Wyrok WSA w Lublinie, sygn. akt II SA/Lu 695/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie
Data orzeczenia: 2024-11-05 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Cylc-Malec Sędziowie Sędzia WSA Jerzy Parchomiuk Asesor sądowy Anna Ostrowska (sprawozdawca) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 5 listopada 2024 r. sprawy ze skargi D. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Białej Podlaskiej z dnia 11 lipca 2024 r., znak: SKO.4004.ŚW/1387/23/24 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.


UZASADNIENIE

Decyzją z 11 lipca 2024 r., znak: SKO.4004.ŚW/1387/23/24, wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r. poz. 775 ze zm., dalej: k.p.a.) oraz art. 63 ust. 1 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. poz. 1429 ze zm.) w zw. z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2024 r. poz. 323, dalej: u.ś.r.), po rozpatrzeniu odwołania D. W. utrzymało w mocy decyzję Wójta [...] P. z dnia 17 października 2023 r., znak: GOPS.4702.000024.2023 o odmowie przyznania D. W. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką I. W..

Stan sprawy przedstawia się następująco.

Wnioskiem z 22 września 2023 r. D. W. wystąpił o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką I. W., ur. [...] r., zamężną. Do wniosku dołączył kserokopię orzeczenia Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w R. P. z dnia 13 kwietnia 2019 r., znak: OS.8321.7067.2015, którym I. W. została zaliczona do osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności na stałe, ze wskazaniem, że ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 19 stycznia 2015 r., kopię pierwszej strony orzeczenia Wojewódzkiego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w L. z dnia 21 sierpnia 2023 r., znak: WZO.9531.1.1237.2023, którym S. W. (mąż Ireny, ojciec wnioskodawcy) został zaliczony do osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności na stałe, ze wskazaniem, że ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 21 kwietnia 2023 r., opis czynności wykonywanych podczas opieki nad I. W., kopie kart informacyjnych leczenia szpitalnego I. W. oraz oświadczenia E. K. (jego siostry) i R. W. (jego brata) o przeszkodach do sprawowania przez nich opieki nad matką. W dniu 3 października 2023 r. organ I instancji przeprowadził wywiad środowiskowy w miejscu zamieszkania wnioskodawcy i jego rodziców.

Decyzją z dnia 17 października 2024 r. organ I instancji odmówił D. W. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ponieważ, po pierwsze, ustalony stopień niepełnosprawności I. W. datuje się od 19 stycznia 2015 r., czyli po ukończeniu 25. roku życia, w związku z czym nie został spełniony warunek do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1b u.ś.r., oraz, po drugie, zakres sprawowanej przez niego opieki nad matką nie wskazuje na to, aby był on zmuszony do rezygnacji z zatrudnienia lub niepodejmowania zatrudnienia nawet w niepełnym wymiarze.

Od tej decyzji odwołał się D. W..

W dniu 11 czerwca 2024 r. Kolegium wezwało skarżącego do złożenia wyjaśnień poprzez wskazanie, które konkretnie okoliczności nie zostały wyjaśnione w postępowaniu pierwszoinstancyjnym i jakie jest ich znaczenie dla wyniku sprawy. W odpowiedzi na wezwanie pełnomocnik skarżącego doprecyzował, że wskazany w wezwaniu zarzut dotyczy błędnej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego oraz błędnej wykładni i niewłaściwego zastosowania art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.

Utrzymując w mocy decyzję organu pierwszej instancji, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w uzasadnieniu decyzji przytoczyło treść art. 17 ust. 1 u.ś.r. w brzmieniu nadanym przez ustawę z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym, obowiązującym od 1 stycznia 2024 r. Kolegium wyjaśniło, że przywołana nowelizacja wprowadziła istotną zmianę podmiotową, bowiem prawo do świadczenia pielęgnacyjnego utraciły osoby, które opiekują się osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, mającą ukończone 18 lat. Z uwagi na powyższe w dacie rozpoznania odwołania D. W. nie spełnia ustawowych wymogów do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż jego matka jest osobą pełnoletnią. Tym samym, w świetle aktualnie obowiązującego stanu prawnego przesłanką negatywną uniemożliwiającą przyznanie skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego jest wiek I. W..

Organ odwoławczy wyjaśnił następnie, że wprowadzając opisaną wyżej zmianę ustawy o świadczeniach rodzinnych, ustawodawca wskazał jednocześnie, że w sprawach o świadczenie pielęgnacyjne, do którego prawo powstało do dnia 31 grudnia 2023 r., stosuje się przepisy dotychczasowe (art. 63 ust. 1 ustawy o świadczeniu wspierającym). Ponieważ wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w niniejszej sprawie wpłynął do organu I instancji w dniu 22 września 2023 r., w toku postępowania odwoławczego należało zbadać, czy skarżący spełniał przesłanki do przyznania wnioskowanego świadczenia według stanu prawnego sprzed 1 stycznia 2024 r.

Kolegium zauważyło, że argumentacja organu I instancji, który oparł decyzję odmowną m.in. na art. 17 ust. 1b u.ś.r. jest wadliwa ze względu na to, że zgodność z Konstytucją tego przepisu została zakwestionowana wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., K 38/13. Trybunał uznał za niekonstytucyjne uzależnienie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od okresu powstania niepełnosprawności. Wprawdzie przepis ten obowiązywał w niezmienionym brzmieniu do 31 grudnia 2023 r., jednak w orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalił się jednolity pogląd, że nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w takiej sprawie na tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która została uznana za niezgodną z Konstytucją. Prawo do świadczenia pielęgnacyjnego przed 1 stycznia 2024 r. przysługiwało niezależnie od momentu powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. W związku z powyższym Kolegium stwierdziło, że organ I instancji nie mógł powołać się na przesłankę powstania niepełnosprawności I. W. w wieku późniejszym niż wskazany w tym przepisie, jako podstawę odmowy przyznania D. W. świadczenia pielęgnacyjnego.

Kolegium podkreśliło, że osoby wskazane art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. mogły ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne tylko wtedy, gdy współmałżonek osoby wymagającej opieki legitymował się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a/ u.ś.r.). W niniejszej sprawie negatywna przesłanka przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie występuje, ponieważ mąż I. W. legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Kolegium podniosło, że przed organ I instancji zgromadził materiał dowodowy pozwalający na ocenę stanu zdrowia I. W. i zakresu opieki sprawowanej nad nią przez skarżącego. I. W. legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ma zdiagnozowaną niewydolność serca, a ponadto przewlekłą niewydolność krążenia, nadciśnienie tętnicze, utrwalone migotanie przedsionków, cukrzycę typu 2, kamicę pęcherzyka żółciowego, kamicę nerki lewej, chorobę zwyrodnieniową stawów kolanowych, stan zapalny podudzia prawego oraz stan po udarze niedokrwiennym lewej półkuli mózgu w 2014 r. (rozpoznanie z karty informacyjnej leczenia szpitalnego z dnia 31 maja 2022 r.). Porusza się samodzielnie przy pomocy kuli łokciowej w obrębie domu i podwórka, nie jest pieluchowana, sama korzysta z toalety, czasami wymaga zaprowadzenia do ubikacji w nocy. Raz na cztery miesiące korzysta z pomocy lekarzy specjalistów, a lekarz rodzinny przyjeżdża na wizyty domowe. D. W. podał, że w ramach sprawowanej opieki trzy razy dziennie podaje matce leki i pięć razy dziennie posiłki, codziennie smaruje jej nogi Altacetem i Altagelem, mierzy ciśnienie krwi i poziom cukru, realizuje recepty (średnio jeden raz w miesiącu) i robi zakupy.

Kolegium zauważyło, że organ I instancji nie zweryfikował informacji dotyczących przeszkód, dla których brat skarżącego nie może uczestniczyć w opiece nad matką. R. W. oświadczył, że nie może opiekować się matką, ponieważ od 20 lat nie mieszka z nią, a na stałe zamieszkuje w L. z partnerką i dziećmi. Organ nie wyjaśnił również sprzeczności między oświadczeniem E. K., zgodnie z którym siostra skarżącego nie może zajmować się matką z powodów zdrowotnych i opieką nad teściową, która też jest niepełnosprawna, a informacjami z wywiadu, że to E. K. umawia wizyty lekarskie, na które zawozi matkę. Okoliczności te pozostają jednak bez istotnego znaczenia dla rozstrzygnięcia, ponieważ na podstawie zawartego w aktach materiału dowodowego Kolegium stwierdziło, że w stanie faktycznym istniejącym do 31 grudnia 2023 r. w sprawie nie został spełniony podstawowy warunek do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, tj. nie zachodził związek przyczynowy między sprawowaniem przez skarżącego opieki nad matką a rezygnacją przez niego z pracy zarobkowej. W wywiadzie środowiskowym ustalono, że I. W. samodzielnie porusza się i korzysta z toalety (tylko czasami wymaga zaprowadzenia do ubikacji w nocy), a respondent nie zgłaszał, aby jego matka wymagała pomocy przy takich czynnościach, jak ubieranie, mycie, wstawanie z łóżka, zmiana pozycji ciała czy rehabilitacja. Zakres czynności opiekuńczych wykonywanych przez skarżącego sprowadza się do dawkowania leków, przygotowywania i podawania posiłków, pomiarów ciśnienia krwi i poziomu cukru, czy realizacji recept. Kolegium stwierdziło, że skarżący nie wie, jakie są wymogi diety cukrzycowej, skoro w trakcie wywiadu podał, że dieta cukrzycowa jest bez cukru i tłuszczu, dania opierają się na kurczaku. Skarżący nie wie także, którzy lekarze specjaliści odpowiadają za leczenie poszczególnych chorób matki. Ponadto D. W. jest w stanie pogodzić dotychczasową aktywność zawodową z opieką nad matką, a nawet obojgiem rodziców. Z akt sprawy wynika, że skarżący pracuje dorywczo, a już z samych wypowiedzi skarżącego wynika, że nie tylko nie przewiduje kolizji pomiędzy pracą a opieką, co wręcz zakłada godzenie jednego z drugim, skoro w trakcie wywiadu środowiskowego poinformował wprost, że do czasu złożenia wniosku o świadczenie pielęgnacyjne podejmował prace dorywcze i martwił się, że dopóki świadczenie nie zostanie mu przyznane, nie będzie mógł pracować. Ustalenia te prowadzą do wniosku, że opieka nad rodzicami nie koliduje z aktywnością zawodową skarżącego, co słusznie zauważył organ I instancji.

Kolegium doszło do przekonania, że są inne osoby, które współuczestniczą w sprawowaniu opieki nad I. W.. Świadczy o tym to, że E. K. umawia i wozi matkę na wizyty lekarskie, a w czasie, kiedy skarżący podejmował prace dorywcze przy zbiorze owoców, jego rodzicami zajmowała się ich wnuczka. Brat i siostra skarżącego nie wykazali w sposób przekonujący, że istnieją obiektywne, niezależne od nich, przeszkody uniemożliwiające im współudział w opiece nad matką, bowiem za takową nie można uznać wskazanej w ich oświadczeniach okoliczności, że skarżący powinien opiekować się rodzicami, bo z nimi mieszka, a E. K. dodatkowo "chce", aby tę opiekę sprawował jej brat [...].

Kolegium wyjaśniło, że do zmiany przyjętego przez organ rozstrzygnięcia nie przekonuje treść zarówno odwołania, jak i odpowiedzi udzielonej przez pełnomocnika skarżącego na wezwanie Kolegium z dnia 11 czerwca 2024 r. Autor wyjaśnień podał, że niepełnosprawna wymaga ciągłej obecności i pomocy w większości czynności związanych z codziennym funkcjonowaniem, (...) przeszła 2 udary i wylew, ma problemy z chodzeniem, porusza się z asekuracją skarżącego. Dodatkowo choruje na przewlekłą niewydolność krążenia, nadciśnienie tętnicze, utrwalone migotanie przedsionków, cukrzycę typu 2, chorobę stawów kolanowych, ma stan zapalny podudzia prawego. Występują bóle i zawroty głowy, problemy z koordynacją (niepełnosprawna w każdym czasie może się przewrócić), towarzyszy jej silny ból przy chodzeniu, puchną jej nogi. Niepełnosprawna co prawda nie jest osobą leżącą, ale więcej czasu siedzi niż się porusza. Ma również urojenia oraz zaburzenia mowy (ciężko ją zrozumieć). Wymienione wyżej jednostki chorobowe od przewlekłej niewydolności krążenia do stanu zapalnego podudzia prawego zostały zdiagnozowane u I. W. już w maju 2022 r., co wynika z dołączonej do akt karty informacyjnej leczenia szpitalnego. W stosunku do tak ustalonego stanu zdrowia i stopnia samodzielności matki skarżący, mając całkowitą swobodę wypowiedzi, podał, że trzy razy dziennie podaje matce leki i pięć razy dziennie posiłki, codziennie smaruje jej nogi Altacetem i Altagelem, mierzy ciśnienie krwi i poziom cukru, realizuje recepty (średnio jeden raz w miesiącu), robi zakupy. Pozostałe dolegliwości i objawy (bóle i zawroty głowy, problemy z koordynacją, silny ból przy chodzeniu, puchnięcie nóg, urojenia, zaburzenia mowy), które mają utrudniać jej codzienne funkcjonowanie, nie zostały odnotowane przez pracownika socjalnego w kwestionariuszu wywiadu środowiskowego ani wykazane przez skarżącego innymi dowodami, zarówno w postępowaniu pierwszoinstancyjnym, jak również w postępowaniu odwoławczym, chociaż Kolegium wezwało go do przedłożenia dokumentów lub innych środków dowodowych na potwierdzenie podnoszonych okoliczności faktycznych.

W skardze na decyzję Kolegium D. W. zarzucił naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wydanie decyzji, tj. art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez uznanie, że stan zdrowia osoby niepełnosprawnej oraz zakres sprawowanej nad nią opieki nie wymaga rezygnacji z zatrudnienia przez skarżącego oraz że w sprawie nie występuje związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia przez skarżącego a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną.

W związku z powyższym skarżący zażądał uchylenia zaskarżonej decyzji oraz decyzji Wójta [...] P. z 17 października 2023 r., a także zasądzenia od organu na jego rzecz zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego.

W ocenie skarżącego, organ nie wziął w ogóle pod uwagę ustaleń wywiadu środowiskowego, w trakcie którego pracownik socjalny w żaden sposób nie zakwestionował samego faktu sprawowania opieki, jak i zakresu czynności opiekuńczych deklarowanych przez samego skarżącego w złożonym oświadczeniu. Organ dokonał nadto pobieżnej oceny oświadczenia wnioskodawcy odnoszącego się do zakresu i harmonogramu sprawowanej opieki. Zdaniem wnioskodawcy wskazane dokumenty w wystarczający sposób potwierdzają, że matka wnioskodawcy potrzebuje w opisanym w tych dokumentach zakresie codziennej, stałej opieki. Co nadto istotne, okoliczność, że matka skarżącego nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować bez stałej lub długotrwałej opieki drugiej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, została potwierdzona przez wyspecjalizowany w tym zakresie organ zaliczający osobę niepełnosprawną do grupy osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności. Natomiast z wywiadu środowiskowego sporządzonego w niniejszej sprawie wynika, że osoba niepełnosprawna jest przewlekle chora. W wywiadzie szczegółowo opisano codzienne czynności wykonywane w ramach stałej, całodobowej opieki sprawowanej przez skarżącego nad matką. Czynności te składają się na kompleksową opiekę i pomoc w zwykłych czynnościach życia codziennego dla osoby, która - jak orzekł uprawniony organ, jest niezdolna do samodzielnej egzystencji. Obok przygotowywania i podawania leków, systematycznego mierzenia ciśnienia, organizacji wizyt lekarskich, wyjazdów na badania lekarskie, wskazano również takie najbardziej podstawowe i niezbędne czynności egzystencjalne, wykonywane przy osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji, jak przygotowanie ubrań i pomoc w ubieraniu, przygotowywanie posiłków i przygotowanie do snu, pomoc przy zabiegach higienicznych i dbałość o miejsce zamieszkania, ale również pranie, sprzątanie i prasowanie.

W ocenie skarżącego, Kolegium pochopnie wykluczyło zwykłe czynności życia codziennego z zakresu opieki i pomocy uzasadniającej prawo do świadczenia. Wszystkie te czynności są konieczne, aby zapewnić osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji właściwe warunki życia i zadbać o jej dobrostan adekwatnie do orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności. Kolegium nie zdołało podważyć wynikającej ze zgromadzonego przez organ I instancji materiału dowodowego potrzeby sprawowania przez skarżącego całodobowej i kompleksowej opieki nad matką niepełnosprawną w stopniu znacznym, niezdolną do samodzielnej egzystencji. Kolegium nie przedsięwzięło bowiem jakiejkolwiek inicjatywy dowodowej w celu wykazania zbędności podejmowania określonych czynności w ramach opieki i pomocy nad matką, uzasadniających konieczność rezygnacji z zatrudnienia (niepodejmowania zatrudnienia). Jednocześnie skarżący wskazał, że świadczenie pielęgnacyjne ma zrekompensować utratę uzyskiwanego dotychczas, czy też potencjonalnego dochodu. Niepodejmowanie lub rezygnacja z pracy zarobkowej ma jednak służyć opiece nad osobą niepełnosprawną. Istotą tego świadczenia jest pomoc osobom zdolnym do pracy, ale rezygnującym z niej po to, aby opiekować się niepełnosprawnym członkiem rodziny.

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie.

Kolegium podtrzymało stanowisko, że w sprawie nie zachodzi związek przyczynowy między rezygnacją D. W. z zatrudnienia a sprawowaniem przez niego opieki nad matką. Zakres opieki sprawowanej przez skarżącego (dawkowanie leków, przygotowywanie i podawanie posiłków, mierzenie ciśnienia krwi i poziomu cukru) oraz pozostałe czynności życia codziennego (realizacja recept raz w miesiącu i zakupy) są możliwe do pogodzenia z wykonywaniem przez niego pracy zarobkowej. Kolegium miało w polu widzenia to, że chociaż I. W. porusza się o kulach, to jednak jest w stanie wykonać wiele czynności samodzielnie. Nie jest osobą leżącą, pampersowaną, nie przyjmuje zastrzyków, nie wymaga karmienia ani pomocy w czynnościach fizjologicznych (jedynie czasami wymaga zaprowadzenia do toalety w nocy). Nie korzysta z zabiegów rehabilitacyjnych, co mogłoby wymagać dodatkowego zaangażowania i czasu. Co więcej, może ona pozostać w domu sama bez opieki syna, nie ma ryzyka nieświadomego opuszczenia przez nią mieszkania czy podjęcia czynności zagrażających jej bezpieczeństwu. Skarżący nie ma wiedzy na temat wymogów diety cukrzycowej, której ma przestrzegać jego matka, a także nie wie, którzy lekarze specjaliści odpowiadają za leczenie poszczególnych chorób niepełnosprawnej.

Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym stosownie do treści art. 119 pkt 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935 ze zm., dalej: p.p.s.a.).

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Skarga jest niezasadna. Zaskarżona decyzja jest zgodna z prawem.

W pierwszej kolejności należy wskazać, że z dniem 1 stycznia 2024 r. weszły w życie przepisy ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. z 2023 r. poz. 1429 ze zm.), które zasadniczo zmieniły zasady przyznawania wsparcia opiekunom osób niepełnosprawnych. Od 1 stycznia 2024 r. świadczenie pielęgnacyjne jest przyznawane wyłącznie opiekunom osób niepełnosprawnych do ukończenia przez nie 18. roku życia. Dla niepełnosprawnych osób pełnoletnich przewidziane jest świadczenie wspierające, z którego osoby takie mają w założeniu ustawodawcy finansować koszty opieki. Zgodnie z przepisami przejściowymi, w sprawach o świadczenie pielęgnacyjne i specjalny zasiłek opiekuńczy, do których prawo powstało do dnia 31 grudnia 2023 r., stosuje się przepisy dotychczasowe (art. 63 ust. 1 ustawy o świadczeniu wspierającym). Użyte w przywołanym przepisie sformułowanie "prawo powstało" należy interpretować w ten sposób, że jeżeli wniosek o świadczenie pielęgnacyjne został złożony do końca 2023 r. (tak jak miało to miejsce w rozpoznawanej sprawie), należy go rozpoznać z zastosowaniem przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych w dotychczasowym brzmieniu, pod warunkiem, że wszystkie ustawowe przesłanki przyznania świadczenia zostały spełnione do końca 2023 r. Innymi słowy, do końca 2023 r. musiały zostać przez wnioskodawcę spełnione przesłanki pozytywne, a także usunięte przesłanki negatywne przyznania świadczenia. Dopiero w takiej sytuacji można przyjąć, że zaistniał stan opisany w hipotezie art. 63 ust. 1 ustawy o świadczeniu wspierającym, tj. że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego powstało do 31 grudnia 2023 r.

Sąd w pełni podziela stanowisko Kolegium, że podstawą odmowy przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego nie mogła być wynikająca z art. 17 ust. 1b u.ś.r. przesłanka wieku powstania niepełnosprawności u osoby, nad którą jest sprawowana opieka z uwagi na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. K 38/13. Orzecznictwo sądów administracyjnych na tle skutków tego wyroku jest już tak ugruntowane, że powtarzanie tych argumentów jest w tym miejscu zbędne. Stanowisko Kolegium bazuje na tych utrwalonych poglądach.

Z treści uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika, że oceniając zakres samodzielności osoby niepełnosprawnej oraz zakres sprawowanej przez skarżącego opieki, Kolegium doszło do wniosku, że nie została spełniona przesłanka bezpośredniego związku przyczynowego między rezygnacją przez skarżącego z zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad matką (art. 17 ust. 1 u.ś.r.).

Sąd tę ocenę Kolegium w pełni podziela.

Wynikający z art. 17 ust. 1 u.ś.r. związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją z (niepodejmowaniem) zatrudnienia (innej aktywności zawodowej) a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną osobą bliską należy do samej istoty konstrukcji prawnej świadczenia pielęgnacyjnego. Jak wskazuje się w utrwalonym już orzecznictwie, podstawową przesłanką, jaką musi spełnić osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne, należąca do kręgu osób zobowiązanych do alimentacji, jest rezygnacja z pracy zarobkowej spowodowana koniecznością sprawowania permanentnej opieki nad osobą bliską o określonym stopniu niepełnosprawności. Świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie jest przyznawane za samą opiekę nad osobą niepełnosprawną, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku względem rodzica, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Nie może być ono zatem traktowane jako zastępcze źródło dochodu. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy więc stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Chodzi o sprawowanie stałej, ciągłej opieki, wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Świadczenie to bowiem ma być rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga (por. wyroki NSA: z 26 stycznia 2024 r., I OSK 2476/22; z 14 lutego 2024 r., I OSK 195/23; z 16 lutego 2024 r., I OSK 282/23; z 21 lutego 2024 r., I OSK 159/23; z 10 kwietnia 2024 r., I OSK 566/23; z 11 kwietnia 2024 r., I OSK 708/23; z 9 maja 2024 r., I OSK 1352/23; z 16 maja 2024 r., I OSK 1004/23).

Aby ustalić, czy istnieje związek przyczynowy pomiędzy opieką sprawowaną nad osobą niepełnosprawną (legitymującą się stosownym orzeczeniem) a rezygnacją z zatrudnienia (innej aktywności zarobkowej) należy przeanalizować materiał dowodowy obrazujący stan zdrowia osoby niepełnosprawnej oraz zakres i charakter czynności wykonywanych przez opiekuna. Stan zdrowia osoby niepełnosprawnej w istotnym stopniu determinuje zakres koniecznej opieki – inaczej wygląda zakres opieki w przypadku osoby mającej trudności w poruszaniu się, ale sprawnej w zakresie podstawowych czynności samoobsługowych (higiena, spożywanie posiłków, wstawanie z łóżka, ubieranie się, itd.), a inaczej w przypadku osoby, która ze względu na schorzenia nie jest w stanie tych podstawowych czynności wykonywać samodzielnie.

Podstawowym źródłem ustaleń faktycznych w sprawie dotyczącej świadczeń rodzinnych jest rodzinny wywiad środowiskowy, który może być przeprowadzony zwłaszcza w sytuacji, gdy w stosunku do osoby ubiegającej się lub pobierającej świadczenie pielęgnacyjne wystąpią wątpliwości dotyczące sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną (art. 23 ust. 4aa u.ś.r.). To wywiad środowiskowy daje najpełniejszy obraz sytuacji – trzeba bowiem pamiętać, że to nie sam stan zdrowia osoby niepełnosprawnej jest przesłanką przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, lecz zakres i charakter opieki sprawowanej przez osobę ubiegającą się o świadczenie, uniemożliwiający pogodzenie tej opieki z jakąkolwiek aktywnością zawodową.

Istotne znaczenie dla oceny związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia a opieką nad niepełnosprawnym ma również sytuacja rodzinna – w przypadku, gdy niepełnosprawny ma kilkoro najbliższych krewnych (np. dzieci), na wszystkich tych osobach spoczywa nie tylko moralny, ale również prawny obowiązek alimentacyjny, a realizacja tego obowiązku może wyrażać się zarówno w bezpośrednim sprawowaniu opieki, jak i we wspieraniu finansowym – pokrywaniu kosztów opieki, jeśli dana osoba (np. ze względu na aktywność zawodową) nie może bezpośrednio sprawować opieki. Zupełnie inaczej należy oceniać sytuację, kiedy wnioskujący o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego jest jedyną osobą, która może realizować obowiązek alimentacyjny względem niepełnosprawnego.

W niniejszej sprawie Kolegium prawidłowo oceniło zebrany materiał dowodowy i z tej analizy wyciągnęło zasadny wniosek o braku związku przyczynowego między rezygnacją z zatrudnienia (innej aktywności zawodowej) a opieką sprawowaną przez skarżącego nad matką.

Z zebranego w sprawie materiału dowodowego (w szczególności formularza wywiadu środowiskowego, k. 22-23 akt adm.) wynika, że matka skarżącego, jakkolwiek cierpi na szereg schorzeń (niewydolność serca, przewlekła niewydolność krążenia, utrwalone migotanie przedsionków, cukrzyca, kamica nerki, stan po udarze niedokrwiennym, choroba zwyrodnieniowa stawów kolanowych), to jednak pozostaje osobą samodzielną w zakresie podstawowych czynności. Wymienione wyżej jednostki chorobowe zostały zdiagnozowane u I. W. już w maju 2022 r. (k. 3 akt adm.). Matka skarżącego porusza się samodzielnie w obrębie domu i podwórka przy pomocy kuli ortopedycznej, nie używa pieluchomajtek, samodzielnie załatwia potrzeby fizjologiczne, samodzielnie przyjmuje leki, spożywa posiłki, nie wymaga pomocy przy czynnościach higienicznych. Jedynie czasami w nocy syn prowadzi ja do ubikacji. Ponadto raz dziennie smaruje matce nogi, mierzy ciśnienie i poziom cukru. Niepełnosprawna wymaga pomocy jedynie przy specjalistycznych wizytach lekarskich raz na 4 miesiące (w czym pomaga siostra skarżącego, która umawia matkę do lekarzy i jeździ z nią, zaś skarżący im asystuje), przy podaniu leków oraz przy prowadzeniu gospodarstwa domowego (sprzątanie, pranie, prasowanie, zakupy, przygotowywanie niektórych posiłków). Do rodziców skarżącego przyjeżdża lekarz rodzinny.

Co istotne, w trakcie wywiadu skarżący stwierdził, że "w ostatnich miesiącach pracował dorywczo po 5 godzin dziennie przy zbiorze owoców" i "dopóki były niezłożone papiery, to miał prawo dorobić". W tym czasie rodzicami zajmowała się ich wnuczka. Dalej skarżący stwierdził, że "rzucił robotę" po wpłynięciu dokumentacji do tutejszego ośrodka i martwi się, że dopóki nie dostanie świadczenia pielęgnacyjnego, nie będzie mógł dorywczo chodzić do pracy (k. 23). Z tych słów bezspornie wynika, że skarżący był w stanie pogodzić pracę z opieką nad matką.

Biorąc pod uwagę stan zdrowia niepełnosprawnej, stopień samodzielnego wykonywania podstawowych czynności życiowych oraz zakres czynności wykonywanych przez skarżącego, należy uznać, że opieka, jaką skarżący niewątpliwie sprawuje nad matką w żadnym razie nie jest tak szeroka, aby wykluczała podjęcie przez niego aktywności zawodowej. Matka nie wymaga stałej, a nawet długotrwałej asysty drugiej osoby, wszystkie podstawowe czynności bytowe wykonuje samodzielnie. Czynności wykonywane przez skarżącego są związane z typową pomocą w prowadzeniu gospodarstwa domowego osoby niepełnosprawnej. Taki zakres opieki nie stanowi żadnej przeszkody w podjęciu przez skarżącego aktywności zawodowej. Takie czynności wykonuje ogromna liczba osób, które są w stanie pogodzić pracę zawodową z opieką nad bliskimi. Jak wskazuje się w orzecznictwie, czynności takie jak: zakupy, podawanie leków czy gotowanie - z powodu tego, że są one dla każdego typowymi czynnościami dnia codziennego, wykonywanymi również przez osoby na co dzień pracujące zawodowo (przed rozpoczęciem pracy lub po jej zakończeniu) - nie mogą być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności wnioskującego o świadczenie, ponieważ nie zawierają się w pojęciu "sprawowanie opieki". Uwzględnienie tego rodzaju czynności jako mieszczących się w pojęciu "opieka nad osobą" prowadziłoby do nieuprawnionego uznania, że każda osoba je wykonująca byłaby niezdolna do podjęcia/wykonywania jakiejkolwiek pracy zawodowej z uwagi na ciążące na niej obowiązki domowe względem niepełnosprawnego (por. wyroki NSA z 14 lutego 2024 r., I OSK 229/23; z 10 kwietnia 2024 r., I OSK 566/23).

Charakter świadczenia pielęgnacyjnego, które w założeniu ustawodawcy stanowi rekompensatę za brak możliwości pozyskania środków do życia w wyniku własnej aktywności opiekuna, powoduje, że ta forma pomocy państwa powinna być przyznawana w przypadkach, kiedy realnie opiekun nie ma możliwości podjęcia aktywności zawodowej, bo stoi temu na przeszkodzie konieczność sprawowania szerokiej, stałej opieki nad osobą niepełnosprawną.

Istotne znaczenie dla oceny przesłanki związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia a opieką nad niepełnosprawnym ma również sytuacja rodzinna. Okolicznością istotną dla prawidłowego rozstrzygnięcia w rozpoznawanej sprawie jest to, że niepełnosprawna matka skarżącego oprócz skarżącego ma jeszcze dwoje dzieci – córkę i syna (oświadczenia – k. 7-8 akt adm.). Jak już wskazano, na wszystkich tych osobach spoczywa nie tylko moralny, ale również prawny obowiązek alimentacyjny wobec niepełnosprawnej matki. Jeśli pozostałe dzieci niepełnosprawnej nie mogą bezpośrednio pomagać matce, powinny realizować swój obowiązek poprzez wsparcie finansowe.

W świetle powyższej argumentacji zarzuty podniesione w skardze należy uznać za niezasadne. Kolegium prawidłowo oceniło na bazie zebranego w sprawie materiału dowodowego, w szczególności wywiadu środowiskowego, że nie została spełniona kluczowa przesłanka związku pomiędzy rezygnacją przez skarżącego z zatrudnienia a sprawowaną przez niego opieką nad matką. Organ prawidłowo zastosował zatem art. 17 ust. 1 u.ś.r.

Mając powyższe na uwadze, Sąd oddalił skargę na podstawie art. 151 p.p.s.a.