Wyrok NSA, sygn. akt III OSK 1869/21
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2023-09-26 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6091 Przywrócenie stosunków wodnych na gruncie lub wykonanie urządzeń zapobiegających szkodom
Hasła tematyczne: Administracyjne postępowanie
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny
Powołane przepisy: article: art. 183 § 2 pkt 5
journal: Dz.U. 2023 poz 259
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Piotr Korzeniowski Sędziowie sędzia NSA Teresa Zyglewska (spr.) sędzia del. WSA Maciej Kobak Protokolant asystent sędziego Krzysztof Książek po rozpoznaniu w dniu 26 września 2023 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej H.M. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 16 kwietnia 2019 r., sygn. akt IV SA/Wa 754/18 w sprawie ze skargi H.M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia 19 grudnia 2017 r., nr KOA/2315/Wo/16 w przedmiocie naruszenia stosunków wodnych uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 16 kwietnia 2019 r., sygn. akt IV SA/Wa 754/18 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie (dalej: Sąd I instancji) na skutek skargi H.M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia 19 grudnia 2017 r. nr KOA/2315/Wo/16 w przedmiocie naruszenia stosunków wodnych, oddalił skargę.

Powyższe rozstrzygnięcie było wynikiem następujących ustaleń faktycznych i ocen prawnych.

Decyzją z [...], nr [...] Wójt Gminy C. umorzył (po ponownym rozpatrzeniu sprawy) postępowanie wszczęte na wniosek H.M. w sprawie naruszenia stosunków wodnych na działce ew. nr [...] w miejscowości A. przez A.G. i U.G. właścicieli działki nr ew. [...].

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie (dalej: SKO) po rozpatrzeniu odwołania, decyzją z 14 sierpnia 2012 r., nr KOA/2486/Wo/12 uchyliło ww. decyzję i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia przez organ I instancji.

Decyzją nr [...] z [...] Wójt Gminy C. stwierdził, że nie doszło do naruszenia stosunków wodnych na działce nr ew. [...] w miejscowości A. przez A.G. i U.G. - właścicieli działki nr ew. [...].

Od ww. decyzji H.M. wniosła odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie decyzją z 6 maja 2014 r., nr KOA/3389/Wo/13 utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji nr [...].

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 13 listopada 2014 r., sygn. akt IV SA/Wa 1311/14, uchylił zaskarżoną decyzję SKO w Warszawie oraz utrzymaną nią w mocy decyzję Wójta Gminy C. z [...] nr [...].

W wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy Wójt Gminy C. decyzją nr [...] z [...] stwierdził, że nie doszło do naruszenia stosunków wodnych na działce nr ew. [...] w miejscowości A. przez Pana A.G. i Panią U.G. właścicieli działki nr ew. [...].

Odwołanie od powyższej decyzji wniosła H.M.

Decyzją z dnia 19 grudnia 2017 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie, nr KOA/2315/W0/16 utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję Wójta Gminy C.

Skargę na powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie wniosła H.M.

W odpowiedzi na skargę organ administracji publicznej wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko przedstawione w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w powołanym wyżej wyroku oddalił skargę H.M. uznając, że zaskarżona decyzja została wydana zgodnie z prawem.

Uznając swoje stanowisko Sąd I instancji wskazał, że w wyroku z 13 listopada 2014 r., sygn. akt IV SA/Wa 1311/14, Sąd wskazał że oceniane przez organy dowody w postaci: dokumentacji zdjęciowej, protokołów z przeprowadzonych na przestrzeni kilku lat wizji, zarządzeń Wójta Gminy C. w sprawie ogłoszenia pogotowia przeciwpowodziowego oraz alarmu powodziowego, a także opinii w sprawie naruszenia stosunków wodnych na działkach nr [...], [...], [...] [...] we wsi A. sporządzonej w lipcu 2009r. przez B.P., J.K., T.D., P.M. i R.S., usprawiedliwiały przyjęcie stanowiska, że na terenie, na którym leżą działki H.M. występuje wysoki stan wód gruntowych. Nie dawały one jednak podstaw do konkluzji, że to właśnie ten wysoki stan wód gruntowych jest powodem stwierdzonych stosunków wodnych na działce skarżącej. W szczególności z uzasadnienia tego wyroku wynika, że na spornym terenie znajdują się zastoiny wody i fakt ten nie jest przez nikogo kwestionowany. Istnieje natomiast rozbieżność co do przyczyny (przyczyn) tego stanu rzeczy. Przywołana bowiem opinia z 2009 r. stwierdza, że ukształtowanie powierzchni oraz wykonane ogrodzenie z podmurówką nie wskazuje na możliwość wystąpienia spływu wody z działki [...] na działkę nr [...]. W ocenie Sądu jednak wymagane jest odniesienie się do konsekwentnie podnoszonych przez skarżącą twierdzeń co do słabej jakości ogrodzenia oraz - w konsekwencji - nie spełniania funkcji ochronnej przed spływem wód z działki [...] na działkę nr [...]. W ocenie zatem Sądu, wyrażonej w przywołanym wyroku, rolą organów w ponownie prowadzonym postępowaniu będzie dokonanie oceny nie tyle zgodności owego cokołu z przepisami prawa budowlanego, bo do tego powołane są organy nadzoru budowlanego, ale przepuszczalności i stanu technicznego tego murku w kontekście ewentualnego przemakania wody przez ten mur z terenu położonego wyżej tj. działki małżonków G. Sąd nadto wyjaśnił, że organy rozpoznając niniejszą sprawę nie są kompetentne w sprawie zastrzeżonej dla organów budowlanych, jednakże władne są do oceny stanu ogrodzenia, które niweluje podwyższenie terenu działki nr ew. [...]. W takich bowiem warunkach, w ocenie Sądu, stan techniczny tego ogrodzenia nabiera zasadniczego znaczenia dla sprawy ewentualnego naruszenia stosunków wodnych.

Wojewódzki Sąd Administracyjnego w Warszawie stwierdził, że organy wywiązały się należycie z obowiązków nałożonych przez Sąd w ww. wyroku. Jednocześnie dokonały prawidłowej oceny zgromadzonego materiału dowodowego. Mając bowiem na uwadze treść oceny technicznej, sformułowaną przez osobę posiadającą wiadomości specjalistyczne, zdaniem Sądu, organy zasadnie uznały, że omawiane ogrodzenie spełnia rolę muru oporowego niwelującego skutki podwyższenia gruntu działki p. G.

Sąd I instancji wyjaśnił, że stwierdzenie, iż ogrodzenie stanowi opór przed osuwaniem ziem i spływem wód z terenu działki p. G. na teren działki p. M., nie stanowi zaprzeczenia, że stosunki wodne na działce H.M. uległy zmianie. Niemniej istotą decyzji wydawanej w trybie art. 29 ust. 3 ustawy Prawo wodne (mającej zastosowanie w niniejszej sprawie), nie jest stwierdzenie zaistnienia zmiany stanu wód na gruncie, ale nakazanie właścicielowi gruntu przywrócenie stanu poprzedniego lub wykonanie urządzeń zapobiegających szkodom. Jest to jednak możliwe wyłącznie w razie ustalenia, że spowodowane przez właściciela gruntu zmiany stanu wody na gruncie szkodliwie wpływają na grunty sąsiednie. Stąd też, w przypadku ustalenia, że ogrodzenie znajdujące się pomiędzy działkami [...] oraz [...] stanowi osłonę przed negatywnym oddziaływaniem podwyższenia gruntu na działce p. G. na działkę p. M., nie jest możliwe wydanie decyzji o innej treści niż odmawiającej nakazania przywrócenia stanu poprzedniego lub wykonanie urządzeń zapobiegających szkodom. Co prawda w niniejszej sprawie sentencja decyzji organu I instancji stanowi, że nie doszło do naruszenia stosunków wodnych na działce nr ew. [...], to jednak błąd w zakresie sformułowania sentencji pozostaje bez wpływu na wynik sprawy. Istotą bowiem rozstrzygnięcia jest, że brak jest przesłanek do wydania decyzji, o której mowa w art. 29 ust. 3 ustawy Prawo wodne, obowiązującej w dniu wydania decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyjaśnił, że nie uwzględnił wniosku skarżącej o odroczenie rozprawy wyznaczonej na dzień 16 kwietnia 2019t. uzasadnianej przez skarżącą zmianą pełnomocnika. Wyjaśnił, że pomimo zmiany pełnomocnika na 8 dni przed wyznaczonym terminem rozprawy, skarżąca nie była pozbawiona pomocy prawnej. Stosownie bowiem do brzmienia art. 42 § 2 p.p.s.a. pełnomocnik profesjonalny ma obowiązek działać za stronę przez 2 tygodnie od dnia wypowiedzenia pełnomocnictwa. Dotychczasowy pełnomocnik stawił się na rozprawie i reprezentował interesy skarżącej. Dodatkowo wskazał, że w toku postępowania sądowego skarżąca kilkakrotnie deklarowała brak zaufania do pełnomocników wyznaczonych jej z urzędu, a sytuacja że na kilka dni przed rozprawą zmieniany był pełnomocnik, już raz miała miejsce. Jej skutkiem było odroczenie rozprawy wyznaczonej na 13 lutego 2019 r. W tej sytuacji w ocenie Sądu wystąpienie przez skarżącą o odroczenie rozprawy po raz kolejny z uwagi na zmianę pełnomocnika nie zasługiwało na uwzględnienie, gdyż nosi znamiona nadużycia prawa.

Z powyższym rozstrzygnięciem nie zgodziła się H.M. (dalej: skarżąca kasacyjnie) i w skardze kasacyjnej opartej na podstawie art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a. zarzuciła wyrokowi:

naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik postępowania, tj.:

art. 133 § 1 p.p.s.a poprzez orzekanie w niniejszej sprawie na podstawie niekompletnych akt sprawy, niepozwalających poczynić prawidłowych ustaleń faktycznych w sprawie, odnośnie ogrodzenia p. G. tj. właścicieli działki nr [...], które wg pism p. G. nie miało zabezpieczać działki skarżącej, jego stanu technicznego, faktu podwyższenia przez właścicieli działki nr [...] poziomu terenu ich działki o prawie jeden metr, niewykonania obowiązków nałożonych na p. [...] w związku z budową tegoż ogrodzenia przez PINB w N. w latach 2008 r., 2010 r., 2018 r., co miało istotny wpływ na wynik sprawy,

art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. poprzez jego niezastosowanie w niniejszej sprawie i nieuchylenie zaskarżonej decyzji organu I i II instancji w sytuacji, gdy organy administracji przy ich wydaniu naruszyły przepisy postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy tj. art. 7 k.p.a., 77 § 1 k.p.a., 80 k.p.a., 107 § 3 k.p.a. nie podając należytego uzasadnienia, dla którego zaaprobowano ocenę techniczną D.M., mimo wskazań przez skarżącą kasacyjnie, iż przedmiotowa opinia jest sprzeczna z licznymi dowodami przedłożonymi przez skarżącą w tym zdjęciami betonowego cokołu, zdjęciami z roku 2016, w zakresie chociażby pomiarów ogrodzenia, z protokołem z podanymi rzeczywistymi pomiarami cokołu dokonanymi przez MWINB 2 VIII 2006 r., jak również jest wewnętrznie sprzeczna albowiem z jednej strony opiniodawca wskazuje, że cokół p. G. spełnia funkcję oporową, zabezpiecza działkę skarżącej, a z drugiej zaś strony wskazuje, iż dla prawidłowej eksploatacji ogrodzenia winny zostać wykonane bliżej niesprecyzowane prace naprawczo - eksploatacyjne, co miało istotny upływ na wynik sprawy,

art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. oraz art. 151 p.p.s.a. w związku z art. 7 k.p.a., 8 k.p.a., 77 § 1 k.p.a., 107 § 3 k.p.a. poprzez niedostrzeżenie przez Sąd I instancji, i w konsekwencji oddalenie skargi okoliczności następującej, a mianowicie iż organy administracji nie przeprowadziły w należyty sposób postępowania dowodowego w kontekście naruszenia stosunków wodnych na nieruchomości skarżącej tj. na działce ew. [...], pominęły zgłaszane przez skarżącą uwagi i zastrzeżenia co do stanu podmurówki p. G. będącej samowolą budowlaną niezgłoszoną do PI NB, pominęły także zastrzeżenia zgłaszane przez skarżącą co do opinii D.M., w zakresie m.in. niewykonania przez p. G. zaleceń z postanowienia PINB nr [...] z [...] zaleceń z decyzji PINB nr [...] z [...] i ostatnio nakazu PINB z postanowienia nr [...] z [...], nie ustaliły przyczyn zalewania działki skarżącej, a nie jedynie zastoin wody, pominęły fakt wskazywany wielokrotnie przez skarżącą, a mianowicie okoliczność, iż doszło do podwyższenia poziomu terenu działki przez właścicieli działki nr [...] o prawie jeden metr w stosunku do działki skarżącej, zaniechały przeprowadzenia opinii z zakresu z zakresu gospodarki wodnej, hydrologii, postępowań wodnoprawnych i melioracji wodnych, co miało istotny wpływ na wynik sprawy, organy administracji nie ustaliły w konsekwencji stanu faktycznego sprawy,

art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. oraz art. 151 p.p.s.a. w związku z art. 7 k.p.a., 8 k.p.a., 77 k.p.a. poprzez niedostrzeżenie przez Sąd I instancji, i w konsekwencji oddalenie skargi okoliczności następującej, a mianowicie iż organy administracji nie uwzględniły wniosków dowodowych skarżącej, nie podjęły wszelkich kroków zmierzających do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy i jej załatwienia, co doprowadziło do dowolnego ustalenia stanu faktycznego na podstawie niekompletnych akt sprawy i na podstawie nierzetelnej opinii z roku 2016 sprzecznej z innymi dowodami,

art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. art. 153 p.p.s.a. w zw. z art. 7 k.p.a., 77 § 1 k.p.a., 80 k.p.a. poprzez uznanie, iż organy administracji wypełniły wytyczne nałożone przez Sąd w wyroku WSAosygn. IV SA/Wa 1311/14 z dnia 13 listopada 2014 r. codo dalszego postępowania, w sytuacji gdy organy administracji faktycznie nie wywiązały się należycie z obowiązków nałożonych przez Sąd w ww. wyroku WSA, w szczególności w zakresie w jakim nie przeprowadziły uzupełniającego i koniecznego postępowania dowodowego, co do zarówno kwestii niewykonania przez p. G. obowiązków z decyzji PINB nr [...] z [...] kwestii stanu technicznego ogrodzenia p. G., kwestii zalewania działki skarżącej, jak również w zakresie faktu podwyższenia terenu działki sąsiadów o prawie jeden metr, jak również nie przeprowadziły należytego postępowania wyjaśniającego, w szczególności zaniechały przeprowadzenia dowodu z opinii biegłych z zakresu gospodarki wodnej, hydrologii, postępowań wodnoprawnych i melioracji wodnych, w konsekwencji nie wykonały wytycznych WSA w Warszawie z wyroku z 13.11.2014 r. sygn. akt IV SA/Wa 1311/14, co miało istotny wpływ na wynik sprawy,

art. 144 § 4 p.p.s.a. poprzez błędne przedstawienie w uzasadnieniu wyroku Sądu I instancji stanu faktycznego sprawy z uwagi na niekompletność akt sprawy, przez błędne przyjęcie w uzasadnieniu wyroku, iż organy wywiązały się należycie z obowiązków nałożonych przez Sąd w wyroku z dnia 13 listopada 2014 r., brak odniesienia się do zarzutów strony skarżącej w zakresie nieprawdziwych danych zawartych w opinii D.M. co do pomiarów ogrodzenia, jak również w zakresie przyczyn i powodów, dla których zaaprobowano przedmiotową opinię, niewyjaśnienie przez organ administracji rozbieżności co do przyczyn znajdowania się na działce [...] zastoin wody i faktu podwyższenia poziomu terenu dziatki przez właścicieli działki [...] o jeden metr, brak podania przyczyn niewyjaśnienia przez organy administracji rozbieżności co do przyczyn zalewania działki skarżącej nr [...], przy czym zalewanie działki skarżącej zostało wielokrotnie udowodnione i widoczne jest na licznych zdjęciach działki skarżącej z lat 2007- 2016 i późniejszych, których nie uwzględnił WSA w Warszawie, nie zajmując się także oczywistymi skutkami podwyższenia poziomu terenu działki p. G. nr [...] do jednego metra, co w konsekwencji uniemożliwia skarżącej poznanie motywów podjętego przez Sąd rozstrzygnięcia;

art. 109 p.p.s.a. w zw. z art. 42 § 2 p.p.s.a i art. 45 ust. 1 Konstytucji poprzez pozbawienie strony możliwości obrony swoich praw i pozbawienie prawa do sądu, polegające na rozpoznaniu sprawy pod nieobecność skarżącej, nieodroczenie rozprawy wyznaczonej na dzień 16 kwietnia 2019 r. mimo wniosku skarżącej i pełnomocnika z urzędu, co miało istotny wpływ na wynik sprawy,

naruszenie przepisów prawa materialnego, przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie, tj.:

art. 29 ust. 3 ustawy Prawo wodne w dacie obowiązującej w dniu wydania decyzji poprzez niewłaściwe zastosowanie w stanie faktycznym sprawy i stwierdzenie, iż mimo, że stosunki wodne na działce skarżącej uległy zmianie to spowodowane przez właściciela sąsiedniej działki zmiany stanu wody na gruncie nie wpływają szkodliwie na grunty sąsiednie, w tym działkę skarżącej za nr [...], podczas gdy naruszone stosunki wodne wpłynęły negatywnie na działkę skarżącej powodując jej zniszczenie.

W oparciu o przytoczone zarzuty skarżąca kasacyjnie wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie, który wydał zaskarżone orzeczenie, zasądzenie od organu II instancji na rzecz skarżącej kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm prawem przepisanych w podwójnej wysokości z uwagi na nakład pracy, skomplikowany charakter sprawy jak również z uwagi, iż skarżąca w żadnym zakresie, zarówno w części jak i w całości, tych kosztów nie pokryła. Jednocześnie nie zrzekła się rozprawy i wniosła o rozpoznanie niniejszej sprawy na rozprawie. Nadto wniosła o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z następujących dokumentów:

pismo p. G. do Regionalnego Zarządu Gospodarki Wodnej będące "odpowiedzią" na pismo RZGW do PINB z [...] złożone w PINB [...];

pismo p. G. z [...] do PINB,

pismo Regionalnego Zarządu Gospodarki Wodnej do PINB z N. z [...] w sprawie podwyższenia terenu, budowy i funkcji muru p. G.;

pismo Regionalnego Zarządu Gospodarki Wodnej z [...];

pismo Wójta gm. C. z [...] do PINB w sprawie decyzji PINB z [...] nr [...] nakładającej na p. G. szereg obowiązków z pytaniem - czy je wykonali,

decyzja PINB z [...] nr [...];

protokół oględzin działki skarżącej przez wójta gm. C. z [...], w którym stwierdzono: "Cokół bez fundamentu".

postanowienie PINB nr [...] z [...];

pismo PINB z [...] z wnioskiem o podjęcie stosownych działań w związku z kontrolą RZGW z 2005 r.

protokół pokontrolny RZGW z [...] z wypowiedzią p. G. z [...] podpisana przez p. G., wszystkie na okoliczność naruszenia stosunków wodnych na działce skarżącej, nieprzywrócenia tychże stosunków wodnych na działce Skarżącej oraz niekompletnych akt niniejszej sprawy.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej skarżąca kasacyjnie przedstawiła szczegółową argumentację przemawiającą za zasadnością skargi kasacyjnej.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Stosownie do treści art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r., poz. 259 t.j.), dalej "p.p.s.a.", Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania, której przesłanki enumeratywnie wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a. wystąpiły w rozpoznawanej sprawie.

Skarga kasacyjna jest zasadna, albowiem zarzut dotyczący naruszenia art. 109 p.p.s.a. w zw. z art. 42 § 2 p.p.s.a. i art. 45 ust. 1 Konstytucji zmierza do wykazania, że strona skarżąca kasacyjnie została pozbawiona możliwości obrony swoich praw w wyniku nieodroczenia rozprawy.

Zauważyć należy, że o terminie rozprawy został powiadomiony pełnomocnik skarżącej kasacyjnie, który był pełnomocnikiem ustanowionym w ramach pomocy prawnej, to jest r.pr. W.K. W dniu 10 kwietnia 2019 r. wpłynęło do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie pismo tego pełnomocnika informujące, że udzielone mu w rozpoznawanej sprawie pełnomocnictwo zostało cofnięte. Pełnomocnik dołączył pismo Okręgowej Izby Radców Prawnych w Warszawie z dnia 8 kwietnia 2019 r. skierowane do r. pr. E.Ś., z którego wynika, że została ona ustanowiona pełnomocnikiem z urzędu dla skarżącej kasacyjnie, a na wniosek r. pr. W.K. z dnia 5 kwietnia 2019 r. pełnomocnictwo do działania w rozpoznawanej sprawie zostało jej cofnięte w związku z zaistniałym konfliktem interesów.

Powyższe pismo zostało przesłane przez Okręgową Izbę Radców Prawnych w Warszawie i wpłynęło do WSA w dniu 11 kwietnia 2019 r. W tym samym dniu wpłynęło pismo r.pr. W. K., w którym poinformowała ona, że na wyraźną prośbę skarżącej kasacyjnie wnosi o odroczenie rozprawy informując jednocześnie, że w sprawie zaistniały przesłanki z art. 45 kodeksu etyki radcy prawnego.

Skarżąca kasacyjnie pismami z 12 kwietnia 2019 r. i 15 kwietnia 2019 r. nadesłanymi pocztą elektroniczną wniosła o odroczenie rozprawy wyznaczonej na dzień 16 kwietnia 2019 r., informując jednocześnie, że jeśli na rozprawę stawi się pełnomocnik r.pr. W.K., to skarżąca kasacyjnie nie zgadza się żeby pełnomocnik ten pozornie reprezentował jej interesy. Skarżąca kasacyjnie podała liczne przyczyny, które jej zdaniem przemawiają za tym, aby pełnomocnik ten nie reprezentował jej interesów, w tym okoliczność utraty zaufania do pełnomocnika, a także poinformowała, że pełnomocnik ten wbrew jej woli wybiera się na posiedzenie w dniu 16 kwietnia 2019 r. choć już nie jest jej pełnomocnikiem od 8 kwietnia 2019 r. i nie uzgodnił ze skarżącą kasacyjnie stanowiska w sprawie. Skarżąca kasacyjnie wniosła o odroczenie rozprawy, aby nowo ustanowiony pełnomocnik mógł zapoznać się z aktami sprawy i skontaktować ze skarżącą kasacyjnie.

Na rozprawie w dniu 16 kwietnia 2019 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny oddalił wniosek skarżącej o odroczenie rozprawy oraz niedopuszczenie pełnomocnika r.pr. W.K. do udziału w sprawie. Na rozprawie tej nie była obecna skarżąca. Na termin rozprawy stawiła się r.pr. W. K.

Po zamknięciu rozprawy, która odbyła się 16 kwietnia 2019 r. został wydany wyrok.

Zgodnie z art. 109 p.p.s.a. rozprawa ulega odroczeniu, jeżeli sąd stwierdzi nieprawidłowość zawiadomienia którejkolwiek ze stron albo jeżeli nieobecność strony lub jej pełnomocnika jest wywołana nadzwyczajnym wydarzeniem lub inną znaną sądowi przeszkodą, której nie można przezwyciężyć, chyba że strona lub jej pełnomocnik wnieśli o rozpoznanie sprawy w ich nieobecności.

W rozpoznawanej sprawie pismo informujące o terminie rozprawy wyznaczonej na dzień 16 kwietnia 2019 r., zgodnie z art. 67 § 5 p.p.s.a., zostało doręczone pełnomocnikowi skarżącej, to jest r.pr. W. K. Z dniem 8 kwietnia 2019 r. r.pr. W.K. przestała być pełnomocnikiem skarżącej, z uwagi na cofnięcie jej pełnomocnictwa.

Zgodnie z art. 42 § 2 p.p.s.a. adwokat, radca prawny, doradca podatkowy lub rzecznik patentowy, który wypowiedział pełnomocnictwo, jest obowiązany działać za stronę jeszcze przez dwa tygodnie, chyba że mocodawca zwolni go od tego obowiązku. W pismach z 12 i 15 kwietnia 2019 r. skarżąca kasacyjnie wniosła o odroczenie rozprawy stwierdzając kategorycznie, że nie wyraża zgody, aby reprezentowała ją r.pr. W. K. i podając przyczyny takiego stanowiska, wśród nich utratę zaufania. W związku z powyższym takie stanowisko skarżącej kasacyjnie należało uznać za zwolnienie pełnomocnika z obowiązku działania za stronę przez dwa tygodnie, o których mowa w art. 42 § 2 p.p.s.a. W takiej sytuacji r.pr. W. K. nie była uprawniona do reprezentowania skarżącej kasacyjnie na rozprawie w dniu 16 kwietnia 2019 r.

Nowy pełnomocnik skarżącej, który został wyznaczony w dniu 8 kwietnia 2019 r., o czym Wojewódzki Sąd Administracyjny został poinformowany pismem, które wpłynęło do Sądu w dniu 11 kwietnia 2019 r. (w piśmie tym poinformowano także o cofnięciu pełnomocnictwa dotychczasowemu pełnomocnikowi), nie został powiadomiony o terminie. Skarżąca kasacyjnie wnioskowała o odroczenie rozprawy, aby nowo ustanowiony pełnomocnik miał czas na zapoznanie się z aktami sprawy i skontaktowanie z mocodawcą. Podkreślenia wymaga, że to nie skarżąca wypowiedziała pełnomocnictwo lecz pełnomocnik, a podstawę wypowiedzenia stanowiła okoliczność utraty zaufania. Skarżąca mając ustanowionego pełnomocnika z urzędu miała prawo oczekiwać, że będzie on bronił jej interesów. Brak powiadomienia o terminie nowego pełnomocnika i udział w rozprawie poprzedzającej wydanie wyroku pełnomocnika, który z powodu wzajemnej utraty zaufania został zwolniony z obowiązku dalszego działania w okresie dwóch tygodni, o których mowa w art. 42 § 2 p.p.s.a., w kontekście treści wniosków skarżącej o odroczenie rozprawy przesądza o tym, że strona została pozbawiona możności obrony swoich praw, a co za tym idzie zaistniał przypadek z art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a.

Zauważyć należy, że ustawodawca nie sprecyzował użytego w art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. pojęcia "pozbawienie możności obrony swych praw". W orzecznictwie przyjmuje się jednak, że dotyczy ono różnych stanów faktycznych i nie należy go utożsamiać z sytuacją całkowitego wyłączenia strony od udziału w postępowaniu. Do pozbawienia strony możności obrony jej praw dochodzi wówczas, gdy z powodu naruszenia przez sąd lub stronę przeciwną określonych przepisów lub zasad procedury, strona nie mogła brać i nie brała udziału w postępowaniu lub istotnej jego części i nie miała możliwości usunięcia skutków tych uchybień na następnych rozprawach, poprzedzających wydanie orzeczenia kończącego postępowanie w danej instancji (wyrok NSA z 16 marca 2022 r., sygn. akt I OSK 1142/21). Nieważność postępowania z przyczyny, o jakiej mowa wart. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. zachodzi wówczas, gdy strona, wskutek naruszenia przepisów przez sąd pierwszej instancji, nie uczestniczy w postępowaniu, nie otrzymuje zawiadomień, zostaje pozbawiona możliwości przedstawienia swojego stanowiska (wyrok NSA z 9 listopada 2021 r., sygn. akt III FSK 2822/21). Spełnienie przesłanki określonej art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. może nastąpić także wówczas, gdy strona zostanie zawiadomiona o terminie posiedzenia, ale na skutek innych zaniechań sądu pierwszej instancji strona nie będzie w stanie zająć stanowiska w sprawie (wyrok NSA z 13 stycznia 2022 r., sygn. akt III OSK 4864/21). Podobnie w literaturze wskazuje się, że art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. powinien być rozumiany szerzej i obejmować również sytuacje, kiedy strona jest pozbawiona możności obrony swych praw z przyczyn leżących w samym charakterze danego unormowania procesowego, ponieważ w przeciwnym wypadku strona może być pozbawiona należnej jej ochrony prawnej (J. P. Tarno, teza 23 komentarza do art. 183 p.p.s.a., [w]: J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, wyd. V, Lex 2011).

Prawo do obrony to przede wszystkim prawo do bycia wysłuchanym. Strona postępowania powinna mieć możliwość przedstawienia swoich racji przed wydaniem rozstrzygnięcia kończącego sprawę, a swoje stanowisko strona może prezentować zarówno w pismach procesowych, jak też bezpośrednio przed sądem na rozprawie. Należy przy tym podkreślić, że rozpoznawanie spraw na rozprawie jest zasadą postępowania sądowoadministracyjnego (art. 10 i art. 90 § 1 p.p.s.a.). Rozprawa jest zasadniczą fazą postępowania sądowoadministracyjnego, podczas której strony - najpierw skarżący, a potem organ - zgłaszają ustnie swoje żądania i wnioski oraz składają wyjaśnienia. Na rozprawie strony mogą ponadto wskazywać podstawy prawne i faktyczne swych żądań i wniosków (art. 106 § 1 p.p.s.a ). Przywołane przepisy stanowią realizację konstytucyjnej zasady jawności postępowania sądowego (art. 45 ust. 1 i 2 Konstytucji RP).

Przedstawione powyżej okoliczność świadczą, że skarżąca kasacyjnie została pozbawiona prawa do obrony co skutkuje nieważnością postępowania sądowego, a więc koniecznością uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie w oparciu o art. 185 § 1 p.p.s.a.

Ocena pozostałych zarzutów skargi kasacyjnej na tym etapie postępowania byłaby przedwczesna. Stwierdzenie pozbawienia strony możności obrony jej praw w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji stwarza sytuację, w której sąd odwoławczy nie może przystąpić do merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy (por. wyroki NSA: z 21 lutego 2006 r., sygn. akt II GSK 378/05; z 11 lipca 2017 r., sygn. aktll OSK 2024/16; z 28 listopada 2017 r., sygn. akt II GSK 1109/16). Z uwagi na charakter rozstrzygnięcia (stwierdzoną nieważność postępowania) sąd pierwszej instancji w całości i od początku przeprowadzi kontrolę zaskarżonej decyzji.

Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł o przyznaniu pełnomocnikowi skarżącego kasacyjnie wynagrodzenia za pomoc prawną udzieloną na zasadzie prawa pomocy, gdyż wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną, należne od Skarbu Państwa (art. 250 p.p.s.a.) przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w art. 254 § 1 i art. 258- 261 p.p.s.a.