Wyrok NSA, sygn. akt I GSK 1375/22
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2023-10-20 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6537 Egzekucja należności pieniężnych, do których  nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 ust. 3  ustawy o f
Hasła tematyczne: Egzekucyjne postępowanie
Skarżony organ: Dyrektor Izby Administracji Skarbowej
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny
Powołane przepisy: article: art. 71a §  9 i art. 71b
journal: Dz.U. 2020 poz 1427
law: Ustawa z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji - t.j.
article: art. 145 pkt 1 lit. c w związku z art. 133
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Michał Kowalski Sędzia NSA Małgorzata Grzelak Sędzia del. NSA Jacek Surmacz (spr.) po rozpoznaniu w dniu 20 października 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Bydgoszczy od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 15 lutego 2022 r. sygn. akt I SA/Bd 809/21 w sprawie ze skargi A. P. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Bydgoszczy z dnia 12 kwietnia 2021 r. nr 0401-IEE.711.62.2021.2 w przedmiocie określenia kwoty nieprzekazanej wierzytelności 1. uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Bydgoszczy do ponownego rozpoznania, 2. zasądza od A. P. na rzecz Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Bydgoszczy kwotę 460 (czterysta sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy (dalej: WSA), wyrokiem z 15 lutego 2022 r., sygn. akt I SA/Bd 809/21, po rozpoznaniu sprawy ze skargi A. P. (dalej: skarżący) na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Bydgoszczy (dalej: organ) z 12 kwietnia 2021r., nr 0401-IEE.711.62.2021.2 w przedmiocie określenia kwoty nieprzekazanej wierzytelności, uchylił zaskarżone postanowienie i zasądził od organu na rzecz skarżącego kwotę 100 złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.

Sąd orzekał w następującym stanie sprawy.

Naczelnik Pierwszego Wielkopolskiego Urzędu Skarbowego w Poznaniu w toku postępowania egzekucyjnego prowadzonego z majątku " A" spółka z o.o. z siedziba w T. (dalej: zobowiązany), zawiadomieniem z 28 sierpnia 2019r., dokonał zajęcia innej wierzytelności pieniężnej przysługującej zobowiązanemu od firmy B A. P. z tytułu świadczonych usług. Zawiadomienie zostało doręczone w trybie art. 43 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. – Kodeks postępowania administracyjnego ( Dz. U. z 2023r. poz. 775 ze zm; dalej: k.p.a.). z ustaleń kontroli przeprowadzonej na podstawie art. 71 a ustawy z 17 czerwca 1966r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji ( Dz. U. z 2022r. poz. 479 ze zm.; dalej: u.p.e.a.), wynikało że skarżący nie przekazał kwoty 346 454,01 zł. na rachunek bankowy organu egzekucyjnego.

Naczelnik Drugiego Urzędu Skarbowego w Toruniu, postanowieniem z 18 lutego 2021r. nr 0417-SEE.711-3.92.2021, określił skarżącemu wysokość nieprzekazanej organowi egzekucyjnemu kwoty - 345 592,48 zł.

Organ, postanowieniem z dnia 12 kwietnia 2021r., nr 0401-IEE.711.62.2021.2, po rozpatrzeniu zażalenia, utrzymał w mocy postanowienie z 18 lutego 2021r. Uzasadniając postanowienie wskazał, że skarżący nie przekazał kwot z zajętych wierzytelności, a należności wynikające z faktur zostały przekazane zobowiązanemu w formie gotówkowej. Ponadto wywiódł, że okoliczność że babcia skarżącego, która jako dorosły domownik odebrała przesyłkę z 28 sierpnia 2019r. i nie przekazała jej skarżącemu, ani nie poinformowała go o niej, nie stanowi podstawy do uchylenia się od wykonania ciążącego obowiązku. Użyty art. 71 a § 9 u.p.e.a.: "bezpodstawnie uchyla się" należy interpretować jako przesłankę prawną, a nie faktyczną. Skarżący potwierdził , że współpracował z zobowiązanym do końca 2019r. , co oznacza że w momencie dokonania zajęcia istniał stosunek zobowiązaniowy pomiędzy skarżącym a zobowiązanym . Potwierdzeniem tej okoliczności jest również umowa współpracy handlowej pomiędzy skarżącym a dłużnikiem (dalej: umowa). Wyjaśnił również, że z uwagi na wycofanie przez Wójta Gminy Ż. tytułu wykonawczego nr 13/28/2017/OP określona kwota nieprzekazanej wierzytelności została zmniejszona w stosunku do ustaleń kontroli.

W skardze do WSA skarżący wniósł o stwierdzenie nieważności zaskarżonego postanowienia w całości oraz poprzedzającego go postanowienia Naczelnika Drugiego Urzędu Skarbowego w Toruniu z 18 lutego 2021r. oraz umorzenie postępowania w sprawie, ewentualnie uchylenie w całości zaskarżonego postanowienia oraz poprzedzającego go postanowienia Naczelnika Drugiego Urzędu Skarbowego w Toruniu.

Zarzucił naruszenie:

1. art. 138 § 1 pkt 2 ew. art. 138 § 2 k.p.a. przez ich niezastosowanie, pomimo że stan faktyczny potwierdzony w uzasadnieniu organu pierwszej instancji jednoznacznie wskazuje, że w dniu zajęcia wierzytelności nie istniał jakikolwiek stosunek zobowiązaniowy między skarżącym a A sp. z o.o.,

2. art. 71 a § 9 u.p.e.a. przez jego zastosowanie wskutek bezzasadnego uznania, że skarżący bezpodstawnie uchyla się od przekazania zajętej wierzytelności organowi egzekucyjnemu, podczas gdy z powodu nieistnienia wierzytelności w dniu zajęcia, nie zaistniało skuteczne zajęcie istniejących oraz przyszłych wierzytelności, a ponadto skarżący z braku wiedzy o dokonaniu zajęcia wierzytelności nie mógł bezpodstawnie uchylać się od przekazania zajętej wierzytelności,

3. art. 89 u.p.e.a. przez jego błędne zastosowanie skutkujące uznaniem, że organ pierwszej instancji zajął wierzytelności skarżącego wobec zobowiązanego tj. A sp. z o.o., podczas gdy w dniu zajęcia nie istniały żadne wierzytelności pieniężne należne zobowiązanemu od skarżącego, co skutkuje brakiem możliwości zastosowania art. 89 u.p.e.a.,

4. art. 70, art 77, art 80 k.p.a w związku z art. 18 u.p.e.a. przez dokonanie dowolnej, a nie swobodnej oceny zgromadzonych dowodów, skutkującej uznaniem , że organ pierwszej instancji dokonał wobec skarżącego skutecznego zajęcia istniejących oraz przyszłych wierzytelności zobowiązanego wobec skarżącego, a także przez wydanie decyzji w oparciu o dokumenty nie mające formalnie mocy dowodowej,

5. art. 8 ustawy z dnia 6 marca 2018r. – Prawo przedsiębiorców ( Dz. U. z 2021r. poz. 162) przez jego niezastosowanie i nakazanie skarżącemu podjęcie działania nieprzewidzianego przepisami prawa tj. przekazania kwoty 345 592,48 zł na konto organu egzekucyjnego, pomimo tego że skarżący w dniu zajęcia nie był dłużnikiem zobowiązanego,

6. art. 11 cyt. ustawy – Prawo przedsiębiorców przez niezastosowanie zasady przyjaznej interpretacji przepisów, skutkującej rozstrzygnięciem wątpliwości na korzyść skarżącego,

7. art. 138 § 1 oraz 2 k.p.a. przez jego niezastosowanie i uznanie, że doręczenie przez Naczelnika Drugiego Urzędu Skarbowego w Toruniu postanowienia z 18 lutego 2021r. nastąpiło z zachowaniem wymogów określonych w art. 43 k.p.a., podczas gdy osoba, której doręczono to postanowienie nie podjęła się jego dostarczenia skarżącemu ,

8. art. 124 i art. 126 w związku z art. 107 k.p.a. z uwagi na brak uzasadnienia faktycznego i prawnego w zaskarżonym postanowieniu, a tym samym także naruszenia art. 8, art. 9 i art. 11 k.p.a. z uwagi na naruszenie wyrażonej w art. 8 k.p.a. zasady pogłębiania zaufania oraz wyrażonej w art. 9 k.p.a. zasady udzielania informacji oraz wyrażonej w art. 11 k.p.a. zasady wyjaśniania zasadności przesłanek.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoją argumentację.

WSA uchylając zaskarżone postanowienie wskazał, że wbrew stanowisku organu nie wykazano że doszło do skutecznego zajęcia wierzytelności u jej dłużnika (skarżącego), a niezależnie od tego, nawet przy założeniu że zajęcie było skuteczne organ nie wykazał, aby działaniu skarżącego można było przypisać znamiona "bezpodstawnego uchylania się". Z tych dwóch powodów stan faktyczny w sprawie nie został ustalony prawidłowo, a w konsekwencji doszło do bezpodstawnego zastosowania wobec skarżącego przepisu materialnoprawnego tj. art. 71 b u.p.e.a. poprzez wydanie postanowienia, o którym mowa w art. 71 a § 9 u.p.e.a.

Sąd nie zakwestionował, że zawiadomienie o zajęciu z 28 sierpnia 2019r. zostało skutecznie doręczone 2 września 2019r. Niemniej to prawidłowo doręczone pismo nie odniosło zamierzonego przez organ skutku . Przewidziane w art. 89 u.p.e.a. prawo organu egzekucyjnego do zajęcia wierzytelności zobowiązanego odnosi się wyłącznie do wierzytelności istniejącej, co wynika z treści przepisu, a w szczególności z art. 89 § 2 i zawartego w nim wyjątku. Nie budzi wątpliwości, że skoro wyjątek, polegający na możliwości zajęcia "przyszłych" wierzytelności, odnosi się do przyszłych wierzytelności z tytułu dostaw, robót i usług, to wierzytelność musi istnieć w dniu dokonania tego zajęcia. Sąd odwołał się do poglądów doktryny ( P. Przybysz, Postępowanie egzekucyjne w administracji., Wydanie VIII, 2018r. pub. Lex, komentarz do art. 89 u.p.e.a.). Taki sposób wykładni art. 89 § 2 u.p.e.a. jest także ugruntowany w orzecznictwie sądowoadministracyjnym (wyrok WSA w Lublinie z 20 listopada 2020r., sygn. akt I SA/Lu 402/20 i wyrok WSA w Krakowie z 9 października 2018r., sygn. akt I SA/Kr 459/18). Stanowisko wyrażone w tych wyrokach WSA zaaprobował. Oznacza to, że organy nie wyjaśniły, w oparciu o jakie ustalenie zastosowano środek w postaci zajęcia wierzytelności. Zajęcie nastąpiło niejako "na wyrost" i nie wywołało skutków prawnych.

WSA podkreślił, że istnienie umowy o współpracy organ stwierdził w dokumentacji skarżącego dopiero w toku kontroli prowadzonej w 2020r. i ta umowa nie mogła być dla organu podstawą zajęcia z 28 sierpnia 2019r. Organ nie udowodnił, że w chwili zajęcia istniała chociaż jedna wierzytelność spółki A wobec skarżącego z tytułu dostaw, robót i usług, której to istnienie powodowałoby, że zajęciu podlegałyby wierzytelności z tytułu dostaw, robót i usług, które nie istniały w chwili zajęcia, a powstały po dokonaniu zajęcia.

Odnośnie do umowy o współpracy handlowej, WSA nie podzielił podglądu organu, że z tej umowy wynikało "istnienie stosunku zobowiązaniowego w kontrolowanym okresie". Jest to umowa ramowa dotycząca współpracy. Z samej umowy nie wynika, aby skarżący był dłużnikiem spółki A. Stawałby się nim dopiero w miarę dokonywanych zakupów. Zawarte porozumienie nie czyni nikogo wierzycielem ani dłużnikiem ,nie rodziło po stronie skarżącego tego zobowiązania, które mogło by być uznane za " wierzytelność" A sp. z o.o. podlegającą zajęciu przez organ egzekucyjny w zastosowanym trybie. Organ mógł zając konkretną istniejącą wierzytelność pieniężną, a nie zobowiązanie skarżącego do kupowania palet i tarcicy. Zresztą organ pierwszej instancji w postanowieniu z 18 lutego 2021r. ogólnie powołuje się na zajęcie wierzytelności pieniężnej, nie wskazując na konkretne zobowiązanie pieniężne istniejące w dacie doręczenia skarżącemu zawiadomienie o zajęciu tj. 2 września 2019r. W ocenie WSA skarżący – na podstawie zawiadomienia z 28 sierpnia 2019r. – nie miał obowiązku przekazywania kwot wynikających z przyszłych wierzytelności z tytułu dostaw, robót i usług, co oznacza że nie została spełniona przesłanka uchylania się od przekazania zajętej wierzytelności, określona w art. 71 a § 9 u.p.e.a.

Ponadto zostały naruszone w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy również art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., stosowane w rozpatrywanej sprawie na mocy art. 18 u.p.e.a. Organy nie podjęły wszelkich koniecznych działań zmierzających do ustalenia stanu faktycznego sprawy oraz poprzez bezpodstawne – w świetle zgromadzonego materiału – ustalenie, że doszło do zajęcia wierzytelności. Sąd odnotował, że podobne stanowisko jak wyżej przedstawione zajął Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w sprawach o sygn. akt: I SA/Bd 95/21, I SA/Bd 96/21.

Ponadto Sąd wywiódł, że sam tylko fakt – ewentualnego – niewykonania zajęcia, nie powinien być w realiach niniejszej sprawy automatycznie utożsamiony z "bezpodstawnym uchylaniem się od przekazania zajętej wierzytelności". Ustawodawca używając tak mocnego sformułowania położył nacisk na sposób zachowania zobowiązanego podmiotu, którym jest dłużnik zajętej wierzytelności . Użyty czasownik "uchylać się", jak i określenie "bezpodstawnie" niosą ze sobą kluczowy dla interpretacji przepisów ładunek treściowy. Zabarwienie znaczeniowe użytych sformułowań nie jest neutralne. Zachowanie określone jako " uchylanie się" musi być zatem rozmyślne, celowe, świadome. Nie może być nieświadome, ani nieumyślne. Istotną kwestią dla oceny uchylania się jest okoliczność podnoszona przez skarżącego, że dorosły domownik (babcia skarżącego), który odebrał przesyłkę zawierającą zawiadomienie o zajęciu nie przekazał mu tej przesyłki, ani też nie poinformował go o fakcie jej odbioru. W ocenie WSA organ powinien tę kwestię zbadać. Sama skuteczność doręczenie zawiadomienia o zajęciu do rąk dorosłego domownika nie może automatycznie pociągnąć za sobą ustalenia faktycznego, że skarżący świadomie i bezpodstawnie uchylał się od realizacji zajęcia. WSA odwołał się do poglądów prezentowanych w doktrynie, w której panuje pogląd, że stwierdzenie "bezpodstawnego uchylania się" jest możliwe po spełnieniu warunków wynikających z art. 91 u.p.e.a. tj. uznania wierzytelności przez jej dłużnika oraz jej wymagalność ( R. Suwaj [w:] Ustawa o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Komentarz. wyd. II red. D.R. Kijowski, Warszawa 2015, art. 71b, Lex). Sąd podkreślił, że skarżący nigdy wierzytelności nie uznał, nie ustosunkował się do zawiadomienia o zajęciu.

Dodał WSA, że skuteczne doręczenie zawiadomienie o zajęciu wywołuje skutek materialnoprawny, nawet jeżeli przesyłkę odebrał dorosły domownik. Wywołuje to potrzebę ostrożności, a jednocześnie konieczność badania stanu woli i świadomości. Organy w dotychczasowym postępowaniu nie ustaliły, czy babcia skarżącego przekazała mu korespondencje lub poinformowała go o niej.

Niezależnie od powyższego zwrócił uwagę, że organ dwukrotnie dokonywał zajęcia wierzytelności A sp. z o.o. u skarżącego . Organ nie wyjaśnił dlaczego ponownie (zawiadomienie z 17 stycznia 2020r.), wystosował do skarżącego zawiadomienie o zajęciu. Być może organ miał wątpliwości, co do skuteczności zajęcia z 28 sierpnia 2019r.

W konsekwencji WSA, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i lit. c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023r. poz. 1634; dalej: p.p.s.a.) uchylił zaskarżone postanowienie. Wskazał, że organ ponownie rozpatrując sprawę zastosuje się do przedstawionego stanowiska sądu, co do prawidłowej wykładni i zastosowania przepisów oraz dokona oceny , czy wystąpiły podstawy do dalszego prowadzenia postępowania, co do obciążenia skarżącego kwotą z tytułu nieprzekazanej zajętej wierzytelności.

Organ zaskarżył wyrok skargą kasacyjną i wnosząc o uchylenie w całości wyroku na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a. lub w przypadku uznania, że istota sprawy została dostatecznie wyjaśniona o uchylenie wyroku ( art. 188 p.p.s.a. ), a także o zasądzenie od skarżącego kosztów postępowania wraz z kosztami zastępstwa procesowego według norm przepisanych, zarzucił:

I. na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a. naruszenie przepisów postępowania, tj.:

1) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w związku z art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a. w związku z art.18 i art. 71b u.p.e.a. poprzez błędne uznanie, że stan faktyczny sprawy nie został prawidłowo ustalony, co doprowadziło do niewłaściwej jego oceny, a w konsekwencji do bezpodstawnego zastosowania przepisu materialnoprawnego art. 71b u.p.e.a., podczas gdy organ egzekucyjny prawidłowo ustalił stan faktyczny, którego ocena doprowadziła do uznania, że należy ściągnąć wierzytelność od dłużnika zajętej wierzytelności w trybie egzekucji administracyjnej; naruszenie miało istotny wpływ na wynik sprawy, bowiem spowodowało uchylenie zaskarżonego postanowienia,

2) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w związku z art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w związku z art. 18 u.p.e.a. poprzez błędne uznanie, że w przedmiotowej sprawie organ nie podjął wystarczających działań zmierzających do ustalenia stanu faktycznego sprawy, podczas gdy organ w sposób prawidłowy ustalił stan faktyczny, zgromadził dowody, które poddał swobodnej ocenie i w efekcie stwierdził, że doszło do zajęcia wierzytelności; naruszenie miało istotny wpływ na wyniki sprawy, ponieważ gdyby WSA dokonał prawidłowej oceny zaskarżonego postanowienia oddaliłby skargę,

3) art. 145 § 1 pkt 1 lit c) p.p.s.a. w związku z art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w związku z art., 18 u.p.e.a. i w związku z art. 89 § 2 u.p.e.a. poprzez błędne uznanie, że organ nie dokonał prawidłowej oceny materiału dowodowego, bowiem nie zbadał czy w dniu dokonania zajęcia jakaś wierzytelność istniała, podczas gdy organ prawidłowo zbadał i ocenił, że pomiędzy stronami istniał zobowiązaniowy stosunek prawny, z którego powstały wierzytelności po dokonaniu zajęcia z tytułu dostaw; naruszenie to miało istoty wpływ na wynik sprawy,

4) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w związku z art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w związku z art. 18 u.p.e.a. i w związku z art. 71a § 9 u.p.e.a. poprzez uznanie, że w sprawie organ egzekucyjny nieprawidłowo ustalił i następnie ocenił stan faktyczny, doprowadzając do bezpodstawnego wydania postanowienia, w którym określił wysokość nieprzekazanej kwoty, w sytuacji w której organ nie udowodnił, że w chwili zajęcia istniała chociaż jedna wierzytelności z tytułu dostaw, robót i usług względem skarżącego, podczas gdy w momencie dokonania zajęcia organ egzekucyjny prawidłowo uznał, że umowa zwarta między skarżącym a A sp. z o.o stanowi wystarczającą podstawę do uznania, że pomiędzy stronami istniał zobowiązaniowy stosunek prawny, z którego powstawały wierzytelności z tytułu dostaw; naruszenie miało istotny wpływ na wynik prawy,

5) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w związku z art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w związku z art. 18 u.p.e.a. i w związku z art. 71a § 9 u.p.e.a. poprzez uznanie, że w sprawie organ egzekucyjny nieprawidłowo ustalił i następnie ocenił stan faktyczny, doprowadzając do bezpodstawnego wydania postanowienia, w którym określił wysokość nieprzekazanej kwoty, w sytuacji kiedy organ nie udowodnił, że skarżący bezpodstawnie uchylał się od realizacji zajęcia, podczas gdy organ egzekucyjny prawidłowo ustalił i wyjaśnił, że okoliczność mogąca stanowić podstawę uchylania się od przekazania zajętej wierzytelności może dotyczyć jedynie okoliczności o prawnym charakterze, a okoliczność taka w sprawie nie wystąpiła,

6) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w związku z art. 133 p.p.s.a. w związku z art. 71 a § 9 u.p.e.a poprzez uznanie, że organ dwukrotnie dokonywał zajęcia wierzytelności spółki A, a skarżący udzielił odpowiedzi na zajęcie z dnia 17 stycznia 2020r., podczas gdy zajęcie z tego dnia obejmuje inne tytuły wykonawcze niż zajęcie z dnia 28 sierpnia 2019r., a w aktach brak dokumentu, który potwierdzałby udzielenie odpowiedzi przez skarżącego; naruszenie to miało istotny wpływ na wynika sprawy, bowiem WSA orzekł na podstawie okoliczności nie wynikających z akt sprawy,

7) art. 145 § 1 lit. c p.p.s.a. wskutek uchylenia odpowiadającej prawu decyzji, podczas gdy skarga powinna zostać oddalona na podstawie art. 151 p.p.s.a.; naruszenie miało wpływ na wynik sprawy’

II. na podstawie art. 174 pkt 1 p.p.s.a. przepisów prawa materialnego, tj.:

1) art. 89 § 2 u.p.e.a. poprzez jego błędną wykładnię i brak zastosowania, co wynika z wadliwego przyjęcia ,że dyspozycja przepisu nakazuje by w chwili zajęcia istniała chociaż jedna wierzytelność z tytułu dostaw robót i usług względem skarżącego, podczas gdy prawidłowa wykładnia przepisu pozwala na uznanie, że umowa pomiędzy skarżącym a zobowiązanym stanowi wystarczającą podstawę do uznania, że miedzy stroną a zobowiązanym istnieje stosunek prawny, z którego powstawały wierzytelności po dokonaniu zajęcia z tytułu dostaw,

2) art. 71b u.p.e.a. poprzez błędne uznanie, że w sprawie przepis ten nie ma zastopowania, podczas gdy organ wykazał, że dłużnik zajętej wierzytelności bezpodstawnie uchylał się od przekazania zajętej wierzytelności, a naruszenie to doprowadziło do uchylenia przez WSA zaskarżonego postanowienia;

3) art. 71a § 9 u.p.e.a poprzez błędna wykładnię i brak zastosowania w wyniku uznania, że zwrotu "bezpodstawne uchylanie" się dłużnika należy interpretować w kontekście badania stanu woli i świadomości dłużnika, podczas gdy elementy takie nie powinny usprawiedliwiać zaniedbań dłużnika zajętej wierzytelności, a skuteczne uchylanie się dłużnika od przekazania zajętej wierzytelności ma miejsce tylko w sytuacji wystąpienia okoliczności natury prawnej, np. przedawnienie, potrącenie, wygaśnięcie, nieistnienie wierzytelności, które to okoliczności w niniejszej sprawie nie wystąpiły.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest uzasadniona.

Z mocy art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sad Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej ( podstaw kasacyjnych ), chyba że zachodzą przesłanki nieważności postępowania sądowego wymienione w § 2 powołanego artykułu. Takich przesłanek w niniejszej sprawie z urzędu nie odnotowano. Nie ujawniono także podstawy do odrzucenia skargi ani umorzenia postępowania przez sądem pierwszej instancji, które obligowałyby Naczelny Sad Administracyjny do wydania postanowienia przewidzianego w art. 189 p.p.s.a. ( uchwała Naczelnego Sądu Administracyjnego z 8 grudnia 2009r., sygn. akt II GPS 5/09 – ONSAiWSA 2010 Nr 3, poz. 30). Skarga kasacyjna została zatem zbadana według reguły związania zarzutami w niej zawartymi ( art. 183 § 1 ab initio p.p.s.a.).

W sytuacji kiedy skarga kasacyjna podnosi naruszenie prawa materialnego (art. 174 § 1 p.p.s.a.), jak i naruszenie przepisów postępowania ( art. 174 pkt 2 p.p.s.a.) w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wypracowano pogląd, że w pierwszej kolejności należy odnieść się do zarzutów naruszenia przepisów postępowania, gdyż ocenę subsumpcji przepisów prawa materialnego można dokonać po ustaleniu, że stan faktyczny przyjęty przez sąd pierwszej instancji do przeprowadzenia kontroli zgodności zaskarżonego aktu z prawem jest prawidłowy. Niekiedy jednak, i taka sytuacja występuje w przedmiotowej sprawie, w pierwszej kolejności Naczelny Sąd Administracyjny zobowiązany jest do odniesienia się do zarzutów prawa materialnego, gdyż właściwa wykładnia takich przepisów determinuje zakres postępowania dowodowego, czy szerzej - postępowania administracyjnego.

Przechodząc do oceny podniesionych w skardze kasacyjnej zarzutów naruszenia przepisów prawa materialnego NSA uznanie za zasadny zarzut naruszenia art. 89 § 2 u.p.e.a. poprzez jego błędna wykładnię. Z mocy art. 89 § 1 u.p.e.a. organ egzekucyjny dokonuje zajęcia wierzytelności pieniężnej innej, niż określona w art. 72 – 85, przez przesłanie do dłużnika zobowiązanego zawiadomienia o zajęciu wierzytelności pieniężnej zobowiązanego i jednocześnie wzywa dłużnika zajętej wierzytelności, aby należnej od niej kwoty do wysokości egzekwowanej należności wraz z odsetkami z tytułu niezapłacenia należności w terminie i kosztami egzekucyjnymi bez zgody organu egzekucyjnego nie uiszczał zobowiązanemu, lecz należną kwotę przekazał organowi egzekucyjnemu na pokrycie należności. Z kolei zgodnie z § 2 powołanego artykułu, zajęcie wierzytelności jest dokonane z chwilą doręczenia dłużnikowi zajętej wierzytelności zawiadomienia o zajęciu, o którym mowa w § 1. Zajęcie wierzytelności z tytułu dostaw, robót i usług dotyczy również wierzytelności , które nie istniały w chwili zajęcia, a powstaną po dokonaniu zajęcia z tytułu tych dostaw , robót i usług. WSA dokonując wykładni przytoczonych przepisów, w szczególności art. 89 § 2, zdanie drugie, p.p.s.a. wywiódł że nie budzi wątpliwości, że skoro wyjątek, polegający na możliwości zajęcia " przyszłych" wierzytelności, odnosi się do przyszłych wierzytelności z tytułu dostaw, robót i usług, to przynajmniej jedna wierzytelność musi istnieć w dniu dokonania tego zajęcia. Sąd odwołał się do poglądu wyrażonego w doktrynie, a także do orzecznictwa wojewódzkich sądów administracyjnych. Podkreślił, że nie można prewencyjnie kierować zawiadomienia o zajęciu wierzytelności z tytułu dostaw, robót i usług.

Naczelny Sąd Administracyjny takiej interpretacji omawianych przepisów nie podziela. Dokonywanie wykładni przepisu musi bazować na wykładni językowej, gdyż granicę wykładni może stanowić językowe znaczenie tekstu. WSA odczytał normę zawarta w zdaniu drugim § 2 art. 89 u.p.e.a. w ten sposób, że do zajęcia przyszłych, które powstaną po dokonaniu zajęcia, wierzytelności z tytułu dostaw, robót i usług może dojść jedynie wówczas, gdy w chwili zajęcia istniała wierzytelność z tytułu dostaw, robót i usług. Językowe znaczenie tekstu omawianego przepisu uprawnia również do takiego odczytania, że czynność egzekucyjna, jakim jest zajęcie wierzytelności, zdefiniowana w art. 1a pkt 18 u.p.e.a. dotyczy również wierzytelności, które nie istniały w chwili zajęcia, a powstaną po dokonaniu zajęcia z tytułu tych dostaw, robót i usług. Wyjątek przewidziany przez ustawodawcę, wbrew wykładni dokonanej przez WSA, nie ogranicza się jedynie do sytuacji, że zajęcie istniejącej wierzytelności z tytułu dostaw, robót i usług dotyczy również wierzytelności przyszłych, ale obejmuje też sytuacje, kiedy nie istnieje wierzytelność z tytułu dostaw, robót i usług w chwili zajęcia, a mimo to zajęcie wierzytelności z tytułu dostaw, robót i usług obejmuje również wierzytelności przyszłe. Ustawowy zwrot "powstaną po dokonaniu zajęcia z tytułu tych dostaw, robót i usług" uprawnia do stwierdzenia, że warunkiem powstania wierzytelności przyszłej jest istnienie stosunku zobowiązaniowego prawnego, z którego powstanie wierzytelność po dokonaniu zajęcia z tytułu dostaw, robót i usług. Musi więc istnieć w chwili zajęcia stosunek prawny, na mocy którego jedna ze stron zobowiązuje się do wykonania dostawy, roboty czy usługi, a druga ma z tego tytułu dokonać zapłaty (wyrok NSA z 7 kwietnia 2021, sygn. akt III FSK 2936/21). Dodać należy, że termin " wierzytelność" wywodzi się z prawa cywilnego i oznacza prawo wierzyciela do żądania od dłużnika spełnienia określonego świadczenia. Świadczenie to może mieć różny charakter, jednakże z punktu widzenia postępowania egzekucyjnego w administracji istotne jest, aby świadczenie to mogło być przedmiotem zajęcia egzekucyjnego. Wierzytelnością pieniężną jest prawo z jednej strony pozwalające wierzycielowi domagać się określonego świadczenia pieniężnego( zapłaty określonej sumy), zaś z drugiej strony zobowiązuje dłużnika do jego wykonania ( zapłaty tej sumy). Należy podzielić pogląd reprezentowany w cytowanym wyroku NSA z 7 kwietnia 2021, sygn. akt III FSK 2936/21, że zajęcie wierzytelności związanych z istniejącym stosunkiem prawnym nie stanowi prewencyjnego skierowania przez organ egzekucyjny zawiadomienia o zajęciu wszelkich przyszłych wierzytelności, bowiem zajęcie takie dotyczy wierzytelności przyszłych związanych z konkretnym, istniejącym już stosunkiem prawnym . W przypadku wydania postanowienia, o którym mowa w art. 71a § 9 u.p.e.a. organ zobowiązany jest wykazać, że w chwili zajęcia wierzytelności z tytułu dostaw, robót i usług istniał stosunek prawny, na podstawie którego powstały wierzytelności po dokonaniu zajęcia. Odmienne stanowisko WSA nie jest zasadne.

WSA dokonując niewłaściwej wykładni art. 89 § 2 u.p.e.a. odniósł się do umowy pomiędzy skarżącym a zobowiązanym, by stwierdzić że nie podziela poglądu, że z umowy tej ma wynikać "istnienie stosunku zobowiązaniowego w kontrolowanym okresie". W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego stanowisko WSA nie jest przekonujące, w szczególności z tego powodu że WSA dokonywał jej oceny odnosząc się do poglądu organu, że umowa ta wykazuje "istnienie stosunku zobowiązaniowego w kontrolowanym okresie", a więc wystarcza do skutecznego zastosowania art. 89 § 2 u.p.e.a., a której to wykładni WSA nie podzielił. Z argumentacji przedstawianej przez WSA wynika, że dokonywał on oceny tej umowy dla ustalenia, czy w chwili zajęcia istniała wierzytelność. Oceny tej umowy dokonywał więc w kontekście przyjętej przez siebie interpretacji art. 89 § 2 u.p.e.a. Jak już wyżej wspomniano wykładnia powołanego ostatnio przepisu prawa materialnego okazała się nieprawidłowa. Powoduje to, że ocena umowy jest, co najmniej przedwczesna. Nie jest rzeczą Naczelnego Sądu Administracyjnego dokonywanie oceny tej umowy w kontekście prawidłowej wykładni art. 89 § 2 u.p.e.a. Należy jedynie podkreślić, że okoliczność, podkreślana przez WSA, że umowa ta znalazła się w posiadaniu organu już po dokonaniu zajęcia (zawiadomienie z 28 sierpnia 2019r.) nie ma wpływu na ocenę czy spełnione zostały warunki z art. 89 § 2 p.p.s.a. Nie jest kwestionowane przez skarżącego, że umowa ta istniała w chwili dokonywania tego zajęcia.

Podsumowując tę część wywodów NSA stwierdza, że WSA dokonał błędnej wykładni art. 89 § 2 u.p.e.a.

Zasadny jest również zarzut naruszenia prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 71a § 9 i art. 71b u.p.e.a., sprowadzającą się do przyjęcia, że ustawowy zwrot "bezpodstawne uchylanie się" obejmuje okoliczności dotyczące stanu woli i świadomości , a także umyślności. Kwestia wykładni tego zwrotu normatywnego była przedmiotem orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego ( wyroki NSA: z 7 kwietnia 2021, sygn. akt III FSK 2936/21; z 18 sierpnia 2020, sygn. akt II FSK 1409/18; z 7 listopada 2019r., sygn. akt II FSK 3918/17). Z jednolitego poglądu orzeczniczego wynika, że ten zwrot normatywny należy interpretować jako przesłankę prawną a nie faktyczną. Skuteczne uchylenie się dłużnika od przekazania zajętej wierzytelności ma miejsce w sytuacji wystąpienia okoliczności natury prawnej: przedawnienia, potrącenia, wygaśnięcia, nieistnienia wierzytelności. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie orzekającym podziela to stanowisko i argumentację przytoczoną na uzasadnieniu tego stanowiska. Argumentacja przytoczona przez WSA dla uzasadnienia odmiennej interpretacji nie jest przekonująca i odwołuje się do okoliczności irrelewantnych z punktu widzenia zwrotu ustawowego " bezpodstawnie uchyla się" . "Bezpodstawnie" oznacza bowiem działanie bez podstawy, a więc wyłącznie okoliczności natury prawnej, mogą spowodować, że uchylanie się od przekazania zajętej wierzytelności albo jej części jest usprawiedliwione i nie jest bezpodstawne. Gdyby ustawodawca chciał uwzględnić okoliczności wskazywane przez WSA użyłby niewątpliwie odmiennego sformułowania, adekwatnego do cech osobistych, woli, świadomości, obiektywnych okoliczności zewnętrznych natury faktycznej. Brak podstaw do przyjęcia, że w tym zakresie istnieją podstawy do odstąpienia od domniemania racjonalności ustawodawcy.

Podsumowując zasadne okazały się zarzuty dotyczące wadliwej wykładni przepisów prawa materialnego w sposób, jak to wyżej wykazano, a konsekwencją było naruszenie przez WSA tych przepisów postępowania, które wynikły z wadliwej interpretacji przepisów prawa materialnego. Zasadny jest również zarzut naruszenia art. 145 pkt 1 lit. c w związku z art. 133 p.p.s.a., gdyż w aktach sprawy brak dokumentu, który potwierdzałby udzielenie odpowiedzi przez skarżącego wobec zajęcia z 17 stycznia 2020r.

Mając na uwadze powyższe NSA uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Bydgoszczy ( art. 185 § 1 p.p.s.a.).

Ponownie rozpoznając sprawę WSA uwzględni dokonaną przez NSA wykładnię przepisów prawa materialnego, dokona oceny umowy w kontekście tej wykładni, a także okoliczności istotnych z puntu widzenia zwrotu normatywnego "bezpodstawne uchylanie się", użytego w przepisach art. 71a § 9 i art. 71b u.p.e.a.

O kosztach postępowania kasacyjnego rozstrzygnięto na podstawie art. 203 pkt 2 p.p.s.a. i art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 265).