Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 157/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2023-04-04 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1, ust. 1a, art. 17b ust. 1
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Robert Adamczewski (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Jarosław Czerw Asesor WSA Beata Czyżewska po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 4 kwietnia 2023 r. sprawy ze skargi L. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Piotrkowie Trybunalskim z dnia 5 grudnia 2022 r. znak KO.441.307.2022 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. MR


UZASADNIENIE

II SA/Łd 157/23

Uzasadnienie

Do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi wpłynęła skarga L.P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Piotrkowie Trybunalskim z 5 grudnia 2022 r. (znak: KO.441.307.2022), utrzymującą - na podstawie art. 17 ust. 1, ust. 1a, art. 17b ust. 1 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tj.: Dz.U. z 2022 r., poz. 615 ze zm.) [dalej: ustawa o świadczeniach rodzinnych] w mocy decyzję Wójta Gminy Sławno z 17 października 2022 r. (znak: GOPS/4411-39/2021) w przedmiocie odmowy przyznania L.P. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką S.Z.

Z akt sprawy wynika, że zaskarżona decyzja została wydana po uchyleniu przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi wyrokiem z 24 marca 2022 r., II SA/Łd 960/21 decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Piotrkowie Trybunalskim z 28 września 2021 r. (znak: KO.441.299.2021) w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Sąd wówczas uznał, że nie zostały przede wszystkim przez organ wyjaśnione (pomimo powoływania się na te okoliczności w uzasadnieniu rozstrzygnięcia) ani możliwości podjęcia się opieki nad matką rodzeństwa wnioskodawczyni, ani ich możliwości finansowe.

Pismem z 31 marca 2022 r. pełnomocnik skarżącej wniósł o rozpatrzenie sprawy w zakresie przysługiwania stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w okresie od 01.07.2021 r. do [...].2022 r. z uwagi na śmierć matki skarżącej.

Po ponownym rozpoznaniu sprawy organ I instancji odmówił L.P. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, wnioskowanego na matkę S.Z.

W uzasadnieniu organ wskazał, że S.Z. legitymowała się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności z 9 maja 2013 r. Zgodnie z oświadczeniem L.P. z 4 sierpnia 2021 r. S.Z. była osobą leżącą, nie poruszała się samodzielnie, nie była w stanie podnieść się z łóżka, nie spożywała samodzielnie posiłków, używała pieluchomajtek, nie przyjmowała stałych leków. Skarżąca opiekując się matką wykonywała takie czynności jak: codzienną toaletę mamy, przygotowywała posiłki, karmiła matkę, zmieniała pieluchomajtki, wychodziła z z nią na spacery (mama była na wózku), w razie potrzeby umawiała wizyty lekarskie, sprzątała. W oświadczeniu rozpisała czas przeznaczony na opiekę nad mamą - łączny wymiar opieki wynosił ok. 8 godzin dziennie. S.Z. mieszkała z córką L.P., jej mężem oraz dwójką wnuków. Oprócz córki L. zaopiekowana miała jeszcze troje dzieci: syna T. zam. A. (rolnik), syna J. zam. T. (emeryt), córkę J. zam. A. (emerytka). Podczas wywiadu skarżąca oświadczyła, iż nikt z rodzeństwa nie pomaga jej w opiece nad mamą.

Organ ustalił, że brat skarżącej – J.Z. jest wdowcem, mieszka w T., prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe; w oświadczeniu złożonym 5 października 2022 r. stwierdził, że to jego siostra w okresie od 1 lipca 2021 r. do [...] 2022 r. sprawowała całodobową opiekę nad ich matką S.Z., wykonywała wszystkie czynności pielęgnacyjne i opiekuńcze wobec matki. J.Z. odwiedzał matkę 1-2 razy w miesiącu, ale nie wykonywał przy niej żadnych czynności opiekuńczych i pielęgnacyjnych, podczas wywiadu środowiskowego nie wypowiedział się na temat ewentualnej pomocy finansowej siostrze w opiece nad matką.

Z kolei drugi brat skarżącej – T.Z. mieszka w miejscowości A., prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną, oboje są emerytami; w wywiadzie środowiskowym z 23 września 2022 r. potwierdził, że od kilku lat matka na stałe mieszkała u córki L.P. w miejscowości A. i jak stwierdził, było dla niego zrozumiałe, że to właśnie siostra poświęcała najwięcej czasu na opiekę nad matką, jednak nigdy nie odmówił siostrze pomocy, gdy o nią poprosiła, czasem zabierał matkę do swojego domu, chociaż nie były to częste sytuacje. T.Z. oświadczył, że gdyby zachodziła potrzeba zatrudnienia opiekunki, gotów był pomóc siostrze finansowo; S.Z. ze względu na stan zdrowia wymagała całodobowej opieki i dlatego musiała na stałe zamieszkać u któregoś z dzieci - to właśnie skarżąca zaopiekowała się matką i wykonywała przy niej wszystkie potrzebne czynności pielęgnacyjne.

Dodatkowo organ ustalił, że siostra skarżącej – J.B. również mieszka w miejscowości A., z notatki służbowej z wizyty w środowisku z 23 września 2022 r. wynika, że odmówiła rozmowy na temat ustalenia możliwości i zakresu ewentualnej pomocy siostrze w opiece nad matką w okresie od 1 lipca 2021 r. do [...] 2022 r. twierdząc, że ich mama nie żyje i nie będzie wypowiadać się na ten temat.

Zdaniem organu można było przy pomocy rodzeństwa tak zorganizować opiekę nad matką, aby skarżąca mogła podjąć pracę, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. W oświadczeniu z 4 sierpnia 2022 r. L.P. wskazała, że opiekuje się matką od 10 lat, natomiast z dokumentacji zgromadzonej przez organ wynika, że wnioskodawczym nie pracuje od 1994 r., a więc dużo wcześniej niż powstanie niepełnosprawności matki. Organ zauważył, że skarżąca oświadczyła, iż zrezygnowała z pracy w gospodarstwie rolnym od 19 lipca 2021 r. W oświadczeniu złożonym z 9 września 2022 r. strona potwierdziła, że opłacała i nadal opłaca składki na ubezpieczenie w KRUS. Z pisma ARiMR z 27 września 2022 wynika, że skarżąca w okresie od 1 lipca 2021 r. do [...] 2022 r. nie była beneficjentem płatności realizowanych przez ARiMR.

Organ I instancji stwierdził, iż istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest materialne wsparcie osób, które nie zarobkują z powodu opieki nad bliską osobą niepełnosprawną i nie może być traktowane jako zastępcze źródło dochodu. Przyjął, że w rozpatrywanej sprawie nie można mówić o rezygnacji z pracy w gospodarstwie rolnym, ponieważ samo opłacanie ubezpieczenia społecznego w KRUS wynika z prowadzenia gospodarstwa rolnego. Według organu nie została spełniona przesłanka wynikająca z art. 17b ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych - osoba wnioskująca nie zrezygnowała z pracy w gospodarstwie rolnym.

W ocenie organu I instancji nie zachodzi związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia, czy jej niepodejmowaniem przez stronę, a wykonywaną przez nią opieką nad matką. W świetle stwierdzonych wyżej okoliczności organ uznał, że skarżąca od dawna nie pracuje, więc nie zrezygnowała z zatrudnienia. Ponadto organ stwierdził, że rodzeństwo L.P. zamieszkuje w tej samej miejscowości - przy właściwej organizacji obowiązków domowych i przy współudziale domowników oraz rodzeństwa możliwe jest zorganizowanie opieki nad osobą leżącą w taki sposób, by skarżąca mogła podjąć zatrudnienie nawet w niepełnym wymiarze czasu pracy.

Decyzję tę zaskarżyła L.P., która zarzuciła organowi:

1) naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wydanie przedmiotowej decyzji poprzez zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych bez uwzględnienia okoliczności, iż na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP,

2) naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną przez skarżącą, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

Strona wniosła o uchylenie decyzji w całości i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego za okres od 1 lipca 2021 r. do [...] 2022 r.

Wspomnianą na wstępie decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Piotrkowie Trybunalskim utrzymało w mocy zakwestionowaną decyzję organu I instancji.

Zdaniem Kolegium, organ I instancji zasadnie odmówił przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wnioskowanego na matkę S.Z. W rozpatrywanej sprawie spełnione są bowiem dwie z trzech określonych w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych przesłanek pozytywnych przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, tj. legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności osoby wymagającej opieki i pozostawanie skarżącej i jej matki w grupie osób związanych obowiązkiem alimentacyjnym. W okolicznościach sprawy brak jest natomiast bezpośredniego związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy brakiem aktywności zawodowej skarżącej, a sprawowaną opieką nad matką. Kolegium tym samym podziela stanowisko organu I instancji, iż taki związek w rozpoznawanej sprawie nie wystąpił.

Kolegium przytoczyło stan faktyczny ustalony przez organ I instancji i zauważyło, że matka skarżącej nie przyjmowała żadnych leków na stałe, była osobą leżącą, ale mogła też na wózku przebywać na podwórku. Poza wykonywaniem przy mamie czynności typowo opiekuńczych obejmujących jej codzienną pielęgnację (mycie, zmianę pieluchomajtek) oraz przygotowywanie posiłków oraz karmienie mamy, zakres sprawowanej przez skarżącą opieki w dużej mierze sprowadzał się do prowadzenia gospodarstwa domowego (sprzątanie, pranie, prasowanie, przygotowywanie posiłków (nie tylko dla matki), robienie zakupów, umawianie wizyt lekarskich, realizacja recept, załatwianie spraw urzędowych, opłacanie rachunków, przygotowanie i przynoszenie opału, palenie w piecu, czynności ogrodnicze (mogą być wykonywane przez członków rodziny) - są to typowe czynności dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo i wykonują je przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu. Część z tych czynności nie jest wykonywanych każdego dnia, w tym także mierzenie ciśnienia. W ocenie organu nie są to czynności oznaczające stałą lub długotrwałą opiekę innej osoby w rozumieniu art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych uniemożliwiającą podjęcie zatrudnienia, pracę w gospodarstwie rolnym. Nie może również umknąć uwadze, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest wypłacane za samą opiekę, która wynika z prawnego i moralnego obowiązku dzieci względem rodziców, ale za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.

W przedstawionym stanie faktycznym Kolegium przyjęło, iż zakres sprawowanej opieki nad matką, przy należytej organizacji tej opieki przy współudziale rodzeństwa skarżącej i domowników, pozwalał na podjęcie przez skarżącą zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze, czy wykonywanie pracy w gospodarstwie rolnym. Tym bardziej, że matka skarżącej legitymowała się znacznym stopniem niepełnosprawności od 16 kwietnia 2013 r., a w tym czasie skarżąca już nie podejmowała zatrudnienia, pracowała w gospodarstwie rolnym i godziła tę pracę z opieką nad matką (jak podała opiekowała się matką od 10 lat). Kolegium podniosło, iż skarżąca w żaden sposób nie wykazała, aby zaprzestanie z od 19 lipca 2021 r. prowadzenia gospodarstwa rolnego albo wykonywania pracy w tym gospodarstwie rolnym miało związek z koniecznością podjęcia się opieki nad matką. W oświadczeniu z 9 września 2022 r. skarżąca potwierdziła też, że opłacała składki na ubezpieczenie w KRUS. W ocenie organu zatem brak jest wykazanego związku między rezygnacją przez skarżącą z prowadzenia gospodarstwa rolnego (pracy w tym gospodarstwie), czy też niepodejmowaniem zatrudnienia, a koniecznością sprawowania całodobowej opieki nad matką. Skarżąca nie uprawdopodobniła również, aby w ogóle była gotowa do rozpoczęcia zatrudnienia, której z uwagi na konieczność opieki nad matką nie może podjąć. Ostatnio była zatrudniona w okresie od 7 października 1993 r. do 30 kwietnia 1994 r., a więc dużo wcześniej niż powstanie niepełnosprawności matki. Nie wykazała więc jakie dowody, czy okoliczności w sprawie pozwalałyby dojść do konkluzji odmiennej od tej, jaka została przyjęta przez organ I instancji, a z którą Kolegium zgadza się. Wobec tego należało przyjąć, iż w rozpatrywanej sprawie brak jest bezpośredniego i ścisłego związku między brakiem aktywności zawodowej skarżącej, rezygnacją z prowadzenia gospodarstwa rolnego, wykonywaniem pracy w tym gospodarstwie, a sprawowaną przez nią opieką nad matką, a wobec tego odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest w pełni uzasadniona.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi L.P. zarzuciła powyższej decyzji Kolegium:

1. naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji,

2. rażące naruszenie art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art.17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych przez przyjęcie, że skarżącej nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, mimo że zalicza się do kręgu osób uprawnionych do uzyskania tego świadczenia, będącą jednocześnie opiekunem faktycznie osoby niepełnosprawnej z uwagi na to, że rodzeństwo skarżącej może partycypować w opiece nad niepełnosprawną matką, podczas gdy funkcjonalna wykładnia ww. przepisów winna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia.

Wobec powyższych zarzutów strona wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji Kolegium i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ewentualnie przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania. Skarżąca wniosła również o zwrot kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego oraz na podstawie art. 119 ustawy p.p.s.a. o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.

W uzasadnieniu skargi strona podniosła, iż bezspornie skarżąca jako dziecko niepełnosprawnej mieści się w katalogu podmiotów, które mogą ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne. Natomiast w ocenie organów administracyjnych, skarżąca jako dziecko niepełnosprawnej, które podjęło się trudu opieki nad niepełnosprawnym rodzicem winno otrzymać wsparcie od rodzeństwa. Z utrwalonej linii orzeczniczej wojewódzkich sądów administracyjnych wynika, iż nie może stanowić podstawy odmowy przyznania wnioskodawcy prawa do świadczenia pielęgnacyjnego argument, iż rodzeństwo wnioskodawcy winno wspierać wnioskodawcę w opiece nad osobą niepełnosprawną. Ustawa o świadczeniach rodzinnych w przypadku gdy jest kilka osób zobowiązanych alimentacyjnie w jednakowym stopniu nie przewiduje pierwszeństwa względem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego dla jednej z nich w możliwości wywiązania się z obowiązku alimentacyjnego łącznie przez wszystkich zobowiązanych. Tym samym jeżeli jest kilka podmiotów zobowiązanych alimentacyjnie w jednakowym stopniu, to można przyznać świadczenie jednej z nich, jeżeli tylko spełnia przewidziane prawem warunki. Skarżąca ma prawo wyboru czy podejmie zatrudnienie i będzie dzieliła się obowiązkiem alimentacyjnym względem matki z pozostałym rodzeństwem czy też będzie czyniła osobiste starania poprzez osobistą opiekę. Organy administracyjne nie mogą decydować za stronę w jaki sposób będzie wywiązywała się ona z ciążącego na niej obowiązku alimentacyjnego.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie oraz o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje:

Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie.

W pierwszej kolejności należy wyjaśnić, że skarga została przez Sąd rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz.U. z 2023 r., poz.259) [dalej: ustawa p.p.s.a.], zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Jak wynika z akt rozpoznawanej sprawy wniosek w tym przedmiocie został złożony zarówno przez stronę skarżącą jak i organ.

Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tj. Dz.U. z 2022 r., poz. 2492) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W zakresie swej kognicji sąd bada, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia prawa materialnego i przepisów postępowania.

W wyniku takiej kontroli decyzja (postanowienie) może zostać uchylona w razie stwierdzenia, że naruszono przepisy prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy lub doszło do takiego naruszenia przepisów prawa procesowego, które mogłoby w istotny sposób wpłynąć na wynik sprawy, ewentualnie w razie wystąpienia okoliczności mogących być podstawą wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a), b) i c) ustawy p.p.s.a.).

Dokonując kontroli Sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną, powinien jednak rozstrzygać w granicach danej sprawy, co wynika wprost z treści art. 134 § 1 ustawy p.p.s.a.

W rozpoznawanej sprawie Sąd, dokonując - w zakreślonych wyżej granicach -kontroli zgodności z prawem zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Piotrkowie Trybunalskim uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie, albowiem decyzja ta nie narusza przepisów prawa materialnego, ani przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy.

Ponadto kluczowe dla rozpoznania niniejszej sprawy jest fakt, że w niniejszej sprawie wyrokiem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi wyrokiem z 24 marca 2022 r., II SA/Łd 960/21 uchylił decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Piotrkowie Trybunalskim z 28 września 2021 r. (znak: KO.441.299.2021) w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Sąd I instancji wówczas uznał, że nie zostały przede wszystkim przez organ wyjaśnione (pomimo powoływania się na te okoliczności w uzasadnieniu rozstrzygnięcia) ani możliwości podjęcia się opieki nad matką rodzeństwa wnioskodawczyni ani ich możliwości finansowe. Rozpoznając sprawę ponownie organy administracji, zgodnie z art. 153 ustawy p.p.s.a., uwzględniły powyższe wskazania i wyczerpująco ustaliły stan faktyczny oraz poddały go ocenie.

Przedmiotem kontroli Sądu było rozstrzygnięcie dotyczące odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną matką.

Materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tj.: Dz.U. z 2022 r., poz. 615 z późn. zm.) [dalej: ustawa o świadczeniach rodzinnych], a w szczególności art. 17 tej ustawy.

W postępowaniu administracyjnym zostało ustalone, że matka skarżącej – S.Z. orzeczeniem z 9 maja 2013 r., wydanym przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Opocznie, została zaliczona do osób niepełnosprawnych w stopniu znacznym, nie da się ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność, ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 16 kwietnia 2013 r., orzeczenie zostało wydane na stałe. Z załączonego do akt sprawy odpisu skróconego aktu zgonu wynika, że S.Z. zmarła [...] r. Z tego względu skarżąca wniosła o rozpatrzenie sprawy w zakresie przysługiwania stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w okresie od miesiąca złożenia wniosku do dnia śmierci osoby niepełnosprawnej, tj. w okresie 1 lipca 2021 r. do [...] 2022 r.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Natomiast stosownie do treści art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Z kolei przesłanki wyłączające przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego określone zostały m.in. w ustępie 5 pkt 1 lit. a ww. artykułu, w myśl którego świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki ma w szczególności ustalone prawo do emerytury, czy prawo do zasiłku stałego.

W tym miejscu należy zauważyć, że jako podstawę odmowy świadczenia pielęgnacyjnego organ uznał brak bezpośredniego i ścisłego związku między brakiem aktywności zawodowej skarżącej, rezygnacją z prowadzenia gospodarstwa rolnego, wykonywaniem pracy w tym gospodarstwie, a sprawowaną przez nią opieką nad matką.

Podkreślenia przede wszystkim wymaga, iż system świadczeń rodzinnych został tak skonstruowany, aby rekompensować utratę dochodów z powodu konieczności pielęgnacji członka rodziny wymuszającej rezygnację lub niepodejmowanie zatrudnienia. Jednak wówczas wnioskujący musi sprawować stałą opiekę nad osobą niepełnosprawną i być jej niezbędny w tak znacznym wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między obiema tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni związek przyczynowo - skutkowy. Zdaniem Sądu, zebrany materiał dowodowy był wystarczający dla stwierdzenia, że związek taki w praktyce nie istnieje.

Po pierwsze zwrócić należy uwagę, że już analiza zebranego materiału dowodowego przeczy tezom o sprawowaniu przez skarżącą opieki nad niepełnosprawną matką w tak znacznym stopniu, że miałoby to być przyczyną rezygnacji z zatrudniania, czy wykonywania innej pracy zarobkowej.

Sąd zważył, że matka skarżącej nie przyjmowała żadnych leków na stałe, była osobą leżącą, ale mogła też na wózku przebywać na podwórku. Czynności, na które wskazała skarżąca w ramach opieki nad matką mieściły się czynności typowo opiekuńczych obejmujących jej codzienną pielęgnację: mycie, zmianę pieluchomajtek, przygotowywanie posiłków oraz karmienie mamy. Pozostałe przywołane przez stronę czynności obejmowały po prostu prowadzenie gospodarstwa domowego (sprzątanie, pranie, prasowanie, przygotowywanie posiłków dla wszystkich domowników, robienie zakupów, umawianie wizyt lekarskich, realizacja recept, załatwianie spraw urzędowych, opłacanie rachunków, przygotowanie i przynoszenie opału, palenie w piecu, czynności ogrodnicze). Bezsprzecznie są to typowe czynności dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo i wykonują je przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu. Nie są to czynności oznaczające stałą lub długotrwałą opiekę innej osoby uniemożliwiającą podjęcie zatrudnienia, pracę w gospodarstwie rolnym. Przypomnieć bowiem należy, iż w orzecznictwie sądowym jednolicie przyjmuje się, że aby mówić o opiece w rozumieniu art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych, winna ona być sprawowana w sposób stały lub długoterminowy. Nie może to być opieka świadczona niecodziennie, sporadycznie, czy z wykorzystaniem, innych osób, które miałyby przejąć w praktyce opieką nad osobą niepełnosprawną (por. np. wyrok NSA z 2 lutego 2017 r., I OSK 2201/15, z 21 lutego 2019 r., I OSK 3964/18, z 24 czerwca 2021 r., I OSK 351/21).

Wskazać przy tym należy, iż z oświadczenia skarżącej wynika, że z dniem 19 lipca 2021 r. miała ona zaprzestać pracy w gospodarstwie rolnym. W tym aspekcie należy więc zauważyć, że charakter pracy we wskazanym miejscu cechuje się sporą elastycznością czasu poświęcanego na pracę. Powyższe, umożliwia natomiast, przy odpowiedniej organizacji dnia pracy, wygospodarowanie czasu, potrzebnego na konieczne względem matki czynności opiekuńcze, przy jednoczesnym zachowaniu aktywności zawodowej. Ponadto zwrócić trzeba uwagę, że okoliczności sprawy nie wskazują, aby - z uwagi na potrzebę sprawowania czynności opiekuńczych względem matki - skarżąca nie mogła, choćby w mniejszym niż dotychczas stopniu i zakresie, w dalszym ciągu wykonywać pracy w gospodarstwie rolnym.

Ponadto słusznie Kolegium podniosło, że matka skarżącej legitymowała się znacznym stopniem niepełnosprawności od 16 kwietnia 2013 r., a w tym czasie skarżąca już nie podejmowała zatrudnienia, pracowała w gospodarstwie rolnym i godziła tę pracę z opieką nad matką (jak podała sama skarżąca opiekowała się matką od 10 lat). Z kolei brat skarżącej wskazał, że matka skarżącej zamieszkiwała od 2-3 lat u skarżącej (oświadczenie z 23 września 2022 r.). Z zestawienia tych dat wynika, że co najmniej rok przed zaprzestaniem prowadzenia gospodarstwa skarżąca opiekowała się matką na co dzień, a jednak wcześniej nie zrezygnowała z aktywności zarobkowej i mogła łączyć opiekę z pracą w gospodarstwie. Stąd uprawniony jest wniosek Kolegium, iż że to nie konieczność opieki nad matką była przyczyną ustania aktywności zarobkowej strony (zaprzestanie od 19 lipca 2021 r. prowadzenia gospodarstwa rolnego). Zgodzić się także należy z organem, iż skarżąca nie uprawdopodobniła również, aby w ogóle była gotowa do rozpoczęcia zatrudnienia, której z uwagi na konieczność opieki nad matką nie może podjąć. Ostatnio była zatrudniona w okresie od 7 października 1993 r. do 30 kwietnia 1994 r., a więc dużo wcześniej niż powstanie niepełnosprawności matki.

Wobec powyższego podkreślenia więc wymaga, iż celem ustawodawcy nie było i nie jest traktowanie świadczenia pielęgnacyjnego jako źródła dochodu dla osoby, która nie odnajdywała się i nie odnajduje w realiach rynku pracy z różnych przyczyn, lecz zapewnienie osobie rezygnującej z zatrudnienia lub go niepodejmującej niejakiego ekwiwalentu zatrudnienia, którego nie może podjąć lub kontynuować ze względu na cel sprawowania opieki nad niepełnosprawną osobą. Świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, nie jest bowiem przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym rodzicem, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku dziecka względem rodzica, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania, i nie może być ono traktowane jako zastępcze źródło dochodu.

W tym stanie rzeczy Sąd uznał, że ustalenia organów dokonane w oparciu o wywiad środowiskowy oraz oświadczenia skarżącej i jej rodzeństwa nie budzą wątpliwości, iż nie zachodzi związek przyczynowy pomiędzy nie podjęciem lub rezygnacją przez z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, dlatego zarzuty skargi należało uznać za nieuzasadnione. W ocenie Sądu z powyższego bezspornie wynika, że zakres oraz rozmiar czasowy opieki sprawowanej przez skarżącą nad niepełnosprawną matką jest do pogodzenia z równoczesnym podjęciem przez nią zatrudnienia choćby w niepełnym wymiarze czasowym.

Odnosząc się zaś do zarzutu skargi należy podnieść, iż okoliczność, że są jeszcze inne osoby zobowiązane do alimentacji względem niepełnosprawnej matki – choć nie mogą mieć decydującego znaczenia – nie są jednak całkowicie bez znaczenia dla rozpoznania sprawy. Zauważyć bowiem należy, iż obowiązek alimentacyjny, wynikający wprost z treści art. 129 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, ciąży przecież w równym stopniu na wszystkich dzieciach. Przy czym sprawowanie opieki nad rodzicem przez dzieci nie musi być wykonywane przez wszystkie dzieci bezpośrednio. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podzielany jest pogląd, że dopuszczalna jest każda postać świadczeń alimentacyjnych. Z tego powodu okoliczność, że np. osoba zobowiązana mieszka w innej miejscowości, czy też pozostaje w zatrudnieniu nie oznacza niemożności wykonania analizowanego obowiązku, jeśli może on być spełniony przez wypłatę niezbędnych środków lub pokrycie koniecznych wydatków, w tym na opiekę, nie tylko przez osobiste świadczenie. Z akt sprawy wynika natomiast, że dwoje rodzeństwa skarżącej mieszka w tej samej miejscowości, są emerytami. O ile siostra skarżącej nie wyraziła zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego, to brak jest podstaw do przyjęcia, że istniały przeszkody w świadczeniu z jej strony pomocy w opiece nad matką. Na takie okoliczności nie wskazała też skarżąca. Z kolei z wyjaśnień brata skarżącej – T.Z. wynika, iż aktywnie angażował się w opiekę nad matką. Nigdy nie odmawiał pomocy siostrze, nawet w okresie kiedy prowadził gospodarstwo rolne. Gdyby zaszła potrzeba był także w stanie dołożyć się finansowo, aby zatrudnić opiekunkę. Drugi brat skarżącej J.Z. nie świadczył osobistej opieki nad matką. Odwiedzał matkę 1-2 razy na miesiąc. Stąd uprawnionyy jest wniosek, że rodzeństwo skarżącej może, choćby w ograniczonym zakresie przyczynić się do pomocy w opiece nad matką, poprzez świadczenie pomocy bezpośredniej w opiece lub też - o ile to możliwe - dofinansowanie, pokrycie częściowe świadczeń, czy środków na pokrycie koniecznych wydatków, w tym na opiekę nad matką.

Zdaniem Sądu w tak ustalonym stanie faktycznym, wobec poczynionych powyżej ustaleń co do zakresu sprawowanej przez skarżącą opieki nad matką oraz mając na uwadze, że są inne osoby zobowiązane do alimentacji, w stosunku do których brak jest obiektywnych przeszkód w realizacji ustawowego obowiązku, brak jest – w ocenie Sądu – zaistnienia przesłanki związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem (rezygnacją) z zatrudnienia przez skarżącą a opieką nad osobą niepełnosprawną, ponieważ w opiece nad matką powinny uczestniczyć również pozostałe osoby zobowiązane do alimentacji, a zatem nie zachodzi konieczność rezygnacji przez skarżącą z zatrudnienia w celu opieki nad matką.

Podkreślić w tym miejscu należy, że pomoc społeczna ma charakter subsydiarny, Państwo powinno udzielać jej w sytuacji, w której jednostka nie może sobie sama poradzić z pojawiającymi się trudnościami, a nie zastępować jednostkę we własnych staraniach o zaspokojenie potrzeb życiowych.

Równocześnie Sąd zważył, że skarżąca nie podnosiła, ani nie wykazywała w toku postepowania, aby podjęła działania zmierzające do wyegzekwowania od rodzeństwa realizacji ciążącego na braciach i siostrze skarżącej obowiązku alimentacji (por. wyrok WSA w Krakowie z 27 lutego 2023 r., III SA/Kr 1581/22, wyrok WSA w Lublinie z 8 listopada 2022 r., II SA/Lu 487/22).

Sąd nie kwestionuje przy tym ustalonego stanu zdrowia matki skarżącej i konieczności pomocy w opiece, należy jednak podkreślić za organami, że sama konieczność sprawowania opieki nie stanowi w świetle art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Jedynie na marginesie Sąd, odnosząc się do wniosków profesjonalnego pełnomocnika skarżącego zawartych w skardze pragnie zauważyć, iż sąd administracyjny nie jest kolejną instancją w postępowaniu zainicjowanym przed organami administracji publicznej i nie rozstrzyga sprawy merytorycznie. Z tych względów niemożliwe było uwzględnienie wniosku skargi o uchylenie zaskarżonej decyzji i orzeczenie w sprawie poprzez przyznanie skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Sąd administracyjny, kontrolując zgodność zaskarżonego rozstrzygnięcia z prawem, orzeka na podstawie materiału sprawy zgromadzonego w postępowaniu administracyjnym. Obowiązek dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz zebrania i wyczerpującego rozpatrzenia całego materiału dowodowego spoczywa na organie orzekającym, a sąd administracyjny nie może zastąpić organu administracji w wypełnieniu tego obowiązku, ponieważ do jego kompetencji należy wyłącznie kontrola legalności decyzji administracyjnej.

Mając na uwadze wszystkie powyższe argumenty, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi uznał, że organ odwoławczy rozpoznając sprawę w sposób prawidłowy dokonał wykładni przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych. Z tych też względów, działając na podstawie art. 151 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, skargę oddalił jako bezzasadną.

is