Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 1398/23
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2024-05-09 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1 pkt 4, art. 17 ust. 1, art. 17 ust. 1b
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
article: art. 128
journal: Dz.U. 2020 poz 1359
law: Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1359).
article: art. 174 pkt 1 i pkt 2, art. 156 § 3, art. 188 w zw. z art. 193 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 135, art. 200 i art. 205 § 2
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jerzy Siegień Sędziowie: Sędzia NSA Marek Stojanowski (spr.) Sędzia NSA Jolanta Rudnicka po rozpoznaniu w dniu 9 maja 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej R.R. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 5 grudnia 2022 r., sygn. akt III SA/Kr 1139/22 w sprawie ze skargi R.R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 26 maja 2022 r., nr SKO-NP-4115-133/22 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia 1. prostuje z urzędu oczywistą omyłkę pisarską w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z 5 grudnia 2022 r., sygn. akt III SA/Kr 1139/22, w ten sposób, że w rubrum wyroku w miejsce numeru zaskarżonej decyzji "SKO-NP-4115133/22" (wiersz 14 od góry) wpisuje "SKO-NP-4115-133/22"; 2. uchyla zaskarżony wyrok i zaskarżoną decyzję; 3. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu na rzecz R.R. kwotę 720 (siedemset dwadzieścia) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Zaskarżonym wyrokiem z 5 grudnia 2022 r., sygn. akt III SA/Kr 1139/22, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie oddalił skargę R.R. (dalej również: "wnioskodawca", "skarżący", "skarżący kasacyjnie", "strona") na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu (dalej również: "organ odwoławczy", "organ II instancji", "SKO", "Kolegium") z 26 maja 2022 r., nr SKO-NP-4115-133/22 w przedmiocie odmowy ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.

Decyzją z 24 lutego 2022 r., nr ŚR-5231-7/21, Wójt Gminy L. (dalej również: "Wójt", "organ I instancji"), na podstawie art. 3 pkt 10, art. 5 ust. 2, art. 17, art. 20 ust. 3, art. 24, art. 26 oraz art. 32 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm., dalej: "uśr"), art. 104, art. 107 § 4, art. 127, art. 127 a ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U z 2021 r., poz. 735 ze zm., dalej: "kpa"), odmówił wnioskodawcy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką M.R. Wskazał, że jedyną przesłanką negatywną jest fakt powstania niepełnosprawności po ukończeniu przez podopieczną 25 roku życia.

Pismem z 3 marca 2022 r., strona wniosła odwołanie od opisanej wyżej decyzji organu I instancji powołując się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. K 38/13.

SKO, utrzymując w mocy decyzję organu I instancji, zanegowało wykładnię art. 17 ust. 1b uśr w kontekście skutków ww. wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Wyjaśniło, że w orzeczeniu tym Trybunał uznał, że w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, jest sprzeczne z Konstytucją. Zatem okoliczność powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki od 42 roku życia, jak to ma miejsce w przedmiotowej sprawie, nie mogła stanowić samoistnej przesłanki do uznania, że osobie sprawującej opiekę nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego.

Dokonując oceny spełnienia przez wnioskodawcę pozostałych warunków do przyznania świadczenia, Kolegium wskazało, że strona zamieszkuje wraz ze swoją matką, nad którą sprawuje opiekę. Podopieczna posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności z 16 kwietnia 2007 r. - wydane na stałe przez Powiatowy Zespół Orzekania o Niepełnosprawności w G. Matka wnioskodawcy jest osobą schorowaną, leczoną z powodu miażdżycy, cukrzycy, choroby nadciśnieniowej serca, wrzodziejącego zapalenia jelita grubego, zaburzenia korzeni i splotów nerwowych, zmian zwyrodnieniowych kręgosłupa oraz innych zmian wielostawowych, a także z powodu żylaków kończyn dolnych. Porusza się w domu za pomocą laski i balkonika, w związku z pojawiającymi się problemami z zachowaniem równowagi. W opinii lekarskiej jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, ma zaburzenia pamięci świeżej. Ze względu na niemożność samodzielnej egzystencji wymaga stałej opieki osób drugich. Ponadto jest niewydolna krążeniowo, oddechowo i ruchowo. Jest osobą otyłą. Sama spożywa posiłki wcześniej przygotowane przez syna, który od kilku lat sprawuje nad nią opiekę. Skarżący: prowadzi gospodarstwo domowe (robi zakupy, przygotowuje i podaje posiłki, pierze, prasuje, sprząta, dostarcza opał i ogrzewa pomieszczenia); zajmuje się sprawami związanymi z leczeniem: umawia wizyty lekarskie, zawozi do lekarza, na badania, załatwia recepty i wykupuje leki, dawkuje i podaje leki, kilka razy dziennie bada poziom cukru, bada ciśnienie tętnicze, podaje 5 posiłków dziennie - sporządzonych wg diety cukrzycowej, pomaga w utrzymaniu higieny osobistej (przygotowuje do mycia, myje plecy, głowę, nogi); załatwia sprawy urzędowe (opłaty itp.); pomaga w codziennych czynnościach zmiany odzieży i obuwia. Zgodnie z ustaleniami pracownika socjalnego przeprowadzającego wywiad z powodu niezdolności do samodzielnego funkcjonowania podopieczna wymaga stałej pomocy drugiej osoby. Z tej właśnie przyczyny wnioskodawca nie może podjąć zatrudnienia, nawet w niepełnym wymiarze czasu pracy, czy w systemie zmianowym.

Organ odwoławczy ocenił, że z zaprezentowanych wyżej ustaleń faktycznych nie można wnioskować, by faktycznie zakres opieki jakiej wymaga matka skarżącego (i jaki on faktycznie wykonuje) był tego rodzaju, że uniemożliwiałoby mu to podjęcie jakiejkolwiek aktywności zawodowej, choćby w ograniczonym zakresie, czy też pracy w gospodarstwie rolnym.

SKO zauważyło dodatkowo, że podopieczna posiada jeszcze troje dzieci, tj.: córkę R.C., zamieszkuje wspólnie z matką i bratem R., jednak prowadzi odrębne gospodarstwo domowe, samotnie wychowuje dwójkę dzieci, w tym jedno z niepełnosprawnością - nie jest w stanie pomóc w opiece nad matką; syna D.R., zam. koło T., który ze względu na odległość, konieczność opieki nad czwórką dzieci oraz pracę zawodową na cały etat nie może pomóc w opiece nad matką; syna J.R., zam. w D., który ze względu na odległość i wykonywaną pracę na cały etat nie ma możliwości sprawowania opieki nad matką.

W konkluzji organ odwoławczy stwierdził, że wykazany zakres oraz rozmiar czasowy opieki sprawowanej przez odwołującego nad niepełnosprawną matką, przy współudziale np. siostry mieszkającej w tym samym domu, jest do pogodzenia z jednoczesnym podjęciem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, choćby w niepełnym wymiarze.

Skargę na ww. decyzję Kolegium wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie R.R.

Sąd I instancji oddalił skargę uznając, że jest ona bezzasadna. W uzasadnieniu podzielił pogląd organu odwoławczego w zakresie art. 17 ust. 1b uśr, stanowisko Wójta uznając za błędne. Podkreślił, że wyroki Trybunału Konstytucyjnego są wiążące co do swojej sentencji, ta zaś w przedmiotowej sprawie jednoznacznie stanowi o niekonstytucyjności art. 17 ust. 1b uśr, w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie. Trafne jest zatem stanowisko Kolegium w powyższym zakresie.

Sąd Wojewódzki wskazał, że podstawę materialną kwestionowanej decyzji stanowił art. 17 ust. 1 uśr. Przytoczył treść ww. normy i stwierdził, że skarżący nie spełnia warunku sprawowania stałej opieki oraz przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w związku z jej sprawowaniem. Zdaniem WSA, organ prawidłowo ustalił, że z akt sprawy nie wynika, aby na skarżącym spoczywał ciężar sprawowania opieki wykluczającej możliwość podjęcia przez niego jakiegokolwiek zatrudnienia. Podkreślił, że świadczenie przyznawane jest w celu zrekompensowania osobom zdolnym do pracy kosztów związanych z decyzją o rezygnacji z zatrudnienia, w szczególności utraconych przez nie dochodów. Wyjaśnił, że w celu uzyskania świadczenia należy wykazać, że osoba ubiegająca się o nie stale i osobiście opiekuje się bliską osobą niepełnosprawną. Fundamentalną jest tu kwestia, czy opieka stanowi przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, a tym samym rezygnacja z pracy zawodowej musi nastąpić w celu sprawowania opieki.

WSA zauważył, że matka skarżącego nie jest osobą w pełni samodzielną w czynnościach dnia codziennego, jednakże porusza się w obrębie domu przy pomocy laski i balkonika i jest w stanie spożywać samodzielnie przygotowane posiłki. Miewa zaburzenia równowagi i zaniki pamięci. Niezależnie od powyższego Sąd Wojewódzki uznał, że zakres pomocy świadczonej przez skarżącego nie uzasadnia przyjęcia, że jest to opieka stała i długoterminowa. Ocenił, że zdecydowana większość wykonywanych przez stronę czynności to czynności wykonywane standardowo przez osoby pracujące, które skarżący musiałby wykonywać także wyłącznie dla siebie, bez względu na opiekę sprawowaną nad matką. Stwierdził przy tym, że czynności typowo opiekuńcze skarżący może wykonać po powrocie z pracy, a gdyby było to konieczne ma możliwość skorzystania z usług opiekuńczych.

Dodatkowym argumentem przemawiającym za oddaleniem skargi był w ocenie Sądu I instancji, fakt obciążenia obowiązkiem alimentacyjnym, wynikającym z art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r., poz. 1359 ze zm., dalej: "krio"), w równym stopniu rodzeństwa strony. Zdaniem WSA, niemożność sprawowania osobistej opieki przez dzieci osoby niepełnosprawnej z uwagi na zatrudnienie, czy inne okoliczności osobiste i rodzinne nie zwalnia ich z obowiązku alimentacyjnego. W sytuacji, w której osoby zobowiązane do alimentacji z różnych przyczyn nie świadczą opieki nad osobą jej wymagającą, mogą ten obowiązek realizować nie przez starania osobiste, a poprzez np. opłacenie osoby trzeciej, która tę opiekę zapewni. Skarżący zaś nie wskazał okoliczności, które mogłyby uzasadniać zwolnienie rodzeństwa z obowiązku alimentacyjnego wobec matki, ani żadnych obiektywnych przyczyn, które mogłyby być uznane za zwalniające rodzeństwo strony ze świadczenia opieki.

Konkludując, Sąd Wojewódzki za uzasadnione uznał stanowisko organu o braku bezpośredniego związku między koniecznością stałej opieki nad matką a rezygnacją przez skarżącego z zatrudnienia. Stwierdził również, że strona nie rozważyła żadnego innego scenariusza sprawowania opieki, w tym uwzględniającego rodzeństwo zobowiązane w równym stopniu do alimentacji. Zdaniem WSA, skarżący nie może oczekiwać udzielenia pomocy i wsparcia od Państwa, skoro nie wykorzystał innych dostępnych możliwości w zakresie zapewnienia matce opieki – w postaci świadczeń alimentacyjnych od rodzeństwa, jak również usług opiekuńczych.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiódł R.R., kwestionując go w całości i zarzucając Sądowi I instancji: 1. na podstawie art. 174 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329 ze zm., dalej: "ppsa"), naruszenie przepisów postępowania:

a) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa w zw. z art. 7 kpa, art. 77 kpa i 80 kpa przez pobieżną, wybiórczą oraz dowolną a nie swobodną ocenę dowodów zgromadzonych w toku postępowania administracyjnego, w szczególności poprzez:

- wadliwą ocenę wywiadu środowiskowego sporządzonego przez pracownika socjalnego i pominięcie zawartych tam wniosków, w szczególności tego, że matka skarżącego wymaga stałej opieki oraz kontroli osoby drugiej, zwłaszcza, że moc dowodowa i wiarygodność tego dowodu nie zostały dotychczas zakwestionowane, przez co w sposób nieuzasadniony pominięto fakt, że stan zdrowia podopiecznej już w chwili wydawania decyzji administracyjnej był zły i wskazywał na konieczność sprawowania nad nią stałej, długotrwałej opieki i zasadność przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego;

- pominięcie danych zawartych w przedstawionej przez skarżącego dokumentacji medycznej jego matki, która potwierdza, że wymaga ona stałej, długotrwałej opieki, którą świadczy jej wyłącznie skarżący zwłaszcza, że dokumentacja ta została wytworzona przez lekarzy i nie była kwestionowana;

- brak podjęcia wnikliwych czynności związanych z analizą sytuacji życiowej pozostałych dzieci podopiecznej, m.in.: brak zobowiązania ich do przedstawienia szczegółowych informacji o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i kosztach utrzymania pomimo, że na organach administracji spoczywa obowiązek zgromadzenia materiału dowodowego i ustalenia wszystkich okoliczności sprawy a przez to niezasadne przyjęcie, że mają oni możliwość partycypacji w opiece nad matką podczas gdy w rzeczywistości jest to niemożliwe;

- pominięcie faktu, znanego organowi z urzędu, że skarżący pobiera specjalny zasiłek opiekuńczy ze względu na sprawowanie stałej opieki nad niepełnosprawną matką, który

przyznawany jest na podstawie tych samych przesłanek co świadczenie pielęgnacyjne a przez to organ posiadał wiedzę, że skarżący sprawuje stałą i długotrwałą opiekę nad matką i nie może z uwagi na to podejmować zatrudnienia;

b) art. 145 § 1 pkt 1 lit c ppsa w zw. z art. 7 kpa w zw. z art. 77 kpa, poprzez błędne ustalenie stanu faktycznego sprawy, a to przez ograniczenie się do powielenia stanowiska organu administracji, zwłaszcza co do zakresu sprawowanej przez skarżącego opieki nad matką oraz stanu zdrowia i sprawności podopiecznej jak i uznania, że pomiędzy sprawowaną przez skarżącego opieką nad matką i niepodejmowaniem zatrudnienia (rezygnacją) nie istnieje związek przyczynowy, podczas gdy w rzeczywistości zakres czynności opiekuńczych skarżącego nad matką uniemożliwia mu zarobkowanie; które to naruszenia miały wpływ na wynik sprawy przez nieuzasadnione odmówienie skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i uznanie, że zakres sprawowanej przez niego opieki nie stanowi stałej lub długotrwałej opieki w rozumieniu art. 17 uśr, jak i że pomiędzy sprawowaną przez skarżącego opieką nad matką i niemożnością zarobkowania nie istnieje związek przyczynowy podczas gdy dokonanie prawidłowej oceny działania organów administracji, stosowania przez nich przepisów kpa, jak i analiza materiału dowodowego oraz poprawne ustalenie stanu faktycznego sprawy prowadziłyby do przyznania skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i uwzględnienia jego skargi w całości;

2) na podstawie art. 174 § 1 pkt 1 ppsa, naruszenie prawa materialnego przez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, w postaci:

a) art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ppsa w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr, poprzez:

- wadliwą wykładnię pojęcia stałej łub długotrwałej opieki i uznanie, że matka skarżącego nie wymaga takiej opieki mimo wykazania w toku sprawy, że jej stan zdrowia, w tym zaniki pamięci, problemy z poruszaniem prowadzą do wniosków odmiennych;

- dokonanie wadliwej oceny związku przyczynowego pomiędzy koniecznością sprawowania opieki a rezygnacją (niepodejmowaniem) pracy w sytuacji gdy zakres sprawowanej przez skarżącego opieki nad niepełnosprawną matką, która jest opieką całodobową, stałą, długotrwałą i na którą składają się rozliczne czynności uniemożliwia mu wykonywanie jakiejkolwiek pracy;

b) art. 145 § 1 pkt 1 lit a ppsa w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr w zw. z art. 129 krio, 133 § 1 krio oraz art. 135 § 1 i 2 krio, przez dokonanie błędnej wykładni ww. przepisów i uznanie, że posiadanie przez osobę niepełnosprawną wymagającą opieki kilkorga dzieci, na których ciążyć ma obowiązek alimentacyjny wobec rodzica wyłącza możliwość przyznania jednemu z dzieci świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej na podstawie powołanego przepisu art. 17 uśr, podczas gdy kwestia obowiązku alimentacyjnego jak i jego wypełniania przez osoby zobowiązane nie podlega ocenie w postępowaniu o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Podnosząc powyższe wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku, decyzji SKO oraz poprzedzającej ją decyzji Wójta, alternatywnie o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Krakowie. Złożono również wniosek o zwrot kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych oraz o rozpoznanie sprawy w trybie art. 182 § 2 ppsa. W środku zaskarżenia zawarto również wniosek o odstąpienie od zasądzenia od skarżącego kosztów postępowania w trybie art. 207 § 2 ppsa w razie oddalenia skargi kasacyjnej.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej przedstawiono argumentację na poparcie wskazanych wyżej zarzutów.

Odpowiedzi na skargę kasacyjną nie wniesiono.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 182 § 2 ppsa, ponieważ skarżący kasacyjnie zrzekł się rozprawy, a strona przeciwna, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia odpisu środka zaskarżenia, nie zażądała jej przeprowadzenia.

Stosownie do art. 183 § 1 ppsa, Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W analizowanej sprawie przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego wskazane enumeratywnie w art. 183 § 2 ppsa, nie występują. Z tego względu Naczelny Sąd Administracyjny przy rozpoznaniu sprawy związany był granicami skargi kasacyjnej. Granice te są wyznaczone wskazanymi w niej podstawami, którymi może być naruszenie prawa materialnego przez jego błędną wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (art. 174 pkt 1 ppsa), a także naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 ppsa).

W skardze kasacyjnej sformułowano zarzuty naruszenia prawa procesowego i materialnego, przy czym spór dotyczy związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy koniecznością rezygnacji przez skarżącego z zatrudnienia a koniecznością sprawowania stałej opieki nad chorą matką, a także oceny zakresu wykonywanych czynności opiekuńczych w aspekcie ich stałości i długotrwałości. Rozstrzygnięcia również wymaga, czy podstawą odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego może być okoliczność, że rodzeństwo strony (w równym stopniu zobowiązane względem matki do alimentacji), opieki takiej nie podejmuje.

Skarga kasacyjna zawiera usprawiedliwione podstawy.

Stosownie do art. 17 ust. 1 uśr, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu; 2) opiekunowi faktycznemu dziecka; 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej; 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Przepis ten formułuje więc warunek rezygnacji (zaprzestania) lub niepodejmowania zatrudnienia (bądź innej pracy zarobkowej), który należy brać pod uwagę dokonując oceny spełnienia przesłanek koniecznych do ustalenia prawa do ww. świadczenia. W świetle powyższego, osoba ubiegająca się o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego powinna sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną w wymiarze, który obiektywnie zmusza ją do rezygnacji z dotychczasowego zatrudnienia, bądź wyklucza możliwość podjęcia zatrudnienia (lub innej pracy zarobkowej). Istotna jest tu również ocena, czy zakres sprawowanej opieki wypełnia ustawowe przesłanki, warunkujące ustalenie tego prawa i stwierdzenie związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy sprawowaną opieką a możliwością pogodzenia jej z pracą zarobkową. Podkreślenia również wymaga, że okoliczności rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia oraz brak możliwości jego podjęcia powinny być oceniane na moment rozpoznawania wniosku o przyznanie wnioskowanej pomocy.

Zdaniem Składu orzekającego w sprawie, bez znaczenia pozostaje przy tym, czy wnioskodawca zrezygnował z pracy zarobkowej wcześniej (z innych przyczyn), jeżeli w dacie wystąpienia z wnioskiem o świadczenie pielęgnacyjne zaistniała realna konieczność sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, uniemożliwiająca stronie podjęcie zatrudnienia. Stanowisko to wywodzić należy bezpośrednio z brzmienia art. 17 ust. 1 uśr, który determinuje konieczność oceny korelacji zachodzącej pomiędzy możliwością kontynuowania/podjęcia aktywności zawodowej przez opiekuna, a zakresem sprawowanych czynności opiekuńczych, związanych z indywidualnymi ograniczeniami dotyczącymi samodzielnej egzystencji osoby legitymującej się stosownym orzeczeniem.

Niewątpliwie świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za sam fakt opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, czy też za pozostawanie w gotowości do świadczenia czynności opiekuńczych. Za zasadne uznać w tym kontekście należy prezentowane w orzecznictwie stanowisko, że powinno ono stanowić ekwiwalent za faktyczny brak możliwości podjęcia przez opiekuna zatrudnienia wobec konieczności sprawowania czynności opiekuńczych, bądź za rezygnację z zatrudnienia w celu ich sprawowania. Norma art. 17 ust. 1 uśr odnosi się więc wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Prawodawca wymaga bowiem, by brak podejmowania zatrudnienia lub rezygnacja z niego przez osoby wymienione w ww. normie pozostawały w bezpośrednim związku z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Spełnienie przesłanek określonych w art. 17 ust. 1 uśr oznacza, że czynności opiekuńcze muszą w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, a związek pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia (jego niepodejmowaniem) a opieką musi być bezpośredni i ścisły. Oceny takiej powinien dokonać organ administracji, biorąc pod uwagę okoliczności konkretnej sprawy i ustalając, czy istotnie osoba sprawująca opiekę nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia lub zmuszona jest z niego zrezygnować. Kluczowym jest, że w przywołanej regulacji brak jest wskazania dotyczącego sprawowania opieki w sposób nieprzerwany, całodobowy, codzienny, samodzielny, jak też przebywania stale w pobliżu osoby, która pomocy tego typu wymaga. Jak już wielokrotnie podkreślano w orzecznictwie, opieka powinna mieć charakter stały, długotrwały w sensie rozciągłości w czasie i powtarzalny, zaś jej zakres wyznaczony być powinien niepełnosprawnością osoby wymagającej opieki, czyli koniecznością wykonywania czynności w związku z ograniczoną możliwością podopiecznego do samodzielnej egzystencji, w warunkach dnia codziennego. Tak określony zakres opieki, uprawniający do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, zależny jest więc od całokształtu okoliczności konkretnej sprawy, a przede wszystkim indywidualnej sytuacji osoby wymagającej wsparcia, w tym: rodzaju niepełnosprawności, stanu zdrowia, sprawności ruchowej i intelektualnej, trybu życia, warunków mieszkaniowych, itp.

Przenosząc powyższe na grunt rozpoznawanej sprawy, zgodzić się należy ze skarżącym kasacyjnie, że jego matka – mimo, że nie jest osobą leżącą i w pełni niesamodzielną – nie może zostać uznana za osobę, która nie wymaga stałej i długotrwałej opieki innej osoby. Z akt administracyjnych sprawy wynika, że podopieczna ma 77 lat, jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym. Orzeczenie o stopniu niepełnosprawności z 16 kwietnia 2007 r. wskazuje, że przyczyną jego wydania były choroby układu oddechowego i krążenia (symbol: 07–S). orzeczenie wydano na stałe. Ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 1987 r.

Matka skarżącego została uznana za osobę, która wymaga stałej pomocy i wsparcia, poradnictwa rehabilitacyjnego, a także konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby, w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. W aktach sprawy znajdują się również liczne kopie kart informacyjnych ze szpitali (złożone również wraz ze skargą do WSA), wyniki badań, a także wywiad środowiskowy z 9 lutego 2022 r., szczegółowo opisujący sytuację podopiecznej, wykonywane przez stronę w ramach opieki czynności oraz powołane w skardze kasacyjnej ustalenia pracownika socjalnego, który stwierdza, że wymaga ona ciągłej opieki i kontroli osoby drugiej. Do formularza wywiadu załączono również oświadczenia osoby niepełnosprawnej, strony oraz zaświadczenie lekarskie z 4 lutego 2022 r., z którego jasno wynika, że matka skarżącego wymaga stałej opieki osób drugich, ze względu na niemożność samodzielnej egzystencji, jako osoba niewydolna krążeniowo, oddechowo i ruchowo, mająca zaburzenia pamięci świeżej.

Twierdzenia ww. wywiadu, oświadczeń i dokumentacji medycznej przywołały organy oraz Sąd Wojewódzki, kwestionując jednocześnie zakres czynności opiekuńczych wykonywanych przez skarżącego wobec matki oraz ich bezpośredni związek z brakiem aktywności zawodowej strony. Uznano mianowicie, że powyższe okoliczności oraz fakt posiadania przez podopieczną innych dzieci, nie pozwalają na przyjęcie, że niepodejmowanie lub rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej nastąpiła w celu i w związku z koniecznością sprawowania stałej opieki, w rozumieniu art. 17 ust. 1 uśr.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, stanowisko takie nie znajduje oparcia w zgromadzonym materiale dowodowym. Trudno bowiem przyjąć, że matka skarżącego, która ma problemy z utrzymaniem równowagi, zaburzenia pamięci świeżej, poruszaniem się, wymagająca pomocy praktycznie przy każdej czynności oraz nie rokującą poprawy (co można wnioskować z treści złożonej dokumentacji medycznej oraz chociażby z częstotliwości pobytów na leczeniu szpitalnym, także w trybie nagłym) - nie jest osobą wymagającą stałej obecności opiekuna i długotrwałej opieki.

Zdaniem Sądu kasacyjnego sytuacja zawodowa skarżącego, jest niewątpliwie bezpośrednio związana ze stanem zdrowia i sprawnością jego matki, a więc również zakresem faktycznej opieki, który zależy bezpośrednio od kondycji podopiecznej. Nieuprawnione w związku z tym było stanowisko Kolegium, podzielone następnie przez Sąd I instancji, że zakres czynności opiekuńczych wykonywanych przez skarżącego ma charakter czynności który nie koliduje z możliwością podjęcia przez niego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Zauważenia w tym miejscu wymaga, że podopieczna jest praktycznie niesamodzielna w poruszaniu się, samodzielnym spożywaniu posiłków, wykonywaniu samoobsługowych czynności higienicznych, ma zaburzenia równowagi i pamięci. Z akt sprawy wynika również, że stan podopiecznej ulega stałemu pogorszeniu (pisma procesowe skarżącego z 17 października 2022 r. i 15 listopada 2022 r.). Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego ww. dokumenty złożone do akt sprawy, wbrew stanowisku WSA, uznać należy za istotne i podlegające ocenie w trakcie postępowania sądowoadministracyjnego. Trudno w opisanym stanie faktycznym sprawy uznać, że kwestionowany przez organy i Sąd I instancji zakres czynności opiekuńczych oraz związek pomiędzy rezygnacją przez stronę z zatrudnienia i brak możliwości ponownego podjęcia pracy, pozostawały w oderwaniu od konieczności opieki nad matką. Organy oraz Sąd I instancji w swoich rozważaniach dotyczących zakresu świadczonej przez skarżącego opieki skupiły się na tzw. czynnościach dnia codziennego, pomijając kwestie związane ze specyfiką chorób podopiecznej, ograniczającą jej możliwości poruszania się i samodzielnego funkcjonowania. Skarżący od 2011 r. nie podejmuje zatrudnienia z uwagi na opiekę nad matką, jednak nie oznacza to, że w zaistniałej sytuacji ma on realną możliwość świadczenia pracy, czy podjęcia zatrudnienia w późniejszym okresie.

Zdaniem Sądu kasacyjnego, ocena całokształtu sprawy nie pozwala na przyjęcie, że by stan zdrowia osoby podlegającej opiece był na tyle dobry, by mogła ona przez większość czasu funkcjonować samodzielnie, bez wsparcia i pomocy innej osoby w wymiarze, który umożliwiałby opiekunowi równoczesne podjęcie pracy zarobkowej. Analizując i poddając ocenie stan sprawy, należy każdorazowo brać pod uwagę indywidualną sytuację podopiecznego, determinowaną jego stanem zdrowia i warunkami bytowymi. Istotnym jest tu nie tylko związek przyczynowo – skutkowy pomiędzy rezygnacją przez opiekuna z zatrudnienia, ale przede wszystkim potencjalna możliwość świadczenia, czy podjęcia pracy – bezpośrednio związana z potrzebami osoby niepełnosprawnej, podlegającej opiece, a określona ramami jej możliwości samodzielnego funkcjonowania, również w aspekcie radzenia sobie z czynnościami dnia codziennego. Ponownego podkreślenia wymaga, że pod pojęciem opieki stałej rozumie się stałą pieczę nad osobą wymagającą opieki, gotowość i możliwość udzielenia pomocy w sytuacji, gdy tylko taka potrzeba w danym momencie zaistnieje, która w konsekwencji prowadzi do braku faktycznej możliwości podjęcia zatrudnienia przez osobę zainteresowaną przyznaniem świadczenia. Z taką właśnie sytuacją mamy do czynienia w analizowanej sprawie, bowiem opieka sprawowana przez skarżącego nad matką nosi cechy opieki stałej i długotrwałej.

Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela również stanowiska Sądu I instancji, że skarżący przed wystąpieniem o ustalenie prawa do świadczenia miał obowiązek rozważyć scenariusz opieki nad matką z uwzględnieniem, w tym samym stopniu zobowiązanego do alimentacji, rodzeństwa. Norma art. 17 ust. 1 uśr jasno wylicza przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Niedopuszczalne jest w tej sytuacji wprowadzanie przez organy administracyjne, czy Sąd dodatkowych negatywnych przesłanek przyznania tego rodzaju pomocy. Przyczyną odmowy ustalenia prawa nie może więc posiadanie przez wnioskodawcę rodzeństwa, zobowiązanego alimentacyjnie wobec niepełnosprawnej matki. Zauważenia wymaga, że jeżeli jest kilka osób zobowiązanych w równym stopniu do alimentacji, można przyznać świadczenie jednej z nich, pod warunkiem, gdy spełnia ona przewidziane prawem przesłanki (vide: wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z 9 sierpnia 2023 r., akt I OSK 1661/22; z 12 grudnia 2023 r., I OSK 2057/22; z 6 lutego 2024 r., I OSK 157/23). Naczelny Sąd Administracyjny nie kwestionuje tym samym obowiązku alimentacyjnego rodzeństwa skarżącego wobec matki, jednak wskazuje na konieczność rozróżnienia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy obok wnioskującej osoby spełniającej warunki do jego przyznania są jeszcze inne osoby spokrewnione w tym samym stopniu z osobą wymagającą opieki od sytuacji złożenia wniosku o przyznanie świadczenia przez osobę potencjalnie uprawnioną, a zobowiązaną w dalszej kolejności – gdy istnieją osoby bliżej spokrewnione. Podkreślenia wymaga, że uśr w sytuacji, gdy jest kilka osób zobowiązanych do alimentacji w tym samym stopniu, nie przewiduje pierwszeństwa względem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego dla jednej z nich w możliwości wywiązania się z obowiązku alimentacyjnego łącznie przez wszystkich zobowiązanych. Skoro zatem skarżący, jako syn osoby wymagającej opieki znajduje się wraz z rodzeństwem wśród osób wymienionych w art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr, którym przy spełnieniu pozostałych warunków ustawowych przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, to do niego należy wybór czy wypełni swój obowiązek alimentacyjny względem matki poprzez sprawowanie osobistej opieki (nie podejmując, bądź rezygnując z zatrudnienia), czy też zapewni jej opiekę w inny sposób, np. podejmując zatrudnienie, dzieląc się obowiązkami opiekuńczymi z rodzeństwem.

Ponownie rozpoznając sprawę organ uwzględni wskazaną powyżej wykładnię art. 17 ust. 1 uśr oraz ocenę okoliczności niepodejmowania przez skarżącego kasacyjnie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a także charakteru opieki i pomocy udzielanej niepełnosprawnej matce. Weźmie również pod uwagę zmianę stanu prawnego związaną z art. 63 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. z 2023 r. poz. 1429).

Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny uznał skargę kasacyjną za zasadną i na podstawie art. 188 w zw. z art. 193 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 135 ppsa i uchylił zaskarżony wyrok oraz zaskarżoną decyzję Kolegium.

O kosztach orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 ppsa w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2023 r. poz. 1935 ze zm.) - 480 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania przed sądem I instancji i art. 203 pkt 1 w zw. z art. 205 § 2 ppsa w zw. z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b tego rozporządzenia - 240 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Na mocy art. 156 § 3 ppsa, Naczelny Sąd Administracyjny sprostował rubrum zaskarżonego wyroku, wobec oczywistej omyłki w określeniu numeru zaskarżonej decyzji.