Wyrok WSA w Kielcach, sygn. akt II SA/Ke 528/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach
Data orzeczenia: 2025-01-15 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Zaliczka alimentacyjna
Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 30 ust. 2
journal: Dz.U. 2023 poz 1993
law: Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j.)
article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. c, art. 135
journal: Dz.U. 2024 poz 935
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Krzysztof Armański Sędziowie Sędzia WSA Beata Ziomek (spr.) Sędzia WSA Agnieszka Banach Protokolant Starszy inspektor sądowy Karolina Chrapkiewicz po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 stycznia 2025 r. sprawy ze skargi Z. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] sierpnia 2024 r. [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję organu I instancji.


UZASADNIENIE

II SA/Ke 528/24

Uzasadnienie

Decyzją z 8 sierpnia 2024 r. [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze, po rozpatrzeniu odwołania Z. R., utrzymało w mocy wydaną z upoważnienia Prezydenta Miasta K. decyzję z 12 czerwca 2024r. znak: [...] odmawiającą umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego za okres [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...] w łącznej kwocie [...]zł (tj. [...] zł – należność główna + odsetki ustawowe za opóźnienie) na rzecz dzieci: I. R. i K. R..

Z akt sprawy wynika, że wnioskiem z 22 marca 2024 r. Z. R. zwrócił się do MOPR w K. o umorzenie zadłużenia z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz dzieci I. R. i K. R.. W uzasadnieniu podniesiono, że wnioskodawca jest osobą niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym, przeszedł w ostatnim czasie zawał i przebywał w szpitalu. Wychowuje samotnie syna. Utrzymuje się jedynie z pomocy MOPR. Z uwagi na stan zdrowia nie jest w stanie podjąć pracy zarobkowej. Stwierdził, że sytuacja życiowa i rodzinna uniemożliwiają mu spłatę zadłużenia.

Organ I instancji odmawiając umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego za okres od 2009 r. do 2016 r. uznał, że nie ma podstaw do uwzględnienia wniosku Z. R.. W odwołaniu od decyzji z 12 czerwca 2024r. znak: [...] Z. R. podniósł, że jego dochód wynosi [...] zł miesięcznie, a suma wydatków przekracza ww. kwotę. Korzysta z pomocy siostry i pomocy społecznej. Od 2015 r. opiekuje się synem, którego matka nie żyje od 8 lat. Aktywność zawodową skończył 20 lat temu, od 2005 r. posiada orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, a stan jego zdrowia ulega pogorszeniu. Mimo uprawnienia do wykonywania pracy w warunkach pracy chronionej nie jest w stanie takiej pracy podjąć. Nie posiada żadnego majątku ani bogatych krewnych, po których mógłby dziedziczyć. Podkreślił, że nie jest w stanie w żadnym zakresie spłacić zaległych należności ani teraz ani w przyszłości.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymując w mocy decyzję organu I instancji wskazało na uznaniowy charakter decyzji wydawanych na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Zwróciło uwagę, że trudna sytuacja materialna i życiowa rodziców nie zwalnia ich od obowiązku świadczenia na potrzeby dzieci, ponieważ zobowiązania alimentacyjne mają charakter obligatoryjny. Ustaliło, że Z. R. lat 59, nadal jest w wieku aktywności zawodowej, posiada wykształcenie zawodowe o kierunku tokarz metalu, legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności wydanym do dnia 31 marca 2025 r. Z orzeczenia wynika, że nie wymaga konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz że jest zdolny do pracy w warunkach pracy chronionej. Odwołujący prowadzi dwuosobowe gospodarstwo domowe, zajmuje się 15-letnim synem, mieszka w mieszkaniu socjalnym. Głównym źródłem utrzymania rodziny jest pomoc z Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w K. w postaci zasiłku stałego w kwocie [...]zł, dodatku mieszkaniowego w kwocie [...]zł, zasiłku okresowego w kwocie [...]zł (w marcu, kwietniu, maju i czerwcu 2024 r.), zasiłku celowego w wysokości [...] zł w marcu 2024 r., w kwocie [...]zł w maju 2024 r. i w kwocie [...]zł w czerwcu 2024 r., zasiłku rodzinnego na syna w kwocie [...]zł, dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka w kwocie [...]zł, składki zdrowotnej w kwocie [...]zł, świadczenia wychowawczego w wysokości [...] zł na syna. Ponadto ww. w miesiącu styczniu i lutym 2024 r. otrzymywał świadczenie pieniężne w ramach programu "Posiłek w szkole i w domu" w kwocie po [...] zł. Wydatki związane z utrzymaniem mieszkania wynoszą: czynsz - [...] zł miesięcznie, energia elektryczna - [...] zł miesięcznie, opłata za telefon - [...] zł miesięcznie, ubezpieczenie - [...] zł. Z. R. wskazał, że leczy się na schorzenia kręgosłupa i serca, zaćmę, cukrzycę typu II i nadciśnienie. Pozostaje pod opieką poradni neurologicznej, kardiologicznej, diabetologicznej i okulistycznej oraz korzysta z zabiegów rehabilitacyjnych. W grudniu 2023 r. przeszedł zawał serca, leczony jest zachowawczo, przebywał w szpitalu.

Zdaniem organu odwoławczego, w życiu odwołującego nie zaistniała żadna obiektywna sytuacja, na którą nie miał wpływu, bądź zdarzenie losowe, które utrudniałoby mu wywiązywanie się z obowiązku alimentacji. Z tego też względu nie można było przyjąć, że aktualna sytuacja odwołującego przesądzała o braku możliwości spłaty zadłużenia. Zła czy też trudna sytuacja dochodowa, nie jest wystarczającą przesłanką do umorzenia należności na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy. Natomiast zwrotność wypłacanych świadczeń stanowi podstawową zasadę pomocy państwa w tej dziedzinie i nie może być postrzegana jako dodatkowa uciążliwość, czy kara, ale jako zwrot świadczenia, które zostało wypłacone na rzecz osoby uprawnionej przez organ właściwy wierzyciela, wskutek niedopełnienia obowiązku alimentacji. Stan zdrowia odwołującego również nie przemawia za zastosowaniem najdalej idącej ulgi, albowiem możliwie jest podjęcie przez niego pracy w warunkach pracy chronionej. Skorzystanie przy tym z odpowiednich form wsparcia ułatwi utrzymanie zatrudnienia, a w konsekwencji poprawę sytuacji materialnej i spłatę zadłużenia. W ocenie organu, sytuacja dochodowa i rodzinna odwołującego nie ma znamion wyjątkowości i nie odbiega w rażący sposób od sytuacji innych dłużników alimentacyjnych, którzy nie wywiązują się z ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnego zasadniczo z powodu bardzo trudnej sytuacji materialnej i rodzinnej, wskutek czego prowadzona wobec nich egzekucja okazuje się bezskuteczna. Sytuacja materialna i osobista dłużnika nie jest następstwem pojawienia się zdarzeń nagłych i nieprzewidywalnych, lecz wynika ona z zaniedbań, za które dłużnik ponosi negatywne konsekwencje. Umorzenie przedmiotowych należności w całości prowadziłoby do nieuzasadnionego okolicznościami sprawy przerzucania obowiązku alimentacyjnego odwołującego na wszystkich podatników, co sprzeczne jest z interesem społecznym. Organ zaznaczył, że sytuacją uzasadniającą umorzenie całej należności może być bardzo zły stan zdrowia, uniemożliwiający samodzielne funkcjonowanie, jednak dopóki dłużnik sam nie wymaga stałej opieki osoby trzeciej, powinien zrobić wszystko, by zdobyć środki nie tylko na swoje utrzymanie, ale przede na utrzymanie dzieci, na które powinien płacić alimenty. Pomimo niewątpliwie trudnej sytuacji zdrowotnej dłużnika, nie podejmuje on działań w celu poprawy swego stanu zdrowia, o czym świadczy przedłożona karta informacyjna leczenia szpitalnego z 17.12.2023 r. potwierdzająca, iż odwołujący po przebytym zawale i zakwalifikowaniu do koronarografii nie wyraził zgody na ten zabieg oraz zażądał wypisu ze szpitala w ostrej fazie zawału serca, mając świadomość zagrożeń dla zdrowia i życia. Dłużnik nie podjął starań w celu uzyskania nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, a w świetle obecnego orzeczenia o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności jest zdolny do pracy w warunkach pracy chronionej i organy nie mają podstaw do kwestionowania tego wskazania. Powyższe świadczy, że dłużnik potencjalnie jest zdolny do pracy, choćby dorywczej, a więc ma możliwość zarobkowania i tym samym polepszenia swojej sytuacji osobistej i zdrowotnej oraz spłatę przynajmniej części należności.

W ocenie Kolegium, organowi orzekającemu nie można zarzucić naruszenia przepisów prawa. Wydanie kwestionowanej decyzji poprzedziło dokładne wyjaśnienie wszystkich istotnych okoliczności mających znaczenie dla podejmowanego w sprawie rozstrzygnięcia (art. 7 i 77 kpa). Ocena ta nie nosi cech dowolności (art. 80 kpa). Zgodnie zaś z art. 107 § 3 kpa w zaskarżonej decyzji zawarto podstawowe jej elementy oraz uzasadnienie faktyczne i prawne. W tym stanie rzeczy Kolegium podzieliło argumentację rozstrzygnięcia organu I instancji, uznając, że jest ono zgodne z obowiązującym prawem.

W skardze na powyższe rozstrzygnięcie do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach Z. R. nie zgodził się ze stanowiskiem organu, że jego sytuacja nie jest wyjątkowa i pozwala na regulowanie zaległości z tytułu alimentów. Podtrzymał argumentację odnośnie osiąganego dochodu oraz kwoty wydatków. Zarzucił organowi odwoławczemu nie dokonanie należytej i wnikliwej oceny jego sytuacji, przyjmując arbitralnie i bez żadnych dowodów założenie, że jest w stanie spłacić powstałe zaległości.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach zważył, co następuje:

Skarga jest zasadna.

Zgodnie z art. 1, art. 2 i art. 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r., poz. 935), dalej p.p.s.a., wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli Sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania jeżeli mogły one mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.).

Wychodząc z tak zakreślonych granic kognicji Sąd stwierdził, że zaskarżona decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego oraz utrzymana nią w mocy decyzja organu I instancji zostały wydane z naruszeniem przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a.).

Materialnoprawną podstawą orzekania w niniejszej sprawie był art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2023 r., poz. 1993 ze zm.), zwanej dalej ustawą. Stosownie do jego treści organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Regulacja powyższa wskazuje zatem, że nie każdy dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu wypłaconych należności. Ustawodawca dopuścił bowiem możliwość zaniechania obciążania dłużnika alimentacyjnego obowiązkiem zwrotu w przypadkach uzasadnionych warunkami materialnymi i rodzinnymi osoby zobowiązanej.

Oceniając legalność zaskarżonej decyzji należy mieć na uwadze, że decyzja organu wydawana na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy ma charakter uznaniowy, a organ nie ma obowiązku umorzenia należności nawet w przypadku stwierdzenia szczególnie uzasadnionych okoliczności (por. wyrok NSA z 30.12.2020 r., sygn. akt I OSK 2903/18). Nie może to jednak oznaczać "dowolności" organu wyrażonej w podjętej decyzji i wyłączenia decyzji uznaniowych spod kontroli sądowej. Kontrola ta jest jednak ograniczona i sprowadza się do oceny, czy organ administracji uwzględnił całokształt okoliczności faktycznych mających znaczenie w sprawie oraz czy w ramach swego uznania nie naruszył on zasady swobodnej oceny dowodów. Kontrola sądu dotyczy więc prawidłowości postępowania organu administracji, poprzedzającego wydanie decyzji. W szczególności polega ona na sprawdzeniu, czy wydanie decyzji poprzedzone zostało prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem dowodowym oraz wyjaśnieniem stanu faktycznego sprawy zgodnie z obowiązkami nałożonymi na organy administracji w przepisach art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a.

Orzecznictwo sądów administracyjnych na tle art. 30 ust. 2 ustawy prezentuje jednoznaczne stanowisko, że umorzenie zaległości z tytułu alimentów ma wyjątkowy charakter, który zachodzi jedynie wówczas, gdy na skutek obiektywnych okoliczności sytuacja rodzinna i dochodowa rodziny uniemożliwia zobowiązanemu wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego.

Oceniając zaskarżoną decyzję, jak i decyzję organu I instancji, w świetle przedstawionych powyżej regulacji, Sąd uznał, że rozpoznając niniejszą sprawę organy obu instancji nie wywiązały się z ciążących na nich obowiązków. Organy orzekające nie przeprowadziły wyczerpującej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego i nie dokonały wnikliwej analizy sytuacji majątkowej oraz rodzinnej skarżącego w kontekście przesłanek z art. 30 ust. 2 ustawy. Przesłanki te powinny być przeanalizowane i omówione w sposób nie budzący żadnych wątpliwości, zwłaszcza, że w niniejszej sprawie, decyzje dotyczyły sfery elementarnych potrzeb skarżącego, tj. posiadania środków niezbędnych do życia. Organy winny zatem przekonać wnioskodawcę, iż nie ma racji twierdząc, że nie jest w stanie spłacić należności i jednocześnie wskazać, jakie możliwości w tym zakresie strona realnie posiada.

Zaskarżona decyzja, wyraźnie akcentuje obligatoryjny charakter zobowiązań alimentacyjnych rodziców w stosunku do dzieci oraz okoliczność, że sytuacja w jakiej znalazł się dłużnik alimentacyjny wynika z jego zaniedbań, za które ponosi negatywne konsekwencje. Jak stwierdziły organy, dłużnik nie pracuje, nie leczy się i nie zarabia. Podkreślić jednak należy, że ustawodawca otwierając, poprzez ustanowienie regulacji z art. 30 ust. 2 ustawy możliwość umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, nie uzależnił jej od oceny postawy zobowiązanego względem jego obowiązku alimentacyjnego. Dlatego, odmowa umorzenia nie może być dokonywana przez pryzmat naganności tego postępowania, ponieważ z woli ustawodawcy o umorzenie może się ubiegać i je uzyskać każdy dłużnik alimentacyjny niezależnie od tego w jakich okolicznościach i z jakich przyczyn stał się dłużnikiem alimentacyjnym.

Przyjmuje się, że na sytuację dochodową dłużnika składają się nie tylko otrzymywane z różnych tytułów dochody, ale także i inne okoliczności, np. stan zdrowia i możliwości uzyskania dochodu. Są to kwestie istotne, bowiem działając w ramach uznania administracyjnego, organ winien rozważyć czy sytuacja dłużnika zmusza go rzeczywiście do wystąpienia o umorzenie długu i umorzenie to uzasadnia, czy też nie czyni on żadnych starań, aby dług spłacić, choć mógłby tego dokonać. Z kolei na sytuację rodzinną dłużnika składa się ustalenie czy prowadzi samodzielnie gospodarstwo, czy też wspólnie z innymi osobami bliskimi, czy i jakie świadczenia ponosi na ich rzecz (por. wyrok NSA z dnia 21 października 2008 r., sygn. akt I OSK 1685/07).

Organy orzekające w sprawie uznały, że w przypadku skarżącego, nie zaszły szczególnie uzasadnione okoliczności mogące stanowić podstawę umorzenia zgodnie z wnioskiem strony. Skarżący natomiast wskazywał na trudną sytuację w jakiej pozostaje, w tym brak majątku i możliwości zarobkowania z uwagi na aktualny i pogorszający się stan zdrowia.

Z materiału dowodowego wynika, że skarżący gospodaruje wspólnie z 15-letnim synem i utrzymuje się wyłącznie ze świadczeń socjalnych, w tym zasiłku stałego. W analizowanej sprawie organ kwestionuje twierdzenie, że pogarszający się stan zdrowia uniemożliwia skarżącemu podjęcie zatrudnienia, skoro jak podnosi, dłużnik nie podjął starań w celu uzyskania nowego orzeczenia o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, zaś w świetle aktualnego orzeczenia o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności jest zdolny do pracy w warunkach pracy chronionej i nie ma podstaw do kwestionowania tego wskazania. Przyjmuje, że dłużnik potencjalnie jest zdolny do pracy, choćby dorywczej, a wiec ma możliwość zarobkowania i polepszenia swojej sytuacji osobistej i zdrowotnej. Stanowisko organu w powyższym zakresie budzi jednak zastrzeżenia.

Zasiłek stały, do którego uprawnienie nabył skarżący decyzją organu I instancji, zgodnie z art. 37 ust. 1 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej przyznawany jest pełnoletniej osobie pozostającej w rodzinie, niezdolnej do pracy z powodu wieku lub całkowicie niezdolnej do pracy, jeżeli jej dochód, jak również dochód na osobę w rodzinie są niższe od kryterium dochodowego na osobę w rodzinie. Zasiłek stały jest świadczeniem mającym na celu zapewnienie dochodów osobie, która własnym staraniem nie jest w stanie ich sobie zapewnić, z uwagi na wiek i stan zdrowia. Z oczywistych względów przyznając Z. R. tę formę pomocy organ uznał, że spełnia on przesłanki przewidziane tym przepisem. Wprawdzie w niniejszej sprawie Kolegium nie ustaliło, jakie okoliczności faktyczne zadecydowały o przyznaniu skarżącemu zasiłku stałego, jednakże biorąc pod uwagę przesłanki z art. 37 ust. 1 pkt 2 ustawy należy stwierdzić, że organ odwoławczy odmiennie niż w sprawie dotyczącej zasiłku stałego ocenił jego sytuację zdrowotną. Warunkiem przyznania zasiłku stałego jest jak już wcześniej podniesiono, niezdolność do pracy, tymczasem w niniejszej sprawie organ przyjmuje, że skarżący może podjąć pracę na warunkach pracy chronionej. Tym samym w obu sprawach ocena stanu zdrowia skarżącego różni się znacząco. Wobec odmiennej oceny stanu zdrowia w sprawie dotyczącej przyznania skarżącemu zasiłku stałego i w sprawie odmowy skarżącemu umorzenia należności, organ powinien tę sprzeczność wyjaśnić, zwłaszcza, że orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności zostało wydane 21 marca 2022 r., a skarżący w grudniu 2023 r. przeszedł "ostry zawał serca podwsiedziowy", co niewątpliwie nie mogło być uwzględnione przy wydawaniu orzeczenia z 2022 r. Stwierdzenie, że skarżący samodzielnie funkcjonuje bez pomocy innych osób, nie oznacza jeszcze, że jego sytuacja nie jest wyjątkowa.

W tych okolicznościach nie sposób uznać, że organy należycie wyjaśniły sytuację zdrowotną skarżącego, poprzedzającą ocenę okoliczności uzasadniających zastosowanie instytucji, o której mowa w art. 30 ust. 2 ustawy. Bez dokładnego wyjaśnienia kwestii zdrowotnych nie można przesądzić, że ww. jest w stanie spłacić powstałe zaległości.

Zdaniem Sądu, sytuacja w której skarżący zamieszkuje w lokalu socjalnym, utrzymuje się wyłącznie ze świadczeń socjalnych, jego dochody wynoszą ok. [...] zł miesięcznie, samotnie wychowuje syna, a matka syna nie żyje, w powiązaniu z jego sytuacją zdrowotną powinna skłonić organ do rozważenia choćby częściowej ulgi w spłacie zadłużenia w ramach art. 30 ust. 2 ustawy.

Przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organ I instancji przeprowadzi postępowanie administracyjne mając na uwadze przedstawione wyżej wywody i eliminując dotychczas popełnione uchybienia. W szczególności ustali i oceni możliwości uzyskania przez skarżącego dochodu w kontekście jego aktualnego stanu zdrowia jak również całokształtu okoliczności faktycznych, związanych chociażby z sytuacją materialną skarżącego.

Przedstawione powyżej argumenty uzasadniają wniosek, iż organy orzekające w niniejszej sprawie nie oceniły należycie wszystkich istotnych dla sprawy okoliczności naruszając art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a., co przesądza o konieczności wyeliminowania zaskarżonych decyzji z obrotu prawnego.

Wymienione wyżej naruszenia prawa procesowego, jako że miały wpływ na wynik sprawy, spowodowały konieczność uchylenia zaskarżonej decyzji, o czym Wojewódzki Sąd Administracyjny orzekł na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. Ponieważ uchybienia te dotyczą także rozstrzygnięcia organu I instancji, Sąd uznał za niezbędne dla końcowego załatwienia sprawy uchylenie także, w oparciu o art. 135 p.p.s.a., decyzji organu I instancji z 12 czerwca 2024 r.