Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 756/21
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2024-06-19 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne: Mienie zabużańskie
Skarżony organ: Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji
Treść wyniku: Oddalono skargi kasacyjne
Powołane przepisy: article: art 184
journal: Dz.U. 2024 poz 935
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Piotr Niczyporuk Sędziowie: Sędzia NSA Marek Stojanowski (spr.) Sędzia del. WSA Anna Wesołowska Protokolant: starszy asystent sędziego Artur Dral po rozpoznaniu w dniu 19 czerwca 2024 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skarg kasacyjnych M.V-Z, M.M., A.K. i J.V. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 24 lipca 2020 r., sygn. akt I SA/Wa 1965/19 w sprawie ze skarg M.V-Z, M.M., A.K. i J.V. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 18 lipca 2019 r. nr DAP-WOSR-7280-166/2019/AM w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty 1. oddala skargi kasacyjne; 2. zasądza od M.V-Z, M.M. i A.K. solidarnie na rzecz Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji kwotę 240 (słownie: dwieście czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego; 3. zasądza od J.V. na rzecz Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji kwotę 240 (słownie: dwieście czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z 24 lipca 2020 r., sygn. akt I SA/Wa 1965/19, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, po rozpoznaniu sprawy ze skarg M.V, M.M., A.K. i J.V. (dalej również jako "skarżące", "skarżące kasacyjnie") na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji (dalej również jako "Minister") z 18 lipca 2019 r. DAP-WOSR-7280-166/2019/AM w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty, oddalił skargi.

Powyższy wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.

W dniu 29 lipca 2014 r., spadkobiercy po Z. z J. M.V, J.V., M.M. i A.K. złożyły do Wojewody Mazowieckiego wniosek o wydanie decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości przez Z. z J. w miejscowości Z. gmina Ł., powiat k., poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, w zakresie, który jej przysługiwał. Decyzją z 9 listopada 2015 r., nr 4247/2015 Wojewoda Mazowiecki odmówił M.V., J.V., M.M. i A.K. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez Z. z J. ww. majątku poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.

Decyzją z 5 stycznia 2016 r. nr DRiR.580.761.2015.1.DR Minister Skarbu Państwa uchylił ww. decyzję Wojewody Mazowieckiego z 9 listopada 2015 r. i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji.

Po ponownym rozpatrzeniu sprawy, decyzją z 1 kwietnia 2016 r., nr 1273/2016 Wojewoda Mazowiecki odmówił M.V., J.V., M.M. i A.K. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez Z z J. ww. majątku poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.

Decyzją z 16 czerwca 2016 r., nr DRiR.580.204.2016.MK Minister Skarbu Państwa uchylił w całości decyzję Wojewody Mazowieckiego z 1 kwietnia 2016 r. i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji.

Następnie Wojewoda Mazowiecki, działając na podstawie art. 7 ust. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U.2017.2097 t.j., dalej jako "ustawa zabużańska"), decyzją z 17 kwietnia 2019 r., nr 1513/2019 odmówił M.V, M.M., A.K. i J.V. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, w miejscowości Z., gmina Ł., pow. K. woj. W.

Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji, po rozpatrzeniu odwołań, decyzją z 18 lipca 2019 r., nr DAP-WOSR-7280-166/2019/AM utrzymał w mocy decyzję Wojewody Mazowieckiego z 17 kwietnia 2019 r.,

Skargi na powyższą decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 18 lipca 2019 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie złożyły M.V, M.M., A.K. i J.V.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 24 lipca 2020 r., sygn. akt I SA/Wa 1965/19, oddalił skargi. W uzasadnieniu wyroku Sąd Wojewódzki wskazał m.in., że w sprawie bezsporne jest, że Z.V. była właścicielką nieruchomości położonej w miejscowości Z. oraz to, że posiadała ona obywatelstwo polskie. Natomiast w ocenie Sądu Wojewódzkiego organy prawidłowo uznały, że w sprawie nie została spełniona przesłanka zamieszkiwania przez Z.V. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, co w konsekwencji oznacza, ze nie mogła ona tego terytorium opuścić, ani na nie powrócić w związku z rozpoczętą w 1939 r. wojną. Z całokształtu dokumentacji zgromadzonej w sprawie – zdaniem Sądu Wojewódzkiego – wynika, że miejscem zamieszkania Z.V. była wyłącznie Warszawa, tam też było jej centrum życiowe, tam mieszkała w latach 30-tych ubiegłego wieku. Ponadto nieruchomość w Z. była przedmiotem umowy dzierżawy, mocą której została ona oddana do użytku i czerpania pożytków osobom trzecim (poczynając od 1 stycznia 1937 r. do 1 stycznia 1942 r.) w zamian za czynsz dzierżawny. W związku z czym oznacza to, że nieruchomość w Z. nie mogła stanowić dodatkowego miejsca zamieszkania Z.V. gdyż prawo dysponowania tą nieruchomością zostało scedowane na osoby trzecie, które zobowiązały się wyłącznie do udostępnienia jej pokoju na wypadek lustracji, z której i tak nie skorzystała. Brak było zatem przesłanek do uznania, że zamiar powrotu Z.V. na Kresy do swojego majątku udaremniła wyłącznie wojna.

Sąd Wojewódzki zwrócił również uwagę, że ciężar dowodzenia faktów mających wpływ na ustalenie przesłanki zamieszkiwania nie spoczywa wyłącznie na organie, lecz przede wszystkim na stronie, która powinna wykazać współdziałanie w poszukiwaniu środków dowodowych i zaprezentowaniu swoich racji.

Skargi kasacyjne od powyższego wyroku wywiodły M.V., M.M., A.K. i odrębnie J.V.

M.V., M.M., A.K. zaskarżyły wyrok w całości i oparły skargę kasacyjna na następujących podstawach:

1. naruszenie przepisów postępowania w postaci art. 145 §1 pkt 1 lit. c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U.2019.2325 t.j., dalej jako "p.p.s.a."), polegające na nieuwzględnieniu skargi mimo naruszenia przez organ w toku postępowania administracyjnego przepisów art. 7, 77, 80 i 86 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U.2020.256 t.j., dalej jako "k.p.a"), skutkującego dowolnością i wybiórczością w ocenie materiału dowodowego tudzież jego niekompletnością, wobec pominięcia środka dowodowego w postaci przesłuchania stron, uzasadniających łącznie - wytknięty w skardze do Sądu I instancji - zarzut nieadekwatności ustalonego przez organ stanu faktycznego do rzeczywistego stanu faktów warunkujących prawidłowe zastosowanie normy prawa materialnego. Naruszenie to miało wpływ na wynik sprawy, bowiem spowodowało zachowaniem w obrocie prawnym wadliwych decyzji administracyjnych;

2. naruszenie przepisów prawa materialnego w postaci art. 2 pkt 1 ustawy zabużańskiej polegające na błędnej wykładni przesłanki domicylu, którą wg. Sądu I instancji przekreśla fakt wydzierżawienia majątku wskazywanego jako miejsce stałego zamieszkiwania na Kresach na okres 5 lat upływających podczas II Wojny Światowej.

Przy tak sformułowanych podstawach kasacyjnych, skarżące kasacyjnie wniosły o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie oraz o zasądzenie na rzecz skarżących zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych. Ponadto wniosły o rozpoznanie sprawy na rozprawie.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej, skarżące podniosły, że Sąd Wojewódzki wadliwie zaaprobował ustalenie, że Z.V. nie zachowała miejsca zamieszkania na Kresach, a jej wyłącznym miejscem zamieszkania była Warszawa, mimo przeciwnego stanowiska stron (wyrażonego we wniosku i w odpowiedzi na wezwanie do uzupełnienie wniosku), co jest ustaleniem dowolnym. W ocenie skarżących, jeżeli organ uznał, że zebrane w sprawie dokumenty i przeprowadzone z nich dowody są niewystarczające do ustalenia miejsca zamieszkania Z.V. na Kresach, to powinien przeprowadzić dowód z przesłuchania stron – w trybie art. 86 k.p.a. Ponadto w ocenie skarżących, Sąd Wojewódzki naruszył prawo materialne tj. art. 2 pkt 1 ustawy zabużańskiej, jako, że przyjął, że wydzierżawienie majątku ziemskiego na okres 5 lat jest równoznaczne z definitywnym zerwaniem z nim wszelkich więzi fizycznych, wykluczającym uznanie, że właściciel takiego majątku mógł traktować go jako swoje miejsce zamieszkania.

J.V. również zaskarżyła wyrok w całości i oparła skargę kasacyjną na zarzucie naruszenia prawa materialnego:

- naruszeniu art. 2 ustawy zabużańskiej polegający na jego błędniej wykładni co doprowadziło do ustalenia, że Z.V. nie miała miejsca zamieszkania bezpośrednio przed wybuchem drugiej wojny światowej na terytorium byłej Rzeczpospolitej Polskiej.

Przy tak sformułowanym zarzucie skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie, ewentualnie o uchylenie wyroku i rozpoznanie skargi, a także o zasądzenie na rzecz strony skarżącej kosztów postępowania zgodnie z normami obowiązującymi.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że obowiązujące wówczas przepisy pozwalały na posiadanie więcej niż jednego miejsca zamieszkania, a sam przepis art. 2 ustawy zabużańskiej nie stawiał wymogu fizycznego przebywania w danym miejscu, aby uznać je za miejsce zamieszkania. Uregulowanie to – zdaniem skarżącej – mogło budzić u mieszkańców Kresów przekonanie, że są one prawnie akceptowalne i nie łączą się z żadnymi negatywnymi konsekwencjami. W ocenie skarżącej samo oddanie majątku ziemskiego w dzierżawę było powszechne i nie powinno stanowić o utracie miejsca zamieszkania w tym majątku.

W odpowiedzi na skargi kasacyjne Minister wniósł o ich oddalenie i zasądzenie na jego rzecz solidarnie kosztów postępowania według norm przepisanych.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skargi kasacyjne nie zawierają usprawiedliwionych podstaw, zatem podlegały oddaleniu.

Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod uwagę nieważność postępowania. W sprawie nie występują enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 p.p.s.a. przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego. Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny związany był granicami skargi kasacyjnej.

W niniejszej sprawie skargi kasacyjne zostały oparte na obu podstawach kasacyjnych określonych w art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a. W związku z takim sformułowaniem podstaw kasacyjnych, rozpatrzeniu w pierwszej kolejności podlegać powinny zawarte w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia przepisów postępowania, albowiem zarzuty naruszenia prawa materialnego mogą być oceniane przez Naczelny Sąd Administracyjny wówczas, gdy stan faktyczny sprawy stanowiący podstawę wydanego wyroku został ustalony bez naruszenia przepisów postępowania.

Niemniej jednak, zważywszy na sposób skonstruowania zarzutów skargi kasacyjnej oraz ich uzasadnienia, jak również na treść uzasadnienia zaskarżonego wyroku Sądu pierwszej instancji, stawiane w skardze kasacyjnej zarzuty można i należy rozpoznać łącznie.

Istotą sporu w niniejszej sprawie, mając na uwadze treść zarzutów podniesionych w skargach kasacyjnych, jest rozstrzygnięcie czy organy w toku postępowania administracyjnego prawidłowo zebrały i oceniły zgromadzony materiał dowodowy, w konsekwencji czego uznano, że miejscem zamieszkania Z.V. w dniu 1 września 1939 r., była wyłącznie Warszawa, co w dalszej konsekwencji oznacza, że nie mogła ona opuścić byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, ani na nie powrócić w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. Innymi słowy sporne jest miejsce zamieszkania Z.V.

Przed przystąpieniem do oceny poszczególnych zarzutów skarg kasacyjnych przypomnieć należy, że materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji są przepisy ustawy zabużańskiej. Ustawa ta określa zasady realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w wyniku wypędzenia z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r., dokonanego na podstawie wymienionych w niej tzw. układów republikańskich (art. 1 ust. 1). Przepisy tej ustawy stosuje się także do osób, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (art. 1 ust. 2). Określając krąg osób uprawnionych do rekompensaty za utracone mienie ustawodawca nie przyznał tego prawa wszystkim obywatelom polskim, posiadającym majątki na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, którzy zmuszeni byli je zostawić, ale wyłącznie tym, którzy spełniali łącznie wszystkie warunki określone w art. 2 ustawy zabużańskiej. Przepis ten stanowi, iż prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi:

1) był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu przepisów:

a) art. 3 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych (Dz. U. poz. 580, dalej jako "ustawa o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych") lub

b) art. 24 Kodeksu Postępowania Cywilnego (Dz. U. z 1932 r. poz. 934), lub

c) § 3-10 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 23 maja 1934 r. wydanego w porozumieniu z Ministrem Skarbu co do § 2 ust. 3-5, z Ministrem Spraw Wojskowych co do §§ 20, 21, 22, 24 ust. 3, § 49 ust. 1 i 2, § 55 i § 56 oraz z Ministrem Spraw Zagranicznych co do § 18 ust. 1 i 2, § 51 i § 55, o meldunkach i księgach ludności (Dz. U. poz. 489, dalej jako "rozporządzenie z 1934 r.)

- oraz opuścił byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1, lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić;

2) posiada obywatelstwo polskie.

Zgodnie z art. 3 ustawy o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych miejscem zamieszkania jest miejsce na obszarze Polski, gdzie obywatel polski mieszka z zamiarem stałego pobytu. Jeżeli ma kilka miejsc zamieszkania, właściwe jest prawo miejsca, w którem skupia się główny i przeważający zakres jego działalności. Definicję "zamieszkania" stworzyły też przepisy rozporządzenia z 1934 r. Zgodnie z § 3 ust. 2 rozporządzenia z 1934 r. przez zamieszkanie w gminie rozumie się fakt zajmowania w obrębie gminy mieszkania wśród okoliczności wskazujących na ześrodkowanie tam stosunków osobistych i gospodarczych. W przepisie § 9 tego rozporządzenia przewidziano także możliwość zamieszkiwania w dwóch lub więcej miejscowościach - wówczas za miejsce zamieszkania będzie uważana stosownie do okoliczności jedna z tych miejscowości, a mianowicie ta, w której osoba interesowana posiada siedzibę główną, lub w której wykonywa swój zawód lub urząd, lub gdzie znajduje się jej majętność.

Przechodząc do oceny zarzutów skarg kasacyjnych, w ocenie Sądu Kasacyjnego niezasadny jest zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w powiązaniu z art. 7, 77 § 1, 80 k.p.a. i 86 k.p.a.

Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądowoadministracyjnym ustawa zabużańska jest ustawą szczególną i z tej racji, zawarte w niej przepisy proceduralne mają pierwszeństwo przed przepisami k.p.a. W związku z tym, choć powołana ustawa nie ogranicza obowiązków, które - na podstawie przepisów k.p.a. - obciążają organ, tym niemniej wprowadza ona również ustawowe obowiązki zobowiązujące wnioskodawcę do określonego postępowania. Do takich obowiązków należy dołączenie do wniosku stosownej dokumentacji, na której oparte jest dochodzone uprawnienie (art. 6 ust. 1 ustawy zabużańskiej). Tym samym, to na osobie ubiegającej się o przyznanie prawa do rekompensaty ciąży obowiązek udowodnienia okoliczności pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jak również miejsca lub miejsc zamieszkania osób od których wywodzą swoje uprawnienia aktualni wnioskodawcy. Niedopełnienie zaś tych obowiązków przez stronę postępowania skutkuje wydaniem decyzji odmownej, stosownie do art. 7 ust. 2 ustawy zabużańskiej (por. wyrok NSA z dnia 16 września 2022 r., sygn. I OSK 2289/20).

Zgodnie z art. 6 ust. 1 pkt 3 ustawy zabużańskiej do wniosku o potwierdzenie prawa do rekompensaty, należy dołączyć dowody potwierdzające miejsce lub miejsca zamieszkania wnioskodawcy, a w przypadku, o którym mowa w art. 3 ust. 2, również dowody potwierdzające miejsca zamieszkania po przybyciu na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej osób, o których mowa w art. 2 lub art. 3; w przypadku braku tych dowodów do wniosku dołącza się oświadczenie wnioskodawcy o miejscu lub miejscach zamieszkania tych osób. Przepis ten stanowi lex specialis w stosunku do art. 7 k.p.a., natomiast organ prowadzący postępowanie ma obowiązek poinformowania strony o tym obowiązku i skutkach jego niedopełnienia, a także podjęcia weryfikacyjnych czynności dowodowych. Zaznaczyć należy, że zebranie materiału dowodowego sprawy następuje zarówno z urzędu, jak i na wniosek strony. W ten sposób wyraźnie zwrócono uwagę na obowiązek współdziałania strony z organem w zakresie ustalenia stanu faktycznego sprawy. W świetle nowego brzmienia art. 7 k.p.a., zasadą jest, że to strona powinna przedstawić środki dowodowe niezbędne do ustalenia konkretnej okoliczności faktycznej, z której istnienia wywodzi dla siebie skutki prawne, a już nie budzi to najmniejszych wątpliwości na gruncie postępowania w sprawach z zakresu realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, gdzie przepis szczególny (art. 6 ust. 1 pkt 3 ustawy zabużańskiej) wyraźnie stanowi o takim obowiązku.

W niniejszej sprawie Sąd Wojewódzki prawidłowo uznał, że w toku postępowania administracyjnego zgromadzono materiał dowodowy z którego jednoznacznie wynika, że Z.V. zamieszkiwała w Warszawie i to tam koncentrowało się jej centrum życiowe, natomiast majątek Z. stanowił jedynie źródło dochodu i podstawę utrzymania rodziny. Brak jest jakiegokolwiek dowodu na to, żeby Z.V. miała wolę zamieszkiwania w Z., albo zamiar powrotu do tego majątku. Brak jest dowodu świadczącego o chociażby jej okresowych pobytach w tym majątku.

W aktach prawy znajduje się za to umowa dzierżawy z 30 kwietnia 1936 r., na podstawie której J.J. (poprzedniczka prawna Z.V.) oddała majątek Z. o pow. 315 ha: B.M., M.G. i M.C. w dzierżawę na okres 5 lat, poczynając od 1 stycznia 1937 r. do 1 stycznia 1942 r., zachowując wyłącznie prawo do jego czasowej lustracji.

Umowa ta potwierdza stan faktyczny ustalony w sprawie przez organy i prawidłowo zaaprobowany przez Sąd Wojewódzki, a w szczególności wyklucza możliwość przyjęcia, że miejscem zamieszkania Z.V., w okresie przed wybuchem II Wojny Światowej, był również majątek Z. (por. wyrok NSA z dnia 24 września 2019 r., I OSK 2840/17).

Nie sposób tym samym przyjąć, że organy naruszyły przepis art. 86 k.p.a. Zgodnie z tym przepisem, jeżeli po wyczerpaniu środków dowodowych lub z powodu ich braku pozostały niewyjaśnione fakty istotne dla rozstrzygnięcia sprawy, organ administracji publicznej dla ich wyjaśnienia może przesłuchać stronę. Nawet jednak w takiej sytuacji organ administracji państwowej "może" przesłuchać stronę. Sąd Kasacyjny wskazuje, że w niniejszej sprawie fakt nieprzesłuchania strony (która ponadto nie wnioskowała o to w toku postępowania administracyjnego), nie może być podstawą stwierdzenia, że decyzję wydano z naruszeniem prawa procesowego.

W myśl art. 6 ust. 1 pkt 3 ustawy zabużańskiej, osoba ubiegająca się o potwierdzenie prawa do rekompensaty powinna do swojego wniosku dołączyć m.in. dowody potwierdzające miejsce lub miejsca zamieszkania wnioskodawcy, a w przypadku, o którym mowa w art. 3 ust. 2, również dowody potwierdzające miejsca zamieszkania po przybyciu na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej osób, o których mowa w art. 2 lub art. 3; natomiast w przypadku braku tych dowodów do wniosku dołącza się oświadczenie wnioskodawcy o miejscu lub miejscach zamieszkania tych osób. Z powołanych wyżej przepisów wynika, że w przypadku postępowania dowodowego w sprawie potwierdzenia prawa do rekompensaty ustawodawca w sposób istotny ograniczył zasadę oficjalności w stosunku do ogólnej regulacji przyjętej w k.p.a. Przyjęcie zeznań stron odnośnie miejsca zamieszkania, pozostawionego mienia, jego rodzaju, powierzchni, miejsca położenia w sytuacji gdy nie wynika to z zebranych dowodów, w ocenie Sądu Kasacyjnego, stałoby w sprzeczności z art. 6 ustawy zabużańskiej. Poza tym skarżące z racji wieku nie mogą mieć wiedzy wynikającej z własnych obserwacji dotyczącej przedmiotowej sprawy – wszystkie urodziły się już po wybuchu II Wojny Światowej. Przeprowadzenie dowodu z przesłuchania strony, obok wystąpienia przesłanek warunkujących dopuszczalność tego dowodu, powinno być uzasadnione okolicznościami występującymi w konkretnej sprawie. Jako środek dowodowy o charakterze uzupełniającym, nie może być najistotniejszym (lub jedynym) środkiem dowodowym świadczącym o miejscu zamieszkania Z.V. na Kresach, a taka sytuacja miałaby miejsce w niniejszej sprawie.

W związku z czym organy wywiązały się ze swych obowiązków określonych w art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. podejmując szereg działań mających na celu pozyskanie dowodów w tej sprawie, jak również działań mających na celu weryfikację tych dowodów. W aktach sprawy znajdują się pouczenia kierowane do stron co do obowiązków dowodowych ze szczegółowym wskazaniem ich charakteru i treści, jak również okoliczności istotnych dla pozytywnego załatwienia sprawy. W aktach sprawy znajdują się zarówno dowody przedłożone przez strony, jak również dowody uzyskane przez organ w toczącym się postępowaniu. W konsekwencji zatem nie sposób przyjąć, że organy naruszyły przepis art. 86 k.p.a. Nie można było uznać, jak twierdzą skarżące, że doszło do naruszenia powyższych przepisów postępowania tylko z tego powodu, że dowody zgromadzone w toku postępowania administracyjnego nie potwierdziły twierdzeń skarżących co do miejsca zamieszkania Z.V. w majątku Z.

Tym samym, przy tak zgromadzonym i ocenionym materiale dowodowym, przy wydawaniu kontrolowanych przez Sąd Wojewódzki decyzji nie mógł zostać naruszony przepis art. 2 ust. 1 ustawy zabużańskiej.

Wyjaśnić jeszcze należy, że zgodnie z § 9 rozporządzenia z 1934 r. za miejsce zamieszkania osoby, zwykle mieszkającej w dwóch lub więcej miejscowościach, będzie uważana stosownie do okoliczności jedna z tych miejscowości, a mianowicie ta, w której osoba interesowana posiada siedzibę główną, lub w której wykonywa główny swój zawód lub urząd, lub gdzie znajduje się jej majętność albo - o ile chodzi o małoletnich i niewłasnowolnych - gdzie znajduje się ich prawne miejsce zamieszkania.

Jednak warunkiem zastosowania § 9 rozporządzenia z 1934 r. jest ustalenie, że dana osoba "zwykle mieszka w dwóch lub więcej miejscowościach". Jak wskazano powyżej, w okolicznościach niniejszej sprawy taka sytuacja nie miała jednak miejsca. Należy również zauważyć, że wskazane w tym przepisie kryteria: "posiadania siedziby głównej", "wykonywania głównego zawodu lub urzędu" lub "znajdowania się majętności" podlegają uwzględnieniu w celu ustalenia miejsca zamieszkania "stosownie do okoliczności". Oznacza to, że sam fakt posiadania majątku w danej miejscowości nie decyduje o posiadaniu w niej miejsca zamieszkania, bowiem podstawowym kryterium w dalszym ciągu jest fakt zamieszkiwania, czyli stałego pobytu (tak też Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu wyroku z 16 września 2022 r., sygn. akt I OSK 2289/20; z 24 września 2019 r., sygn. akt I OSK 2840/17).

Mając powyższe na uwadze, wobec niewykazania w sprawie przesłanki domicylu, przewidzianej w art. 2 pkt 1 ustawy zabużańskiej, Sąd I instancji zasadnie przyjął, że zaskarżona decyzja jest zgodna z prawem i w konsekwencji prawidłowo oddalił skargę.

Mając na uwadze powyższe wywody Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a., oddalił skargi kasacyjne.

O wysokości kosztów postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 204 pkt 1 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz.U.2023.1935 t.j.).