Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 137/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2023-07-12 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: oddalono skargę
Powołane przepisy: article: Art. 17  ust. 1
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: SWSA Tadeusz Kiełkowski (spr.) Sędziowie : SWSA Janusz Kasprzycki SWSA Elżbieta Czarny-Drożdżejko po rozpoznaniu w dniu 12 lipca 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi A. Z. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie z dnia 18 listopada 2022 r. znak SKO.NP/4115/369/2022 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia oddala skargę


UZASADNIENIE

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie decyzją z dnia 18 listopada 2022 r., znak SKO.NP/4115/369/2022, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2000) i art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 615) oraz art. 2 i art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 570) i § 1 pkt 6 lit. c rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 17 listopada 2003 r. w sprawie obszarów właściwości samorządowych kolegiów odwoławczych (Dz. U. Nr 198, poz. 1925), po rozpatrzeniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 18 listopada 2022 r. odwołania A. Z. od decyzji z dnia 29 września 2022 r., znak: [...], wydanej przez Kierownika Działu Świadczeń Rodzinnych Ośrodka Pomocy Społecznej w T. działającego z upoważnienia Burmistrza T. w sprawie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką Z. F. – utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji.

Powyższa decyzja, która jest przedmiotem skargi, zapadła w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych.

Decyzją z dnia 29 września 2022 r., znak: [...], Burmistrz T. odmówił A. Z. przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką Z. F. ur. 14.07.1946 r., legitymującą się orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w T. z dnia 30 maja 2022 r. nr [...] zaliczającym Z. F. do osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności na stałe, ze stwierdzeniem, że nie da się ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność, zaś ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 13 maja 2022 r. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia organ pierwszej instancji wskazał, że w przedmiotowym wypadku nie została spełniona przesłanka z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, która uzależnia ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od wieku powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Kolejną przyczyną odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia, wskazaną przez organ pierwszej instancji, jest to, że nie istnieje bezpośredni związek przyczynowo - skutkowy między koniecznością sprawowania opieki nad matką Z. F. a niepodejmowaniem przez wnioskodawczynię zatrudnienia. Organ pierwszej instancji swoje stanowisko oparł na dokonanych ustaleniach dotyczących zakresu opieki wykonywanej przez A. Z. względem matki Z. F., a ponadto kwestii rezygnacji przez stronę z zatrudnienia, jak i zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego. Trzecią przyczyną odmowy przyznania stronie świadczenia było ujawnienie faktu istnienia oprócz wnioskodawczyni innych członków rodziny zobowiązanych do alimentacji względem matki, tj. czworga rodzeństwa.

Działając na skutek odwołania A. Z., Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie wydało opisaną na wstępie decyzję z dnia 18 listopada 2022 r., którą utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia organ odwoławczy zreferował przebieg postępowania, przytoczył art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych – i wskazał w szczególności, że stanowisko organu pierwszej instancji względem skutków wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 (Dz. U. z 2014 r., poz. 1443) jest błędne. Zdaniem organu odwoławczego, w obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy, której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny.

Kontynuując argumentację, organ odwoławczy wskazał, że pomimo dokonania błędnej wykładni art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych kwestionowana decyzja ostatecznie odpowiada prawu, ponieważ w rozpoznawanej sprawie nie zachodzi bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej albo jej niepodejmowaniem przez wnioskodawczynię a koniecznością sprawowania stałej opieki nad matką. Istotne w sprawie jest również to, że strona nie wykazała w dostateczny sposób, że zakres sprawowanej opieki nad matką uniemożliwia jej w sposób zupełny podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.

Analizując kwestie dotyczące zatrudnienia A. Z., organ odwoławczy wskazał, iż A. Z. w dniu 16 sierpnia 2022 r. oświadczyła, że "zgodnie ze załączonym świadectwem i umową o pracę, ostatnie zatrudnienie miało miejsce do dnia 31.08.2007 r. Od tego momentu nie byłam zatrudniona". Na potwierdzenie powyższego strona przedłożyła: – świadectwo pracy wydane przez Zakład [...] "Z" w T., gdzie wnioskodawczyni była zatrudniona w okresie od 04.11.2004 r. do 03.11.2005 r. na stanowisku fryzjer, umowa o pracę została rozwiązana z upływem czasu, na który była zawarta (art. 30 § 1 pkt 4 k.p.); – umowa o pracę zawarta w dniu 31.07.2007 r. przez Zakład [...] R. K. w P., gdzie A. Z. była zatrudniona na czas określony do 31.08.2007 r. na stanowisku fryzjer. W treści wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z dnia 19.07.2022 r. A. Z. oświadczyła, że jest rolnikiem, jednakże zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego od dnia 19 lipca 2022 r. W piśmie z dnia 19 lipca 2022 r. A. Z. oświadczyła, że zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego oraz pracy w gospodarstwie rolnym w dniu 19 lipca 2022 r. W oświadczeniu z dnia 16 sierpnia 2022 r. strona podała, że zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego w lipcu 2022 r.; jednocześnie wskazała, że: "w czasie, gdy pracowałam na gospodarstwie rolnym i prowadziłam je zajmowałam się hodowlą kur. Uprawiany był owies, pszenica, ziemniaki i warzywa na własne potrzeby". W toku prowadzonego postępowania ustalono na podstawie informacji Burmistrza T. z dnia 3 sierpnia 2022 r., że A. Z. figuruje w rejestrze podatku rolnego od gruntów stanowiących gospodarstwo rolne w myśl przepisów z dnia 15 listopada 1984 r. o podatku rolnym jako właściciel w udziale 1/1 gruntów o powierzchni 2.1200 ha fizycznych (w tym 2.1650 ha przeliczeniowych). Nadto dodano, że informacja uwzględnia stan posiadania na dzień 3 sierpnia 2022 r. według informacji posiadanych przez urząd w dniu 3 sierpnia 2022 r. Z treści pisma Dyrektora Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia 3 sierpnia 2022 r. wynika, że A. Z. nie figuruje w krajowym systemie ewidencji producentów. Z zaświadczenia z dnia 16 sierpnia 2022 r. nr [...] wynika, że A. Z. podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników od 10 stycznia 2018 r. do nadal z mocy ustawy w zakresie emerytalno-rentowym oraz wypadkowym, chorobowym i macierzyńskim jako rolnik. Placówka Terenowa KRUS w T. podała, że A. Z. został przyznany okresowy zasiłek macierzyński na dziecko O. Z. (ur.27.12.2021 r.) od dnia 27.12.2021 r. do 25.12.2022 r. tj. przez okres 52 tygodni w kwocie 1000,00 zł.

W ocenie organu odwoławczego, zestawiając orzeczenie Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w T. z dnia 30 maja 2022 r. zaliczające Z. F. do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności na stałe, ze stwierdzeniem, że nie da się ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność, natomiast ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 13 maja 2022 r. z dokonanymi ustaleniami dotyczącymi przebiegu zatrudnienia strony – stwierdzić należy, że zaprzestanie aktywności zawodowej, jak i niepodejmowanie zatrudnienia przez wnioskodawczynię nie miało związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką. W tym kontekście organ odwoławczy podkreślił, że ostatnie zatrudnienie strony ustało 31 sierpnia 2007 r. Stosunek pracy zawarty był na czas określony od 31 lipca 2007 r. do 31 sierpnia 2007 r., co z uwagi na rozpiętość czasową bezsprzecznie nie mogło mieć związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką. Ponadto zadeklarowana przez stronę rezygnacja z prowadzenia gospodarstwa rolnego, które wykorzystywane jest na własne potrzeby – hodowlę kur, uprawę owsa, pszenicy, ziemniaków i warzyw, budzi wątpliwości, bowiem ten stan rzeczy może sugerować uznanie świadczenia pielęgnacyjnego za zastępcze źródło dochodu. Nie bez znaczenia pozostaje również fakt posiadania przez wnioskodawczynię trojga dzieci tj. W. ur. 12.08.2011 r., K. ur. 24.03.2018 r. oraz O. ur. 27.12.2021 r., na którego to pobiera okresowy zasiłek macierzyński od dnia 27 grudnia 2021 r. do dnia 25 grudnia 2022 r. w wysokości 1000,00 zł, przyznany ww. przez Placówkę Terenową KRUS w T. Strona nie wykazała, że np. wydzierżawiła bądź sprzedała gospodarstwo rolne, ograniczając się do stwierdzenia, że zaprzestała prowadzenia i pracy w tym gospodarstwie. Szczególnego znaczenia w tym wypadku nabiera również fakt prowadzenia przez A. Z., będącą rolnikiem, gospodarstwa rolnego, na własne potrzeby.

Odnosząc się do zakresu czynności wykonywanych przez A. Z., organ odwoławczy wskazał, że strona przedłożyła w poczet materiału dowodowego kartę informacyjną z dnia 7 września 2022 r. wydaną przez Specjalistyczny Szpital [...] w T. – Oddział Pulmonologii, gdzie pacjentka przebywała w okresie od 1.09.2022 r. do 7.09.2022 r. U Z. F. rozpoznano inne określone choroby układu oddechowego, stan po dekortykacji płuca prawego z powodu obecności ciała obcego w dniu 5 sierpnia 2022 r., cukrzycę, nadciśnienie tętnicze, zastoinową niewydolność serca, odleżyny, otyłość, otępienie o średnim stopniu zaawansowania, zaburzenia depresyjne. W trakcie przeprowadzonego w dniu 2 września 2022 r. rodzinnego wywiadu środowiskowego wnioskodawczyni wymieniła wszelkie choroby, na które cierpi matka, ujęte w uprzednio omówionej karcie informacyjnej z przebiegu leczenia w Specjalistycznym Szpitalu [...] w T. Oddział Pulmonologii. Jednocześnie podała, że matka wymaga dyspozycyjności osoby drugiej praktycznie przez całą dobę, gdyż jest osobą leżącą, samodzielnie nie potrafi usiąść, sporadycznie potrafi stać z pomocą chodzika i z asystą drugiej osoby. Sytuację zdrowotną pogorszył fakt, że w miesiącu lipcu doznała urazu prawej ręki. W celu zmiany opatrunku przyjeżdża do pacjentki pielęgniarka środowiskowa przeciętnie co dwa, trzy dni i pomaga w zmianie opatrunków. Nadto strona wskazała zakres wykonywanych przez nią czynności opiekuńczych podając, iż cztery razy dziennie mierzy ciśnienie, podaje leki i zastrzyk z insuliną, przygotowuje posiłki (matka potrafi samodzielnie je spożyć), trzy razy i więcej przebiera pieluchomajtki, zmienia pościel, podkłady, wykonuje czynności higieniczne. Ponadto dba o wizyty lekarskie i pielęgniarskie, wykonuje czynności porządkowe, robi zakupy, płaci rachunki, załatwia sprawy urzędowe. Nadto z załączonej do akt sprawy karty oceny stanu pacjenta wg zmodyfikowanej skali Barthel sporządzonej w dniu 13 września 2022 r. przez pielęgniarkę środowiskowo - rodzinną wynika, że Z. F. potrzebuje pomocy przy krojeniu, smarowaniu – 5 pkt, przy przemieszczaniu się z łóżka na krzesło i z powrotem wymaga większej pomocy fizycznej – 5 pkt, przypadkowo nie kontroluje czynności fizjologicznych – 5 pkt, potrzebuje pomocy przy wykonywaniu czynności osobistych – 0 pkt, zależna przy korzystaniu z toalety – 0 pkt, zależna przy myciu i kąpieli całego ciała – 0 pkt, nie porusza się po i powierzchniach płaskich – 0 pkt, nie jest samodzielna przy wchodzeniu i schodzeniu ze schodów – 0 pkt, zależna przy ubieraniu i rozbieraniu – 0 pkt. Łączna liczba uzyskanych punktów wynosi 15 na 100 pkt możliwych do uzyskania. Ponadto w zestawieniu czynności wykonywanych podczas opieki nad Z. F. podano: mierzenie ciśnienia – raz dziennie, wymianę pieluchomajtek, przygotowywanie i podawanie posiłków – 3 razy dziennie, podawanie leków – 4 razy dziennie, mierzenie poziomu cukru – 6 razy dziennie, sprzątanie, pranie, prasowanie – codziennie, robienie zakupów, realizacja recept, opłacanie rachunków, załatwianie spraw urzędowych, transport do lekarza – według potrzeb, przewracanie na inny bok – wspomagająco. Ponadto wymieniono czynności toaletowe, smarowanie kremami, przygotowywanie i przynoszenie opalu, palenie w piecu, odśnieżanie, prace ogrodnicze, czytanie pism urzędowych, zmiana pościeli, ścielenie łóżka, pomoc w przebraniu się. Strona przedłożyła też spis czasowy (w odpowiednich porach dnia) wykonywanych czynności, które pokrywają się z przywołanymi wyżej. W piśmie z dnia 16 sierpnia 2022 r. A. Z. przedstawiła stan zdrowia matki wskazując choroby na jakie cierpi oraz zakres czynności, które wykonuje sprawując nad nią opiekę. Opisany stan zdrowia pacjentki odpowiada wskazanemu przez lekarza prowadzącego na Oddziale Pulmonologii w Specjalistycznym Szpitalu [...] w T. (dowód karta informacyjna z dnia 7 września 2022 r.). Jednocześnie w złożonym oświadczeniu strona podała, że opieka nad matką jest absorbująca, jednakże wychodzi z domu załatwiać sprawy, zrobić zakupy itp. Przedstawiwszy orzecznictwo sądów administracyjnych co do przedmiotowej kwestii, organ odwoławczy ocenił, że czynności opiekuńcze wykonywane przez A. Z. wobec niepełnosprawnej matki, mają charakter typowych czynności codziennych.

Organ odwoławczy wskazał dalej, że – obok A. Z. – Z. F. ma czworo dzieci (siostry skarżącej): – M. W. zam. K., jest osobą bezrobotną i wychowuje niepełnosprawnego syna; – A. S. zam. T., pracuje dorywczo, prowadzi gospodarstwo domowe, utrzymuje sporadyczny kontakt z rodziną; – M. S. zam. Z., wychowuje i sprawuje opiekę nad niepełnosprawną córką; – D. K. zam. Z.1, samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe i utrzymuje sporadyczny kontakt z rodziną. Wnioskodawczyni podała, że jej siostry nie są w stanie zadośćuczynić obowiązkowi alimentacyjnemu i zaopiekować się matką całodobowo i długoterminowo, ze względu na sytuację finansową i niekiedy rodzinną. Wyjaśniła też, że żadna z sióstr nie deklaruje sprawowania opieki nad matką, czasem ją odwiedzają, ale nikt nie pomaga w pielęgnacji. Nadto twierdzą, że w związku tym, iż wnioskodawczyni została w domu i przejęła majątek, ma obowiązek opiekować się matką. Organ odwoławczy wskazał, że nie można dopuszczać do sytuacji, że dana osoba, będąc prawnie zobowiązaną, nie poczuwa się do swoich obowiązków, obowiązki te za nią przejmuje Państwo (w postaci przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innej osobie), a ona zostaje z nich zwolniona. Część obowiązków w zakresie opieki nad matką może przejąć rodzeństwo A. Z., na których również ciąży wobec matki obowiązek alimentacyjny, wynikający wprost z treści art. 129 § 1 Kodeksu rodzinnego, jak i obowiązek moralny. Samo natomiast stwierdzenie, iż pracują one zawodowo, nie może automatycznie oznaczać, że w żaden sposób nie mogą wesprzeć siostry (osobiście lub choćby finansowo, realizując tym samym swój obowiązek alimentacyjny). Organ odwoławczy dodał, że wnioskodawczyni powinna rozważyć możliwość zwrócenia się o przyznanie pomocy w postaci usług opiekuńczych.

Pismem z dnia 14 grudnia 2022 r. A. Z. złożyła skargę na powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie. Skarżąca zarzuciła zaskarżonej decyzji: 1) naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowani opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji; 2) rażącą obrazę przepisów prawa materialnego tj. art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że skarżącej nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, mimo że skarżąca zalicza się do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, będącą jednocześnie opiekunem faktycznie osoby niepełnosprawnej, z uwagi na to, iż rodzeństwo skarżącej może partycypować w opiece nad niepełnosprawną matką, podczas gdy funkcjonalna wykładnia wyżej wymienionych przepisów winna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia. Skarżąca wniosła o uchylenie decyzji obu instancji i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie A. Z. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego ewentualnie przekazanie sprawy organowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu skargi skarżąca przedstawiła argumentację na poparcie sformułowanych zarzutów i wniosków.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie wniosło o oddalenie skargi, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje.

Stosownie do art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 259, dalej "p.p.s.a."), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, stosując środki określone w ustawie. Kontrola sądu polega na zbadaniu, czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu nie doszło do rażącego naruszenia prawa dającego podstawę do stwierdzenia jego nieważności, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania, naruszenia prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy oraz naruszenia przepisów postępowania administracyjnego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi ani powołaną podstawą prawną, zgodnie z dyspozycją art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd nie rozstrzyga sprawy administracyjnej merytorycznie, lecz ocenia zgodność aktu z prawem.

Kontrolując zaskarżoną decyzję zgodnie ze wskazanymi wyżej kryteriami, należało uznać, że odpowiada ona prawu i nie ma podstaw do pozbawienia jej mocy wiążącej. Skarga okazała się niezasadna.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. oświadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 390, dalej "ustawa") świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Wedle art. 17 ust. 1a ustawy osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W myśl art. 17 ust. 1b świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Z kolei art. 17 ust. 5 ustawy stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli: 1) osoba sprawująca opiekę: a) ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym, b) ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, świadczenia pielęgnacyjnego lub zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów; 2) osoba wymagająca opieki: a) pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, b) została umieszczona w rodzinie zastępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej spokrewnionej, rodzinnym domu dziecka albo, w związku z koniecznością kształcenia, rewalidacji lub rehabilitacji, w placówce zapewniającej całodobową opiekę, w tym w specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym, z wyjątkiem podmiotu wykonującego działalność leczniczą, i korzysta w niej z całodobowej opieki przez więcej niż 5 dni w tygodniu; 3) na osobę wymagającą opieki inna osoba ma ustalone prawo do wcześniejszej emerytury; (...) 5) na osobę wymagającą opieki jest ustalone prawo do dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10, prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, prawo do świadczenia pielęgnacyjnego lub prawo do zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów; 6) na osobę wymagającą opieki inna osoba jest uprawniona za granicą do świadczenia na pokrycie wydatków związanych z opieką, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej.

W niniejszej sprawie organ pierwszej instancji wskazał, jako jedną z przeszkód do przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego, powstanie niepełnosprawności u osoby, nad którą jest sprawowana opieka, po 25 roku życia (art. 17 ust. 1b ustawy). Tę przeszkodę trafnie zweryfikował organ odwoławczy, wskazując na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (K 38/13, Dz. U. z 2014 r. poz. 1443). Organ odwoławczy prawidłowo wywiódł, że kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. Nie jest zatem dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.

Sąd w pełni podziela jednak stanowisko organu odwoławczego, wcześniej prezentowane także przez organ pierwszej instancji – że nie zostały spełnione przesłanki pozytywne przyznania świadczenia pielęgnacyjnego: 1) pomoc świadczona przez skarżącą matce – zważywszy na jej charakter i zakres – nie uniemożliwia pracy (zwłaszcza pracy jaką ostatnio wykonywała skarżąca, tj. pracy w gospodarstwie rolnym prowadzonym na własne potrzeby); brak jest zatem związku przyczynowego między brakiem zatrudnienia skarżącej a pomocą świadczoną matce; 2) poza skarżącą są jeszcze inne osoby (dzieci Z. F.) zobowiązane do alimentacji wobec matki, które nie mają obiektywnych przeszkód, aby czynić temu obowiązkowi zadość (cztery siostry skarżącej).

Jak wynika z prawidłowo poczynionych ustaleń organu odwoławczego, Z. F. jest osobą leżącą, samodzielnie nie potrafi usiąść, sporadycznie potrafi stać z pomocą chodzika i z asystą drugiej osoby (łączna liczba punktów w skali Barthel – 15). Do Z. F. przyjeżdża pielęgniarka środowiskowa przeciętnie co dwa, trzy dni i pomaga w zmianie opatrunków. W ramach czynności opiekuńczych skarżąca w szczególności cztery razy dziennie mierzy ciśnienie, podaje leki i zastrzyk z insuliną, przygotowuje posiłki (matka potrafi samodzielnie je spożyć), trzy razy i więcej przebiera pieluchomajtki, zmienia pościel, podkłady, wykonuje czynności higieniczne. Skarżąca dba też o wizyty lekarskie i pielęgniarskie, wykonuje czynności porządkowe, robi zakupy, płaci rachunki, załatwia sprawy urzędowe. Zdaniem Sądu, organ odwoławczy trafnie ocenił, że czynności opiekuńcze wykonywane przez skarżącą mają zasadniczo charakter typowych czynności codziennych i mogą być łączone z pracą (nie implikują konieczności rezygnacji z pracy) – zwłaszcza z pracą, z której skarżąca, wedle jej deklaracji, zrezygnowała. Chodzi o prowadzenie gospodarstwa rolnego – hodowlę kur, uprawę owsa, pszenicy, ziemniaków i warzyw – na własne potrzeby. "Przy właściwej organizacji pracy, rolnik może prowadzić gospodarstwo rolne – zarządzać nim i jednocześnie sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną. Jest bowiem organizatorem własnej pracy. Ma możliwość jej zaplanowania, dostosowania rozkładu zajęć do potrzeb rodziny, w tym swobodnego wyznaczenia czasu niezbędnego na czynności opiekuńcze nad osobą niepełnosprawną" (uzasadnienie uchwały NSA z dnia 11 grudnia 2012 r., I OPS 5/12, CBOSA). Teza ta zachowuje szczególną aktualność w odniesieniu do prowadzenia niewielkiego gospodarstwa rolnego na własne potrzeby. W tym kontekście warto też podkreślić, że stosownie do potrzeb skarżąca może uzyskać wsparcie w postaci usług opiekuńczych.

Zdaniem Sądu, organy obu instancji trafnie podkreśliły też okoliczność, że osoba wymagająca opieki (Z. F.) ma pięcioro dzieci; obok wnioskodawczyni, są to: – M. W. zam. K., jest osobą bezrobotną i wychowuje niepełnosprawnego syna; – A. S. zam. T., pracuje dorywczo, prowadzi gospodarstwo domowe, utrzymuje sporadyczny kontakt z rodziną; – M. S. zam. Z., wychowuje i sprawuje opiekę nad niepełnosprawną córką; – D. K. zam. Z.1, samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe i utrzymuje sporadyczny kontakt z rodziną. Osoby te nie mają obiektywnych przeszkód, by czynić zadość obowiązkowi alimentacyjnemu względem niepełnosprawnej matki (skarżąca takich przeszkód nie wykazała ani nawet na takie przeszkody nie naprowadziła). Zgodnie z art. 135 § 2 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wykonanie obowiązku alimentacyjnego względem osoby niepełnosprawnej może polegać w całości lub w części na osobistych staraniach o utrzymanie lub o wychowanie uprawnionego; w takim wypadku świadczenie alimentacyjne pozostałych zobowiązanych polega na pokrywaniu w całości lub w części kosztów utrzymania lub wychowania uprawnionego. Zgodnie z art. 140 § 1 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego osoba, która dostarcza drugiemu środków utrzymania lub wychowania nie będąc do tego zobowiązana albo będąc zobowiązana z tego powodu, że uzyskanie na czas świadczeń alimentacyjnych od osoby zobowiązanej w bliższej lub tej samej kolejności byłoby dla uprawnionego niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami, może żądać zwrotu od osoby, która powinna była te świadczenia spełnić. "Pomoc społeczna ma charakter subsydiarny, ponieważ to na rodzinie ciąży obowiązek opieki nad osobą niepełnosprawną. Pomoc Państwa jest zatem możliwa jedynie wówczas, gdy wnioskujący o nią wykaże w sposób niebudzący wątpliwości, że wyczerpał wszystkie inne możliwości zapewnienia opieki osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji (w tym m.in. współdziałanie wszystkich dzieci w opiece, ew. zatrudnienie opiekuna, czy skorzystanie z usług opiekuńczych), a mimo to – ze względu na rzeczywisty zakres opieki, wynikający z potrzeb osoby niepełnosprawnej (a dokładniej, jej stanu zdrowia) – istnieje konieczność rezygnacji z zatrudnienia bądź ww. sytuacja uniemożliwia jego podjęcie" (wyrok WSA w Krakowie z dnia 7 grudnia 2022 r., III SA/Kr 1104/22, CBOSA).

"Możliwość współdziałania rodzeństwa wnioskodawcy w opiece nad niepełnosprawnym rodzicem jest postrzegana jako element związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem aktywności zawodowej wnioskującego, a potrzebą sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny (...) W sytuacji gdy istnieją inne osoby zobowiązane do alimentacji, w stosunku do których brak jest obiektywnych przeszkód w realizacji ww. ustawowego obowiązku, brak jest związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem (rezygnacją) z zatrudnienia a opieką nad osobą niepełnosprawną, ponieważ w opiece powinny uczestniczyć również pozostałe osoby zobowiązane do alimentacji, a zatem nie zachodziła konieczność rezygnacji przez skarżącą z zatrudnienia, a dokładniej nie było przeszkód aby takie zatrudnienie podjęła. Co więcej, nie do pogodzenia z interesem społecznym, a w interesie społecznym jest przestrzeganie całego obowiązującego porządku prawnego, byłaby taka wykładnia art. 17 ust. 1 u.ś.r., z której wynikałoby, że obowiązki Państwa obejmujące pomoc rodzinie, wyprzedzałyby obowiązki alimentacyjne dzieci względem rodziców, ponieważ w takiej sytuacji doszłoby do przerzucenia realizacji tych obowiązków na całe społeczeństwo, w sytuacji gdy powinny one zostać zrealizowane przez członków rodziny. Doprowadziłoby to też do – z jednej strony – uprzywilejowania tych, którzy nie wywiązują się ze swych obowiązków wobec rodziców (gdyż to Państwo będzie płacić jednemu z wielu dzieci za opiekę nad rodzicem, zwalniając pozostałych faktycznie i finansowo z zapewnienia opieki rodzicowi) oraz – z drugiej strony – dodatkowego obciążenia tych, którzy wywiązują się ze swych obowiązków względem swoich rodziców, a mimo to ich podatki przeznaczane byłyby na pomoc osobom, których dzieci z tych obowiązków się nie wywiązują. Zdaniem Sądu, godziłoby to w konstytucyjną zasadę równości wobec prawa, wyrażoną w art. 32 ust. 1, czy też zasadę sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP). Pominięcie przy wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. regulacji k.r.i.o. w zakresie konieczności wywiązania się z obowiązku alimentacyjnego dzieci względem rodzica naruszałoby też zasadę praworządności (art. 7 Konstytucji RP), czy obowiązek przestrzegania prawa RP (art. 83 Konstytucji RP). Wobec tego "limitowanie" dostępu do świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o kryterium konieczności wypełnienia przez wszystkie dzieci obowiązku alimentacyjnego względem rodzica nie może zostać uznane za naruszenie kryteriów przyznania tego świadczenia wyrażonych w ustawie o świadczeniach rodzinnych. Ustawa ta jest jedną z wielu ustaw obowiązujących w polskim systemie prawnym i w żaden sposób nie uchyla, czy nie ogranicza obowiązków dzieci wobec rodziców. Dlatego, zdaniem Sądu, wsparcia Państwa wymaga jedynie ten opiekun osoby z niepełnosprawnością, który sprawując faktycznie opiekę nad rodzicem, wykaże, że nie może uzyskać (wyegzekwować) pomocy od rodzeństwa i z tego względu zmuszony jest zrezygnować z pracy, czy też nie może jej podjąć" (zob. wyrok WSA w Krakowie z dnia 5 czerwca 2023 r., III SA/Kr 375/23, oraz powołane tam orzecznictwo, w tym wyroki WSA w Krakowie z dnia 24 października 2022 r., III SA/Kr 669/22, i z dnia 5 grudnia 2022 r., III SA/Kr 918/22, CBOSA).

Organ ocenił zebrany materiał dowodowy prawidłowo i prawidłowo ustalił stan faktyczny (nie doszło do naruszenia przepisów statuujących zasadę prawdy obiektywnej ani innych przepisów prawa procesowego, w tym art. 7 k.p.a., art. 77 k.p.a., art. 80 k.p.a.), prawidłowo zinterpretował i zastosował odnośne przepisy prawa materialnego (w tym art. 17 ust. 1 i 1a ustawy) i dokonał prawidłowej subsumcji stanu faktycznego pod hipotezę normy prawnej, konstatując konieczność wydania decyzji o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Zaskarżona decyzja odpowiada prawu, a w szczególności nie narusza przepisów prawa powołanych w skardze.

Mając powyższe na względzie, na podstawie art. 151 p.p.s.a., Sąd orzekł jak w sentencji wyroku.