Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 1994/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2023-03-16 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 2 ust. 1 lit. e
journal: Dz.U. 1945 nr 3 poz 13
law: Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Gabriela Nowak, Sędziowie sędzia WSA Joanna Skiba (spr.), sędzia WSA Przemysław Żmich, Protokolant referent Aneta Suchecka, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 marca 2023 r. sprawy ze skargi J. M. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 12 lipca 2022 r. nr SZ.rn.625.4.2020 w przedmiocie reformy rolnej oddala skargę.


UZASADNIENIE

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi (powoływany dalej również jako: "organ", lub "Minister") decyzją z 12 lipca 2022 r. nr SZ.rn.625.4.2020, po rozpoznaniu odwołania [...] (dalej skarżący), od pkt 2 decyzji Wojewody Łódzkiego z 19 lutego 2020 r. nr GN-II.GN.III.II.SP.VI.7712/1/04/KL utrzymał w mocy ww. decyzję w zaskarżonej części.

Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.

[...] - następca prawny byłego właściciela majątku ziemskiego "[...] " - [...], wystąpił 10 grudnia 2003 r. do Wojewody Łódzkiego z wnioskiem o wydanie decyzji stwierdzającej przejście na własność Państwa na podstawie przepisów dekretu z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U z 1945r. Nr 3, poz. 13 ze zm. dalej dekret PKWN lub dekret o reformie rolnej) nieruchomości "[...] " o pow. 270,4051 ha, położonej w powiecie [...], województwo [...].

Wojewoda Łódzki decyzją z 8 lipca 2010r., nr GN.HI/SP.VI.7712/1/04ES umorzył postępowanie w sprawie, a Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z 30 listopada 2010 r. nr GZ.rn-057-625-652/10 utrzymał ją w mocy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 15 marca 2011 r., sygn. akt IV SA/Wa 87/11, uchylił decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji.

Decyzją z 31 stycznia 2013 r. nr GN.IIŁGN.IŁSP.VŁ7712/l/04/KL, Wojewoda Łódzki stwierdził, że majątek ziemski [...], powiat [...], stanowiący byłą własność [...], podpadał pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z 14 sierpnia 2015 r., nr GZ.rn-057-625-83/13 uchylił decyzję organu I instancji z 31 stycznia 2013 r. i przekazał sprawę organowi I instancji do ponownego rozpatrzenia.

Decyzją z 30 listopada 2015 r., nr GN.lIŁGN.IŁSP.VŁ7712/l/04/KL, Wojewoda Łódzki stwierdził, że majątek ziemski [...] podzielony na [...] o pow. 246,1769 ha, podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944r. Po rozpoznaniu wniesionego od tej decyzji odwołania, Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia 27 czerwca 2017r., nr GZ.rn.625.4.2016, uchylił decyzję organu I instancji, przekazując sprawę temu organowi do ponownego rozpoznania.

Po ponownym rozpoznaniu sprawy Wojewoda Łódzki decyzją z dnia 19 lutego 2020 r., nr GN.II.GN.III.GN.III.SP.VI.7712/1/04/KL w pkt 1. stwierdził, że zespół dworsko-parkowy o pow. 1,6376 ha, w granicach oznaczonych na fragmencie mapy, stanowiącej załącznik nr 1 do decyzji, kolorem zielonym (z naniesioną powierzchnią 1,6376 ha), wchodzący w skład majątku ziemskiego [...], powiat [...] - nię podpadał pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. c dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. W pkt 2. orzekł, że pozostała część majątku [...] podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

Skarżący [...] wniósł odwołanie od pkt 2. wskazanego wyżej rozstrzygnięcia.

Rozpoznając wniesione odwołanie Minister wydał zaskarżoną decyzję z 12 lipca 2022 r. o treści przytoczonej wyżej.

Minister na wstępie opisał chronologicznie wydane w sprawie decyzje. Następnie zaznaczył, że wnioskodawcy oznaczyli jako przedmiot wniosku cztery nieruchomości z [...], położonych w powiecie [...] - [...] hip. [...] o pow. 84,0424 ha, [...] hip. [...] o pow. 54,3665 ha, [...] hip. [...] o pow. 49,8959 oraz [...] hip. [...] o pow. 48,9221 ha, o łącznej powierzchni 246,1769 ha, nadmieniając, że w roku 1944 został dokonany podział nieruchomości oraz że nieruchomości te mają odrębne księgi wieczyste, a więc ich zdaniem wniosek powinien zostać rozpoznany oddzielnie w stosunku do każdej z nich. Dalej wskazał, że majątek ziemski "[...] ", stanowiący byłą własność [...], został przejęty na rzecz Skarbu Państwa na podstawie protokołu przejęcia z dnia 6 kwietnia 1945r. Z uwagi na śmierć właściciela w dniu 2 stycznia 1941r., w chwili przejmowania stanowił on już współwłasność spadkobierców - [...]. Z akt wynika, że na mocy ugody sądowej z [...] lutego 1944r., sygn. akt [...], dokonano działu spadku części majątku "[...] " o pow. 246,1769 ha. Wskazaną część podzielono pomiędzy spadkobierców [...], w ten sposób, że [...] o pow. 84,024 ha przypadł [...], [...] o pow. 54,36 ha przypadł [...], [...] o pow. 49,86 ha przypadł [...], [...] o pow. 57,90 ha przypadł [...]. Reszta nieruchomości o powierzchni 25,42 ha (nieujęta w doprecyzowanym wniosku w sprawie) pozostała współwłasnością w częściach równych dotychczasowych współwłaścicieli. Zadaniem organu na gruncie badanej sprawy nie doszło jednak do prawnie skutecznego podziału majątku przed 1939 r. Art. 2 ust. 2 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej wskazuje, że nieważne są wszystkie działy prawne lub fizyczne nieruchomości ziemskich dokonane po dniu 1 września 1939 r. Ugoda sądowa z [...] lutego 1944r., sygn. akt [...]. na podstawie której dokonano podziału majątku należącego do [...] jest zatem bezskuteczna, jak również projekt podziału majątku sporządzony przez mierniczego przysięgłego [...] w 1940 r., wykonany po dniu 1 września 1939 r. nie wywołał skutku prawnego w postaci zniesienia współwłasności nieruchomości.

Przywołując art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r., nr 3, poz. 13 ze zm.) oraz § 5 ust. 1 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. nr 10, poz. 51), organ wskazał, że przedmiotowa nieruchomość spełniała normy obszarowe określone w dekrecie o reformie rolnej ponieważ jej rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, jak również 50 ha użytków rolnych. Wynika to z dopuszczonej postanowieniem z 19 lutego 2020 jako dowód w sprawie opinii technicznej biegłego geodety [...] z 29 marca 2019 r., sporządzonej na dzień 13 września 1944 r., dotyczącej nieruchomości "[...] " z wyszczególnieniem rodzajów poszczególnych użytków gruntowych. W szczególności, na podstawie tego dowodu ustalono, iż w skład majątku "[...] " wchodziło: 204,19 ha gruntów ornych; 13,2266 ha łąk; 1,1327 ha wód; 2,0301 ha rowów; 0,5431 ha dróg; 5,9052 ha dołów po glinie lub piasku; 5.1263 ha ogrodów i placów zabudowy, w tym park z dworem o pow. 1.6373 ha (ujęty w niezaskarżonym pkt 1. decyzji Wojewody Łódzkiego z 19 lutego 2020 r.) i pozostałe grunty zabudowane o pow. 1,2082 ha. Mając na uwadze rozumienie pojęcia użytków rolnych w myśl § 4 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945r. oraz orzecznictwo sądów administracyjnych w tym zakresie, organ wskazał, że pod pojęciem użytków rolnych należy rozumieć grunty orne, łąki, pastwiska, ogrody warzywne i owocowe, a także inne tereny (grunty) np. nieużytki, rowy, stawy, drogi, place itp., wobec czego wskazane na mapie sporządzonej przez [...] (stanowiącej załącznik do zaskarżonej decyzji), przedstawiającej użytki gruntowe - tereny poza zespołem dworsko-parkowym (ujętym w niezaskarżonym pkt 1. decyzji Wojewody Łódzkiego z dnia 19 lutego 2020r.), tj. użytki oraz nieużytki, zdaniem organu podpadały pod art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

Ze wskazanej opinii wynika, że na podstawie zawartej ugody zakończonej protokołem z posiedzenia Sądu Grodzkiego w [...] z [...] lutego 1944r. nr [...], rodzaje użytków wchodzących w skład kompleksów gospodarczych na dzień 13 września 1944r. przedstawiały się następująco:

1) "[...] " o pow. całkowitej 84,0424 ha (w tym działka nr [...] o pow. 5,7618 ha - grunty orne o pow. 5,3080 ha, łąki o pow. 0,3914 ha, wody o pow. 0,0624 ha; działka nr [...] o pow. 78,2806 ha - grunty orne 73,6971 ha, łąki 3,0793 ha, rowy o pow. 1,2192 ha, drogi o pow. 0,2850 ha);

2) "[...] " o pow. całkowitej 42,1281 ha (w tym działka nr [...] o pow. 13,3177 ha - grunty orne o pow. 8,9938 ha, łąki o pow. 4,1877 ha, wody o pow. 0,1362 ha; działka nr [...] o pow. 28,8104 ha - grunty orne o pow. 23,2442 ha, doły po glinie/piasku o pow. 5,5662 ha);

3) "[...] " o pow. całkowitej wynoszącej 49,8659 ha (w tym działka nr [...] o pow. 13,6774 ha - ogrody i place zabudowy o pow. 5,1263 ha, w tym park z dworem 1,6376 ha, pozostałe grunty zabudowane 1,2082 ha, grunty orne o pow. 5,6468 ha, łąki o pow. 1,9645 ha, wody o pow. 0,3239 ha, rowy o pow. 0,3578 ha, drogi o pow. 0,2581 ha; działka nr [...] o pow. 9,7741 ha - grunty orne o pow. 9,7741 ha; działka nr [...] o pow. 26,4144 ha - grunty orne o pow. 26,4144 ha);

4) "[...] " o pow. całkowitej wynoszącej 57,9021 ha (w tym działka nr [...] o pow. 27,9443 ha - ogrody i place zabudowy o pow. 1.7845 ha, grunty orne o pow. 21,1538 ha, łąki o pow. 3,6037 ha, doły po glinie lub piasku o pow. 0,3390 ha, wody o pow. 0,6102 ha, rowy o pow. 0,4531 ha; działka nr [...] o pow. 29,9578 ha - grunty orne o pow. 29,9578 ha, działka nr [...] o pow. 12,2384 ha - łąki o pow. 11,8027 ha, rowy o pow. 0,4338 ha, drogi o pow. 0,0019 ha).

Organ nie podzielił stanowiska skarżącego, że pod przepisy dekretu nie mogły podlegać grunty nie mające jego zdaniem charakteru rolniczego (wymienia tu 1,1327 ha wód, 2,0301 ha rowów, 0,5341 ha dróg, 5,9052 ha dołów po glinie lub piasku, 3,4890 ha ogrodów i placów zabudowy). Zdaniem organu nieruchomości tego typu podzieliły los pozostałej badanej części nieruchomości ziemskiej, zakreślonej wnioskiem w sprawie, o łącznym obszarze 246,1769 ha, mającej typowo rolny charakter, przydatnej do realizacji celów reformy rolnej (na terenie omówionych folwarków znajdowało się łącznie ponad 232,212 ha stricte użytków rolnych, wśród nich wyłącznie grunty orne, łąki, pastwiska, ogrody warzywne i owocowe). Zatem badana nieruchomość, ujęta w zaskarżonym w pkt 2. decyzji Wojewody Łódzkiego z dnia 19 lutego 2020r., miała typowo ziemski (rolny) charakter i jako taka była przydatna do realizacji celów reformy rolnej, określonych w dekrecie.

Końcowo Minister za niezasadne uznał zarzut odwołania dotyczący łącznego rozpoznania przez organ sprawy w stosunku do nieruchomości [...], a nie w stosunku do poszczególnych folwarków wymienionych we wniosku: [...], co miałoby w konsekwencji powodować niespełnienie norm obszarowych określonych w dekrecie w stosunku do dwóch z wymienionych folwarków. Zdaniem organu, zapis znajdujący się w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej, "jeżeli ich rozmiar łączny przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej", należy rozumieć w ten sposób, że ustalona w tym przepisie łączna powierzchnia, może dotyczyć kilku nieruchomości należących do tego samego podmiotu (czy też podmiotów). W dotychczasowym orzecznictwie nie było kwestionowane, że nawet zapisanie nieruchomości do oddzielnych ksiąg wieczystych samo przez się nie stanowi przesłanki do uznania, że dana nieruchomość nie podpadała pod działanie art. 2 ust 1 lit. e dekretu o reformie rolnej. Nie można podzielić stanowiska, że użyty w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu zwrot "rozmiar łączny" nieruchomości ziemskiej odnosi się z osobna do każdej nieruchomości ziemskiej mającej urządzoną odrębną księgę wieczystą, co ma przesądzać o tym, czy dana nieruchomość odpowiada wymaganym kryterium obszarowym, jako przechodząca z mocy prawa na własność Skarbu Państwa. W tej sytuacji należało przyjąć, że skoro nieruchomości [...] na dzień wejścia w życie dekretu stanowiły współwłasność spadkobierców [...], a ich łączny obszar przekraczał 100 ha, w tym ponad 50 ha użytków rolnych, to spełnione zostały przesłanki ich przejęcia na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej. Brak jest powodów do tego by powierzchnie poszczególnych nieruchomości w majątku [...] nie miały być połączone ze sobą (jak tego żąda skarżący). Z powyższych względów Minister utrzymał w mocy decyzję organu I instancji w zaskarżonej części.

Skargę na powyższą decyzję wniósł [...].

Zaskarżonej decyzji zarzucono naruszenie:

1) art. 2 ust. 2 w zw. z art. art. 2 ust.1 lit. e Dekretu poprzez rozszerzającą interpretację tego przepisu i wadliwe zastosowanie w tej sprawie poprzez pominięcie pierwotnego brzmienia tego artykułu odwołującego się do podziału sprzed 1939 r. oraz przyjęcie, że nieważność prawnych lub fizycznych działów nieruchomości były tożsame z czynnością dziedziczenia i podziałem majątku pomiędzy spadkobierców,

2) art. 2 ust.1 lit. e Dekretu oraz § 4 i 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej poprzez błędne zastosowanie i bezpodstawne przyjęcie, że nieruchomości objęte sprecyzowanym wnioskiem podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e Dekretu, a dodatkowo pod przepisy Dekretu podlegały grunty nie mające charakteru rolniczego ( 1,1327 ha wód, 2,0301 ha rowów, 0,5341 ha dróg, 5,9052 ha dołów po glinie/piasku, 3,4890 ha (5,1263-1,6373) ogrodów i placów zabudowy), i także można uznawać ich łączny obszar w sytuacji śmierci [...] zmarłego [...] stycznia 1941 r.,

3) art. 107 § 3 k.p.a poprzez sprzeczność ustaleń i utożsamianie pojęć "plan podziału",

"dział" czy "ugoda" i brak odniesienia się w uzasadnieniu do stanowiska skarżącego w zakresie tych pojęć i możliwości zastosowania ich do stanu przedmiotowej sprawy, jak również w zakresie gruntów nie mających charakteru rolniczego ( 1,1327 ha wód, 2,0301 ha rowów, 0,5341 ha dróg, 5,9052 ha dołów po glinie lub piasku, 3,4890 ha (5,1263-1,6373) ogrodów i placów zabudowy),

4) art. 61 § 1 k.p.a w związku z pominięciem pism z dnia 21 września 2015 i 3 listopada 2015 r. precyzujących wniosek i zakreślających granice orzekania, nie w całości ale w zakresie poszczególnych nieruchomości powstałych w wyniku skutecznego działu masy spadkowej, a więc orzeczenie ponad żądanie strony,

5) art. 7 zw. z art. 77 k.p.a., art. 6 i 8 k.p.a. oraz art. 80 i art. 84 § 1 k.p.a. oraz art. 107 § 3 k.p.a. poprzez pominięcie wniosków z Opinii Technicznej z 29 marca 2019 r. wskazującej na istnienie pięciu odrębnych nieruchomości, w tym z których dwie na pewno nie przekraczały areału 50 ha użytków całkowitych, w ramach których znajdowały się grunty nie mające charakteru rolniczego (w związku z formalnym urządzeniem ksiąg hipotecznych dla każdej z nieruchomości wskazanej we wniosku),

6) art. 2, art. 21 ust. 1 i art. 64 ust. 1 i 2 oraz art. 87 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej poprzez posługiwanie się przy stosowaniu bezprawnych przepisów nacjonalizacyjnych pismem okólnym w sprawie obchodzenia przepisów o przeprowadzeniu reformy rolnej.

W uzasadnieniu skargi skarżący podał argumenty uzasadniające podniesione zarzuty.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o ich oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 249), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej

pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd w zakresie swojej właściwości ocenia zaskarżoną decyzję z punktu widzenia jej zgodności

z prawem materialnym i przepisami postępowania administracyjnego według stanu faktycznego i prawnego obowiązującego w dacie wydania tej decyzji. Ponadto sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – (Dz.U. z 2022 r. poz. 329 ze zm.; dalej jako p.p.s.a.).

Rozpoznając przedmiotową sprawę według wskazanych wyżej kryteriów, Sąd doszedł do przekonania, że skarga jest nieuzasadniona, bowiem zaskarżona decyzja Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi nie narusza prawa.

Jakkolwiek zatem samo rozstrzygnięcie, jak i treść uzasadnienia zaskarżonej decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z 12 lipca 2022 r., budzą kategoryczny sprzeciw skarżącego, to jednak, zdaniem Sądu, nie można wyeliminować jej z obiegu prawnego, ponieważ nie zawiera ona takich wadliwości prawnych, które uprawniałyby Sąd do jej uchylenia.

Przedmiotem kontroli Sądu w niniejszej sprawie jest decyzja Ministra, którą utrzymał mocy decyzję Wojewody Łódzkiego z 19 lutego 2020 r. w zaskarżonej części.

Zdaniem skarżącego nieruchomość "[...]" nie podpadała pod działanie dekretu o reformie rolnej, ponieważ nie spełniała norm obszarowych określonych w dekrecie z 6 września 1944 r. o reformie rolnej.

Postawę materialnoprawną zaskarżonego rozstrzygnięcia stanowi § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r., Nr 10, poz. 51), który umożliwia orzekanie czy dana nieruchomość ziemska podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Stosownie do tego ostatniego przepisu, na cele reformy rolnej przeznaczone były nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Wszystkie nieruchomości ziemskie, wymienione m.in. w punkcie e, przechodziły bezzwłocznie, bez żadnego wynagrodzenia w całości, na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele, wskazane w art. 1 dekretu, część druga. Dekret z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej wszedł w życie z dniem jego ogłoszenia, co nastąpiło w dniu 13 września 1944 r. Następnie dekretem z dnia 17 stycznia 1945 r. w sprawie zmiany dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 3, poz. 9) dokonano zmian w tekście pierwotnym dekretu, a następnie w dniu 1 marca 1945 r. wydano wymienione wyżej rozporządzenie wykonawcze.

Dokonując analizy znajdujących się w aktach sprawy dowodów należy zgodzić się z organami, że majątek [...] spełniał normy obszarowe, które określone były w dekrecie o reformie rolnej. Skarżący kwestionuje te ustalenia organu, gdyż jego zdaniem w wyniku działu dokonanego na podstawie orzeczenia sądowego z 15 lutego 1944 r. pomiędzy spadkobierców zmarłego [...] powstały cztery części tego majątku obejmujące [...]. Powyższa okoliczność powoduje konieczność rozpoznania złożonego wniosku w trybie § 5 rozporządzenia wykonawczego, odrębnie w stosunku do poszczególnych nieruchomości.

W tej sprawie kluczowe jest zatem prawidłowe ustalenie nieruchomości podlegających przejęciu na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, a to wymaga omówienia przepisów dotyczących skuteczności działów dokonanych przed 1 września 1939 r. W pierwotnym tekście dekretu PKWN art. 2 ust. 2 dekretu stanowił: "Rodzina podzielona co do praw majątkowych prawnie i fizycznie przed dniem 1 września 1939 r. nie będzie uważana za jednostkę w rozumieniu części 1 p. e niniejszego artykułu", a art. 2 ust. 3 precyzował: "Podziałem prawnym w rozumieniu części 2-ej art. 2 jest podział na podstawie wyroku sądowego, ugody sądowej, aktu sporządzonego przed notariuszem zgodnie z zezwoleniem właściwej władzy ziemskiej, chociaż wpis o podziale w wykazie hipotecznym nieruchomości nie nastąpił z powodu wybuchu wojny".

W wyniku nowelizacji dekretu, która weszła w życie w dacie 19 stycznia 1945 r. ust. 3 został uchylony, a ust. 2 uzyskał brzmienie: "Nieważne są wszelkie prawne lub fizyczne działy nieruchomości ziemskich wymienionych w art. 2 ust. 1 lit. e), dokonane po dniu 1 września 1939 r."

Jakkolwiek dla oceny spełniania norm obszarowych miarodajny był stan prawny z dnia 13 września 1944 r., to jednak zacytowany przepis (w brzmieniu po nowelizacji) wprowadził tu pewne modyfikacje nakazujące nie uwzględniać działów dokonanych po wybuchu II wojny światowej. Pierwotne brzmienie art. 2 ust. 2 i 3 dekretu prowadzi do wniosku, że w stosunku do działów rodzinnych prawodawca sformułował surowsze wymagania. Nie tylko nieważne były działy dokonane po wybuchu wojny, ale dodatkowo działy prawne sprzed 1939 r. dla swej skuteczności na gruncie dekretu wymagały jednoczesnego dokonania działu fizycznego. Powyższy przepis miał stanowić ochronę przed iluzorycznymi działami. Po nowelizacji ze stycznia 1945 r. art. 2 ust. 2 dekretu stanowił o nieważności działów fizycznych i prawnych, dokonanych po 1 września 1939r.

Za brakiem skuteczności działów fizycznych przemawiają także późniejsze regulacje dotyczące uprawnień osób, które weszły w nieformalne posiadanie nieruchomości przed przejęciem ich na cele reformy rolnej. Ustawa z dnia 16 czerwca 1948 r. o uprawnieniach osób, które przed dniem 13 września 1944 r. otrzymały we władanie grunty, wchodzące w skład nieruchomości ziemskich, przeznaczonych na cele reformy rolnej przewidywała nadanie gruntów na własność osobom, które otrzymały te grunty we władanie przed 13 września 1944 r. z różnych tytułów (m.in. na podstawie działów sprzed 1939 r., nieformalnych umów sprzedaży czy darowizny, niedokończonej przedwojennej parcelacji), przy spełnieniu dodatkowych przesłanek. Regulacja ta została zastąpiona przez art. 5 ust. 1 dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym, który – z pewnymi zmianami – obowiązuje do dziś.

Odnosząc powyższe do przedmiotowej sprawy zauważyć należy, że istotą dziedziczenia jest to, że z chwilą śmierci spadkodawcy prawa i obowiązki zmarłego przechodzą na spadkobierców, przy czym nabycie następuje z mocy prawa z chwilą otwarcia spadku (śmierci spadkodawcy). Dziedziczenie nie jest zatem "czynnością" jak określił to skarżący. Po śmierci [...] w styczniu 1941r., przedmiotowa nieruchomość w wyniku spadkobrania stała się współwłasnością jego zstępnych. Samo spadkobranie nie powoduje automatycznie podziału przedmiotowej nieruchomości pomiędzy spadkobierców, bowiem dopóki nie nastąpi dział spadku, to spadek jako całość jest przedmiotem praw przysługujących wszystkim spadkobiercom w określonym udziale. Zatem czynność prawna z 15 lutego 1944 r. była działem spadku po [...]. Bez znaczenia jest przy tym jaką formę taki dział przybrał, bowiem bez względu na ich nazwę w świetle ww. art. 2 ust. 2 dekretu wszelkie działy dokonane po 1 września 1939 r. należy uznać za nieważne. Prawidłowo zatem organy wywiodły, że nieważność opisana w powyższym artykule dotyczy, tak jak to miejsce w przedmiotowej sprawie, także działu spadku dokonanego w formie ugody sądowej zawartej przed wejściem w życie dekretu. W tej sytuacji okoliczności podnoszone przez skarżącego, a odnoszące się do powodów dokonania działu spadku oraz braku iluzoryczności tego działu nie mogą zostać uwzględnione, z uwagi na kategoryczne brzmienia art. 2 ust. 2 dekretu.

Wbrew temu co twierdzą skarżący, dla podpadania danej nieruchomości ziemskiej pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu nie było istotne także to, czy dla tej nieruchomości była urządzona jedna, czy też kilka ksiąg wieczystych. Istotne było natomiast to, jaki jest łączny obszar nieruchomości ziemskiej, a w tym zakresie decydowało kryterium własności (współwłasności) i gospodarczego przeznaczenia nieruchomości, a nie to ile ksiąg wieczystych było prowadzonych dla tej nieruchomości. W praktyce bowiem przejmowane nieruchomości składały się z wielu działek o powierzchni mniejszej, niż norma obszarowa określona w dekrecie, co nie stało na przeszkodzie ich przejęciu przez Państwo jako nieruchomości ziemskiej (por. wyrok NSA z 19 marca 1998 r. sygn. akt IV SA 1045/97; wyrok NSA z 14 lipca 2004 r. sygn. akt OSK 493/04; wyrok NSA z 20 kwietnia 2009 r. sygn. akt I OSK 619/08). Powoływanie się zatem przez skarżącego na cywilnoprawną zasadę: jedna nieruchomość, jedna księga wieczysta, nie miało znaczenia dla rozumienia art. 2 ust. 1 lit e dekretu, jako aktu normatywnego o charakterze publicznoprawnym, a nie prywatnym. Prawidłowo tym samym organ rozpoznając złożony wniosek dotyczący podlegania pod działanie dekretu o reformie rolnej majątku [...], odnosił określone w nim przesłanki warunkujące przejęcia do całego majątku [...], a nie do poszczególnych części tego majątku, obejmujących [...]. Sąd stwierdza następnie, że według opinii technicznej biegłego geodety [...] z 29 marca 2019 r., sporządzonej na dzień 13 września 1944 r., a dotyczącej nieruchomości "[...] ", w skład tego majątku wchodziło: 204,19 ha gruntów ornych, 13,2266 ha łąk, 1,1327 ha wód, 2,0301 ha rowów, 0,5431 ha dróg, 5,9052 ha dołów po glinie lub piasku, 5, 1263 ha ogrodów i placów zabudowy, w tym park z dworem o pow. 1, 6373 ha (ujęty w niezaskarżonym pkt 1. decyzji Wojewody Łódzkiego z dnia 19 lutego 2020 r.) i pozostałe grunty zabudowane o pow. 1,2082 ha. W ocenie sądu majątek ten niewątpliwie spełniał normy obszarowe określone w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN, niezbędne do przejęcia jej na własność Skarbu Państwa.

W uzasadnieniu wniesionej skargi oraz pismach składanych w toku prowadzonego postępowania, skarżący podnosi także, że w świetle art. 2 ust. 1 lit e. dekretu PKWN jego działaniu nie podlegały te części nieruchomości ziemskich, które nie stanowiły użytków rolnych i nie nadawały się na cele reformy rolnej wymienione w art. 1 tego aktu. Sąd w składzie orzekającym nie zgadza się z takim stanowiskiem. Przede wszystkim należy zauważyć, że gdyby z pojęcia "nieruchomości ziemskiej" zawartego w powołanym przepisie wyłączyć grunty zabudowane, jeziora, drogi, lasy, parki i ograniczyć je wyłącznie do użytków rolnych, stanowiących w świetle § 4 rozporządzenia z 1 marca 1945 r. grunty orne, łąki, pastwiska, ogrody warzywne i owocowe, to treść art. 2 ust. 1 lit. e dekretu nie mogłaby przewidywać odrębnych norm obszarowych dla powierzchni ogólnej nieruchomości ziemskiej (100 ha) i dla wchodzących w jej skład użytków rolnych (50 ha). Zatem już sama literalna treść ww. przepisu nie pozwala zaakceptować stanowiska skarżącego. Przeciwne stanowisko sprowadzające się do możliwości wyłączenia spod działania dekretu poszczególnych wchodzących w skład jednej nieruchomości ziemskiej o charakterze rolniczym terenów nierolniczych (niestanowiących użytków rolnych) jest zatem wprost sprzeczne z brzmieniem art. 2 ust. 1 lit.e.. W tym trybie na cele reformy rolnej na własność Państwa przechodziły całe nieruchomości ziemskie, czyli nie tylko te części nieruchomości ziemskich, których grunty miały charakter rolniczy i stanowiły użytki rolne (grunty orne, pastwiska, ogrody warzywne i owocowe), ale również zabudowania i nieużytki, parki, stawy, jeziora i inne pod warunkiem że wchodziły w skład jednej stanowiącej całość nieruchomości ziemskiej o charakterze rolniczym. W świetle zaś § 5 rozporządzenia z 1 marca 1945 r., dopiero wykazanie, że pewna część tej nieruchomości była niejako odrębna od nieruchomości ziemskiej (czyli nie pozostawała z nią w związkach funkcjonalnych, gospodarczych, ekonomicznych) umożliwiało jej wyłączenie. W sytuacji zaś gdy między częścią rezydencjalną a resztą nieruchomości zachodził "związek funkcjonalny", całość nieruchomości podlegała działaniu dekretu. Tym samym nie można zgodzić się ze stanowiskiem skarżącego, że z majątku [...] jako niepodlegające pod działanie dekretu o reformie rolnej należy wyłączyć także te grunty, które nie maja charakteru rolniczego tj. 1,1327 ha wód, 2,0301 ha rowów, 0,5341 ha dróg, 5,9052 ha dołów po glinie lub piasku, 3,4890 ha (5,1263-1,6373) ogrodów i placów zabudowy).

Niezasadne są również te zarzuty skargi, które odnoszą się do braku podstaw stosowania przez organ przepisów dekretu w brzmieniu obowiązującym po zmianach ze stycznia 1945 r. Dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej był aktem wyjątkowym bo jednorazowo wprowadzał w państwie zasadnicze zmiany: ustrojowe, społeczne i gospodarcze. Początkowo nie przewidywał ani on, ani przepisy z nim związane, żadnych możliwości, które pozwalały na przeprowadzenie jakiejkolwiek kontroli działań organów wykonujących jego postanowienia. Dopiero z dniem 1 marca 1945 r. wydane zostało wspomniane wyżej rozporządzenie wykonawcze Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych, które w § 5 ust. 1 wprowadziło możliwość orzekania przez wojewódzkie urzędy ziemskie w sprawach, czy dana nieruchomość podpadała pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Nie było zatem dwóch reform rolnych, pierwsza wg przepisów dekretu w brzmieniu pierwotnym, druga po zmianach dokonanych w styczniu 1945 r. Jednak na potrzeby przyszłych spraw administracyjnych o uznanie, że dana nieruchomość jest wyłączona spod działania art. 2 ust. 1 lit. e dekretu (§ 5 i 6 rozporządzenia), ówczesny prawodawca dokonał pewnej korekty stanu prawnego przez doprecyzowanie pewnych pojęć. Skarżący wniosek w trybie § 5 rozporządzenia wykonawczego złożył dopiero w 2003 r, dlatego zasadnym było jego rozpoznanie wg aktualnego brzmienia przepisów. Nie miała zatem miejsca sytuacja działania prawa wstecz.

Za niezasadne należało także uznać te zarzuty skargi, które podnoszą kwestię derogacji przepisów dekretu o reformie rolnej. W tym kontekście należy podkreślić, że ocena obowiązywania przepisów dekretu i kwestionowania jego zasadności w odniesieniu do konkretnych nieruchomości w oparciu o przepis § 5 rozporządzenia - jest konsekwentnie dokonywana przez sądy oraz organy administracji publicznej. W licznych orzeczeniach sądy (zarówno administracyjne, powszechne, jak też Sąd Najwyższy) stosowały tę regulację, dokonując jej interpretacji w odniesieniu do wielu stanów faktycznych, a także oceniając prawidłowość orzekania w trybie administracyjnym w sprawie konkretnych nieruchomości (zob. np. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 27 września 1991 r., sygn. akt III CZP 90/91; wyrok NSA z dnia 19 marca 1998 r., sygn. akt IV SA 1045/97; wyrok NSA z dnia 22 sierpnia 2000 r., sygn. akt IV SA 2582/98; wyrok NSA z dnia 17 listopada 2000 r., sygn. akt IV SA 1189/00; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 lutego 2003 r., sygn. akt III CKN 1492/00; wyrok WSA w Warszawie z dnia 17 listopada 2004 r., sygn. akt IV SA/Wa 411/04; wyrok WSA w Warszawie z dnia 3 grudnia 2004 r., sygn. akt IV SA/Wa 374/04; wyrok WSA w Warszawie z dnia 9 września 2005 r., sygn. akt IV SA/Wa 845/05; wyrok WSA w Warszawie z dnia 11 stycznia 2006 r., sygn. akt IV SA/Wa 1656/05; uchwała NSA z dnia 5 czerwca 2006r., sygn. akt I OPS 2/06; wyrok WSA w Warszawie z dnia 4 lipca 2006 r., sygn. akt IV SA/Wa 1865/05; wyrok NSA z dnia 23 sierpnia 2006 r., sygn. akt I OSK 771/05; wyrok NSA z dnia 11 października 2006 r., sygn. akt I OSK 28/06; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 stycznia 2007 r., sygn. akt IV CSK 350/06; wyrok NSA z dnia 15 lutego 2007 r., sygn. akt I OSK 728/05; wyrok NSA z dnia 21 lutego 2007 r., sygn. akt I OSK 173/06; wyrok WSA w Warszawie z dnia 30 października 2007 r., sygn. akt IV SA/Wa 1703/07; wyrok NSA z dnia 11 stycznia 2008 r., sygn. akt I OSK 1827/06; wyrok NSA z dnia 3 października 2008 r., sygn. akt I OSK 1162/07).

Również za bezzasadne należy uznać zarzuty skargi dotyczące naruszenia Konstytucji, ponieważ organ administracji publicznej zgodnie z zasadą legalizmu wyrażoną w art. 6 k.p.a. działa na podstawie przepisów prawa, co oznacza, że nie może dokonywać oceny konstytucyjności przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej w związku z pozbawieniem na ich podstawie prawa własności bez odszkodowania. Ponadto w dotychczasowym orzecznictwie sądowym nie wskazywano na istnienie w tym względzie wątpliwości konstytucyjnych. Również w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego takich wątpliwości konstytucyjnych nie stwierdzono, np. w uchwale z dnia 19 września 1990 r. sygn. akt TK W 3/89 (OTK 1990/1/26) Trybunał nie zakwestionował legalności samego dekretu. Także wejście w życie Konstytucji z 1997 r. nie oznaczało dyskwalifikacji aktów normatywnych wydanych zgodnie z odmiennymi zasadami prawotwórstwa wykonawczego, obowiązującymi we wcześniejszym okresie. Zarzuty skargi w tym zakresie nie mogły być zatem uwzględnione. Również orzecznictwo przywołane w skardze nie zmienia powyższego stanowiska sądu. Rozporządzenie w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944r. w § 6 przewiduje dopuszczalność złożenia wniosku o stwierdzenie, że dana nieruchomość jest wyłączona spod działania postanowień zawartych w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, a rozstrzygnięcie w tego typu sprawach następuje na podstawie § 5 omawianego rozporządzenia w formie decyzji administracyjnej. Zresztą w tym trybie został złożony wniosek w kontrolowanej sprawie. Stanowisko skarżącego jest zatem wewnętrznie sprzeczne. Z jednej strony zarzuca on, że przepisy dekretu nie obowiązują, a z drugiej strony składa wniosek oparty na przepisach ww. dekretu PKWN i nie kwestionuje rozstrzygnięcia organu I instancji zawartego w pkt 1 decyzji z 19 lutego 2020 r.

Wreszcie wbrew zarzutom skargi postępowanie w niniejszej sprawie (notabene trwające od 2003 r.) zostało przeprowadzone w sposób wyczerpujący i wnikliwy, zgodnie z rygorami określonymi w art. 7 i 77 k.p.a., a uzasadnienie zaskarżonej decyzji sporządzono zgodnie z wymogami art. 107 § 3 k.p.a. Organ dokonał również oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego w ramach swobodnej oceny dowodów określonej w art. 80 k.p.a. Tym samym zarzuty skargi dotyczące naruszenia przepisów postępowania jak i przepisów prawa materialnego w nich wskazanych należy uznać za chybione.

Mając na uwadze powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 p.p.s.a., oddalił skargę.

Przywołane w sprawie orzeczenia w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych publikowane pod adresem internetowym: orzeczenia.nsa.gov.pl.