Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt III SA/Po 161/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2023-06-06 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 28 ust. 1-3a
journal: Dz.U. 2022 poz 1009
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j.)
article: § 3 ust. 1 pkt 1-3
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne
article: art. 7, art. 77 § 1, art. 79a § 1, art. 80, art. 107 § 3
journal: Dz.U. 2022 poz 2000
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.

SENTENCJA

Dnia 6 czerwca 2023 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Walentyna Długaszewska Sędzia WSA Marzenna Kosewska Asesor sądowy WSA Piotr Ławrynowicz (spr.) Protokolant: st. sekr. sąd. Sławomir Rajczak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 czerwca 2023 roku sprawy ze skargi M. L. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 21 lutego 2023 roku [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 12 grudnia 2022 r. nr [...]


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z 21 lutego 2023 r. nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych (dalej: ZUS/organ) po rozpoznaniu wniosku M. L. o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej decyzją Zakładu z 12 grudnia 2022 r. nr [...] odmawiającą umorzenia należności z tytułu składek za osobę prowadzącą działalność gospodarczą w łącznej kwocie 6069,49 zł, utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.

Decyzję tę wydano w następującym stanie faktycznym i prawnym.

Do ZUS 11 października 2022 r. wpłynął wniosek M. L. o umorzenie należności z tytułu składek. Wnioskodawca wskazał na trudną sytuację finansową, przedawnienie zadłużenia i jego powstanie wskutek braku doręczenia stronie przez ZUS informacji o zadłużeniu.

W wyniku przeprowadzenia postępowania ZUS ww. decyzją z 12 grudnia 2022 r. odmówił wnioskodawcy umorzenia należności z tytułu składek, ponieważ:

1. nie wystąpiła żadna z przesłanek uzasadniających uznanie należności za całkowicie nieściągalne wymieniona w art. 28 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 1009 ze zm., dalej: u.s.u.s.),

2. nie wykazał, zgodnie z art. 28 ust. 3a u.s.u.s., że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną spłata należności wiązałaby się z brakiem możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych jego gospodarstwa domowego,

3. nie wykazał, aby przewlekła choroba lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiła go możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy M. L. wyraził niezadowolenie z zaskarżonej decyzji i wskazał, że jego żona od 10 lat choruje na RZS – chorobę przewlekłą autoimmunologiczną, przebywała na rencie, a obecnie pobiera emeryturę z KRUS w wys. ok. 1.200 zł netto. Dodał, że małżonka musi przyjmować drogie leki dostępne tylko za granicą. Wnioskodawca znaczną część emerytury przeznacza na opłaty za media, a pozostałe ok. 300 zł na wyżywienie. W uzupełnieniu wniosku przedstawił sytuację zdrowotną żony od 2002 r. załączając dokumentację medyczną, poinformował, że żona pobiera emeryturę w KRUS w wys. ok. 1270 zł i wskazał, że składając wniosek o przyznanie świadczenia emerytalnego nie otrzymał informacji o posiadanym zadłużeniu.

Utrzymując w mocy zaskarżoną decyzję Zakład podał, że w pismach z 22 czerwca i 9 listopada 2022 r. wyjaśniono kwestię adresu do doręczeń i dokonano analizy zadłużenia pod kątem ewentualnego przedawnienia. Prawidłowo korespondencja była skierowana do strony na adres widniejący na koncie płatnika, a należności nie uległy przedawnieniu i są wymagalne. Odnośnie zarzutu nieotrzymania informacji o zaleganiu ze składkami ZUS wyjaśnił, że postępowanie w sprawie umorzenia należności z tytułu składek nie jest postępowaniem w sprawie rozliczania wpłat na koncie płatnika, bowiem są to odrębne postępowania z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych, podlegające kontroli sądu powszechnego.

Zakład przychylił się do stanowiska zawartego w zaskarżonej decyzji. Z jego ustaleń wynika, iż 2 kwietnia 2014 r. M. L. zakończył prowadzenie działalności gospodarczej z zakresu sprzedaży hurtowej kwiatów i roślin, pobiera świadczenie emerytalne z ZUS w kwocie 302,41 brutto, 294,83 zł netto (wolne od potrąceń komorniczych) i z KRUS – 1.377,41 zł brutto (po potrąceniach komorniczych w kw. 273,22 zł - 980,19 zł netto), ma pełnoletnią córkę F. L., nie posiada nieruchomości ani zarejestrowanych pojazdów. Nie posiada innego dochodu, nie pobiera zasiłków i świadczeń, ani innego wsparcia.

Zakład stwierdził, że należności z tytułu składek są wymagalne i nie uległy przedawnieniu, co prawidłowo ustalono w zaskarżonej decyzji. Zgodnie z art. 28 ust. 2 u.su.s., z zastrzeżeniem art. 30 u.s.u.s., należności z tytułu składek mogą być umarzane w przypadku stwierdzenia ich całkowitej nieściągalności. Przypadki wystąpienia całkowitej nieściągalności określa w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. Nie zostały one spełnione przez stronę. Skarżący żyje, nie pozyskano żadnych dokumentów, z których wynikałoby, że sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 art. i art. 361 ust. 1 pkt 1 ustawy – Prawo upadłościowe, nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnych ani w umorzonym postępowaniu upadłościowym, nie ogłoszono też upadłości, o której mowa w części III tytule V Prawa upadłościowego. Choć strona zaprzestała prowadzenia działalności gospodarczej, to nie wystąpiła przesłanka braku majątku, z którego możnaby egzekwować należności, gdyż wnioskodawca uzyskuje dochód ze świadczenia emerytalnego z KRUS, którego wysokość pozwala na dokonanie potrąceń na rzecz ZUS. Wysokość nieopłaconych składek przekracza kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym (16 zł). Naczelnik urzędu skarbowego ani komornik sądowy nie stwierdził braku majątku, z którego możnaby prowadzić egzekucję, a wobec strony prowadzone jest postępowanie egzekucyjne przez Dyrektora Oddziału ZUS w [...] i Naczelnika I Urzędu Skarbowego w K., co oznacza, że uzyskanie kwot przekraczających wydatki egzekucyjne będzie skuteczne.

ZUS rozważył również możliwość umorzenia należności na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek (Dz. U. Nr 141, poz. 1365 ze zm., dalej: rozporządzenie), w przypadku braku całkowitej nieściągalności. Po pierwsze wskazał, że wobec strony nie wystąpiła określona w § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia przesłanka (poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności), ponieważ nie prowadzi już działalności gospodarczej. Wystąpienie przesłanki, o której mowa w § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia dotyczącej stanu zdrowia uwarunkowane jest zaś nie tylko istnieniem przewlekłej choroby zobowiązanego lub członka jego rodziny, ale także skutkiem choroby w postaci pozbawienia takiej osoby możliwości uzyskania dochodu. Organ odnosząc się do przywołanych przez wnioskodawcę problemów zdrowotnych jego żony wskazał, że M. L. pobiera świadczenie emerytalne z ZUS przyznane na stałe, które podlega corocznej waloryzacji i jest wypłacane niezależnie od stanu zdrowia strony, czy konieczności pozostawania w stałym leczeniu członka rodziny i nie jest uzależnione od konieczności sprawowania opieki nad chorym.

Ograniczone zaś możliwości płatnicze wnioskodawcy nie mogą być uznane za przesłankę wystarczającą do umorzenia zaległości, albowiem przesłanka określona w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia nie odnosi się do subiektywnego odczucia dłużnika o dolegliwości z powodu konieczności zapłacenia zaległości, lecz oznacza obiektywną, wyjątkową sytuację, która zagraża podstawowemu bytowi zobowiązanego lub jego rodziny. ZUS wskazał, iż według oświadczenia wnioskodawca prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, lecz we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy powołał się na stan zdrowia żony i konieczność ponoszenia przez nią jedynie kosztów związanych z leczeniem i przeznaczaniem przez skarżącego znacznej części emerytury tylko na opłaty za media i wyżywienie. Ponadto skarżący wraz z małżonką zameldowani są pod tym samym adresem. Sytuacja rodzinna skarżącego nie jest więc jednoznaczna, a tym samym organ ma wątpliwości co do faktycznego oddzielnego gospodarowania.

ZUS uznał, że ponoszone opłaty nie są nadzwyczajnymi czy nieprzewidzianymi wydatkami; są wydatkami ponoszonymi przez ogół społeczeństwa. Podniesione przez stronę okoliczności w istotny sposób nie odróżniają się od realiów finansowych osób, które również borykają się z trudnościami finansowymi. Zakład nie może zaś umarzać należności każdej osobie, która ponosi koszty związane z utrzymaniem.

Odnosząc się do informacji, że wnioskodawca z żoną ma ustanowioną rozdzielność majątkową, ZUS wskazał, że w sprawach o umorzenie należności z tytułu składek, oceny aktualnego stanu majątkowego dokonuje się z uwzględnieniem sytuacji majątkowej współmałżonka, niezależnie od panującego ustroju majątkowego małżeństwa. Przepisy prawa rodzinnego nakładają na małżonków i członków najbliższej rodziny wzajemne obowiązki w zakresie udzielania pomocy i wsparcia finansowego (art. 27 i art. 23 ustawy z dnia Kodeks rodzinny i opiekuńczy – t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2140, dalej: K.r.o.). Z obowiązku przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny nie zwalnia małżonka nawet istnienie rozdzielności majątkowej. Ta odnosi się do majątków małżonków, a nie do ich wzajemnych obowiązków.

Co do innych zobowiązań pieniężnych egzekwowanych przez komornika (273,22 zł/m-c) ZUS stwierdził, że posiadanie zobowiązań wobec innych wierzycieli nie może być argumentem przemawiającym za umorzeniem należności z tytułu składek. ZUS jako wierzyciel realizuje swe zadania, co nie uprawnia do działań wpływających na polepszenie sytuacji innych wierzycieli, gdyż należności z tytułu składek korzystają ze szczególnej ochrony prawnej.

Zakład analizując sytuację dochodową wnioskodawcy wskazał, że jego dochód w jednoosobowym gospodarstwie domowym przed potrąceniami wynosi 1.548,24 zł (emerytura z KRUS – 1.254,41 zł i z ZUS – 294,83 zł) i został zaliczony na podstawie informacji z oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym strony. Minimum socjalne ustalone na podstawie danych GUS przez Instytut Pracy i Polityki Społecznej w III kwartale 2022 r. dla 1-osobowego gospodarstwa emeryckiego wynosi zaś 1.483,63 zł. Nie można więc w niniejszej sprawie zaistnienia sytuacji ubóstwa. Dochód zbliżony do minimum socjalnego może uniemożliwiać zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, lecz w trakcie postępowania strona nie wykazała, że korzysta z dodatkowego wsparcia w formie zasiłków, czy innych form pomocy, co prowadzi do wniosku, że niezbędne potrzeby bytowe są zaspokajane. Organ zaznaczył, że udzielenie środków z pomocy społecznej poprzedzone jest szczegółowym wywiadem środowiskowym i obwarowane kryterium dochodowym wynoszącym dla osoby samotnie gospodarującej 776 zł. Korzystanie z form takiej pomocy choć nie jest obowiązkowe, stanowi dodatkowe potwierdzenie, że wnioskodawca znajduje się w ciężkiej sytuacji materialnej., ponieważ jego dochody nie pozwalają na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, czego nie można stwierdzić w niniejszej sprawie.

ZUS wskazał również, że nie może pominąć faktu otrzymywania jednorazowego "trzynastego" i "czternastego" świadczenia emerytalnego, co wpływa na poprawę sytuacji finansowej rodziny strony. Ze świadczeń tych nie można dokonać potrąceń i egzekucji. Dodano, że skarżący ma pełnoletnią córkę. Rodzice i dzieci powinni zaś się wzajemnie wspierać, co wynika nie tylko z obowiązków moralnych, ale i przepisów K.r.o. Nadto, pomimo, iż wniosek strony z 11 sierpnia 2022 r. o rozłożenia należności na raty został pozostawiony bez rozpoznania (z powodu nieuzupełnienia braków), to strona ma nadal możliwość złożenia wniosku o udzielenie takiej ulgi.

Reasumując Zakład uznał, że w niniejszej sprawie nie ma do czynienia z przypadkiem szczególnie trudnym. Dostrzegając możliwość egzekwowania długu, choćby w dalszej perspektywie czasowej, podjęcie negatywnego dla strony rozstrzygnięcia, nie może być uznane za dowolne.

M. L. wnosząc do Sądu skargę na powyższą decyzję Zakładu podniósł, iż nie doręczono mu skutecznie korespondencji w 2017 r. Wskazał, że w formularzu Centralnej Ewidencji i Informacji i Działalności Gospodarczej widniał jego drugi adres – główne miejsce wykonywania działalności, a od września 2018 r. znany był ZUS adres skarżącego do korespondencji. Skarżący zaznaczył, że w 2019 r. otrzymał na konto emeryturę bez obciążeń. ZUS nie zareagował zaś na przedstawione argumenty.

W odpowiedzi ZUS wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Na rozprawie sądowej 6 czerwca 2023 r. skarżący wniósł jak w skardze. Na pytanie Sądu podał, że mieszka z żoną w mieszkaniu użyczonym im przez córkę, będącym jej własnością. Nie ponosi żadnych kosztów wynikających z czynszu. Opłaca wyłącznie media, lecz nie potrafił powiedzieć, jakiego rzędu są to koszty. Wskazał, że gospodarstwo domowe prowadzi razem z żoną. Córka obecnie przebywa na urlopie macierzyńskim. Skarżący nie potrafił powiedzieć, jakie są rzeczywiste koszty utrzymania. Zaznaczył, że muszą jemu i jego żonie wystarczyć te dwie emerytury, które mają. Dodał, że nie ma żadnych zadłużeń związanych z opłatami, o których mówił wcześniej. Jego żona choruje, emerytura musi zaś wystarczyć na leki.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje.

Wyjaśnić należy, iż wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji nie naruszyły przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, nie naruszyły prawa, które daje podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub czy nie naruszyły innych przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1-3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 259, dalej: P.p.s.a.). Ocenia również, czy nie zachodzą przesłanki do stwierdzenia nieważności decyzji określone w art. 156 Kpa oraz przyczyny dające podstawę do stwierdzenia wydania decyzji z naruszeniem prawa (art. 145 § 1 pkt 2 i 3 P.p.s.a.). Sądowa kontrola legalności zaskarżonej decyzji sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 P.p.s.a.).

W ocenie Sądu skargę w niniejszej sprawie należało uwzględnić z powodu naruszenia przez Zakład przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Przedmiotem skargi w niniejszej sprawie jest decyzja ZUS z 21 lutego 2023 r., którą utrzymano w mocy decyzję ZUS z 12 grudnia 2022 r. odmawiającą skarżącemu umorzenia należności z tytułu składek za osobę prowadzącą działalność gospodarczą w łącznej kwocie 6069,49 zł.

Materialnoprawną podstawę rozstrzygnięcia stanowiły przepisy ustawy z dnia13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. z 2022r. poz. 1009 ze zm.), dalej: u.s.u.s.

W myśl art. 28 ust. 1 usus należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład, z uwzględnieniem ust. 2-4. Przepis art. 28 ust. 2 usus określa, że należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. Umorzenie składek powoduje także umorzenie odsetek za zwłokę, kosztów upomnienia i dodatkowej opłaty (art. 28 ust. 4 usus). Stosownie do art. 28 ust. 3 usus całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, zachodzi, gdy:

1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;

2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe;

3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;

4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;

5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;

6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Powyższe wyliczenie jest wyczerpujące, stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, iż ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek i dopiero wystąpienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie daje potencjalną możliwość umorzenia tych należności.

Zgodnie zaś z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Szczegółowe warunki umorzenia należności z tytułu składek zostały określone w wydanym na podstawie art. 3b usus rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365, dalej: rozporządzenie).

Stosownie do § 3 ust. 1 rozporządzenia Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

W pierwszej kolejności organ winien ustalić, czy należności o których umorzenie wnioskuje strona istnieją, tj. czy nie uległy przedawnieniu, a więc czy są wymagalne i mogą ulec umorzeniu.

W tym zakresie Zakład wyjaśnił, że należności skarżącego za 11/2013-02/2014 nie uległy przedawnieniu, gdyż doszło do zawieszenia biegu terminu przedawnienia z uwagi na wydanie 2 sierpnia 2017 r. decyzji określającej wysokość zadłużenia, a następnie skierowanie 28 września 2017 r. do strony tytułów wykonawczych, doręczonych 18 października 2017 r. w trybie zastępczym (z uwagi na nieobecność adresata, zgodnie z art. 44 K.p.a.). Tymczasem przepis art. 24 ust. 5b u.s.u.s. (w brzmieniu obowiązującym w dacie powstania zaległości) stanowił, że bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od dnia podjęcia pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony, do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego. Wdrożono zatem przymusowe dochodzenie, które nie zostało nadal zakończone. Nadto pismami z 28 kwietnia 2022 r. i z 23 czerwca 2022 r. stronę poinformowano o wymagalności przedmiotowych należności z tytułu składek. Sąd zwraca uwagę, że strona w toku postępowania nie podważyła skuteczności powyższych doręczeń decyzji i tytułów wykonawczych, choćby poprzez podanie innego znanego organowi adresu do doręczeń w roku 2017 r. W związku z powyższym za gołosłowny Sąd przyjął zarzut skarżącego o braku skutecznego doręczenia mu ww. decyzji ZUS w 2017 r. Okoliczność, iż skarżący nie odebrał osobiście decyzji określającej wysokość zadłużenia, nie czyni - w świetle regulacji art. 44 K.p.a. pozwalającej na przyjęcie doręczenia za skuteczne, po dwukrotnym awizowaniu nieodebranej przesyłki – zasadnym zarzutu przedawnienia przedmiotowych należności.

Zastrzeżeń Sądu nie budzi również rozstrzygnięcie Zakładu w zakresie uznania na podstawie art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s., że w sprawie nie mamy do czynienia z całkowitą nieściągalnością należności z tytułu składek. W istocie prawidłowo Zakład wyjaśnił, że w toku postępowania nie uzyskano dowodów wskazujących, by w stosunku do skarżącego było prowadzone postępowanie upadłościowe lub likwidacyjne, w związku z czym nie mogły ziścić się przesłanki określone w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4, 4b i 4c u.s.u.s. Nie stwierdzono również, by nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie (art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s.). Jak ustalono, skarżący zaprzestał prowadzenia działalności gospodarczej w 2014 r., niemniej nie ziściła się przesłanka łączna – braku majątku, z którego można egzekwować należności. Skarżący uzyskuje bowiem dochód ze świadczenia emerytalnego z KRUS, którego wysokość pozwala na dokonywanie potrąceń na rzecz Zakładu. Zważywszy na wysokość należności w łącznej wys. 6.069,49 zł. trafnie organ stwierdził na gruncie art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s., że wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym, które wynoszą aktualnie 16 zł. Skarżący nie podważył również skutecznie twierdzeń organu, iż naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy nie stwierdzili braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję (art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s.). Skoro zaś wobec skarżącego prowadzone jest nadal postępowanie egzekucyjne przez Dyrektora O. I ZUS w [...]. oraz przez Naczelnika I Urzędu Skarbowego w K. prawidłowo Zakład przyjął, że nie zachodzi przesłanka określona w art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. – oczywistości, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Niemniej, w ocenie Sądu, organ - dokonując oceny zasadności umorzenia należności z tytułu składek pomimo braku ich całkowitej nieściągalności - dopuścił się przekroczenia granic swobodnej oceny dowodów.

Regulacje art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust.; 1 pkt 1-3 rozporządzenia wskazują, że decyzja Zakładu w przedmiocie umorzenia należności z tytułu należności składkowych w przypadku braku całkowitej nieściągalności należności ma charakter uznaniowy, co oznacza, że organ przy zaistnieniu choćby jednej z przesłanek może, ale nie musi umorzyć należności z tytułu składek. Rozstrzygnięcie nie może mieć jednak charakteru dowolnego, lecz musi być wynikiem wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy zgodnie z art. 7 K.p.a., wszechstronnego zebrania oraz rozpatrzenia w sposób wyczerpujący materiału dowodowego (art. 77 § 1 K.p.a.) oraz jego oceny (art. 80 K.p.a.), co powinno znaleźć wyraz w uzasadnieniu decyzji odpowiadającym wymogom art. 107 § 3 K.p.a., tj. zawierać m.in. wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej. Konieczność właściwego uzasadnienia decyzji wiąże się z zawartą w art. 11 K.p.a. zasadą przekonywania, zgodnie z którą organ administracji jest zobowiązany do wyjaśnienia stronom zasadności przesłanek, którymi kierował się przy załatwieniu sprawy, aby w miarę możliwości doprowadzić do wykonania decyzji bez stosowania środków przymusu. Takim elementem decydującym o przekonaniu strony co do trafności rozstrzygnięcia, a zarazem przedstawiającym tok rozumowania organu jest uzasadnienie decyzji, stanowiące jej integralną część. Zasada przekonywania nie zostanie natomiast zrealizowana, gdy organ pominie milczeniem niektóre twierdzenia lub nie odniesie się do faktów istotnych dla danej sprawy. Wszelkie okoliczności i zarzuty strony, a zwłaszcza te, które mają znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, muszą być rzetelnie omówione i wnikliwie przeanalizowane przez organ rozpatrujący sprawę.

Zważyć należy, iż na gruncie przesłanek określonych w § 3 ust. 1 pkt 1-3 rozporządzenia organ - przed podjęciem decyzji w sprawie umorzenia należności składkowych - powinien dokonać oceny możliwości płatniczych zobowiązanego w aspekcie realnych i faktycznych możliwości spłaty zadłużenia bez zagrożenia jego egzystencji oraz uwzględniając wiek strony, fakt zakończenia przez niego zasadniczej aktywności zawodowej wynikający z przejścia na emeryturę oraz stan zdrowia jego i członków jego rodziny. Ustawodawca po to stworzył możliwość umarzania należności składkowych (także ściągalnych), aby umożliwić egzystencję podmiotom zadłużonym, zapewnić ich powrót do normalnego życia oraz terminowe regulowanie zobowiązań bez konieczności ubiegania się o pomoc społeczną i popadania w spiralę zadłużeń (por. prawomocny wyrok WSA w Łodzi z 10 sierpnia 2022 r., sygn. akt III SA/Po 953/21, powołane orzeczenia dostępne w internetowej bazie orzeczeń: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Istotne jest nie tylko porównanie wysokości osiąganych przez wnioskodawcę dochodów do minimum socjalnego jako punktu odniesienia w kwestii oceny sytuacji finansowej strony. Równie kluczowa dla oceny sytuacji strony w aspekcie powołanej przesłanki umorzenia należności z tytułu składek jest też kwestia wydatków gospodarstwa domowego. Na minimum socjalne składają się bowiem pewne uśrednione wartości, dlatego też konieczne jest przeanalizowanie wydatków gospodarstwa domowego i dokonanie oceny, czy sytuacja strony wymaga indywidualnego podejścia, np. z uwagi na stan zdrowia (jej lub członków rodziny) i koszty leczenia, miejsce zamieszkania, uiszczanie rat wynikających z umowy o rozłożeniu zaległości z tytułu składek na raty (por. prawomocny wyrok WSA w Olsztynie z 28 lipca 2022 r., sygn. akt I SA/Ol 318/22).

W ocenie Sądu w okolicznościach niniejszej sprawy, choć organ powołał zasadniczą większość przedstawionych przez skarżącego okoliczności i dowodów dotyczących jego stanu majątkowego, dochodowego, rodzinnego i zdrowotnego, to nie dokonał ich rzetelnej oceny w kontekście ustalenia, czy opłacenie przez skarżącego przedmiotowych należności w kwocie 6.069,49 zł pociągnęłoby zbyt ciężkie dla niego skutki.

W szczególności ZUS w sposób schematyczny, nieprzystający do stanu faktycznego niniejszej sprawy wypowiedział się co do obowiązku wzajemnego wspierania się małżonków wynikającego z regulacji K.r.o., nie zważając, że we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, skarżący zmierzając do wykazania, że nie może liczyć na wsparcie finansowe zamieszkującej z nim wspólnie małżonki, ujawnił jej długotrwale ciężki stan zdrowia, jej niskie dochody z tytułu emerytury (1270 zł netto) oraz konieczność sprowadzania leków dla żony z zagranicy. Równocześnie, pomimo braku jasności w ustaleniu, czy skarżący prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe (jak wskazał w oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym z 19.10.2022 r.), czy wspólnie z małżonką, z którą zamieszkuje, Zakład przed wydaniem zaskarżonej decyzji nie wezwał strony do wyjaśnienie powyższego, co ma zasadnicze znaczenie dla sytuacji dochodowej i rodzinnej strony w kontekście przesłanek określonych w § 3 ust. 1 rozporządzenia.

Pomimo braku wyjaśnień w powyższym zakresie ZUS wskazał, że skarżący prowadząc 1-osobowe gospodarstwo domowe uzyskuje dochód jedynie z tytułu świadczenia emerytalnego z ZUS i KRUS w łącznej kwocie netto 1.548,24 zł (przed potrąceniem komorniczym na kwotę ok. 273,22 zł zł), co przekracza kwotę minimum socjalnego wynoszącą dla 1-osobowego gospodarstwa emeryckiego w III kwartale 2022 r. - 1.483,63 zł. Na tej tylko podstawie organ uznał, że skarżący nie pozostaje w ubóstwie.

Zważyć należy, że kryterium minimum socjalnego stanowi kategorię socjalną, mierzącą koszty utrzymania gospodarstw domowych, uwzględniając podstawowe potrzeby bytowo-konsumpcyjne. Konstruując koszyk minimum socjalnego eksperci Instytutu Pracy i Polityki Społecznej kierują się wyznaczeniem granicy wydatków gospodarstw domowych, mierzącej minimalnie godziwy poziom życia. Inaczej mówiąc, wzorzec minimum socjalnego jest modelem zaspokajania potrzeb na zupełnie niskim poziomie, ale jeszcze wystarczającym dla reprodukcji sił witalnych człowieka, na każdym etapie jego biologicznego rozwoju, w tym utrzymania jego więzi ze społeczeństwem. Z tego względu w koszyku minimum socjalnego uwzględnia się nie tylko dobra służące zaspokojeniu potrzeb egzystencjalnych (żywność, odzież i obuwie, mieszkanie, higiena, czy ochrona zdrowia), ale także dobra służące do wykonywania pracy, kształcenia, czy też, utrzymywania więzi rodzinnych, towarzyskich oraz skromnego uczestnictwa w kulturze.

Tymczasem Zakład zestawiając osiągane przez skarżącego dochody z tytułu emerytury z obowiązującym poziomem minimum socjalnego, nie odniósł się do sytuacji rodzinnej i potrzeb gospodarstwa domowego skarżącego, zwłaszcza wydatków na leczenie przewlekle chorej żony i realnych kosztów utrzymania. Organ nie dokonał jakichkolwiek ustaleń w zakresie całościowych kosztów składających się na minimum socjalne, ponoszonych przez skarżącego, w tym wydatków ponoszonych na żywność, ubiór, higienę, czy leki żony. Prawidłowa analiza powinna zaś obejmować porównanie stwierdzonej sytuacji materialnej skarżącego z wysokością zaległej należności z tytułu składek, jak i obejmować zestawienie wysokości posiadanych przez niego i jego małżonkę środków z niezbędnymi kosztami utrzymania w celu ustalenia, czy jest w stanie spłacać istniejące zadłużenie bez popadnięcia w niedostatek. W ocenie Sądu, takiej wnikliwej analizy w przedstawionym zakresie zabrakło. Twierdzenia i ocena organu, zwłaszcza odwołujące się do poziomu minimum egzystencji, miały charakter arbitralny, nieznajdujący oparcia w zgromadzonym materiale dowodowym. Wprawdzie, to w interesie strony wnioskującej o przyznanie ulgi w spłacie ciążących na niej należności pozostaje wykazanie wszelkich okoliczności przemawiających za zasadnością jej żądania, jednakże mając na uwadze ciążący na organach administracji ustawowy obowiązek wydania rozstrzygnięcia, na podstawie dokładnie ustalonego stanu faktycznego sprawy oraz zebranego i ocenionego materiału dowodowego (art. 7 w zw. z art. 77 § 1 i art. 80 Kpa), Sąd uznał poczynione ustalenia w powyższym zakresie za niewystarczające do wydania rozstrzygnięcia w sprawie.

Kierując się doświadczeniem życiowym oraz zasadą prawdy obiektywnej organ winien mieć na uwadze, że podane przez stronę wydatki (na media ok. 300 zł) nie mogą stanowić całości jego niezbędnych kosztów utrzymania. Skarżący nie podał żadnych innych codziennych wydatków, jak choćby wyżywienia, odzieży, środków czystości, leków. Obowiązkiem organu było więc uwzględnienie również kosztów tego rodzaju przy ocenie, czy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby stronę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych.

Nadto, zważywszy, że postępowanie zostało wszczęte na wniosek strony, Zakład zobowiązany był na podstawie art. 79a § 1 K.p.a., informując o możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, do wskazania przesłanek zależnych od strony, które nie zostały na dzień wysłania informacji spełnione lub wykazane, co może skutkować wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem strony. Przepis ten stanowi konkretyzację i uzupełnienie obowiązków wynikających z art. 10 § 1 K.p.a., a jego celem jest zapobieganie sytuacjom, w których strona dysponuje dodatkowymi dowodami na okoliczności istotne dla wykazania zasadności jej żądania albo może je łatwo uzyskać, a z powodu braku odpowiedniej wiedzy o potrzebnych dowodach bądź o sposobie oceny wcześniej przedstawionych dowodów - nie korzysta z takiej możliwości. Chodzi przy tym o to, aby strona nie została zaskoczona negatywnym rozstrzygnięciem sprawy oraz zmuszona do zaskarżenia decyzji i przedstawiania tych dodatkowych dowodów dopiero na etapie postępowania odwoławczego (por. prawomocny wyrok WSA w Poznaniu z 21 kwietnia 2021 r., sygn. akt III Sa/Po 650/21). Takiego działania organu zabrakło.

Należy również stwierdzić, że organ - abstrahując od uzyskiwanego przez skarżącego dochodu przekraczającego kryterium dochodowe z pomocy społecznej - przeprowadził wywód odnośnie niekorzystania z pomocy społecznej, celem potwierdzenia, że skarżący nie znajduje się w ciężkiej sytuacji materialnej. Zakład nie wziął jednak pod uwagę, że wysokość dochodu skarżącego z tytułu świadczenia emerytalnego (1.548,24 zł) przekracza kryterium dochodowe dla 1-osobowego gospodarstwa domowego, a tym samym skarżący nie jest uprawniony do korzystania z podstawowych zasiłków z pomocy społecznej – zasiłku celowego i okresowego. Prawo do tychże świadczeń, zgodnie z art. 8 ust. 1 pkt 1 w zw. z art. 38 i art. 39 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 2268 ze zm.), zależy od spełnienia kryterium dochodowego, które odnośnie osób samotnie gospodarujących wynosi aktualnie 776 zł. Powyższe wskazuje, iż organ w sposób szablonowy, bez uwzględnienia sytuacji dochodowej, rodzinnej i zdrowotnej członków rodziny skarżącego, posłużył się podaną argumentacją, zmierzając do wykazania, że skarżący nie znajduje się w sytuacji, w której opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby jego samego i ewentualnie jego małżonkę (po ustaleniu, czy prowadzą wspólne gosp. dom.) możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych.

W ocenie Sądu, jakkolwiek Zakład trafnie uznaje, iż okoliczność przewlekłej choroby małżonki skarżącego nie pozbawia strony możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności (§ 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia), albowiem uzyskuje on stałe i trwałe świadczenie emerytalne, to już fakt ponoszenia kosztów leczenia małżonki winien być rozważony przy ocenie, czy opłacenie należności z tytułu składek nie pozbawi skarżącego i jego małżonki możliwości zaspokojenia tej właśnie niezbędnej potrzeby życiowej (§ 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia). Takiej oceny w niniejszej sprawie również zabrakło. Organ ograniczył się jedynie do powołania na obowiązek alimentacyjny małżonków.

Nadto w zakresie oceny przesłanki określonej w § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia organ nie dokonał oceny, czy ze względu wiek (69 lat) i konieczność sprawowania opieki nad żoną skarżący jest w stanie podjąć jakąkolwiek dorywczą pracy. Zakład ograniczył się zaś do podania, że skarżący uzyskuje świadczenie emerytalne, które ma charakter stały. Nadto przysługuje mu prawo do "trzynastego" i "czternastego" świadczenia emerytalnego, które nie podlegają potrąceniu i egzekucji, a z pewnością – jak wskazano – wpłyną na poprawę sytuacji finansowej rodziny skarżącego. I w tym miejscu organ wziął pod uwagę jedynie uprawnienia strony, nie badając, pomimo ujawnionych wątpliwości, czy faktycznie prowadzi on wspólne gospodarstwo domowe z żoną, a jeśli tak, jakie są rzeczywiste codzienne potrzeby życiowe rodziny skarżącego. Biorąc pod uwagę, że tak świadczenie emerytalne skarżącego, jak i jego małżonki są na poziomie bliskim minimum socjalnego, a zatem mogą nie wystarczać na pokrycie niezbędnych potrzeb życiowych, obowiązkiem organu było rozważenie, czy i na ile opieka skarżącego nad przewlekle chorą małżonką uniemożliwia mu podjęcie jakiegokolwiek zajęcia zarobkowego celem opłacenia należności z tytułu składek.

Reasumując zważyć należy, iż skoro ustawodawca przewidział możliwość umorzenia należności - w uzasadnionych wypadkach - organ odmawiając zastosowania tej instytucji zobowiązany był należycie wykazać, że okoliczności sprawy nie uzasadniają potraktowanie skarżącego w sposób szczególny. Działanie w ramach uznania administracyjnego nakłada bowiem na organ szczególny obowiązek stosowania norm prawa materialnego łącznie z wyrażoną w art. 7 K.p.a. zasadą uwzględniania interesu społecznego i słusznego interesu obywateli. W realiach rozpoznawanej sprawy nie rozważono możliwości uwzględnienia słusznego interesu skarżącego, dając w sposób niedopuszczalny prymat interesowi publicznemu. Organ nie wykazał, że w sytuacji, w jakiej znajduje się skarżący, twierdzenie o możliwościach spłacenia zadłużenia jest realne i oparte na zasadzie logiki i doświadczenia życiowego. Decyzja jest w tym zakresie dowolna i jako taka narusza art. 7, art. 77 § 1 i 4, art. 79a § 1 i art. 80 K.p.a. w zw. z art. 107 § 3 K.p.a. W tym stanie rzeczy przedwczesne byłoby stwierdzanie, czy organ naruszył art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia.

Konieczne jest ponowne przeprowadzenie przez ZUS postępowania dowodowego celem ustalenia w sposób wszechstronny sytuacji materialno-bytowej i zdrowotnej skarżącego i jego małżonki. W szczególności Sąd wymaga od organu, aby po ujawnieniu stronie informacji o podaniu przez nią jedynie części codziennych kosztów utrzymania (wydatków na media), poinformował stronę - stosownie do przepisu art. 79a § 1 K.p.a. – o możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, wskazując przesłanki zależne od strony (ujawnienie pozostałych kosztów bieżącego utrzymania i sytuacji rodzinnej), które nie zostały na dzień wysłania informacji spełnione lub wykazane, co może skutkować wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem strony. Dopiero uzupełnienie postępowania dowodowego i wszechstronna analiza zgromadzonego materiału dowodowego w kontekście przesłanek określonych w § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia umożliwi stwierdzenie, czy spłata przedmiotowych należności wobec ZUS jest przez stronę możliwa. Sąd zauważa, że badając sytuację finansową należy zawsze dokonać oceny pod kątem, czy ściąganie poprzez egzekucję należności na rzecz ZUS nie narusza interesu społecznego z tego powodu, że kwota pozostała po dokonaniu potrącenia egzekwowanej z tego tytułu należności jest poniżej minimum socjalnego. Nie jest bowiem w interesie państwa doprowadzenie ludzi w starszym wieku i chorych do życia w ubóstwie lub na jego progu.

W świetle powyższego Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) w zw. z art. 135 P.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję, o czym orzeczono w sentencji wyroku.