Wyrok WSA w Bydgoszczy, sygn. akt I SA/Bd 425/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy
Data orzeczenia: 2023-10-17 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenia
Skarżony organ: Inne
Treść wyniku: uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 28 ust 3 pkt 6
journal: Dz.U. 2021 poz 423
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Tomasz Wójcik Sędziowie sędzia WSA Halina Adamczewska-Wasilewicz asesor WSA Joanna Ziołek (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 17 października 2023 r. sprawy ze skargi M. B. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 13 czerwca 2023 r. nr UP-416/2023 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 13 kwietnia 2023 r. nr 791/2023


UZASADNIENIE

W dniu [...] stycznia 2023 r. M. B. (dalej: "Skarżący") złożył do ZUS (dalej: "ZUS", "Zakład", "Organ") wniosek o umorzenie należności z tytułu składek. W uzasadnieniu wniosku powołał się na swoją trudną sytuację finansową i zdrowotną.

Decyzją z dnia [...] czerwca 2023 r. ZUS utrzymał w mocy decyzję ZUS z dnia [...] kwietnia 2023 r. o odmowie umorzenia należności z tytułu składek.

W uzasadnieniu organ podał, że z oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej, która nie prowadzi działalności gospodarczej z dnia [...] stycznia 2023 r. wynika, że Skarżący od [...] lipca 2010 r. jest rozwiedziony, nie pracuje zarobkowo, pobiera świadczenie emerytalne w wysokości [...] zł brutto, które po potrąceniu alimentacyjnym wynosi [...] zł netto, wysokość alimentów wynosi [...] zł, nie pobiera zasiłku/świadczenia z Urzędu Pracy, nie pobiera zasiłku z opieki społecznej, nie korzysta z innych form pomocy, nie ponosi wydatków związanych z utrzymaniem, ponosi koszty związane z leczeniem w wysokości [...] zł, prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, nie posiada zobowiązań finansowych ani ruchomości, nieruchomości, innych praw majątkowych, żadnych wierzytelności. Ponadto z ustaleń ZUS wynika, że w dniu [...] czerwca 2021 r. nastąpiło zaprzestanie prowadzonej przez Skarżącego działalności gospodarczej, pod nazwą [...] (kod PKD 32.50.Z produkcja urządzeń, instrumentów oraz wyrobów medycznych, włączając dentystyczne). Skarżący pobiera świadczenie emerytalne w wysokości [...] zł brutto, z którego dokonywane są potrącenia komornicze w wysokości [...] zł z tytułu alimentów oraz [...] zł na pozostałe należności, do wypłaty pozostaje [...] zł netto. Pod adresem zamieszkania Skarżącego zameldowany jest także jego syn A. B.. Skarżący nie jest właścicielem i współwłaścicielem nieruchomości ani pojazdów.

ZUS zweryfikował zadłużenie Skarżącego w zakresie ewentualnego przedawnienia i stwierdził, że podane w sentencji decyzji I instancji należności z tytułu składek nie uległy przedawnieniu i są wymagalne. ZUS ustalił, że nie upłynął jeszcze termin, w którym należności mogą być dochodzone. Czynności mające wpływ na zawieszenie biegu przedawnienia zostały wyjaśnione w decyzji ZUS z dnia [...] kwietnia 2023 r. i pozostają aktualne.

Organ ustalił, że w przypadku Skarżącego przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2021 r. poz. 423 ze zm.; dalej: "u.s.u.s.") nie wystąpiła z przyczyn oczywistych. Natomiast przesłanki określone w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4, 4b i 4c u.s.u.s. nie zachodzą, ponieważ nie pozyskano żadnych dokumentów, z których wynikałoby, że: - sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 oraz art. 361 ust. 1 pkt 1 ustawy Prawo upadłościowe; - nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym ani w umorzonym postępowaniu upadłościowym; - ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy Prawo upadłościowe. Ponadto przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s. nie zachodzi – Skarżący zaprzestał prowadzenia działalności gospodarczej. Jednocześnie nie wystąpiła przesłanka braku majątku niepodlegającego egzekucji, bowiem Skarżący uzyskuje dochód z tytułu świadczenia emerytalnego, z którego dokonywane są potrącenia na rzecz ZUS. Nie wystąpiła również przesłanka braku następców prawnych (syn A. B.). Także przesłanka określona w art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s. nie zachodzi w sprawie, ponieważ wysokość nieopłaconych składek przekracza kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym – zgodnie z rozporządzeniem Ministra Finansów, Funduszy i Polityki Regionalnej z dnia 5 stycznia 2021 r. w sprawie wysokości kosztów upomnienia doręczanego zobowiązanemu przed wszczęciem egzekucji administracyjnej (Dz.U. z 2021 r., poz. 67) wysokość kosztów upomnienia wynosi [...] zł. Przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s. zdaniem ZUS także nie zachodzi, ponieważ Naczelnik Urzędu Skarbowego bądź Komornik Sądowy nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję. Przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. również nie zachodzi, ponieważ zdaniem Zakładu nie jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne, gdyż zadłużenie na koncie Skarżącego zostało skierowane na drogę przymusowego postępowania egzekucyjnego prowadzonego przez Dyrektora oddziału ZUS w T.. W postępowaniu zastosowano środek w postaci zajęcia świadczenia emerytalnego oraz zajęcia wierzytelności z tytułu nadpłat i zwrotów podatków. Nastąpił zbieg z Komornikiem Sądowym przy Sądzie Rejonowym w [...]. Postępowanie egzekucyjne, które nadal jest w toku, wyklucza zaistnienie przesłanki całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek. Dopóki postępowanie egzekucyjne toczy się to zdaniem ZUS nie można definitywnie stwierdzić bezskuteczności egzekucji.

Organ uznał, że możliwości przymusowego dochodzenia zaległości z tytułu składek nie zostały zatem wyczerpane, a "dopóki istnieją niewykorzystane dotychczas możliwości wyegzekwowania zaległości podatkowej, dopóty jej umorzenie przed ich wyczerpaniem byłoby sprzeczne z interesem". W związku z powyższym nie zachodzą żadne przesłanki pozwalające na stwierdzenie całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek. Uniemożliwia to pozytywne rozstrzygnięcie wniosku w żądanym zakresie na podstawie art. 28 ust. 3 u.s.u.s.

Dalej organ wskazał na art. 28 ust. 3a w związku z art. 32 u.s.u.s. i § 3 ust. 1 Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek (Dz.U. z 2003 r. Nr 141 poz. 1365; dalej: "Rozporządzenie z 2003 r."). Dodał, że Skarżący powołał się na problemy zdrowotne. Poinformował, że w 2012 r. był zmuszony zawiesić prowadzenie działalności gospodarczej, z uwagi na problemy z kręgosłupem, nadciśnieniem tętniczym i sercem, które z czasem się nasilały i doprowadziły do zlikwidowania działalności gospodarczej w 2020 r. Organ zauważył, że zaległości dotyczą okresu od kwietnia 2013 r. do listopada 2017 r., wobec czego wskazana sytuacja zdrowotna nie miała bezpośredniego wpływu na powstanie całego zadłużenia. Dodatkowo była kontynuowana aż do [...] czerwca 2021 r. (data zaprzestania wykonywania działalności). Zatem organ uznał, że ówczesne trudności Skarżący uważał za przejściowe i rokował poprawę swojego stanu zdrowia, a tym samym sytuacji finansowej. Organ wskazał, że opisane problemy zdrowotne nie pozbawiają Skarżącego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Ponadto jego stałym źródłem utrzymania jest świadczenie emerytalne, które jest wypłacane niezależnie od stanu zdrowia. Również ograniczone możliwości płatnicze, podnoszone jako jeden z argumentów, nie mogą być uznane za przesłankę wystarczającą do umorzenia zaległości. Przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 1 Rozporządzenia z 2003 r. nie odnosi się do subiektywnego odczucia dłużnika o dolegliwości z powodu konieczności zapłacenia zaległych składek, lecz oznacza obiektywną, wyjątkową sytuację, która zagraża podstawowemu bytowi zobowiązanego lub jego rodziny. Nie odnosi się więc ona do kłopotów finansowych, z uwagi na to, że każdy człowiek indywidualnie w ramach przysługującej mu samodzielności podejmowania decyzji, organizuje swoje sprawy zawodowe i osobiste. ZUS podał, że dochód Skarżącego przed potrąceniami egzekucyjnymi wynosi 1.616,86 zł netto, i kształtuje się na poziomie wyższym od kwoty minimum socjalnego ustalonego 31 marca 2023 r. na podstawie danych z GUS przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych w IV kwartale 2022 r., które dla jednoosobowego gospodarstwa emeryckiego, zostało oszacowane na kwotę 1.553,84 zł. Natomiast wskaźnikiem służącym do oceny kryterium ubóstwa jest kwota określająca minimum egzystencji. Budżet gospodarstwa domowego Skarżącego jest wyższy od poziomu minimum egzystencji w roku 2022 określonym również przez Instytut Pracy i Spraw Społecznych 30 marca 2022 r., który wynosi 732,42 zł netto dla jednoosobowego gospodarstwa emeryckiego. Ponadto organ wskazał, że egzystencja Skarżącego nie jest zagrożona, ponieważ w 2014 r. notarialnie przepisał cały swój majątek na syna A. B., w zamian za dożywotnią opiekę i godny pochówek. Na podstawie analizy dokumentacji zgromadzonej w aktach sprawy ZUS nie znalazł podstaw do umorzenia nieopłaconych składek w oparciu o zapisy Rozporządzenia z 2003 r. oraz art. 28 ust. 3a u.s.u.s. W ocenie organu okoliczności w nich wymienione nie zachodzą.

W skardze do tut. Sądu Skarżący wniósł uchylenie zaskarżonej decyzji i umorzenie należności z tytułu składek. Wskazał, że od lat cierpi na dolegliwości związane z kręgosłupem, nadciśnieniem tętniczym oraz sercem, które uniemożliwiają mu wykonywanie jakiejkolwiek działalności zarobkowej i w konsekwencji doprowadziły do zaprzestania prowadzenia działalności gospodarczej. Do skargi załączył dokumentację medyczną. Zarzucił, że organ nie przeprowadził dostatecznego postępowania wyjaśniającego, bowiem oczywistym jest, że każdy posiada dodatkowe zobowiązania finansowe. Podał, że jego miesięczny koszt utrzymania wynosi: [...] zł, na co składa się zakup lekarstw, żywności, opłat za media oraz bieżące utrzymanie, na dowód czego przedłożył przykładowe rachunki. Dodał, że syn nie wywiązuje się z obowiązku zapewnienia mu utrzymania. Wskazał, że kwota, która jest mu wypłacana po potrąceniach, to [...] zł netto, co praktycznie oscyluje na granicy ubóstwa określonego przez Instytut Pracy i Spraw Społecznych i z oczywistych względów nie jest kwotą wystarczającą na miesięczne utrzymanie wskutek czego niejednokrotnie korzysta z pomocy najbliższych przyjaciół. W ocenie Skarżącego organ dopuścił się naruszenia przepisów postępowania w postaci braku przeprowadzenia wszechstronnego postępowania dowodowego i dokonania błędnych ustaleń faktycznych z dowodów już przeprowadzonych, co w konsekwencji doprowadziło do wydania decyzji o odmowie umorzenia należności z tytułu składek, mimo istniejących ku temu podstaw.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy zważył, co następuje.

Stosownie do art. 3 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634; dalej: "p.p.s.a."), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach swej kognicji sąd bada, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia prawa materialnego i przepisów postępowania administracyjnego, nie będąc przy tym związanym granicami skargi, stosownie do treści art. 134 § 1 p.p.s.a. Orzekanie następuje w granicach sprawy będącej przedmiotem kontrolowanego postępowania, w której został wydany zaskarżony akt lub czynność i odbywa się z uwzględnieniem wówczas obowiązujących przepisów prawa. Uwzględnienie skargi następuje w przypadkach naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a.), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (art. 145 § 1 pkt 1 lit. b) p.p.s.a.) oraz innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a.).

Zdaniem Sądu skarga zasługuje na uwzględnienie jednak nie z przyczyn w niej wskazanych.

Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy u.s.u.s. oraz Rozporządzenia z 2003 r.

Odnosząc się do zarzutów Skarżącego dotyczących błędnego ustalenia stanu faktycznego i nie przeprowadzenia kompleksowego postępowania dowodowego należy podnieść, że z przepisu § 3 ust. 1 Rozporządzenia z 2003 r. wynika, że Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym przyjmuje się, że to zobowiązany ma wykazać przesłanki uzasadniające umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne. Wykazanie tych okoliczności, a nie tylko ich wskazanie, oznacza, że to zobowiązany ma udowodnić te okoliczności. W postępowaniu toczącym się wskutek złożenia wniosku o umorzenie należności z tytułu składek, to przede wszystkim na stronie zgłaszającej powyższy wniosek spoczywa ciężar wykazania, że zachodzą przesłanki uzasadniające zgłoszone żądanie na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s., gdyż to stronie znane są okoliczności, które uniemożliwiają jej uregulowanie zaległości (tak: wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 13 lipca 2023 r., sygn. akt I GSK 547/22). W związku z powyższym w niniejszej sprawie ciężar dowodu spoczywał na Skarżącym.

Mając powyższe na uwadze Sąd ocenił jako prawidłowe działania podejmowane przez ZUS w zakresie zapewnienia Skarżącemu udziału w postępowaniu, zgłoszeniu wniosków dowodowych i zapoznaniu się z materiałem dowodowym sprawy. W aktach sprawy znajduje się pismo ZUS z dnia [...] lutego 2023 r. (k. 7 akt administracyjnych) wskazujące Skarżącemu na możliwość przedłożenia dodatkowych dokumentów z wyjaśnieniem, że ich brak może zadziałać na niekorzyść strony. W dniu [...] marca 2023 r. Organ poinformował Skarżącego o prawie do zapoznania się z aktami i wypowiedzenia się w sprawie (k. 17 akt administracyjnych). Następnie na etapie postępowania odwoławczego w dniu [...] maja 2023 r. ZUS poinformował Skarżącego o prawie do zapoznania się z aktami i wypowiedzenia się w sprawie (k. 29 akt administracyjnych). W związku z powyższym twierdzenia Skarżącego, iż Organ zaniechał ustalenia stanu faktycznego i nie przeprowadził kompleksowego postępowania dowodowego Sąd uznał za niezasadne. Organ umożliwił Skarżącemu przedłożenie dowodów i umożliwił mu wypowiedzenie się w sprawie. ZUS nie miał jednak obowiązku ustalania okoliczności, które wykazać powinien Skarżący (np. w zakresie rzeczywistych kosztów utrzymania Skarżącego).

Wskazać należy, że zgodnie z treścią art. 28 ust. 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład tylko w przypadku stwierdzenia ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi w sytuacjach wymienionych w ust. 3 w pkt od 1 do 6. W art. 28 ust. 1 u.s.u.s. ustawodawca przewidział możliwość umarzania składek na ubezpieczenie społeczne w całości lub w części, jednak tylko w przypadku wykazania ich całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 2) lub na szczególnych warunkach, w przypadku ubezpieczonych będących jednocześnie płatnikami składek, określonych w Rozporządzeniu. Zgodnie z art. 28 ust. 3 u.s.u.s. całkowita nieściągalność składek, o której mowa w art. 28 ust. 2 tej ustawy, zachodzi, gdy:

"1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;

2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz.U. z 2022 r. poz. 1520 oraz z 2023 r. poz. 825);

3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;

4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;

4c) ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe;

5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;

6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne."

Powyższe wyliczenie jest wyczerpujące, tj. stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, iż ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek i dopiero wystąpienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie daje potencjalną możliwość umorzenia tych należności.

W sprawie znajdował również zastosowanie przepis art. 28 ust. 3a u.s.u.s., w którym ustawodawca przewidział instytucję umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne w uzasadnionych przypadkach, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Przesłanki umorzenia należności w oparciu o przepis art. 28 ust. 3a u.s.u.s. określone zostały w § 3 ust. 1 Rozporządzenia z 2003 r. Zgodnie z powołanym przepisem, ZUS może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Z przytoczonych przepisów wynika jednoznacznie, że rozstrzygnięcia wydawane w przedmiocie umorzenia zaległych należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne są podejmowane w ramach tzw. uznania administracyjnego. Ustawodawca pozostawiając organom uznanie w omawianej kwestii, wprowadził do systemu prawa administracyjnego swego rodzaju "luz decyzyjny", przejawiający się w możliwości (nie zaś konieczności) umorzenia tych należności. Jednak do uznania administracyjnego, a więc możliwości wyboru określonego kierunku rozstrzygnięcia, dochodzi w tego rodzaju sprawach dopiero po ustaleniu zaistnienia którejś z wymienionych w przepisach prawa przesłanek. W sytuacji, gdy żadna z tych przesłanek nie zostanie spełniona, organ nie ma możliwości wyboru konsekwencji prawnych i bezwzględnie zobowiązany jest odmówić przyznania tego rodzaju ulgi. Dopiero wykazanie istnienia którejś z wymienionych przesłanek otwiera organowi możliwość (a nie obowiązek) zastosowania tej ulgi. W tym to bowiem momencie organ rozstrzygający sprawę korzysta z przypisanego mu uprawnienia do zastosowania uznania administracyjnego - nie musi, lecz może umorzyć takie należności (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 29 sierpnia 2007 r., sygn. akt II GSK 141/07, wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 października 2018 r., sygn. akt I GSK 1992/18, wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 lutego 2022 r., sygn. akt I GSK 1237/21). Kontroli Sądu nie podlega w związku z tym zasadność odmowy umorzenia należności, lecz zgodność podjętej decyzji z przepisami prawa. Sąd administracyjny nie jest bowiem organem trzeciej instancji w postępowaniu administracyjnym i nie może zastępować tego organu w podejmowaniu decyzji uznaniowej. Ocena zgodności podjętej przez Zakład decyzji z przepisami prawa polega na dokonaniu przez Sąd oceny, czy w sposób prawidłowy, z zachowaniem reguł wynikających z Kodeksu postępowania administracyjnego oraz przepisów prawa materialnego, przeprowadzono postępowanie i czy spełnione zostały przesłanki umorzenia. Natomiast Sąd nie rozstrzyga o tym, czy składki powinny być umorzone, czy też nie, bowiem o tym decyduje organ administracji publicznej w ramach przysługującego mu uznania administracyjnego. Sąd bada więc, czy postępowanie przeprowadzono zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej, w myśl której organy zobligowane są do podjęcia wszelkich niezbędnych działań w celu dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy (art. 77 k.p.a.). Nadto, czy dowody oceniono zgodnie z zasadą swobodnej oceny (art. 80 k.p.a.) i czy zapewniono stronie czynny udział w postępowaniu (art. 10 k.p.a.) oraz czy wydane decyzje odpowiadają wymogom określonym w art. 107 § 3 k.p.a., w szczególności czy uzasadnienie decyzji wskazuje przyczyny, dla których organ nie zastosował instytucji umorzenia istniejącej zaległości.

W ocenie Sądu rozpoznającego niniejszą sprawę wadliwe jest stanowisko Organu wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej, że wobec Skarżącego nie zachodzi żaden z przypadków całkowitej nieściągalności, enumeratywnie wymienionych w art. 28 ust. 3 pkt 1-6 u.s.u.s. Zdaniem Sądu wadliwe są wnioski Organu odnośnie przesłanki określonej w art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. Z przepisu tego wynika, że organ ma obowiązek ocenić przesłankę całkowitej nieściągalności, porównując spodziewane koszty egzekucji z posiadanymi informacjami o nadającym się do egzekucji majątku (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 24 kwietnia 2018 r., sygn. akt I SA/Kr 263/18; wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 8 maja 2018 r., sygn. akt I SA/Kr 324/18, wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach z dnia 9 lipca 2020 r., sygn. akt I SA/Ke 39/20). Zatem Zakład powinien dokonać oceny tej przesłanki, przy czym winien mieć na uwadze, czy Skarżący posiada majątek, a jeżeli tak, to czy ten majątek nadaje się w ogóle do egzekucji. Zdaniem Sądu dla przyjęcia niezaistnienia całkowitej nieściągalności nie może być przesądzającym fakt, że w dacie wydania decyzji postępowanie egzekucyjne przeciw Skarżącemu było w toku. Argumentu tego nie powiązano z realną możliwością wyegzekwowania należności z majątku Skarżącego (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 maja 2022 r., sygn. akt I GSK 1489/21, wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 25 lutego 2021 r., sygn. akt I SA/Kr 1211/20).

Podkreślenia zdaniem Sądu wymaga, że w decyzji ZUS z dnia 13 kwietnia 2023 r. (utrzymanej w mocy zaskarżoną decyzją) Zakład podał, że "na poczet zadłużenia na przestrzeni ostatnich 6 miesięcy wpłynęła jedynie kwota [...]zł" (k. 20verte akt administracyjnych).

W orzecznictwie sądowym akcentuje się konieczność rozpoznawania wniosku o umorzenie zaległości z uwzględnieniem przebiegu prowadzonego wobec strony postępowania egzekucyjnego, w szczególności co do skuteczności tego postępowania i rokowań w tym zakresie. Konieczna jest bowiem analiza czy występuje "zmniejszanie" zadłużenia czy też jego "narastanie". Jest to istotna okoliczność i powinna zostać dokładnie zbadana przez organ prowadzący postępowanie o zastosowanie ulgi. Niedopuszczalna jest bowiem sytuacja, w której organ prowadzi postępowanie egzekucyjne, w trakcie którego w istocie nie ma szans na wyegzekwowanie dochodzonej należności. Celem bowiem postępowania egzekucyjnego nie jest jedynie jego prowadzenie, lecz jest nim wyegzekwowanie dochodzonych kwot. Wierzyciel decydując się na kontynuowanie egzekucji musi w bliższej lub dalszej perspektywie przewidywać zaspokojenie należności (zob. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 22 lutego 2018 r., sygn. akt VIII SA/Wa 751/17, wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 18 grudnia 2019 r., sygn. akt I SA/Gl 11149/19, wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 13 kwietnia 2022 r., sygn. akt II SA/Go 1082/21). Tymczasem w zaskarżonej decyzji nie zawarto żadnych argumentów dotyczących omawianej kwestii, co budzi wątpliwości Sądu w kontekście podanej informacji o wyegzekwowaniu na poczet zadłużenia na przestrzeni 6 miesięcy jedynie kwoty [...]zł. Pomimo powyższego stwierdzenia Organ uznał, że prowadzone postępowanie nie zostało ocenione jako całkowicie nieskuteczne, przy czym ZUS nie wyjaśnił co jego zdaniem przemawia za kontynuowaniem postępowania egzekucyjnego, jaka jest perspektywa zrealizowania celu postępowania egzekucyjnego, tj. wyegzekwowania długu. Podanego przez Zakład stanowiska w przedmiocie niezaistnienia przesłanki z art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. nie sposób zweryfikować na podstawie uzasadnienia decyzji ZUS ani na podstawie akt sprawy.

W niniejszej sprawie obowiązkiem Sądu jest zbadanie, czy organ działał zgodnie z przepisami proceduralnymi i czy wyciągnął logiczne i poprawne wnioski w zakresie wystąpienia przesłanek zawartych w art. 28 ust. 2-3b u.s.u.s. Zdaniem Sądu, dokonana przez organ ocena, czy zachodzi przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s., jest błędna. Kwestia nieściągalności zaległości objętych wnioskiem Skarżącego o umorzenie wymaga ponownej pogłębionej analizy, szczególnie w kontekście art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s., tj. przesłanki związanej z oceną możliwych do uzyskania w postępowaniu egzekucyjnym kwot.

Z przedstawionych powyżej względów Sąd stwierdził, że w sprawie doszło do naruszenia art. 7, art. 11, art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 3 k.p.a. ZUS dokonał bowiem wadliwej oceny wystąpienia przesłanki zawartej w art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s.

W konsekwencji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a. w zw. z art. 135 p.p.s.a. Sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję ZUS z dnia [...] kwietnia 2023 r. W ponownie prowadzonym postępowaniu zadaniem Organu będzie dokonanie pełnej i wyczerpującej oceny przesłanek umorzenia, mogących mieć zastosowanie w sprawie w kontekście zindywidualizowanego i aktualnego stanu faktycznego. Organ powinien mieć na względzie, że wprawdzie instytucja umorzenia powinna być stosowana wyjątkowo, jednakże okoliczność ta nie może prowadzić do praktycznego wyeliminowania stosowania tej instytucji, uczynienia jej instytucją martwą, poprzez ogólnikowe powoływanie się tylko na określone kategorie prawne, bez dokonywania rzetelnej oceny ich występowania w konkretnej sprawie.

W ponownie prowadzonym postępowaniu Organ jest związany oceną prawną przedstawioną w niniejszym wyroku (art. 153 p.p.s.a.).

Sąd rozpoznał niniejszą sprawę na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15zzs(4) ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (t.j. Dz. U. z 2021 r., poz. 2095 ze zm.). W będącej przedmiotem kontroli sądowej sprawie Przewodniczący Wydziału zarządzeniem z dnia [...] września 2023 r. (k. 23 akt sądowych) poinformował strony o możliwości rozpoznania sprawy na posiedzeniu niejawnym oraz o możliwości wypowiedzenia się w sprawie przed wydaniem wyroku. Informacja o tym zarządzeniu została przesłana do stron [...] września 2023 r. (k. 24-26 akt sądowych). Żadna ze stron nie złożyła wniosku o przeprowadzenie rozprawy.

Na podstawie art. 106 § 3 p.p.s.a. Sąd oddalił wniosek Skarżącego o przeprowadzenie dowodu celem wykazania kosztów utrzymania, comiesięcznych zobowiązań oraz stanu zdrowia Skarżącego. Celem postępowania dowodowego, prowadzonego przed sądem administracyjnym, nie jest ponowne ustalanie stanu faktycznego sprawy w zastępstwie organu administracji publicznej, czego domagał się Skarżący. Wskazać należy, że przepis art. 106 § 3 p.p.s.a. pozwala jedynie w drodze wyjątku przeprowadzić uzupełniające postępowanie dowodowe w razie wystąpienia istotnych wątpliwości co do zgodności z prawem zaskarżonego aktu - a nie co do prawidłowości poczynionych w postepowaniu administracyjnym ustaleń faktycznych - przy czym nadal jest to uprawnieniem a nie obowiązkiem sądu (tak: wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia [...] lipca 2023 r., sygn. akt I OSK 890/20).

Orzeczenia, których sygnatury przywołano w uzasadnieniu dostępne są na stronie internetowej orzeczeń sądów administracyjnych: [...]