątkowo-rodzinnej, a jedynie wpływa na brak możliwości przeprowadzenia skutecznej egzekucji. Niemożność zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych powinna być brana pod uwagę przy umarzaniu zaległości, jeśli wynika ona z przyczyn niezależnych, obiektywnych, którym strona nie jest w stanie się przeciwstawić, mimo podjętego w tym kierunku wysiłku. Ponadto organ podkreślił, że skarżąca jest osobą w wieku aktywności zawodowej i wobec tego możliwa jest spłata zadłużenia w przyszłości.

Nie zachodzą także – wg organu – okoliczności o których mowa w § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia (przewlekła choroba zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności). Z wniosku wynika, że skarżąca ma problemy z kręgosłupem, choruje na przewlekłą chorobę nerek, tarczycę i serce oraz leczy się na depresję. Organ podał, że przewlekła choroba zobowiązanego może stanowić podstawę ubiegania się o umorzenie należności z tytułu składek tylko wówczas, gdy pozbawia zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu pozwalającego na opłacenie należności. Wskazał, że problemy zdrowotne skarżącej mogą być utrudnieniem w codziennej egzystencji, lecz nie stanowią wystarczającej podstawy do umorzenia należności. Skarżąca nie przedstawiła dokumentu świadczącego o wykluczeniu jej z rynku pracy. Dalej ZUS podał, że nie ma także zastosowania przesłanka wskazana w § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia. Analiza zgromadzonych w toku postępowania dowodów nie wskazuje, aby zadłużenie powstało na skutek nadzwyczajnych zdarzeń losowych, natomiast było wynikiem nieopłacania w ustawowym terminie płatności składek na ubezpieczenia społeczne w czasie prowadzonej przez skarżącą działalności gospodarczej.

4. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżąca zarzuciła, że organ niedostatecznie zbadał jej sytuację finansową, rodzinną i zdrowotną akcentując m.in., że stan majątkowy nie pozwoli jej opłacić należności składkowych, albowiem pociągałoby to zbyt ciężkie skutki dla niej i jej rodziny. Przypomniała, że jej dolegliwości zdrowotne uniemożliwiają jej podjęcie pracy, a działalność gospodarcza męża od 2021 r. przynosi stratę. Wskazała, że w zaspokajaniu bieżących potrzeb otrzymuje pomoc matki i siostry, bez działań których nie byłaby w stanie zaspokoić potrzeb wobec małoletniego syna. Do wniosku skarżąca załączyła m.in. decyzję Powiatowego Urzędu Pracy w Myślenicach z 27.12.2023 r. o uznaniu za bezrobotną oraz orzekającą o odmowie przyznania zasiłku dla bezrobotnych, PIT-36L męża skarżącej za 2021 r. oraz PIT-36 skarżącej i jej męża za 2022 r., paragony fiskalne z apteki oraz z wizyty lekarskiej oraz zaświadczenie z 24.01.2024 r. z konsultacji neurochirurgicznej.

5. Po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, decyzją z 20.02.2024 r. Prezes ZUS utrzymał w mocy własną decyzję z 7.12.2023 r. W uzasadnieniu powtórzył ustalenia dotyczące sytuacji finansowej, zdrowotnej i rodzinnej skarżącej wynikające ze złożonego przez nią oświadczenia. Dodatkowo wskazał, że skarżąca jest właścicielką samochodu osobowego marki Volkswagen Golf z 1987 r., który z uwagi na zbyt niską wartość nie może stanowić podstawy do dokonania zastawu skarbowego, a na nieruchomościach których skarżąca jest współwłaścicielką, ZUS dokonał wpisu hipoteki celem zabezpieczenia należności z tytułu składek. Kolejno organ podkreślił, że zweryfikował zadłużenie skarżącej w zakresie ewentualnego przedawnienia i stwierdził, iż podane w decyzji z 7.12.2023 r. należności z tytułu składek są wymagalne i nie uległy przedawnieniu.

Następnie odniósł się do przesłanek określonych w art. 28 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych i stwierdził, że żadna z tych przesłanek w sprawie nie zachodzi. Organ analizował także przesłanki umorzenia należności składkowych określone w § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31.07.2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne i wskazał, że również i te przesłanki nie występują. Zaakcentował m.in., że skarżąca nie legitymuje się orzeczoną niezdolnością do pracy, ani orzeczonym stopniem niepełnosprawności. Zwrócił uwagę, że skarżąca jest zarejestrowana w Urzędzie Pracy, czym zgłosiła gotowość do podjęcia zatrudnienia. Tym samym, w ocenie organu, skarżąca ma możliwości pozyskania środków pieniężnych i poprawy swojej sytuacji finansowej. Organ zaakcentował przy tym, że umorzenie należności jest zastrzeżone dla sytuacji szczególnie trudnych, gdy ze względu na stan zdrowia, inne względy społeczne i brak szans na uzyskiwanie dochodów, nie jest możliwe wywiązywanie się ze zobowiązań wobec ZUS. Organ przytoczył oświadczenie skarżącej, że od 2020 r. korzysta z pomocy rodziny i podkreślił, że skarżąca nie doprecyzowała, w jakim zakresie i wysokości jest udzielana wspomniana pomoc.

Organ odniósł się do oświadczenia skarżącej o ponoszeniu przez jej męża strat z tytułu działalności gospodarczej i wskazał, że z dokumentów rozliczeniowych za 2023 r. (wykazany dochód z działalności gospodarczej dla celów wyliczenia składki miesięcznej na ubezpieczenie zdrowotne) wynika, że mąż skarżącej zadeklarował dochody, które nie potwierdzają, że ponosił straty w każdym miesiącu kalendarzowym. Zaznaczył, że prowadzenie działalności gospodarczej charakteryzuje się zmiennością dochodów, zarówno w poszczególnych miesiącach, jak i latach. Dla oceny możliwości płatniczych podmiotów prowadzących działalność gospodarczą istotny jest nie dochód, a osiągnięty przychód z tej działalności. Zauważył, że dochód jest jedynie wynikiem bilansowym przychodów i kosztów ich uzyskania. Strata wynikająca z zeznań podatkowych i bilansu jest jedynie wynikiem bilansowym nadwyżek kosztów nad przychodami, nie oznacza natomiast braku środków finansowych. Tym samym organ uznał, że sytuacja finansowa skarżącej budzi wątpliwości i nie może on w sposób wiarygodny odnieść sytuacji życiowej skarżącej do wskaźnika minimum socjalnego (które 05.12.2023 r. zostało ustalone przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych i za III kwartał 2023 r. dla trzyosobowego gospodarstwa pracowniczego wyniosło 4.635,04 zł) i przeprowadzić analizy możliwości płatniczych.

Organ przytoczył oświadczenie skarżącej o stałych miesięcznych wydatkach i wskazał, że nie wyjaśniła, skąd posiada środki pozwalające na pokrycie wykazanych wydatków nie dysponując żadnym zewidencjonowanym dochodem. Organ podkreślił, że skarżąca ma 51 lat i do osiągnięcia wieku emerytalnego pozostało jej jeszcze 9 lat aktywności zawodowej. Wobec tej okoliczności organ stanął na stanowisku, że obecna sytuacja finansowa skarżącej jest przejściowa ponieważ nie istnieją obiektywne okoliczności, które pozbawiałaby jej możliwości uzyskiwania dochodów, w tym także na spłatę zaległości wobec ZUS.

6. W skardze podniesiono zarzut naruszenia art. 83 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych i art. 28 ust. 3a i 3b ww. ustawy w zw. z § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 3.07.2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Skarżąca zarzucała błędną wykładnię tych przepisów i nieuzasadnione uznanie, że nie doszło do okoliczności pozwalających na umorzenie należności składkowych. Skarga domagała się uchylenia zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji i umorzenia należności składkowych w całości. Skarga zawierała żądanie przeprowadzenia przez sąd dowodów załączonych do skargi, tj. dokumentacji medycznej uprzednio przedłożonej w ZUS, paragonów za lekarstwa, dokumentu z konsultacji neurologicznych z 21.02.2024 r., zaświadczenia lekarza neurochirurga z 21.01.2024 r. W uzasadnieniu skargi powtórzono argumentację zasadniczo zbieżną z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy. Dodatkowo skarżąca wskazała, że 24.01.2024 r. w trakcie konsultacji neurochirurgicznej uzyskała informację, że jej stan zdrowia uniemożliwia pracę wymagającą dłuższych pozycji statycznych, stania, siedzenia i dźwigania powyżej 5 kg. Podkreśliła, że jej sytuacja zdrowotna uległa pogorszeniu, a to wymaga większych wydatków na leki. Z uwagi na powyższe, skarżąca musiałaby wybierać między uregulowaniem składek, a wykupieniem leków, czy pokryciem kosztów zabiegów leczniczych. Wskazała także, że oprócz zaległości składkowych ma także problemy w Urzędzie Skarbowym.

7. W odpowiedzi na skargę organ domagał się jej oddalenia, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w całości.

8. Pismem z 11.06.2024 r. (data wpływu) skarżąca wniosła o analizę załączonych dokumentów finansowych jej męża, które przedstawiają sytuację materialną rodziny. Wskazała, że nie ma możliwości spłaty należności wobec ZUS z przyczyn zdrowotnych, braku pracy oraz z powodu złej sytuacji finansowej jej męża spowodowanej ogólnym kryzysem ekonomicznym. Do pisma przedłożyła PIT-36 za 2023 r. skarżącej i jej męża.

9. Pismem z 6.08.2024 r. (data wpływu) skarżąca poinformowała, ze otrzymała skierowanie na I. etap operacyjny zmian zwyrodnieniowych kręgosłupa, na dowód czego przedłożyła dokument.

10. Na rozprawie Sąd oddalił żądanie przeprowadzenia dowodów wskazanych w skardze i w dalszych pismach procesowych.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

Sądowoadministracyjna kontrola zaskarżonej decyzji wykazała, że akt ten narusza przepisy postępowania w stopniu nakazującym pozbawienie jej mocy wiążącej. Kluczowym dla przyjętego przez Sąd rozstrzygnięcia było stwierdzenie nienależytego zbadania i braku poprawnego wyjaśnienia przez orzekający organ administracji tego, czy część obciążających skarżącą należności z tytułu składek nie uległa przedawnieniu. Podkreślić bowiem należy, iż zagadnienie przedawnienia należności z tytułu ubezpieczeń społecznych ma zasadnicze znaczenie z punktu widzenia ustalenia dopuszczalności prowadzenia i zakresu postępowania w przedmiocie umorzenia zaległych składek oraz stosowania przepisów określających warunki tego umorzenia. Nie ulega bowiem wątpliwości, że umorzeniu może podlegać jedynie zobowiązanie istniejące, do którego uiszczenia płatnik jest nadal zobowiązany. Stwierdzenie przedawnienia należności skutkowałoby bowiem uznaniem postępowania za bezprzedmiotowe i koniecznością jego umorzenia (por. wyrok NSA z dnia 28 września 2017 r., II GSK 1492/17).

Z zaskarżonej decyzji wynika, że najstarsze objęte wypowiedzią organu należności obciążające skarżącą obejmują składki za 2014 r. Podkreślić należy, że przepisy regulujące zagadnienie przedawnienia należności składkowych, na przestrzeni lat, ulegały zmianie (w zakresie prezentacji kolejnych regulacji prawnych w tym względzie por. np. wyrok WSA w Krakowie z 24.04.2019 r., sygn. akt I SA/Kr 16/19). Obecnie obowiązujący art. 24 ust. 4 ustawy z 13.10.1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (aktualny publikator Dz. U. z 2024 r., poz. 497; dalej u.s.u.s.) stanowi, że należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne, z zastrzeżeniem ust. 5-6. Ustęp 5 cytowanego przepisu mówi natomiast, że nie ulegają przedawnieniu należności z tytułu składek zabezpieczone hipoteką lub zastawem, jednakże po upływie terminu przedawnienia należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia. Na mocy art. 24 ust. 5b u.s.u.s. bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od dnia podjęcia pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony, do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego.

Z powyższych regulacji wynika więc, że dane o wszczęciu i przebiegu postępowania egzekucyjnego oraz daty ustanowienia zabezpieczenia hipotecznego, jak też wystąpienie innych zdarzeń zawieszających lub przerywających bieg terminu przedawnienia - są istotne dla oceny tego, czy należności z tytułu składek przypadających za dany okres, są nadal wymagalne. Natomiast w kontrolowanej decyzji brak jest miarodajnej wypowiedzi organu, która wyjaśniałaby to kluczowe dla sprawy zagadnienie, tj. brak przedawnienia należności składkowych obciążających skarżącą. Dostrzec bowiem należy, iż pierwsza z wydanych w sprawie decyzji Prezesa ZUS stwierdzała wyłącznie to, że termin przedawnienia uległ zawieszeniu w dniu 31.10.2014 r., tj. od chwili skierowania należności do egzekucji, co wg organu oznacza, że bieg terminu przedawnienia pozostaje zawieszony do zakończenia postępowania egzekucyjnego (s. 5 tej decyzji). Z kolei druga decyzja organu wydana w tej sprawie, akcentowanej wyżej okoliczności już w ogóle nie podnosiła poprzestając na stwierdzeniu, że "organ zweryfikował termin przedawnienia i uznał, że składki obciążające skarżącą są wymagalne" (s. 5 decyzji). W tej decyzji organ lapidarnie przywołał informację o zabezpieczeniu hipotecznym należności składkowych skarżącej mające mieć miejsce na 2-ch nieruchomościach, których skarżąca ma być współwłaścicielem. W zakresie pierwszego z zaprezentowanych przez organ stanowisk dostrzec jednakże trzeba, że powołanie się na zawieszenie biegu terminu przedawnienia należności składkowych wskazaną czynnością z 31.10.2014 r. nie mogło być uznane za miarodajne dla wykazania wymagalności należności składkowych. Po pierwsze, w aktach brak dokumentu z którego wynikałoby przywoływane przez organ skierowanie należności obciążających skarżącą do egzekucji, jak też dowodu doręczenia tego dokumentu skarżącej, a nadto – jak należy przyjmować – czynność skierowania należności do egzekucji (pierwsza czynność, która w konsekwencji zmierzała do wyegzekwowania należności ) odnosiłaby skutek względem należności (składek) powstałych przed dokonaniem tej czynności i nie wywoływałaby skutku prawnego (w zakresie wpływu na bieg terminu przedawnienia) – na przyszłość, tj. co do wszystkich składek obciążających skarżącą w późniejszych (kolejnych) okresach. Z tych też powodów, samo powołanie się organu na czynność z 31.10.2014 r. nie pozwalało uznać, iż nastąpiło skuteczne zawieszenia biegu przedawnienia wszystkich należności składkowych – o których braku podstaw do umorzenia wyrzekał organ w kontrolowanej decyzji.

W kwestii zaś ustanowienia przez ZUS hipoteki na zabezpieczenie należności składkowych skarżącej należy wskazać, że w decyzji z 20.02.2024 r. - w której informacja o tym zabezpieczeniu się pojawia – nie zaprezentowano żadnych bliższych rozważań w tym względzie nawiązujących do realiów kontrolowanej sprawy. Kwestie obejmujące to: kiedy ten wpis został dokonany, jakie składki objął i jakie wywarł skutki dla przedawnienia, organ w decyzji zupełnie pominął. Inaczej mówiąc, Prezes ZUS nie zaprezentował wywodu obrazującego tok jego rozumowania w zakresie przyjmowanych stwierdzeń, iż "podane w sentencji decyzji z 7.12.2023 r. należności z tytułu składek są wymagalne i nie uległy przedawnieniu" (k. 5 decyzji z 20.02.2024 r.). Brak jest bowiem w ocenianej decyzji jakichkolwiek rozważań wskazujących na okoliczności, które organ wziął pod uwagę przyjmując skuteczne zawieszenie biegu przedawnienia należności składkowych obciążających skarżącą. Z decyzji nie wynika w jakich okresach nastąpiło zawieszenie biegu terminu przedawnienia i jakich należności składkowych to dotyczyło. Analizując zaś pod tym kątem akta sprawy stwierdzić należy, że nie zawierają one nawet odpisów treści ksiąg wieczystych pozwalających poczynić stanowcze oceny w kwestii wpisów hipotek na rzecz ZUS na nieruchomościach skarżącej. Dostrzec jednak trzeba, że w aktach sprawy znajduje się dokument z 11.10.2023 r. (brak numeracji kart), który tabelarycznie oraz opisowo prezentuje pewne informacje o wpisach hipoteki wraz z odpowiadającym tym wpisom okresom należności składkowych mających być zabezpieczonymi hipoteką na rzecz ZUS. Jednakże z dokumentu tego nie wynika informacja, czy wpisy hipotek objęły składki należne jedynie od skarżącej, czy także należne od zatrudnianych przez nią pracowników, o których organ orzekał w kontrolowanej decyzji. Z akt, w tym z analizowanego pisma nie wynika także, czy ustanowione hipoteczne zabezpieczenie należności ZUS-u (w księdze wieczystej prowadzonej dla działki nr [...] o pow. 0,63 ha, kw [...]) dotyczy w ogóle składek, które obciążały skarżącą. Podkreślić należy, że prezentacja w piśmie z 11.10.2023 r. zapisów mających się znajdować we wskazanej księdze wieczystej, obejmuje stwierdzenie o ustanowieniu na rzecz ZUS hipoteki na zabezpieczenia zadłużenia z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, zdrowotne, fundusz pracy i fundusz gwarantowanych świadczeń pracowników - za różne okresy - jednakże informacje te nie pozwalają na zidentyfikowanie osób, których należności (i odpowiadające im zabezpieczenie hipoteczne) mają w istocie dotyczyć. Zauważyć przy tym trzeba, że wskazana wyżej nieruchomość objęta jest wspólnością małżeńską skarżącej i jej męża, który także prowadzi działalność gospodarczą (transportową) i także zatrudnia pracowników. Ciąży więc na nim powinność opłacania składek za siebie i za pracowników. Nie można zatem wykluczyć tego, że przywołane w piśmie z 11.10.2023 r. wpisy hipoteki na rzecz ZUS, mające figurować we wskazanej księdze, odnoszą się do należności obciążających męża skarżącej, a nie należności, o których odmowie umorzenia wyrzeczono w kontrolowanej decyzji. W sprawie niewątpliwe było zatem to, że w oparciu o dane zawarte w aktach – na podstawie których orzeka sąd (por. art. 133 par. 1 ustawy z 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi; Dz. U. 2024 r., poz. 935; dalej p.p.s.a.), nie sposób było zweryfikować poprawności informacji zawartej na s. 5 decyzji organu z 20.02.2024 r., a stwierdzającej wymagalność ocenianych w postępowaniu należności składkowych obciążających skarżącą wobec mającego mieć miejsce ich nieprzedawnienia z uwagi na ustanowienie zabezpieczenia hipotecznego na rzecz ZUS. Sama kontrolowana decyzja – jak już wskazano wcześniej – organu nie prezentuje ani oceny przedstawionego wyżej dokumentu z 11.10.2023 r., ani nie zawiera miarodajnej wypowiedzi w kwestii przedawnienia należności składkowych skarżącej, zaś analiza akt sprawy nie dostarcza podstaw do niewątpliwego przyjęcia, że część tych należności, nie utraciła waloru wymagalności.

Wskazane wyżej niedostatki kontrolowanej decyzji, jak też postępowania dowodowego skutkowały uchyleniem zaskarżonego aktu z uwagi na naruszenie art. 7, art. 77 par. 1 i art. 107 § 3 k.p.a., albowiem naruszenie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Odnosząc się do zarzutów skargi, dotyczących wadliwego ustalenia stanu faktycznego i wadliwej oceny stanu majątkowego, zdrowotnego i rodzinnego, w jakiej znalazła się skarżąca, w kontekście spełnienia przesłanek dotyczących umorzenia zaległości, wskazać należy, iż ocena tych argumentów na obecnym etapie sprawy byłaby przedwczesna, skoro nie została ustalona w sposób prawidłowy fundamentalna kwestia dotycząca samego zakresu zaległości skarżącej z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych.

W ponownie prowadzonym postępowaniu organ uzupełni materiał dowodowy w koniecznym zakresie i wyjaśni akcentowane wyżej wątpliwości, co do istnienia i zakresu zabezpieczenia hipotecznego należności obciążających skarżącą, jak też przedstawi analizę okoliczności faktycznych i prawnych wykazującą na brak przedawnienia tych należności. Inaczej mówiąc, w ponownie prowadzonym postępowaniu organ powinien zaprezentować rozważania wskazujące na to, z jakich uwarunkowań faktycznych i prawnych tej sprawy przyjmuje, że nie doszło do przedawnienia przedmiotowych należności. Dopiero po ustaleniu, że pozostały nieprzedawnione zaległości z tytułu składek ponownie dokona analizy wniosku skarżącej. W przeciwnym wypadku umorzy postępowanie w sprawie umorzenia zaległości z tytułu składek. Swoje ustalenia przedstawi w uzasadnieniu decyzji odpowiadającym wymogom, o którym mowa w przepisie art. 107 § 3 k.p.a.

Mając powyższe na uwadze Sąd, w oparciu o art. 145 § 1 ust. 1 lit. c) p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.