Wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt II SA/Gl 220/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Data orzeczenia: 2024-06-26 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1, ust. 1b, ust. 5 pkt 1 lit. a
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
article: art. 9, art. 10 par. 1, art. 79a
journal: Dz.U. 2024 poz 572
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.)
article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a i c, art. 135
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Renata Siudyka, Sędziowie Asesor WSA Aneta Majowska (spr.),, Sędzia WSA Artur Żurawik, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 26 czerwca 2024 r. sprawy ze skargi E. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Częstochowie z dnia 4 grudnia 2023 r. nr SKO.4106.942.2023 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy R. z dnia 19 lipca 2023 r. nr [...].


UZASADNIENIE

Decyzją nr [...] z dnia 19 lipca 2023 r., wydaną z upoważnienia Wójta Gminy R. , na podstawie art. 104, art. 107, art. 108, art. 109 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (obecnie: tekst jedn. Dz. U. z 2024 r., poz. 572, dalej: k.p.a.), art. 17 ust. 1, ust. 1b, ust. 5 pkt 1 i in. ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r., poz. 390) odmówiono E. K. (dalej: Strona, Skarżąca) przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką M. B. (dalej: osoba wymagająca opieki).

Postępowanie zostało wszczęte na wniosek Strony z dnia 23 czerwca 2023 r. Organ ustalił, iż osoba wymagająca opieki legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności nr [...] z dnia 14 czerwca 2023 r. wydanym do dnia 31 maja 2026 r., w którym stwierdzono, że nie da się ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność, natomiast ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od dnia 22 kwietnia 2021 r. Z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego wynika, że Strona sprawuje nad matką osobistą opiekę, która ma charakter stały i długotrwały, polegającą na zabezpieczeniu wszystkich potrzeb życiowych takich jak przygotowywanie i podawanie posiłków oraz leków, dbaniu o porządek, robieniu prania, umawianiu wizyt lekarskich i uczestniczenia w tych wizytach oraz zapewnieniu dojazdu na te wizyty, załatwianiu spraw urzędowych. Osoba wymagająca opieki choruje przewlekle na schorzenia [...] oraz schorzenia układu [...] i [...] . Porusza się samodzielnie po mieszkaniu oraz poza jego obszarem. Kontakt z osobą wymagającą opieki jest znacznie utrudniony, nie jest w stanie odpowiadać na zadawane pytania, ma problemy z pamięcią oraz rozpoznawaniem osób, często zapomina, gdzie jest oraz jak się nazywa. W ocenie pracownika socjalnego, obecny stan zdrowia uniemożliwia jej samodzielne funkcjonowanie. Opieka jest sprawowana przez Stronę całodobowo, wymaga dużego zaangażowania oraz systematyczności.

W dalszej kolejności organ zwrócił uwagę, że Strona legitymuje się orzeczeniem o lekkim stopniu niepełnosprawności nr [...] z dnia 13 kwietnia 2022 r. wydanym przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w C. oraz orzeczeniem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w C. z dnia 21 lutego 2022 r. o częściowej niezdolności do pracy do dnia 28 lutego 2025 r. Ponadto posiada prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy do 28 lutego 2025 r. przyznane decyzją znak [...] z dnia 8 marca 2022 r. Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w C. o ponownym ustaleniu prawa do renty. Organ, jak wyjaśnił, nie kwestionuje, że sprawowana opieka, która wymaga stałej obecności opiekuna, uniemożliwia Stronie podjęcie pracy, jednak zdaniem organu w sprawie nie zostały spełnione przesłanki z art. 17 ust. 1b oraz art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Strona, z zachowaniem ustawowego terminu, wniosła odwołanie od opisanej wyżej decyzji podnosząc zarzut naruszenia art. 17 ust. 1 b ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez nieuwzględnienie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13, w którym uznano niekonstytucyjność części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, co determinuje naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP. Ponadto odnosząc się do kwestii pobierania przez opiekuna renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, wskazała, że stan prawny uległ zmianie z dniem 9 stycznia 2020 r., wobec wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 2019 r., sygn. akt SK 2/17, w którym stwierdzono, że art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie w jakim stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy jest niezgodny z art. 71 ust. 1 zdanie drugie w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. W związku z tym zdaniem Strony opiekunowie uprawnieni do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy mają prawo do pobierania świadczeń pielęgnacyjnych w pełnej wysokości. W uzasadnieniu Odwołująca się wymieniła wykonywane czynności opiekuńcze oraz opisała stan zdrowia matki, który uległ pogorszeniu. Podkreśliła, że opieka całkowicie wyklucza podjęcia przez nią jakiejkolwiek pracy.

Po rozpoznaniu odwołania, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w C. , działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w związku z art. 1 ust. 2 pkt 1, art. 2 pkt 2, art. 3 pkt 21 lit. e, art. 17 ust. 1 pkt 1, ust. 3, ust. 4 i ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, decyzją z dnia 4 grudnia 2023 r. nr SKO.4106.942.2023, utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu organ odwoławczy przedstawił aktualny stan sprawy, przywołał podstawę normatywną rozstrzygnięcia oraz wskazał, że w sprawie zostały spełnione przesłanki określone w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych umożliwiające przyznanie świadczenia. Następnie odnosząc się do przyczyny odmowy przyznania świadczenia opartej o art. 17 ust. 1b ustawy, wyjaśnił, iż nie podziela stanowiska organu pierwszej instancji co do interpretacji tego przepisu, ponieważ w świetle orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 - data powstania niepełnosprawności osoby, nad którą opieka jest sprawowana, nie ma wpływu na prawo strony do świadczenia pielęgnacyjnego, a w konsekwencji art. 17 ust. 1b w rozpoznawanej sprawie nie może być podstawą odmowy przyznania świadczenia.

Dalej organ odwoławczy odnosząc się do przesłanki wynikającej z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych wskazał, że Strona pobiera rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy, a w dniu 26 czerwca 2023 r złożyła oświadczenie, że została poinformowana o możliwości zawieszenia renty. Wyjaśnił, iż na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 2019 r. sygn. akt SK 2/17, część przepisu uznana za niekonstytucyjną nie istnieje już w porządku prawnym, zatem wśród przesłanek negatywnych otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego nie ma renty otrzymywanej z tytułu niezdolności do pracy. Stwierdzenie to nie skutkuje jednak możliwością przyznania Stronie świadczenia pielęgnacyjnego pomimo pobieranej renty. W powołaniu na orzecznictwo, zasady konstytucyjne oraz przepisy regulujące zbieg uprawnień do omawianych świadczeń, wyjaśnił, że osoba, która spełnia warunki do przyznania wyższego świadczenia pielęgnacyjnego i chce je otrzymać, a pobiera rentę, powinna móc dokonać wyboru jednego z tych świadczeń, który to wybór może zostać zrealizowany przez złożenie do organu rentowego wniosku o zawieszenie prawa do renty na podstawie art. 103 ust. 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Zawieszenie prawa do tych świadczeń, zgodnie z art. 134 ust. 1 pkt 1 tej ustawy, skutkować będzie wstrzymaniem ich wypłaty poczynając od miesiąca, w którym została wydana decyzja o wstrzymaniu wypłaty. Przepis art. 17 ust. 1 pkt 5 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych choć wyklucza możliwość pobierania jednocześnie świadczenia pielęgnacyjnego i emerytury (renty), to nie uniemożliwia wyboru przez uprawnionego jednego z tych świadczeń. Zdaniem Kolegium, Strona ma prawo dokonać wyboru pomiędzy świadczeniami pozostającymi w kolizji, przy czym prawo wyboru wiąże się nie z samym prawem do renty, lecz z jego realizacją w postaci wypłaty świadczenia. Końcowo Kolegium podkreśliło, że Stronie umożliwiono dokonanie wyboru pomiędzy wnioskowanym prawem do świadczenia pielęgnacyjnego, gwarantowanym w wyższej kwocie niż pobierana przez nią renta, jednakże z tego prawa nie skorzystała. Wypowiedziała się negatywnie co do zawieszenia przez nią prawa do otrzymywanej renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Wobec powyższego organ odwoławczy wskazał, iż skoro Strona wprost stwierdziła, że nie rezygnuje z renty, to brak jest podstaw do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Decyzja została doręczona w dniu 13 grudnia 2024 r.

Z rozstrzygnięciem nie zgodziła się Skarżąca, wnosząc w dniu 10 stycznia 2024 r., skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach.

W skardze podniosła zarzut naruszenia prawa materialnego poprzez nieuwzględnienie przy analizie przesłanek z art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych, uprawnienia niepełnosprawnych opiekunów, a wynikającego z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 2019 r. sygn. akt SK 2/17, tj., iż od 9 stycznia 2020 r. opiekunom osób niepełnosprawnych, mającym ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w pełnej wysokości. Zarzuciła organowi błędne przyjęcie, że w przypadku opiekunów, którzy sami są dotknięci niepełnosprawnością konieczne jest zawieszenie prawa do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy podnosząc równocześnie błędną interpretację i zrównanie tej grupy opiekunów z opiekunami pełnosprawnymi, które pozostaje w sprzeczności z Konstytucją RP, unormowaniami dotyczącymi osób niepełnosprawnych i wykładnią Ministerstwa Rodziny i Polityki Społecznej oraz zasadami współżycia społecznego. Skarżąca zarzuciła również brak spójności i logiki w zawartym w decyzji nakazie zrzeczenia się renty. Podniosła ponadto sprzeczność zaskarżonej decyzji z uprzednią decyzją wydaną przez ten sam organ w tym samym stanie faktycznym i dotyczącą tej samej osoby opiekuna i osoby niepełnosprawnej, tj. z decyzją z dnia 8 sierpnia 2022 r. znak [...], a także zarzut dyskryminacji opiekuna, gdyż narzucenie obowiązku rezygnacji z renty pozbawi Skarżącą dochodu oraz narazi na ponoszenie ogromnych kosztów swojego leczenia związanych z brakiem ubezpieczenia w związku z rezygnacją z renty. Wskazała także na naruszenie prawa materialnego poprzez błędną interpretację oraz utożsamianie renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy i świadczenia pielęgnacyjnego jako świadczeń zamiennych, podczas gdy świadczenia te należne są z innych przesłanek i ustanowione zostały dla innych celów.

W oparciu o powyższe zarzuty Skarżąca wniosła o uwzględnienie skargi, uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w pełnej wysokości z pominięciem warunku zawieszenia prawa do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, a także przyznanie prawa pomocy.

W uzasadnieniu wskazała, że zaskarżona decyzja jest dla niej krzywdząca, narusza i ingeruje w uprawnienie do świadczenia rentowego, które jest gwarantem prowadzenia dalszego leczenia bez ponoszenia ogromnych kosztów. Podkreśliła, że w przypadku rezygnacji z renty utraciłaby ubezpieczenie zdrowotne. Wskazała również na konieczność korzystania ze specjalistycznej opieki medycznej oraz nagłe pogorszenie stanu zdrowia w dniu 9 listopada 2023 r. Do skargi Skarżąca przedłożyła pismo Ministerstwa Rodziny i Polityki Społecznej z dnia 13 lipca 2022 r. oraz kserokopie dokumentacji medycznej Skarżącej.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie. Kolegium podtrzymało argumentację przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Postanowieniem starszego referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Gliwicach z dnia 27 marca 2024 r. umorzono postępowanie z wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych i odmówiono ustanowienie adwokata.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje.

Przystępując do rozpoznania sprawy, Sąd miał na uwadze, iż zgodnie z regulacją art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r., poz. 2492 z późn. zm.) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r., poz. 1634, dalej: p.p.s.a.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.

Wymaga wyjaśnienia, w kontekście wniosku skargi, że sądy administracyjne nie orzekają merytorycznie, tj. nie wydają orzeczeń, co do istoty sprawy, lecz badają zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego, określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami procedury administracyjnej, normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej.

W świetle art. 3 § 2 p.p.s.a. kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje m.in. orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne (pkt 1). Stosownie do art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. uchylenie zaskarżonej decyzji w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W przypadku nieuwzględnienia skargi sąd oddala skargę odpowiednio w całości albo w części - art. 151 p.p.s.a.

Przedmiotem kontroli rozpoznawanej sprawy, w oparciu o wymienione powyżej kryteria, stała się decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Częstochowie z dnia 4 grudnia 2023 r. utrzymująca w mocy decyzję organu pierwszej instancji – Wójta Gminy R. z dnia 19 lipca 2023 r. w przedmiocie odmowy przyznania Skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką.

Mając na uwadze powyżej zakreśloną kognicję sądów administracyjnych oraz przyczyny wzruszenia decyzji organów administracji publicznej, Sąd uznał, że rozstrzygnięcia organów zostały wydane z naruszeniem przepisów prawa, które uzasadniało zastosowanie kompetencji kasatoryjnych.

Podstawę materialnoprawną wydanego w sprawie rozstrzygnięcia stanowiły przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych, w szczególności przepis art. 17 tej ustawy (w brzmieniu obowiązującym w dacie podjęcia zaskarżonej decyzji). Stosownie do treści ust. 1 wskazanej regulacji, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Osoby pobierające świadczenie pielęgnacyjne, przyznane na podstawie przepisów o świadczeniach rodzinnych, niepodlegające obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego z innego tytułu, podlegają obowiązkowemu ubezpieczeniu zdrowotnemu (art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. 28a ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych, tekst jedn. Dz. U. z 2024 r., poz. 146). Składki na ubezpieczenie zdrowotne tych osób, są finansowane z budżetu państwa, a opłaca je wójt, burmistrz, prezydent miasta (art. 86 ust. 1 pkt 9 i ust. 2 w zw. z art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. 28a przywołanej ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej). Za osobę pobierającą świadczenie pielęgnacyjne wójt (burmistrz lub prezydent miasta) opłaca składkę na ubezpieczenia emerytalne i rentowe, jeżeli osoba ta nie podlega obowiązkowi ubezpieczenia społecznego z innego tytułu (art. 6 ust. 2a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, tekst jedn. Dz. U. z 2024 r., po. 497).

W rozpatrywanej sprawie organy administracji publicznej orzekające w sprawie odmówiły przyznania Skarżącej wnioskowanego świadczenia.

Organ pierwszej instancji wyjaśniając przyczynę odmowy wskazał na moment powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, przywołując przy tym art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, a także na pobieranie przez Stronę świadczenia rentowego powołując treść art. 17 ust. 5 pkt 1 tej ustawy.

Odnotowania wymaga, iż rozpoznając sprawę organ odwoławczy zasadnie wyjaśnił, iż przyczyna odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego nie może zostać oparta na tej części przepisu art. 17 ust. 1b, która została uznana, wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13, za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Jak wyjaśnił Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu wyroku z dnia 5 grudnia 2017 r. sygn. akt I OSK 1079/17, jeżeli Trybunał Konstytucyjny uznał art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, to znaczy, że od dnia 23 października 2014 r., w którym weszło w życie omawiane orzeczenie, powołany art. 17 ust. 1b nie może być stosowany w dotychczasowym kształcie swojej treści zakwestionowanej przez Trybunał Konstytucyjny.

Organ odwoławczy uznał słuszność drugiej z podanych przyczyn odmowy, zatem przesłankę negatywną określoną w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Stosownie do akt administracyjnych przedłożonych w sprawie, postępowanie zostało wszczęte na wniosek Strony złożony w dniu 23 czerwca 2023 r. Skarżąca pobiera rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy (przyznana decyzją Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w C. z dnia 8 marca 2022 r. nr [...], od dnia 1 kwietnia 2022 r. do 28 lutego 2025 r., po waloryzacji od 1 marca 2023 r. w wysokości 1.084,11 zł), legitymuje się orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w C. z dnia 13 kwietnia 2022 r. nr [...] mocą którego została zaliczona do lekkiego stopnia niepełnosprawności (orzeczenie wydano na stałe) oraz orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS z dnia 21 lutego 2022 r. nr [...] o częściowej niezdolności do pracy do dnia 28 lutego 2025 r. Osoba wymagająca opieki jest [...] (odpis skrócony aktu zgonu W. B. ) oraz legitymuje się orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w C. z dnia 14 czerwca 2023 r. nr [...]. W dniu 26 czerwca 2023 r. Skarżąca złożyła oświadczenie o treści "oświadczam, że posiadam prawo do renty, zostałam pouczona o możliwości jej zawieszenia". W toku przeprowadzonego w sprawie wywiadu środowiskowego ustalono, że Strona zamieszkuje w domu jednorodzinnym z mężem i zajmuje piętro domu, natomiast matka Strony zamieszkuje na parterze tego budynku, wymaga całodobowej opieki, którą sprawuje córka - Skarżąca, sprawowana opieka ma charakter stały i długotrwały, istnieje związek przyczynowo skutkowy pomiędzy sprawowaną opieką a brakiem możliwości podjęcia zatrudnienia (wywiad z dnia [...] r.).

Stosownie do treści przywołanego wyżej art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych (w brzmieniu obowiązującym w dacie wydania zaskarżonej decyzji) świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę: ma (m.in.) ustalone prawo do renty.

Zgodne z ugruntowaną w orzecznictwie wykładnią tego przepisu, osoba, która spełnia warunki do przyznania wyższego świadczenia pielęgnacyjnego i chce je otrzymać, a pobiera świadczenie wymienione w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, powinna móc dokonać wyboru jednego z tych świadczeń poprzez rezygnację z pobierania świadczenia niższego (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 24 marca 2021 r. sygn. akt I OSK 2631/20; z dnia 15 grudnia 2020 r. sygn. akt I OSK 1983/20; z dnia 11 sierpnia 2020 r. sygn. akt I OSK 764/20; z dnia 18 czerwca 2020 r. sygn. akt I OSK 254/20; z dnia 27 maja 2020 r. sygn. akt I OSK 2375/19). Stanowisko przedstawione w tym zakresie przez organy orzekające w sprawie pozostaje zatem uzasadnione.

Na tle przywołanej regulacji wypowiedział się Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 26 czerwca 2019 r. sygn. akt SK 2/17. Wyrok ten jest wyrokiem zakresowym, w którym doszło do przypisania atrybutu niekonstytucyjności nie całej jednostce redakcyjnej tekstu prawnego, lecz jej określonemu fragmentowi.

Jak wyjaśnił Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 10 stycznia 2023 r. sygn. akt I OSK 4/23, wyrok SK 2/17 dotyczy zakresu podmiotowego art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, rozstrzygając o konstytucyjności przepisu w stosunku do określonej grupy podmiotów, której ten przepis dotyczy, a mianowicie osób sprawujących opiekę, które mają ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Osoby te mieszczą się w szerszej kategorii osób, którym przysługuje prawo do renty. Skutkiem wyroku stwierdzającego niekonstytucyjność przepisu w zakresie podmiotowym jest utrata mocy obowiązującej nie przez cały przepis, w pełnym zakresie jego obowiązywania, ale wyłącznie w zakresie, w jakim stwierdzona została jego niezgodność z Konstytucją, w odniesieniu do wskazanej grupy podmiotów.

Wyrok Trybunału Konstytucyjnego o sygn. SK 2/17 usuwa z systemu prawa negatywną przesłankę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wskazaną w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, w stosunku do osoby mającej ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, przez co osoba taka może ubiegać się o to świadczenie. Ponieważ prawodawca pierwotnie co do zasady wykluczył w ustawie osoby uprawnione do renty od możliwości uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, orzeczenie o niekonstytucyjności zakresowej przepisu prowadzi do nowej sytuacji prawnej, pozbawionej kompleksowej regulacji, w szczególności odnoszącej się do warunków uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego w zbiegu z innym świadczeniem z zakresu zabezpieczenia społecznego.

W orzecznictwie sądów administracyjnych zwrócono uwagę na potrzebę uwzględniania kontekstu konstytucyjnego przy wykładni tego przepisu, w szczególności w odniesieniu do osób uprawnionych do emerytury, co skutkowało przyjęciem, że osoby takie (prawnie nie ograniczone w możliwości podjęcia zatrudnienia), nie są pozbawione możliwości ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne. Jest to stanowisko zbieżne ze stanowiskiem przedstawionym w wyroku SK 2/17, w którym wskazano, że osoba sprawująca opiekę nad niepełnosprawnym, która ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, może więc - a zatem jest w stanie - faktycznie pracować.

Osoby, które pobierają świadczenia z systemu ubezpieczenia społecznego, mogą podjąć zatrudnienie, ale rezygnują z tego ze względu na sprawowanie opieki nad osobą niepełnosprawną, znajdują się w analogicznej sytuacji względem siebie, a nie tylko względem opiekunów nie posiadających uprawnienia do świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Zasada równości, która stała za rozstrzygnięciem przyjętym w wyroku SK 2/17, powinna znaleźć zastosowanie również do warunków, na jakich opiekunowie osób niepełnosprawnych, uprawnieni do świadczeń z ubezpieczenia społecznego (emerytury, renty), rezygnujący z zatrudnienia, mogą uzyskać prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Nakazuje ona przyjąć, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego nie wywołał skutku polegającego na możliwości pobierania przez osoby uprawnione zarówno świadczeń z zabezpieczenia społecznego, jak i świadczenia pielęgnacyjnego, ale warunkiem jest dokonanie wyboru i rezygnacja z dotychczas pobieranego świadczenia. Tezę taką można odnaleźć również w uzasadnieniu wyroku SK 2/17, w którym Trybunał stwierdził, że "brak jest podstaw do wykluczenia z pobierania świadczenia osób, które nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną z tego tylko względu, że mają one przyznane prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, (zwłaszcza) jeżeli świadczenia tego nie pobierają" - teza 3.3.4. uzasadnienia wyroku SK 2/17 (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 stycznia 2023 r. sygn. akt I OSK 4/23; podobnie: Naczelny Sąd Administracyjny w wyrokach: z dnia 22 listopada 2022 r. sygn. akt I OSK 247/22, z dnia 24 sierpnia 2023 r. sygn. akt I OSK 1665/22, z dnia 2 marca 2022 r. sygn. akt I OSK 1623/21, z dnia 16 listopada 2023 r. sygn. akt I OSK 1923/22, z dnia 6 października 2023 r. sygn. akt I OSK 1920/23, z dnia 12 października 2023 r. sygn. akt I OSK 1922/23, z dnia 2 marca 2022 r. sygn. akt I OSK 1623/21, z dnia 10 listopada 2023 r. sygn. akt I OSK 271/22).

Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie w pełni podziela przestawione wyżej stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego.

W tym stanie rzeczy, podnoszone odmienne stanowisko skargi, nie mogło zyskać akceptacji składu orzekającego.

Jednakże Sąd zauważa, iż w rozpatrywanej sprawie organ odwoławczy wprawdzie słusznie przyjął, że dopiero zawieszenie prawa do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy eliminuje negatywną przesłankę z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, to jednak nie pouczył Skarżącej o powyższym, ani też nie dostrzegł braku prawidłowego pouczenia Skarżącej w tym zakresie przez organ pierwszej instancji.

Organ zaniechał pouczenia Strony o prawie do dokonania wyboru pomiędzy świadczeniem pielęgnacyjnym a pobieraną rentą z tytułu częściowej niezdolności do pracy, a także możliwości wstrzymania wypłaty świadczeń rentowych, które to pouczenie powinno nastąpić przy jednoczesnym wskazaniu Stronie, że zawieszenie renty stanowi jedyną przeszkodę przyznania wnioskowanego świadczenia. Oświadczenie Skarżącej (o treści "posiadam prawo do renty, zostałam pouczona o możliwości jej zawieszenia"), na które powołują się organy orzekające w sprawie, zostało złożone w dniu 26 czerwca 2023 r. w sytuacji, gdy wniosek do organu wpłynął w dniu 23 czerwca 2023 r., a jednocześnie przed przeprowadzeniem wywiadu środowiskowego, zatem niewątpliwie w tej dacie organ nie dokonał jeszcze pełnych ustaleń dających podstawę do tego rodzaju pouczenia. Informacja o możliwości zawieszenia prawa do aktualnie pobieranej renty powinna być udzielona stronie wówczas, gdy postępowanie z wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wykaże, że zachodzą wszystkie przesłanki umożliwiające uwzględnienie wniosku, a jedyną przeszkodą do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest fakt pobierania świadczenia rentowego. W aktach administracyjnych brak również jakiegokolwiek (późniejszego) pisma organów orzekających w sprawie, z którego wynikałoby poinformowanie Strony o powyższym wraz ze wskazaniem prawa do wyboru świadczenia, co w konsekwencji skutkowało przedwczesną odmową przyznania Skarżącej prawa do wnioskowanego świadczenia. Na dzień złożonego przez Skarżącą oświadczenia, Strona nie posiadała jednoznacznej informacji o braku innych przeszkód do przyznania świadczenia wyższego. Dostrzeżone naruszenie wzmacnia również okoliczność, iż na etapie postępowania pierwszoinstancyjnego pobieranie przez Skarżącą renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy nie stało się jedyną przeszkodą do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Zgodnie z uzasadnieniem decyzji organu pierwszej instancji przyczynę odmowy oparto również o moment powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki (art. 17 ust. 1b ustawy). O spełnieniu wszystkich pozostałych warunków do przyznania wyższego od renty świadczenia pielęgnacyjnego, Skarżąca w istocie mogła dowiedzieć się dopiero z uzasadnienia zaskarżonej decyzji organu odwoławczego.

Należy mieć na względzie, że dla opiekuna pobierającego rentę, złożenie wniosku o jej zawieszenie i wstrzymanie wypłaty mogło wiązać się z uzasadnioną obawą pozostawania przez pewien okres bez środków do życia bądź - z pełni - na gruncie rozpoznawanej sprawy - uzasadnioną obawą czy świadczenie w ogóle zostanie przyznane, w szczególności w kontekście drugiej przesłanki odmowy. Uzasadniona mogła być również obawa o przerwanie ubezpieczenia zdrowotnego. Wobec tego na organach, przed wezwaniem do dokonania wyboru świadczenia, ciążył obwiązek ustalenia, czy w realiach danej sprawy wezwanie jest celowe, także przy uczynieniu zadość obowiązkowi informowania stron postępowania wynikającemu z art. 9 k.p.a. Stosownie do tego przepisu, organy administracji publicznej są obowiązane do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Organy czuwają nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, i w tym celu udzielają im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek. Oznacza to, że organ ma obowiązek udzielania informacji zarówno o przepisach prawa materialnego, jak i procesowego. Obowiązek ten obejmuje cały tok postępowania, tj. od chwili jego wszczęcia, aż do jego zakończenia decyzją. Organ nie może więc ograniczyć się tylko do udzielenia informacji prawnej, lecz musi podać również niezbędne wyjaśnienia co do treści przepisów oraz udzielać wskazówek, jak należy postąpić w danej sytuacji, aby uniknąć szkody (wyrok Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie z dnia 11 lipca 2001 r. sygn. akt I SA 2447/00). Przesłanki wykonywania przez organy tego obowiązku muszą bowiem uwzględniać konieczność informowania w celu zapobieżenia szkodzie z powodu nieznajomości prawa (art. 9 zd. 2 k.p.a.; A. Wróbel w: M. Jaśkowska, M. Wilbrandt-Gotowicz, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Lex el. 2024). Nie można także pominąć, iż w postępowaniu wszczętym na żądanie strony, informując o możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, organ administracji publicznej jest obowiązany do wskazania przesłanek zależnych od strony, które nie zostały na dzień wysłania informacji spełnione lub wykazane, co może skutkować wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem strony, o czym stanowi art. 79a k.p.a.

Wobec przedstawionych powyżej rozważań, informacja o możliwości zawieszenia prawa do aktualnie pobieranej renty i przedstawienia decyzji o wstrzymaniu wypłaty tego świadczenia powinna być udzielona stronie wówczas, gdy postępowanie z wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wykaże, że zachodzą wszystkie przesłanki umożliwiające uwzględnienie wniosku, a przeszkodą do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest wyłącznie fakt pobierania renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Następnie, gdy strona dokona wyboru świadczenia pielęgnacyjnego i doprowadzi do zawieszenia prawa do renty, możliwe będzie przejście osoby uprawnionej z systemu świadczeń emerytalno-rentowych do systemu świadczeń rodzinnych. Jednocześnie, jak podkreśla się w orzecznictwie, konieczna jest taka organizacja działań organu przyznającego świadczenia rodzinne w koordynacji z organem emerytalno-rentowym, by nie pozostawić osoby uprawnionej bez należnego jej (niezbędnego dla życia) świadczenia nawet przez krótki czas (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 27 maja 2020 r., sygn. I OSK 2375/19).

Organ rozpoznając niniejszą sprawę zaniechał niewątpliwie wypełnienia obowiązku z art. 79a i art. 9 k.p.a. Niezależnie od powyższego, Sąd dostrzegł również uchybienie zasadzie czynnego udziału strony w postępowaniu. Stosownie do treści art. 10 § 1 k.p.a. organy administracji publicznej obowiązane są zapewnić stronom czynny udział w każdym stadium postępowania, a przed wydaniem decyzji umożliwić im wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań. W aktach przedłożonych do sprawy brak bowiem również jakiejkolwiek informacji o pouczeniu Strony w zakresie uprawnienia do wypowiedzenia się w sprawie przed wydaniem decyzji co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań.

W rezultacie kontrola sądowoadministracyjna rozpoznawanej sprawy doprowadziła do stwierdzenia naruszenia art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, a także naruszenia art. 9, art. 10 § 1 oraz art. 79a k.p.a., co miało wpływ na wynik sprawy.

Zgodnie z treścią art. 153 p.p.s.a. organ ponownie rozpoznając sprawę, uwzględni wskazania wynikające wprost z niniejszego uzasadnienia, a dokonując pouczenia, że Strona spełnia wszystkie przesłanki umożliwiające uwzględnienie wniosku, a jedyną przeszkodą w tym zakresie jest pobieranie przez Stronę renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, pouczy o możliwości dokonania wyboru świadczenia korzystniejszego (wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego) poprzez zawieszenie prawa do renty, udzielając niezbędnych pouczeń w kwestii ubezpieczenia obowiązkowego stosownie do ram art. 9 k.p.a., a następnie podejmie stosowne rozstrzygnięcie, uzasadniając swoje stanowisko zgodnie z wymogiem art. 107 § 3 k.p.a. Organ winien uwzględnić również wskazaną przez Sąd wykładnię art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Mając powyższe na uwadze, Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c oraz art. 135 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.

Rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym nastąpiło z uwagi na złożony w treści odpowiedzi na skargę wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym przy jednoczesnym braku żądania przeprowadzenia rozprawy przez stronę skarżącą (art. 119 pkt 2 w zw. z art. 120 p.p.s.a.). W trybie uproszczonym sąd rozpoznaje sprawy na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów (art. 120 p.p.s.a.).

Orzeczenia przywołane w treści niniejszego uzasadnienia dostępne są w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych.