Wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt II SA/Gl 1842/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Data orzeczenia: 2024-02-29 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. art. 28 ust. 1
journal: Dz.U. 2022 poz 1577
law: Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci - t.j.
article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. c
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Dziuk (spr.), Sędziowie Asesor WSA Aneta Majowska, Sędzia WSA Renata Siudyka, , po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 29 lutego 2024 r. sprawy ze skargi A. J. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 3 października 2023 r. nr 010070/680/465289/2022 w przedmiocie świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. z dnia 15 grudnia 2022 r.


UZASADNIENIE

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia 3 października 2023 r., nr 010070/680/465289/2022, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2022 r., poz. 2000) oraz na podstawie art. 28 ust. 1 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2022 r., poz. 1577- dalej: u.p.p.w.d.) utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej ZUS) z dnia 15 grudnia 2022 r., znak sprawy: [...] odmawiającą przyznanie prawa do świadczenia wychowawczego na dzieci K. J. i L. J. za okres świadczeniowy trwający od czerwca 2021 r. do 31 maja 2022 r.

Powyższa decyzja została wydana w następujących okolicznościach faktycznych.

Z akt sprawy wynika, że wnioskiem z dnia 23 lutego 2022 r. A. J. zwróciła się o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na wnuki K. J. i L. J. na okres świadczeniowy od 1 czerwca 2021 r. do 31 maja 2022 r. Wnioskodawczyni oświadczyła, że jest osobą sprawującą pieczę zastępczą nad ww. dziećmi.

W dniu 5 maja 2022 r. wezwano wnioskodawczynię do uzupełnienia braku formalnego wniosku przez nadesłanie zaświadczenia z Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie albo innego organizatora pieczy zastępczej, które potwierdza umieszczenie dziecka w rodzinie zastępczej wraz z datą umieszczenia. Dla dokonania powyższych czynności wyznaczono trzydziestodniowy termin pod rygorem pozostawienia bez rozpatrzenia.

W odpowiedzi na powyższe wezwania wnioskodawczyni nadesłała zaświadczenie Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej z dnia 23 maja 2022 r. potwierdzające, że nie pobiera ona żadnych świadczeń rodzinnych od 1 kwietnia 2021 r. oraz postanowienie Sądu Rejonowego w S. [...] Wydziału Rodzinny i Nieletnich z dnia [...] r., sygn. akt [...] o powierzeniu pieczy nad małoletnią L. J. i małoletnim K. J. wnioskodawcom S. J. i A. J. na czas trwania postępowania w sprawie umieszczenia ww. małoletnich w rodzinie zastępczej, a ponadto postanowienie tego Sądu z dnia [...] r., sygn. akt [...] o ograniczeniu M. J. wykonywania władzy rodzicielskiej nad ww. małoletnimi poprzez umieszczenie ich w rodzinnej pieczy zastępczej u dziadków macierzystych A. i S. J. oraz upoważniającego rodzinne zastępczą do pobierania wszelkich świadczeń należnych małoletnim.

W odpowiedzi na kolejne wezwanie, wnioskodawczyni przedłożyła organowi zaświadczenie organizatora pieczy zastępczej z dnia 6 września 2022 r. o umieszczeniu ww. małoletnich w pieczy zastępczej od dnia 8 czerwca 2022 r.

Decyzją ZUS z dnia 15 grudnia 2022r., znak sprawy: [...] odmówiono wnioskodawczyni przyznania prawa do świadczenia wychowawczego za okres trwający od 1 czerwca 2021 r. do 31 maja 2022 r. W uzasadnieniu decyzji wskazano, że nie przedłożyła ona zaświadczenia od Organizatora Rodzinnej Pieczy Zastępczej, Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie, zawierającego informację o dacie umieszczenia ww. dzieci w pieczy. Dokument przedstawiony przez wnioskodawczynię dotyczy okresu świadczeniowego 2022/2023.

W odwołaniu od tej decyzji wnioskodawczyni wyraziła niezadowolenie z otrzymanego rozstrzygnięcia. Przede wszystkim podniosła, że zgodnie z decyzją Sądu Rejonowego w S. z dnia [...] r. została jej powierzona piecza nad dziećmi do czasu zakończenia postępowania. W związku z powyższym nie była w tym okresie objęta pomocą z ramienia PCPR i nie mogła otrzymać zaświadczenia. Rodziną zastępczą została dopiero od dnia [...] 2022 r. i wówczas przedłożyła w tym zakresie stosowne zaświadczenie. Wobec powyższego wnosi o wypłatę wszystkich zaległych świadczeń.

Zaskarżoną decyzją Prezes ZUS utrzymał rozstrzygnięcie organu I instancji w mocy, wskazując, że brak podstaw do jej uchylenia, ponieważ nie przedstawiono dokumentu potwierdzającego pieczę zastępczą nad dziećmi. Jednocześnie poinformował, że zgodnie z art. 4 ust. 2 u.p.p.w.d. osobom sprawującym opiekę nad dzieckiem w zastępstwie rodziców, u których jednak dzieci nie zostały umieszczone w pieczy zastępczej, nie przysługuje prawo doświadczenia wychowawczego. Osoby takie nie zostały wymienione w katalogu osób, które mogą ubiegać się o świadczenie wychowawcze na dziecko. Zauważył, że z dokumentacji dołączonej do wniosku wynika, iż w okresie od 1 czerwca 2021 r. do 31 maja 2022 r. wnioskodawczyni sprawowała opiekę nad dziećmi, jednak nie zostały one w tym okresie umieszczone w pieczy zastępczej, tym samym nie należy ona do kręgu osób uprawnionych do świadczenia wychowawczego za ten okres, w związku z tym brak jest podstaw do zmiany decyzji i przyznania świadczenia.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach skarżąca opisała dotychczasowy przebieg postępowania, podnosząc w zasadzie te same argumenty co w odwołaniu oraz domagając się pozytywnego rozpatrzenia sprawy.

W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS, reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika, wniósł o jej oddalenie oraz skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym Podtrzymał dotychczas prezentowane stanowisko i argumentację.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 2492) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Oznacza to, że sądy administracyjne nie orzekają merytorycznie, tj. nie wydają orzeczeń, co do istoty sprawy, lecz badają zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego, określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami procedury administracyjnej, normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej. Z brzmienia zaś art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 - dalej "p.p.s.a.") wynika, że w przypadku, gdy sąd stwierdzi bądź to naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź to naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź wreszcie inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wówczas - w zależności od rodzaju naruszenia – uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub w części, albo stwierdza ich nieważność bądź niezgodność z prawem. Nie ulega więc wątpliwości, że zaskarżona decyzja lub postanowienie mogą ulec uchyleniu tylko wtedy, gdy organom administracji publicznej można postawić uzasadniony zarzut naruszenia prawa, czy to materialnego, czy to procesowego, jeżeli naruszenie to miało, bądź mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Przy tym z mocy art. 134 § 1 p.p.s.a. tejże kontroli legalności sąd dokonuje także z urzędu, nie będąc związany zarzutami i wnioskami powołaną podstawą prawną.

Sąd kontrolując w tak zakreślonych granicach legalność zaskarżonego rozstrzygnięcia stwierdził, że wniesiona w sprawie skarga zasługuje na uwzględnienie.

Na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym.

Jak wynika z akt sprawy z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego wystąpiła skarżąca, która jest babcią Małoletniej L. J. i małoletniego K. J. Na mocy postanowienia Sądu Rejonowego w S. [...] Wydziału Rodzinny i Nieletnich z dnia [...] r., sygn. akt [...] ograniczono M. J. wykonywanie władzy rodzicielskiej nad ww. małoletnimi poprzez umieszczono ich w rodzinnej pieczy zastępczej u dziadków macierzystych A. i S. J. oraz upoważniono rodzinę zastępczą do pobierania wszelkich świadczeń należnych małoletnim. Organy odmówiły skarżącej przyznania świadczenia wychowawczego z uwagi na fakt, że nie należy do kategorii podmiotów uprawnionych do jego pobierania na podstawie art. 4 ust. 2 u.p.p.w.d.

Zgodnie z powołanym art. 4 ust. 2 u.p.p.w.d. (w brzmieniu obowiązującym na dzień wydania zaskarżonej decyzji) świadczenie wychowawcze przysługuje:

1) matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a, albo

2) opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu opiekuna faktycznego, albo

3) opiekunowi prawnemu dziecka, albo

4) dyrektorowi domu pomocy społecznej.

Ustawodawca w art. 2 pkt 10 u.p.p.w.d. zawarł definicję opiekuna faktycznego dziecka, którym jest osoba faktycznie opiekująca się dzieckiem, jeżeli wystąpiła z wnioskiem do sądu rodzinnego o przysposobienie dziecka.

Zgodnie z art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d. celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym związanych z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych.

Pomimo tego, że zgodnie z powołanym przepisem świadczenie powinno iść niejako za dzieckiem, przyjmując jedynie wykładnię literalną z ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dziecka, możliwości uzyskania wsparcia w opisanym zakresie byliby pozbawieni faktyczni opiekunowie dziecka sprawujący nad nim bieżącą pieczę, w sytuacji gdy sprawowanie tej pieczy wynika z orzeczenia sądowego.

Zaznaczyć należy, że spór jaki powstał w związku z wykładnią art. 4 ust. 2 i art. 2 pkt 10 u.p.p.w.d. w sytuacji gdy z wnioskiem o przyznanie świadczenia wychowawczego występuje osoba, której sąd opiekuńczy powierza sprawowanie bieżącej pieczy nad małoletnim dzieckiem był już przedmiotem rozważań sądów administracyjnych. Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie podziela i przyjmuje jako swój pogląd płynący z orzecznictwa, że przepisy u.p.p.w.d. w sposób nierówny i niedostateczny chronią prawa dzieci i ich rzeczywistych opiekunów, co nie powinno mieć miejsca w państwie prawa (por. wyroki NSA z dnia 1 sierpnia 2019r., sygn. akt I OSK 203/19, WSA w Łodzi z dnia 16 października 2018r., sygn. akt II SA/Łd 533/18, WSA w Krakowie z 29 listopada 2017r. sygn. III SA/Kr 1140/17, WSA w Łodzi z 14 września 2017r.). Zgodnie z art. 8 Konstytucji RP, Konstytucja jest najwyższym prawem Rzeczypospolitej Polskiej, zaś jej ust. 2 stanowi, że przepisy Konstytucji stosuje się bezpośrednio, chyba że Konstytucja stanowi inaczej. Z kolei art. 72 ust. 1 Konstytucji stanowi, że Rzeczpospolita Polska zapewnia ochronę praw dziecka. Każdy ma prawo żądać od organów władzy publicznej ochrony dziecka przed przemocą, okrucieństwem, wyzyskiem i demoralizacją. Zgodnie zaś z jego ust. 2 dziecko pozbawione opieki rodzicielskiej ma prawo do opieki i pomocy władz publicznych. Zdaniem Sądu osoba odpowiedzialna za utrzymanie dziecka, której państwo powierzyło bieżącą pieczę nad jego wychowaniem i rozwojem na mocy orzeczenia sądowego, ma nie tylko prawo skutecznego domagania się pomocy, ale państwo ma obowiązek tę pomoc zapewnić, w tym również pomoc materialną, a więc przynajmniej w zakresie częściowego pokrycia kosztów utrzymania dziecka. Niezgodne z konstytucyjną zasadą ochrony praw dziecka byłoby zawężenie grupy osób legitymowanych do otrzymania świadczenia wychowawczego wyłącznie do osób, które z jednej strony, faktycznie opiekują się dzieckiem, a z drugiej, jedynie pod warunkiem, że wystąpiły do sądu opiekuńczego o przysposobienie dziecka. Regulacja taka pomija bowiem osoby, które na mocy orzeczenia sądu opiekuńczego wykonują bieżącą pieczę nad dzieckiem. Należy także podkreślić, że odmowa przyznania świadczenia wychowawczego osobie sprawującej bieżącą pieczę nad dzieckiem, narusza standardy w zakresie obowiązku równego traktowania podmiotów prawa. Z zasady równego traktowania wynika nakaz równego czyli jednakowego traktowania wszystkich adresatów norm prawnych charakteryzujących się w takim samym stopniu tą samą relewantną cechą. Zróżnicowanie bowiem w traktowaniu podmiotów prawa jest dopuszczalne, ale tylko z uwagi na jasno sformułowane obiektywne kryterium. Kryterium to musi mieć charakter relewantny, czyli pozostawać w bezpośrednim związku z celem i zasadniczą treścią przepisów, w których zawarta jest kontrolowana norma. Należy stwierdzić, że tego właśnie wymogu nie spełnia kryterium przyjęte przez ustawodawcę w art. 4 ust. 2 w zw. z art. 2 pkt 10 p.p.w.d., albowiem pominięcie wśród osób uprawnionych do świadczenia wychowawczego, tych które na mocy orzeczenia sądu sprawują bieżącą pieczę nad dzieckiem pozostaje w sprzeczności z celem tej ustawy i celem świadczenia wychowawczego, którym jest częściowe pokrycie wydatków na utrzymanie dziecka. Stąd też wprowadzając odstępstwo od zasady równości ustawodawca nie może się tylko ograniczyć do jasnego (w sensie językowym) sformułowania kryterium, ale przede wszystkim przyjęte kryterium musi pozostawać w bezpośrednim związku z celem przyjętej regulacji (wyrok NSA z dnia 1 sierpnia 2019r. sygn. akt I OSK 202/19).

Podkreślenia również wymaga, że odmowę przyznania świadczenia wychowawczego przez organ administracyjny osobie, która sprawuje bieżącą pieczę nad dzieckiem na podstawie ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci należy również interpretować w świetle obowiązków wynikających dla państwa z ratyfikowanej Konwencji o Prawach Dziecka. Szczególnie należy podkreślić, że jej art. 20 stanowi, iż dziecko pozbawione czasowo lub na stałe swego środowiska rodzinnego lub gdy ze względu na swoje dobro nie może pozostawać w tym środowisku, będzie miało prawo do specjalnej ochrony i pomocy ze strony państwa. We wszystkich działaniach dotyczących dzieci, podejmowanych przez publiczne lub prywatne instytucje opieki społecznej, sądy, władze administracyjne lub ciała ustawodawcze, nadrzędną zasadą powinno być jak najlepsze zabezpieczenie interesów dziecka (art. 3 ust. 1 Konwencji). Istotny jest również art. 27 ust. 3 Konwencji, który przewiduje, że Państwa-Strony, zgodnie z warunkami krajowymi oraz odpowiednio do swych środków, będą podejmowały właściwe kroki dla wspomagania rodziców lub innych osób odpowiedzialnych za dziecko w realizacji tego prawa oraz będą udzielały, w razie potrzeby, pomocy materialnej oraz innych programów pomocy, szczególnie w zakresie żywności, odzieży i mieszkań.

Uwzględniając powyższe uregulowania Konstytucji RP i Konwencji o Prawach Dziecka, w orzecznictwie sądów administracyjnych za nieuzasadnione uznano ustawowe wykluczenie z możliwości przyznania świadczenia wychowawczego osoby sprawującej bieżącą pieczę nad dzieckiem. Powierzenie bowiem przez państwo bieżącej pieczy nad dzieckiem oznacza podjęcie w ramach tej opieki obowiązków w zakresie wychowania dziecka, zapewnienia mu bezpieczeństwa, zdrowia, wyżywienia, szkoły, utrzymania (a więc również dochodzenia należnych dziecku świadczeń, w tym świadczenia wychowawczego), czyli wszystkiego tego, co łączy się z faktycznym, codziennym sprawowaniem bieżącej opieki na dzieckiem.

W związku z powyższym Sąd uznał, że pozbawienie przez organy obu instancji małoletnich pozostających pod faktyczną pieczą babci, dostępności do świadczenia wychowawczego i tym samym odmowa przyznania wnioskowanego świadczenia skarżącej w oparciu o literalną wykładnię art. 4 ust. 2 w zw. z art. 2 ust. 10 u.p.p.w.d., nie uwzględnia istoty świadczenia wychowawczego oraz praw wynikających z Konstytucji RP i Konwencji o Prawach Dziecka, a tym samym stanowi naruszenie mających zastosowanie w sprawi przepisów u.p.p.w.d., które winny być interpretowane z uwzględnieniem Konstytucji RP i Konwencji o Prawach Dziecka. Za nieuzasadnioną uznać należy bowiem taką wykładnię art. 4 ust. 2 w zw. z art. 2 ust. 10 u.p.p.w.d., której rezultatem jest ograniczenie dostępności osób odpowiedzialnych za utrzymanie dziecka i faktycznie się nimi opiekującymi do świadczeń rodzinnych, w szczególności do świadczenia wychowawczego, mającego na celu częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowaniem dziecka.

Zdaniem Sądu nie można pominąć również wyrażonej w 32 ust. 1 Konstytucji RP zasady równego traktowania. Nie można bowiem akceptować sytuacji, gdy podmiot sprawujący faktycznie pieczę bieżącą na dzieckiem zostałby pozbawiony uprawnienia do świadczenia wyłącznie z tego względu, że legitymuje się orzeczeniem o powierzeniu pieczy bieżącej i faktycznie ją sprawuje. Tym samym konieczne było dokonanie prokonstytucyjnej wykładni przepisów ustawy. Podkreślić też trzeba, że Konstytucja nie ogranicza się do zapewnienia dziecku ochrony, ale wprowadza też prawo do żądania od organów władzy publicznej opieki i pomocy. Pomoc władz publicznych jest szczególnie niezbędna w przypadku dziecka pozbawionego opieki rodzicielskiej, stąd art. 72 ust. 2 Konstytucji RP nakłada na władze tego rodzaju obowiązek (W. Skrzydło, Komentarz do art. 72 Konstytucji RP, LEX). W związku z tym, obydwie decyzje wydane w sprawie zdaniem Sądu są wadliwe, gdyż naruszają przepisy prawa materialnego w sposób mający wpływ na wynik sprawy, co uzasadnia ich wyeliminowanie z obrotu prawnego.

Biorąc pod uwagę powyższe, działając na podstawie 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. i art. 135 p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ I instancji weźmie pod uwagę wyżej poczynione rozważania Sądu