Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 2670/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2023-03-02 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 17
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Agnieszka Jędrzejewska-Jaroszewicz (spr.), sędzia WSA Marta Kołtun-Kulik, asesor WSA Dorota Kozub-Marciniak, , po rozpoznaniu w dniu 2 marca 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi B. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia 1 września 2022 r. nr KOA/3538/Sr/22 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Burmistrza [...] z dnia 23 czerwca 2022 r. nr OPS/81821/55/22; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie na rzecz skarżącej B. D. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania w sprawie.


UZASADNIENIE

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie decyzją z 1 września 2022 r. nr KOA/3538/Sr/22 utrzymało w mocy decyzję Burmistrza [...] z 23 czerwca 2022 r. nr OPS/81821/55/22 orzekającą o odmowie przyznania B. D. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem A. D.

Powyższa decyzja wydana została w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy:

B. D. 17 grudnia 2021 r. wystąpiła o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania stałej opieki nad niepełnosprawnym mężem legitymującym się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym nr [...] wydanym 5 listopada 2021 r. przez Powiatowy Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności na czas określony do dnia 5 listopada 2023 r. Datę powstania niepełnosprawności ustalono na 58 rok życia; ustalony stopień istnieje od 6 października 2017 r. Do wniosku dołączono również orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z 24 października 2019 r. ustalające, że A. D. jest trwale niezdolny do samodzielnej egzystencji.

B. D. oświadczyła, że opiekuje się niepełnosprawnym mężem w ciągu całego dnia, dołączając kartę czynności opiekuńczych, które wykonuje. Wskazała, że jest zgłoszona do ubezpieczenia zdrowotnego przez męża, zrezygnowała z zatrudnienia z dniem 30 listopada 2021 r., nie jest zatrudniona, nie jest zarejestrowana w Powiatowym Urzędzie Pracy, nie ma uprawnienia do innych świadczeń. Jest jedyną osobą z kręgu zobowiązanych do alimentacji, która może sprawować opiekę nad wymagającą tego małżonkiem i opiekę tę sprawuje faktycznie. Wnioskowała ponadto o przeprowadzenie wywiadu środowiskowego. Powołała się również na orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. sygn. K 38/13 (Dz. U. Z 2014 r. poz. 1443). Ustalone ponadto zostało, że B. D. utraciła ubezpieczenie zdrowotne z racji zatrudnienia przez Zespół Szkół nr 1 z dniem 1 grudnia 2021 r.

Burmistrz [...] decyzją z 17 stycznia 2022 r. nr OPS/81821/0/522 odmówił B. D. przyznania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie decyzją z 13 kwietnia 2022 r. nr KOA/836/Sr/22 uchyliło ww. decyzję z 17 stycznia 2022 r. i przekazało sprawę do ponownego rozpoznania organowi I instancji.

Burmistrz [...] decyzją z 23 czerwca 2022 r. ponownie odmówił przyznania B. D. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem. W uzasadnieniu decyzji organ I instancji wskazał, że nie ma możliwości stwierdzenia, że rezygnacja z zatrudnienia przez stronę ma ścisły i bezpośredni związek ze sprawowaną opieką.

B. D. wniosła odwołanie od powyższej decyzji.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie rozpoznając sprawę przytoczyło art. 17 ust. 1, ust. 1a i ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 615 ze zm.) i wskazało, że niepełnosprawny A. D. wymaga stałej opieki, niepełnosprawność istnieje od 58-go roku życia.

Organ odwoławczy zaznaczył, że zgodnie z art. 17 ust. 1b pkt 1 i 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest powstanie niepełnosprawności u osoby wymagającej opieki nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Niemniej, zgodnie z ww. wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. z dniem 23 października 2014 r. art. 17 ust. 1b w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, został uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Za wyrokiem tym nie poszły zmiany w ustawie, jednakże orzecznictwo sądów administracyjnych odnoszące się do tego przepisu jest już jednolite, przy czym zarówno orzecznictwo, jak i doktryna wyraźnie wskazują, że wyroki tzw. zakresowe nie wymagają wprowadzenia przez ustawodawcę zmiany w prawie, bowiem mogą być podstawą do właściwego stosowania prawa w jego aktualnym brzmieniu, ale w rozumieniu ustalonym przez Trybunał.

Tym samym zdaniem SKO w Warszawie kwestia daty powstania niepełnosprawności A. D. nie mogła stanowić przesłanki negatywnej dla wnioskowanego świadczenia. Jednakże słusznie organ I instancji stwierdził, że nie ma podstaw do uznania, że wnioskodawczyni nie podejmowała pracy lub zrezygnował z zatrudnienia w związku z opieką nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Z poczynionych ustaleń wynika, że po dniu 24 października 2019 r., kiedy orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS stwierdzono, że A. D. jest trwale niezdolny do samodzielnej egzystencji i że niezdolność ta istniała w dniu 1 października 2019 r., strona podejmowała zatrudnienie, które zakończyła z dniem 30 listopada 2021 r. Z oświadczeń wnioskodawczyni wynika, że stan zdrowia A. D. pogorszył się znacznie w 2013 r. i w 2017 r., kiedy to przebył udar. Zgodnie z orzeczeniem o niepełnosprawności z 5 listopada 2021 r. wydanym przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w [...] znaczny stopień niepełnosprawności A. D. istnieje od 6 października 2017 r. Zgodnie z orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z 24 października 2019 r. A. D. jest trwale niezdolny do samodzielnej egzystencji, a niezdolność do samodzielnej egzystencji istniała w dniu 1 października 2019 r. Powyższe oznacza, że mimo niezdolności do samodzielnej egzystencji A. D., odwołująca była w stanie godzić pracę zawodową z opieką nad mężem, względnie opiekę sprawowała osoba trzecia. Okoliczności tych nie sposób było ustalić wobec braku wyjaśnień odwołującej i odmowy udziału w wywiadzie środowiskowym.

Zdaniem Kolegium nie można zatem zgodzić się ze skarżącą, że organ I instancji niewłaściwie odniósł się do kwestii ustalonych w trakcie wywiadu środowiskowego, którego to wywiadu nie przeprowadzono z powodu braku zgody zainteresowanych.

Organ odwoławczy zaznaczył, że nie kwestionując faktu i zakresu opieki sprawowanej przez stronę nad niepełnosprawnym mężem, przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego i specjalnego zasiłku opiekuńczego są odmienne. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Ponownie przeprowadzone postępowanie doprowadziło do wniosku, że skarżąca nie spełnia wszystkich kryteriów dla przyznania wnioskowego świadczenia. Decyzja Burmistrza [...] z 23 czerwca 2022 r. odmawiającą przyznania świadczenia jest więc prawidłowa.

B. D. wniosła skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie zarzucając naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wydanie decyzji, tj. art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez uznanie, że stan zdrowia osoby niepełnosprawnej oraz zakres sprawowanej nad nią opieki nie wymaga rezygnacji z zatrudnienia przez skarżącą.

W uzasadnieniu skargi skarżąca przytoczyła argumenty na poparcie podnoszonych zarzutów wskazując, że organ nie wziął w ogóle pod uwagę ustaleń wywiadu środowiskowego, w trakcie którego pracownik socjalny w żaden sposób nie zakwestionował samego faktu sprawowania opieki jak i zakresu czynności opiekuńczych deklarowanych przez samą skarżącą w złożonym oświadczeniu. Organ dokonał ponadto pobieżnej oceny oświadczenia wnioskodawczyni odnoszącego się do zakresu i harmonogramu sprawowanej opieki. Zdaniem skarżącej wskazane dokumenty w wystarczający sposób potwierdzają, że mąż potrzebuje w opisanym w tych dokumentach zakresie codziennej, stałej opieki. Co istotne, okoliczność, że mąż skarżącej nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować bez stałej lub długotrwałej opieki drugiej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, została potwierdzona przez wyspecjalizowany w tym zakresie organ zaliczający osobę niepełnosprawną do grupy osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności.

Skarżąca podniosła ponadto, że świadczenie pielęgnacyjne ma zrekompensować utratę uzyskiwanego dotychczas, czy też potencjonalnego dochodu. Zatem osoba ubiegająca się o przyznanie tego świadczenia albo będąc zdolną do podjęcia pracy zarobkowej, rezygnuje z podjęcia takiej pracy, albo rezygnuje z faktycznie wykonywanej pracy zarobkowej. Niepodejmowanie lub rezygnacja z pracy zarobkowej ma jednak służyć opiece nad osobą niepełnosprawną. Istotą tego świadczenia jest pomoc osobom zdolnym do pracy, ale rezygnującym z niej po to, aby opiekować się niepełnosprawnym członkiem rodziny. Rezygnacja z zatrudnienia obejmuje również jej niepodejmowanie.

Na poparcie stanowiska skarżąca przytoczyła stosowne orzecznictwo sądowoadministracyjne dotyczące wykładni zawartej w art. 17 ust 1 pkt 4 ww. ustawy, a spornej przesłanki wyrażonej sformułowaniem "nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności".

Mając powyższe na uwadze skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającą ją decyzji organu I instancji, zasądzenie kosztów postępowania oraz rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Podstawę prawną przyznania świadczenia pielęgnacyjnego stanowią przepisy art. 17 ust.1 i następne ustawy o świadczeniach rodzinnych – dalej u.ś.r.

Zgodnie z art. 17 ust.1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Z orzeczenia o stopniu niepełnosprawności A. D. z 5 listopada 2021r. wynika, że został zaliczony do znacznego stopnia niepełnosprawności, który datuje się od 6 października 2017r. Wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku z tym, że jest trwale niezdolny do samodzielnej egzystencji. Orzeczenie zostało wydane do 5 listopada 2023r. W niniejszej sprawie bezsporne jest zatem, że mąż Skarżącej wymaga nie tylko pomocy, lecz także stałej, i długotrwałej opieki. Organ odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia pomimo powyższego argumentując, że nie zaistniał związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją przez Skarżącą z zatrudnienia, co miało miejsce w listopadzie 2019r., a stanem zdrowia jej męża u którego znaczny stopień niepełnosprawności istnieje od 6 października 2017r.

Mając to na uwadze Sąd zauważa, że istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest zapewnienie odpowiednich świadczeń dla członków rodzin osób niepełnosprawnych, którzy poświęcając się dla najbliższych rezygnują z zatrudnienia, aby stale się nimi opiekować. Celem uregulowania z art.17 ust. pkt. 4 u.ś.r. jest udzielenie pomocy państwa osobie, która podejmuje się sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną i tym samym, na czas tej opieki, dobrowolnie pozbawia się potencjalnego dochodu. Musi zatem istnieć związek między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia a podjęciem opieki. Świadczenie pielęgnacyjne jest niejako surogatem wynagrodzenia za pracę, które jest uzyskiwane przez uprawnionego nie od pracodawcy z tytułu świadczenia pracy, a na podstawie decyzji administracyjnej, w związku z koniecznością rezygnacji przez wnioskującego z zatrudnienia z powodu opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Celem ustawodawcy było zapewnienie osobie rezygnującej z zatrudnienia lub go niepodejmującej, ekwiwalentu zatrudnienia, którego nie może podjąć lub kontynuować ze względu na sprawowanie opieki nad niepełnosprawną osobą.

Wskazać należy, że przepis art. 17 ust. 1 ustawy określa jako przesłankę przyznania świadczenia rezygnację z zatrudnienia oraz niepodejmowanie zatrudnienia i obie te przesłanki traktuje jako równorzędne. Rezygnacja z zatrudnienia nie musi nastąpić dokładnie w momencie w którym niezbędne jest sprawowanie opieki. W okolicznościach życiowych możliwe są bowiem i takie sytuacje gdy osoba sprawująca opiekę ma możliwość pogodzenia opieki z pracą zarobkową np. przy pomocy osób trzecich a następnie taką możliwość utracić. Także stan zdrowia chorego członka rodziny może podlegać pogłębieniu i w konsekwencji wykluczyć dalsze zatrudnienie, które wcześniej było możliwe do zrealizowania. Fakt, że Skarżąca zrezygnowała z zatrudnienia dopiero na dalszym etapie choroby męża nie zaprzecza spełnieniu przesłanki niezbędnej do uzyskania świadczenia.

Podkreślić należy, że ocena spełnienia przesłanek z art. 17 ust. 1 ustawy powinna być dokonywana jako aktualna, to jest odnosząca się do czasu, w którym Skarżąca wystąpiła o przyznanie świadczenia. Skarżąca złożyła wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w okresie, w którym jej mąż legitymował się orzeczeniem o zaliczeniu do osób niepełnosprawnych ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby. Skarżąca sprawuje obecnie nad mężem opiekę, której zakres wyklucza możliwość podjęcia zatrudnienia. W sprawie została zatem spełniona przesłanka przyznania świadczenia wynikająca z art.17 ust.1 u.ś.r., jaką jest rezygnacja z zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną osobą bliską.

Organy obu instancji niewłaściwie oceniły, że w sprawie nie została spełniona przesłanka przyznania świadczenia z art.17 ust.1 u.ś.r., jaką jest istnienie związku przyczynowego między sprawowaniem opieki a niepodejmowaniem zatrudnienia. Organy dopuściły się zatem naruszenia tego przepisu prawa materialnego.

Biorąc powyższe pod uwagę, Wojewódzki Sąd Administracyjny, na podstawie art. 145 § 1 pkt.1 lit. a. oraz art. 200 p.p.s.a. orzekł jak na wstępie. Rozpatrzenie sprawy w trybie uproszczonym nastąpiło na podstawie art. 119 pkt 2 w związku z art. 120 p.p.s.a.