Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 312/16
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2016-11-10 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a
journal: Dz.U. 2016 poz 718
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Anna Wesołowska Sędziowie WSA Elżbieta Sobielarska (spr.) WSA Marta Kołtun-Kulik Protokolant specjalista Aleksandra Borkowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 listopada 2016 r. sprawy ze skargi A. B. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] grudnia 2015 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wojewody [...] z dnia [...] kwietnia 2013 r. nr [...]; 2. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz A. B. kwotę 200 (dwieście) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, decyzją z dnia [...] grudnia 2015 r., nr [...], po rozpoznaniu odwołania A. B. i S. B. od decyzji Wojewody [...] z dnia [...] kwietnia 2013 r., nr [...], utrzymał w mocy powyższą decyzję.

W uzasadnieniu organ przedstawił następująco stan sprawy:

Pismem z dnia 18 maja S. B. i A. B. wnieśli o wydanie decyzji, że majątek [...], położony w powiecie [...], przejęto z rażącym naruszeniem prawa. Podali, że majątek [...] został dnia 15 grudnia 1938 r. podzielony na część liczącą [...] ha, należącą do J. F., i część liczącą [...] ha, należącą do S. B. – dziadka wnioskodawców. Ich zdaniem, przejęcie majątku [...] na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (tekst jedn. Dz.U. R.P. 1945/3/15 – dekretu rolnego), naruszało porządek konstytucyjny. Za znacjonalizowany majątek, rodzina S. B. nie otrzymała żadnego ekwiwalentu finansowego, należnego z art. 19 dekretu rolnego.

Wojewoda [...], decyzją z dnia [...] kwietnia 2013 r., nr [...], stwierdził, że część nieruchomości ziemskiej [...], licząca [...] ha, położona w powiecie [...], podpada pod art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu rolnego. Organ ustalił, że po podziale majątku w 1938 r., S. B. stał się właścicielem [...] ha, jednak [...] ha przeniesiono do odrębnej księgi wieczystej w 1939 r., a później wykreślono prawo własności S. B. Skoro na reformę rolną przejęto [...] ha, odpowiadające całemu majątkowi [...] sprzed podziału, a J. F. była właścicielką [...] ha, to S. B. był w dniu przejęcia majtku właścicielem [...] ha. Nieruchomość S. B. przekraczała więc 100 hektarową normę obszarową reformy rolnej, dlatego podlegała przejęciu z art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu rolnego.

A. B. i S. B. złożyli odwołanie, wnosząc o uchylenie całej decyzji Wojewody [...] i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji, zarzucając jej, że w 1944 r. cały majątek [...], liczący [...] ha odjęto S. B., chociaż był właścicielem tylko [...] ha, a zmarł w 1941 r. Właścicielką pozostałych [...] ha była natomiast J. F., którą pominięto przy przejęciu majątku [...]. Skoro majątek był podzielony przed 1939 r., to nie stanowił już współwłasności, ale odrębne własności obu rodzin. Według odwołujących się, "majątek znacjonalizowano bez wyjaśnienia, czyją jest własnością, a tym samym, kto był uprawniony do odwołania się od decyzji jako strona. [...] Wpis własności na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości ziemskich mógł być dokonany tylko po wydaniu decyzji uprawnionego organu. Nie mogło stanowić takiej podstawy samo zaświadczenie Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego potwierdzające ten fakt [...], gdyż zaświadczenie nie jest decyzją administracyjną. Wpis w hipotece dóbr "[...]" dokonany został wskutek błędnego zaświadczenia.". Odwołujący się dodają, że rodzina S. B. nie uzyskała zaświadczeń, przewidzianych za przejęcie nieruchomości. Ponadto akty nacjonalizacyjne nie spełniały ówczesnych standardów konstytucyjnych, legalnego pozbawiania prawa własności.

Rozpoznając odwołanie Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi stwierdził, że podziela ocenę Wojewody [...], iż nieruchomość ziemska [...], licząca [...] ha, należąca do spadkobierców S. B. s. R. podpadała art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu rolnego. Majątek, pozostały po S. B. był bowiem przydatną rolniczo nieruchomością ziemską i przekraczał obie normy obszarowe reformy rolnej.

Wskutek podziału z dnia 15 grudnia 1938 r. majątek [...] stanowił dwie odrębne nieruchomości ziemskie, stąd przejęcie nieruchomości, należącej do spadkobierców S. B. było niezależne od losów majątku J. F. Nacjonalizacja majątku należącego do spadkobierców S. B. nastąpiła z mocy samego prawa, ze skutkiem na dzień 13 września 1944 r. Z dniem wejścia w życie dekretu rolnego automatycznie nastąpił skutek nacjonalizacyjny, bez potrzeby wydania jakiejkolwiek decyzji i niezależnie od prawidłowości wpisu wieczystoksięgowego, który mogły tylko potwierdzić efekt, zaistniały z mocy samego prawa. Przejęcie majątku ziemskiego na reformę rolną nie było też uwarunkowane realizacją świadczeń na rzecz rodziny właściciela. Wykonanie świadczeń mogło być tylko efektem, a nie przesłanką przejęcia majątku. Natomiast skutek nacjonalizacyjny, zależał tylko od kryteriów funkcjonalnego (przeznaczenia rolnego gruntów), obszarowego i podmiotowego (przysługiwania tym samym osobom własności nieruchomości ziemskiej, przekraczającej 50 lub 100 ha). Te przesłanki wystarczyły, zdaniem organu, do przejęcia nieruchomości, bo wynikają z art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu rolnego. Organy nie mogą badać zgodności przepisu konstytucyjnego, a muszą stosować prawa obowiązujące, którego nie zdyskwalifikował Trybunał Konstytucyjny.

Zgodnie z art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu rolnego, "na cele reformy rolnej przeznaczone będą nieruchomości ziemskie stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego, śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni.".

Stosowanie zaś do § 5 rozporządzenia Ministra rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (tekst jedn. Dz.U. R.P. 1945/3/15 – dekretu rolnego) "orzekanie w sprawach, czy dana nieruchomość podpada pod działanie przepisów art. 2 ust. 1 lit. e) należy w I instancji do kompetencji wojewódzkich urzędów ziemskich".

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi podziela ustalenie Wojewody [...], że majątek [...] został skutecznie podzielony prawnie i faktycznie przed dniem 1 września 1939 r. Wynika to z umowy o dział spadku pomiędzy S. B. a J. F., zawartej dnia [...] grudnia 1938 r. w akcie notarialnym, nr rep. [...]. Wskutek podziału majątku [...], liczącego [...] ha, S. B. s. R. stał się jedynym właścicielem [...]ha, a J. F. została właścicielką [...] ha. Tymczasem rodzina podzielona, co do praw majątkowych prawnie i fizycznie przed dniem 1 września 1939 r., nie była uważana za jednostkę w rozumieniu art. 2 dekretu rolnego (Dz.U. R.P. 1944/4/17). Dlatego po [...] grudnia 1938 r. majątek [...] stanowił dwie odrębne nieruchomości ziemskie, rozgraniczone osobami różnych właścicieli. Nieistotna zaś była liczba ksiąg wieczystych, ujawniających prawa własności S. B. i J. F.

Odrębność podmiotowa obu nieruchomości ziemskich powoduje, że niniejsze postępowanie z § 5 rozporządzenia rolnego może obejmować tylko majątek ziemski, znacjonalizowany kosztem spadkobierców S. B. Niniejsza sprawa nie może, zdaniem organu, dotyczyć [...] ha, bo nieruchomość J. F. stanowiła odrębny przedmiot nacjonalizacji. To, że protokół przejęcia objął cały majątek [...] sprzed podziału (powierzchnię [...] ha), nie zmienia tego, iż przejęto dwie odrębne nieruchomości ([...] ha J. F. i [...] ha po S. B.). Przedmiot postępowania z § 5 rozporządzenia rolnego jest bowiem zdeterminowany rzeczywistym zakresem przejęcia (wynikającym z podziału majątku w 1938 r.), a także zakresem wniosku, który złożyli spadkobiercy poprzedniego właściciela. Wniosek A. B. i S. B. s. K. może zaś dotyczyć tylko majątku pozostałego po S. B. s. R. (tj. nieruchomości odjętej w sensie prawnym K., E. i M. B.) i opiewa na [...] ha. Dlatego podpadanie na reformę rolną nieruchomości [...], pozostałej po S. B. ([...]ha) jest niezależne od tego, że protokół przejęcia objął majątek [...] sprzed podziału, tj. [...]ha (że jednocześnie odebrano majątek J. F., liczący [...] ha). Skutek nacjonalizacji nastąpił bowiem z mocy samego prawa, a nie według powierzchni ujętej w protokole przejęcia lub wpisu w księdze wieczystej, opiewających na całe [...] ha majątku [...] sprzed podziału.

Chodzi bowiem o to, że nieruchomość pozostała po S. B. podpadała pod działanie dekretu rolnego, a nie ocenę czynności wykonawczych (przejęcia, zaświadczenia) i wpisu do księgi wieczystej. Zresztą taka ocena nie należy do organu prowadzącego postępowanie z § 5 rozporządzenia rolnego. Także pominięcie J. F. przy przejęciu nieruchomości ziemskiej było, zdaniem organu, bez znaczenia dla nastąpienia skutku nacjonalizacyjnego, co do nieruchomości ziemskiej, pozostałej po S. B., więc nie ma wpływu na wynik sprawy i nie podlega ocenie organu. Zdaniem organu, brak udziału właściciela przy przyjęciu majątku nie niweczył skutku nacjonalizacyjnego, który nastąpił automatycznie, z mocy samego prawa dniem 13 września 1944 r. niezależnie, że dokumentacja przejęcia jeszcze w 1946 r. wskazywała nadal jako właściciela S. B. s. R. Wbrew zarzutom odwołania, przyjęciu nieruchomości na reformę rolną nie toczyło się bowiem żadne postępowanie, w którym właściciele mogli zostać pominięci. Kontrola przejęcia majątku [...] następuje w niniejszym postępowaniu z § 5 rozporządzenia rolnego, w którym uczestniczą wszyscy aktualni spadkobiercy S. B. s. R.

Organ odwoławczy zgodził się z organem I instancji, że przejęciu na reformę uległo [...] ha, kosztem spadkobierców S. B. (tj. M. B., K. B. i E. B.). Wskutek podziału spadku i majątku [...], liczącego [...] ha, dnia [...] grudnia 1938 r., S. B. uzyskał [...] ha, a J. F. uzyskała [...].

Bezspornie zaś, zdaniem organu, nieruchomość ziemska pozostawiona przez S. B., licząca [...] ha, podpadała pod art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu rolnego według zawartych tam kryteriów przedmiotowych i funkcjonalnych. Ewidentnie bowiem nieruchomość ziemska [...], odziedziczona przez M., S. i E. B. przekraczała normę obszarową 100 ha, adekwatną dla województwa [...].

Także 50 – hektarowa norma obszarowa użytków rolnych uzasadniała przejęcie [...] ha nieruchomości ziemskiej, pozostawionej przez S. B. Rejestr pomiarowy dóbr [...] lit. [...], ułożony w 1935 r. przez mierniczego przysięgłego A. P., obejmujący [...] ha (tj. przed odpisaniem [...] ha), świadczy, że majątek S. B. stanowił głównie użytki rolne, tj. grunty orne ([...] ha), łąki ([...] ha) i pastewniki ([...]). Cały majątek [...] ([...] ha, w tym [...] ha należących do J. F.) obejmował niemal same grunty orne ([...] ha), łąki ([...] ha) i pastwiska ([...] ha), tj. modelowe grunty przydatne do produkcji rolnej (użytki rolne zdefiniowane w § 4 rozporządzenia rolnego). Koresponduje z tym rejestr pomiarowy majątku [...], sporządzony w 1946 r. przez mierniczego WUZ w W. S. M. Wykaz rozrachunkowy nabywców działek z rozparcelowanego majątku [...] i decyzja z dnia [...] października 1946 r. w przedmiocie zatwierdzenia klasyfikacji i szacunku działek i inwentarza majątku [...] (wspólna dla dóbr J. F. i pozostawionych przez S. B.) potwierdzają, że [...] ha gruntów rozparcelowano na działki rolne, a [...] ha przeznaczono na ośrodek kultury rolnej. Znamiennie też grunty, majątku [...] przekazano w użytkowanie Państwowego Gospodarstwa Rolnego w [...]. Wynika to z pisma Starostwa Powiatowego w [...] Wydziału Geodezji i Gospodarki Nieruchomościami z dnia 8 lipca 2009 r., a także z protokołu zdawczo – odbiorczego z dnia [...] lipca 1946 r., referującego przekazanie [...] ha gruntów ornych, [...] ha łąk, [...] ha pastwisk, a także typowo rolniczych budynków (obór, owczarni, stajni, stodół, magazynów, kuźni, chlewni).

Organ odnosząc się do zarzutów odwołania dotyczących naruszenia rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 22 marca 1922 r. o postępowaniu administracyjnym przy nacjonalizacji majątku [...] uznał je za nieuzasadnione.

Przejęcie nieruchomości w trybie reformy rolnej następowało z mocy samego prawa, ze skutkiem na dzień 13 września 1944 r. (dzień wejścia w życie dekretu rolnego). Skutek nacjonalizacyjny był samoczynny: nie prowadzono żadnego postępowania w oparciu r.p.a. z 1928 r. i nie wydano żadnej decyzji o przejęciu. Nieruchomości, które spełniały kryteria z art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu rolnego, stały się własnością Skarbu Państwa automatycznie, w całości i nieodpłatnie, niezależnie od jakichkolwiek działań wykonawczych (faktycznego wydania gruntu, pomiaru, spisania protokołu) i bez względu na skuteczność późniejszego wpisu w księdze wieczystej. Przejęcie nieruchomości mogło być następczo zbadane w trybie z § 5 rozporządzenia rolnego, na wniosek poprzedniego właściciela (jego spadkobierców), który mógł dopiero po przejęciu wnosić o wyłączenie nieruchomości i zainicjować postępowanie administracyjne. Właśnie takie postępowanie o ustalenie niepodpadania majątku na cele reformy rolnej zainicjowali w 2009 r. A. B. i S. B. s. K. Natomiast w 1944 r. nie mogło być mowy o pozbawieniu udziału w sprawie S. B. s. R. i J. F., gdyż S. B. zmarł w 1941 r., a J. F. nie była właścicielką [...] ha nieruchomości [...].

Mylny jest więc, zdaniem organu, zarzut odwołania, że "majątek znacjonalizowano bez wyjaśnienia czyją własnością był, a tym samym, kto był uprawniony do odwołania się od decyzji jako strona", ówcześni właściciele nieruchomości M. B., K. B. i E. B. nie byli ustaleni głównie dlatego, że postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku po S. B. (zmarłym w 1941 r.) wydano dopiero w 2011 r. Natomiast udział właścicieli nie był konieczny do nastąpienia skutku nacjonalizacyjnego. Do 1946 r. w księdze wieczystej majątku [...] nadal ujawniony był S. B. s. R. Jego spadkobiercy – poprzedni właściciele nieruchomości [...] nie byli ograniczeni żadnym terminem, aby na podstawie § 5 rozporządzenia rolnego, żądać jej wyłączenia spod działania dekretu rolnego. Jednak właściciele wcale sprawy nie zainicjowali, dlatego nie mogli być pozbawieni prawa wniesienia odwołania, skoro żadne postępowanie nie toczyło się do 2009 r.

Jednocześnie organ wyjaśnił, że w postępowaniu o niepodpadanie nieruchomości na cele reformy rolnej, nie kontroluje się wpisu w księdze wieczystej ani zaświadczenia wydanego przez Wojewódzki Urząd Ziemski, będącego podstawą ujawnienia praw Skarbu Państwa. Wpis wieczystoksięgowy podlega tylko ocenie sądu w procesie cywilnym. Natomiast organy administracyjne, stosujące § 5 rozporządzenia rolnego, badały tylko, czy nieruchomość spełnia kryteria przejęcia z art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu rolnego. Przejęcie nieruchomości na reformę rolną nie zależało też od wydania decyzji, dlatego jej brak nie niweczył nacjonalizacji.

Wbrew oczekiwaniom odwołujących się, przedmiotem ustaleń w niniejszym trybie nie jest też realizacja prawa pierwszeństwa i innych uprawnień, przysługujących poprzednim właścicielom przejętych nieruchomości. Organy niniejszego postępowania dekretowego nie są właściwe, aby kontrolować obrót znacjonalizowaną ziemią i realizację świadczeń za przejęte majątki. Ponadto, świadczenia z art. 19 dekretu rolnego nie warunkowały przejęcia, które nastąpiło z mocy prawa.

Ustosunkowując się natomiast do zarzutów, eksponujących niekonstytucyjność dekretu rolnego, to organ administracyjne są powołane tylko do stosowania prawa. Kontrola hierarchicznej legalności prawa należy zaś do Trybunału Konstytucyjnego, którego wyrok strony będą mogły wykorzystać do wznowienia postępowania z art. 145a k.p.a. Organy nie mają zwłaszcza podstaw do badania zgodności dekretu rolnego z konstytucjami sprzed 1997 r., które nie były normatywne i stosowane bezpośrednio. Dlatego postulaty odwołujących się, nie mogły być zrealizowane przez organy w niniejszym postępowaniu, który dotyczy jedynie ustalenia, czy nieruchomość podpada pod działa obowiązującego dekretu rolnego.

Na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] grudnia 2015 r. skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie złożył S. B., wnosząc o jej uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. W treści skargi podniesiono, że przeprowadzone dotychczas postępowanie przez organy administracji dotyczące wyjaśnienia przejścia majątku [...] na Skarb Państwa nie wyjaśniły kwestii spornych dotyczących obszaru i prawa własności tej nieruchomości. Postępowanie wszczęte wnioskiem z dnia 13 maja 2009 r. trwa już 6 lat, a nie wniosło żadnych nowych ustaleń dotyczących majątku [...], który był własnością S. B. W dokumentach przedstawionych organowi ustalony był zakres roszczeń i prawo do dziedziczenia, oraz pełna dokumentacja majątku, która pozostała po spadkodawcy. Przedstawione zostały dokumenty archiwalne, potwierdzające stan prawny majątku na rok 1939 przed wybuchem II wojny światowej. S. B. był właścicielem majątku [...] o obszarze [...] ha, który był ujawniony w księdze hipotecznej. Tytuł własności na część tych dóbr o obszarze [...] ha przeniósł do odrębnej księgi wieczystej po wcześniejszym ich rozparcelowaniu w 1937 r. skutecznie, ponieważ plan parcelacji został zatwierdzony orzeczeniem Starosty [...]. W 1992 r., zdaniem skarżącego, dostał pierwszy dokument, potwierdzający nacjonalizację, wydany przez Urząd Rejonowy w [...]. Stwierdzał on, iż majątek ziemski położony we wsi [...] o obszarze [...] ha został przejęty na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele reformy rolnej od S. B. We wrześniu 1944 r. S. B. nie żył – zginął w obozie [...] w 1941 r., dokąd został zabrany z [...]. Nie był właścicielem [...] ha ziemi. Właścicielem majątku [...] było wówczas Państwo Niemieckie. Wdowa po S. B., M. B. przeprowadziła postępowanie spadkowe w 1943 r. przed sądem grodzkim w [...]. Wydanie dekretu przyznania spadku uwarunkowane było uiszczeniem należności skarbowej, na którą rodziny nie było stać, a spadek był wirtualny. Drugie postępowanie po S. B. było przeprowadzone w 2011 r. i miało ustalić spadkobierców. Wojewoda [...] uznał, iż pierwsze postępowanie nie ma mocy prawnej. S. B. był właścicielem majątku ziemskiego o obszarze [...] ha. Wszystkie dokumenty, które potwierdzały ten stan rzeczy, a były w posiadaniu Skarżącego, zostały przekazane Wojewodzie [...]. Nie zostało ustalone dlaczego S. B. figuruje we wszystkich dokumentach nacjonalizacyjnych jako właściciel [...] ha. Minister Rolnictwa w uzasadnieniu również tej kwestii nie wyjaśnił, uznając ją za nieistotną w procesie nacjonalizacyjnym, ponieważ Skarb Państwa nabył nieruchomości określone w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu z mocy prawa. Z taką wykładnią skarżący się nie zgadza, bo o ile przejście takich nieruchomości nastąpiło z mocy prawa, to ich przejęcie już na podstawie decyzji, dokumentów potwierdzających stan prawny i geodezyjny – obszarowy. Zaniedbania organów państwowych na tym etapie działania powodują do dziś wiele komplikacji przy pozwach roszczeniowych. Zdaniem skarżącego takie uzasadnienie decyzji zawiera nieścisłości dotyczące zwłaszcza obszaru [...] ha, która to część dawny właściciel przeniósł do odrębnej księgi hipotecznej, nie wiadomo też, zdaniem skarżącego, jakim aktem prawnym objęto własność S. B., ani kiedy to nastąpiło. W treści uzasadnienia Ministra cały czas przewija się wątek J. F., chociaż skarżący nie wie w jakim celu, skoro sam stwierdza, że to odrębna sprawa.

W odpowiedzi na skargę organ podtrzymał swoje stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Zgodnie z art.1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. nr 153, poz. 1269), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, wchodzi tu w grę kontrola aktów lub czynności z zakresu administracji publicznej dokonywana pod względem ich zgodności z prawem materialnym i przepisami procesowymi, nie zaś według kryteriów odnoszących się do słuszności rozstrzygnięcia. Ponadto, co wymaga podkreślenia, Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy – Prawo o postepowaniu przed sądami administracyjnymi).

Oceniając zaskarżoną decyzję w oparciu o wskazane wyżej kryteria Sąd uznał, iż skarga zasługuje na uwzględnienie, chociaż z innych powodów niż w niej podniesione.

Przedmiotem skargi jest decyzja Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi, stwierdzająca, że część nieruchomości ziemskiej [...], licząca [...] ha, położona w powiecie [...] podpada pod art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu rolnego. Mając na uwadze obowiązujące przepisy, zebrany w sprawie materiał dowodowy oraz orzecznictwo NSA i Trybunału Konstytucyjnego dotyczące reformy rolnej, Sąd rozpatrujący przedmiotową sprawę w pełni podzielił stanowisko organów, uznających zarzuty skargi dotyczące kwestii przejęcia nieruchomości, jej wielkości i niewyjaśnienie kwestii podziałów za niezasadne. Zdaniem Sądu, organy obu instancji w sposób prawidłowy zebrały i oceniły materiał dowodowy dotyczący przejęcia ziemi wraz z budynkami rolniczymi (oborami, owczarniami, stajaniami, magazynami, kuźnią i chlewami), uznając, że obszar zajętego majątku przekraczał normy ustalone w dekrecie o reformie rolnej. Jednak z pism skarżącego, jak i z materiału dowodowego sprawy wynika, że w skład majątku wchodził także zespół dworsko – parkowy. W art. 1 ust. 2 dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeni reformy rolnej zostały sformułowane cele, jakim ma służy przeprowadzenie reformy rolnej na podstawie w/w dekretu. I tak cele te zostały określone jako:

a) upełnorolnienie istniejących gospodarstw karłowatych, małorolnych i średniorolnych;

b) tworzenie nowych samodzielnych gospodarstw rolnych dla bezrolnych, robotników i pracowników rolnych oraz drobnych dzierżawców;

c) tworzenie w pobliżu miast i ośrodków przemysłowych gospodarstw dla produkcji ogrodniczo – warzywniczej;

d) zarezerwowanie odpowiednich terenów dla szkół oraz poddanych zarządowi państwowemu lub samorządowemu ośrodków dla podniesienia kultury rolnej, wytwórczości nasiennej, hodowlanej oraz przemysłu rolnego;

e) zarezerwowanie odpowiednich terenów pod rozbudowę miast, kolonii mieszkaniowych i ogródków działkowych oraz terenów na potrzeby wojskowe, komunikacji publicznej i melioracji.

Dla realizacji powyższych celów reformy rolnej miały być przejmowane na własność Państwa nieruchomości ziemskie sklasyfikowane według kryteriów podmiotowych i wyszczególnione w art. 2 ust. 1 lit. a. b. c, d, e. W szczególności art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu określił, że na cele reformy rolnej przeznaczone zostają nieruchomości ziemskie stanowiące własność, albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województwa poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Dekret nie zdefiniował pojęci nieruchomości ziemskiej na potrzeby przeprowadzenia reformy rolnej. W orzecznictwie przyjmuje się rozumienie tego pojęcia dla ustalenia zakresu przedmiotowego art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu według definicji przyjętej w uchwale Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 r., sygn. akt W 3/89 (OTK 1990, poz. 26, s. 174), zgodnie z którą pod pojęciem "nieruchomości ziemskiej" należy rozumieć nieruchomości ziemskie, które są lub mogą być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej, a więc nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym. Za takim rozumieniem nieruchomości ziemskiej sklasyfikowanej w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu opowiada się również uchwała Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 czerwca 2006 r. wydana w sprawie sygn. akt I OPS 2/06. Spełnienie przez nieruchomość wszystkich wyżej wymienionych przesłanek pozwala dopiero uznać, iż nieruchomość podpada pod zapis art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Za nieruchomość ziemską należy więc uznać nieruchomość wykorzystywaną i przeznaczoną na cele rolnicze. Tej kwestii organy obu instancji nie wyjaśniły, mając na uwadze przejęcie również zespołu dworsko – parkowego.

Przede wszystkim nieruchomość taka musiała mieć rolniczy charakter, tj. była lub mogła być wykorzystywana do prowadzenia rolniczej działalności gospodarczej, do prowadzenia szkół lub innych ośrodków dla podniesienia kultury rolnej, ewentualnie też na potrzeby ogródków działkowych lub potrzeby wojskowe, komunikacji publicznej i melioracji (art. 1 ust. 2 a-e dekretu), a jeśli prawda ściśle nie odpowiadała powyższym wymogom, ale pozostawała w związku funkcjonalnym (wzajemnej łączności) z nieruchomością ziemską pełniąc funkcję usługową w stosunku do gruntów rolnych. Pojęcie związku funkcjonalnego zostało szeroko wyjaśnione w orzecznictwie. Otóż związek funkcjonalny to wzajemna zależność, współzależność, zależność funkcjonalna, związek odpowiadający potrzebom, przydatny użyteczny związek z daną funkcją, odnoszący się do niej (Słownik języka polskiego pod red. J. Karłowicza, A. Kryńskiego, W. Niedźwiedzkiego, Warszawa 1998, t. I, s. 783). W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wielokrotnie wyjaśniano, że związek taki zachodzi, jeżeli nie jest możliwe prawidłowe funkcjonowanie gospodarstwa rolnego bez zespołu dworsko – parkowego.

Zatem, organy dokonujące oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego powinny rozważyć i ocenić, czy znajdujący się na nieruchomości ziemskiej zespół dworsko – parkowy, stanowił taką nieruchomość, która mogła być wykorzystana na cele rolnicze, ewentualnie czy istniały powiązania funkcjonalne pomiędzy zespołem dworsko – parkowym, a wchodzącym w skład majątku gospodarstwem rolnym.

Powyższe prowadzi do wniosku, że dla istnienia takiego związku nie wystarczy wyłącznie związek podmiotowy, przez osobę właściciela, ani też same powiązania finansowe i terytorialne (por. wyrok NSA z dnia 11 października 2006 r., sygn. akt I OSK 28/2006 oraz z dnia 5 marca 2003 r., sygn. akt IV SA 1593/02, z dnia 19 września 2000 r., sygn.. akt IV SA 451/00. Dlatego też dokonanie tej oceny przy rozpoznaniu przedmiotowej sprawy ma istotny wpływ na jej wynik.

Rozpoznając ponownie sprawę organy uwzględnią przedstawione wyżej stanowisko Sądu.

Mając na uwadze powyższe Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt. 1 lit. a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. z 2012 r. poz. 270 z późn. zm.) orzekł jak w sentencji wyroku.