Wyrok WSA w Szczecinie, sygn. akt II SA/Sz 652/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie
Data orzeczenia: 2024-11-28 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: uchylono zaskarżoną decyzję oraz poprzedzające ją decyzje
Powołane przepisy: article: art. 6 pkt 3, art. 36, art. 54 ust. 1, art. 59 ust. 1, art. 60 ust. 1,2e,3, art. 61 ust. 1 pkt 2, ust. 2, ust. 2d, ust. 2e, ust. 3, art. 64, art. 103 ust. 2, art. 104 ust. 3
journal: Dz.U. 2023 poz 901
law: Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t. j.)
article: art. 6, art. 7, art. 15, art. 36, art. 136 par. 1
journal: Dz.U. 2023 poz 775
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t. j.)
article: art. 3 par. 1, art. 134 par. 1, art. 145 par. 1 pkt 1 lit. c
journal: Dz.U. 2024 poz 935
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Patrycja Joanna Suwaj (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Renata Bukowiecka-Kleczaj Asesor WSA Krzysztof Szydłowski Protokolant starszy sekretarz sądowy Agnieszka Klimek po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 28 listopada 2024 r. sprawy ze skargi D. K. na decyzję S. K. O. w S. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza T. z dnia [...] r., nr [...], II. zasądza od S. K. O. w S. na rzecz skarżącej D. K. kwotę [...]) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. .


UZASADNIENIE

1. Decyzją z dnia 29 lutego 2024 r. nr OPS.51.3.DPS.2024.WKO Kierownik Ośrodka Pomocy Społecznej działający z upoważnienia Burmistrza T. (dalej przywoływany jako: "Organ I instancji"), ustalił D. K. (dalej przywoływana jako: "Skarżąca" lub "Strona") odpłatność za pobyt matki M. O. w Domu Pomocy Społecznej w G. od 1 kwietnia 2023 r. w wysokości 2 607,92 zł miesięcznie.

W uzasadnieniu decyzji Organ I instancji wskazał, że decyzją OPS 4001-1/2019 z dnia 24 stycznia 2019 r. Organ I instancji skierował Panią M. O. do Domu Pomocy Społecznej w G. na czas nieokreślony. Zgodnie z decyzją OPS 4001-2/2019 ze zm. z dnia 26 lutego 2019 r. Pani O. jest zobowiązana do wnoszenia odpłatności za pobyt w DPS w wysokości 1 568, 45 zł. Średni miesięczny koszt utrzymania mieszkańca w DPS wynosi 5 480, 33 zł.

Pismem z dnia 4 kwietnia 2023 r. Organ I instancji zawiadomił Stronę o wszczęciu postępowania w sprawie możliwości uczestnictwa Strony w kosztach odpłatności za pobyt matki p. M. O. w DPS równocześnie zwracając się o przedłożenie dokumentów potwierdzających sytuację dochodową strony za marzec 2023 r.

Strona nie przedstawiła w trakcie postępowania przed Organem I instancji jakie dochody osiągała w marcu 2023 r. Mając na uwadze powyższe Organ I instancji ustalił dochody z kwietnia 2023 r. na podstawie wywiadu środowiskowego wskazując, że Strona prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z małżonkiem i córką uzyskując łącznie dochód w wysokości 14 090,57 zł. Dochód na osobę w rodzinie wynosi 4 696,85 zł. Kryterium dochodowe w rodzinie wynosi 5400 zł (600 zł x 3 os. x 300%). Kryterium dochodowe na osobę w rodzinie wynosi 1800 zł. Kryterium dochodowe zostało przekroczone o 2 896,86 zł. Strona ponosi opłaty w wysokości 6 846,58 zł, w związku z tym do dyspozycji rodziny pozostaje kwota 7243,99 zł. Organ następnie wskazał, że decyzją z dnia 4 maja 2023 r. nr OPS 4012-51/2023 organ umorzył postępowanie w sprawie ustalenia odpłatności za pobyt matki w domu pomocy społecznej dla brata D.O., ponieważ posiadany dochód nie przekroczył kryterium dochodowego na osobę w rodzinie. Decyzją z dnia 29 lutego 2024 r. nr OPS.51.5.DPS.2024.WKO organ ustalił odpłatność dla brata K.O. w wysokości 1306,96 zł od 1 grudnia 2023 r.

Do zapłaty przez Stronę pozostała więc kwota 2 607,92 zł. Skarżąca oświadczyła w dniu 22 listopada 2023 r., że może partycypować w kosztach pobytu matki w domu pomocy społecznej w kwocie 200 zł miesięcznie. Organ I instancji uznał, ze jest to kwota nieadekwatna w stosunku do posiadanych możliwości. Organ I instancji podkreślił, że z przeprowadzonego materiału dowodowego nie wynika, że sytuacja dochodowa oraz wydatki rodziny nie pozwalają Stronie wnosić opłaty ustalonej jak w sentencji decyzji.

2. Pismem z dnia 20 marca 2024 r. Strona odwołała się od decyzji zarzucając jej:

Naruszenie art. 7, 77§1, art. 80 k.p.a., 85 kpa oraz art. 14 k.p.a. polegające na niewyczerpującym zebraniu i rozpoznaniu całego materiału dowodowego i niepodjęciu wszelkich niezbędnych kroków do dokładnego wyjaśnienia sytuacji finansowej skarżącej i jej rodziny, nie ustalono m.in. dochodów braci Strony.

Naruszenie przepisów art. 156 § 2, art,10 § 1 k.p.a. oraz art. 107 § 1 i § 3 k.p.a. poprzez niewskazanie w decyzji uzasadnienia faktycznego i prawnego zgodnie z art. 107§3 k.p.a. oraz niepowołanie konkretnej podstawy prawnej.

Naruszenie przepisów prawa materialnego, a więc art. 64 ustawy o pomocy społecznej poprzez niewłaściwą wykładnię polegającą na uznaniu, że nie wystąpiły szczególne okoliczności uzasadniające zwolnienie Skarżącej od obowiązku ponoszenia kosztów odpłatności za pobyt M. O. w Domu Pomocy Społecznej w G..

3. Pismem z dnia 20 maja 2024 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Szczecinie zwróciło się do Skarżącej o złożenie oświadczenia w zakresie dochodów uzyskanych w gospodarstwie domowym w marcu 2023 r. W odpowiedzi Strona wskazała dochód osiągnięty w marcu 2023 r. w wysokości 13089,13 zł.

4. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Szczecinie decyzją z dnia 20 czerwca 2024 r., działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U.2024.572 t.j.) w zw. z art. 8 ust. 1 i 3, 61 ust. 1 pkt 2, ust. 2 pkt 2 lit. b, ust. 2d ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U.2023.901 t.j.), utrzymało w mocy decyzję Organu I instancji.

W ocenie Samorządowego Kolegium Odwoławczego Organ I instancji prawidłowo obliczył wysokość opłaty do jakiej ponoszenia zobowiązana jest Strona. Równocześnie wskazał, że Organ nieprawidłowo przyjął dochód osiągnięty przez gospodarstwo domowe Strony w kwietniu 2023 r. zamiast z marca 2023 r. Pozostaje to jednak bez wpływu na wynik zapadłego rozstrzygnięcia, nawet gdyby odjąć kwotę wyrównania otrzymanego przez Stronę w marcu 2023 r. Organ odwoławczy wskazał, że na podstawie zgromadzonej w sprawie dokumentacji ustalono, iż miesięczny dochód na osobę w rodzinie Skarżącej wynosi 4 363,04 zł miesięcznie i przekracza 300 % kryterium dochodowego dla osoby w rodzinie o kwotę 2 563,04 zł miesięcznie. Opłatę jaką zobowiązana jest ponosić Strona ustalono jako różnicę pomiędzy średnim kosztem utrzymania matki Skarżącej w domu pomocy społecznej w wysokości 5480,33 zł, a opłatą wnoszoną przez nią tj. 1568,45 zł (różnica ta wynosi 3 911,88 zł) oraz kwoty ponoszonej przez pozostałych zobowiązanych. Kwota, którą Skarżąca jest zobowiązana uiszczać wynosi 2607, 92 zł. Kolegium utrzymując decyzję w mocy wzięło pod uwagę udokumentowane wydatki Skarżącej z marca 2023 r. w wysokości 6 846,58 zł oraz ograniczenia wynikające z art. 103 ust. 2 ustawy. Stronie biorąc pod uwagę dochód z marca 2023 r. (nawet bez otrzymanego wyrównania) pozostaje 1 905,39 zł do dyspozycji rodziny na osobę. Jest to kwota przekraczająca trzykrotnie kryterium dochodowe i, jak wskazało SKO, w pełni pozwala Stronie na ponoszenie przedmiotowej opłaty.

Odnosząc się do zarzutów Skarżącej, Organ odwoławczy uznał je za bezzasadne. Organ podkreślił, że nie mogło dojść do naruszenia art. 64 ustawy w sytuacji gdy strona w pierwszej kolejności nie złożyła wniosku o zastosowanie ulgi w postaci zwolnienia z ponoszenia opłaty oraz, że Strona powinna zwrócić się z takim wnioskiem do Organu I instancji. Dopiero taki wniosek umożliwia rozpatrzenie możliwości zastosowania ulgi przez organ. Następnie Organ odwoławczy wskazał, że Organ I instancji dołączył do akt postępowania sprawy braci Strony i odniósł się w decyzji do rozstrzygnięć zapadłych z ich udziałem. Organ podkreślił, że wyliczenia wydatków i dochodów dotyczą marca 2023 r. Nie zamyka to jednak drogi Skarżącej do wniesienia o zastosowanie ulg z art. 64 i 64a ustawy oraz domagania się zmiany decyzji w związku ze zmianą dochodową Strony.

5. Niezadowolona z treści rozstrzygnięcia Skarżąca wywiodła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie.

Zaskarżonej decyzji zarzuciła:

błędne ustalenie stanu faktycznego poprzez:

a) przyjęcie, iż dochód rodziny wynosi 14.090,57 zł, podczas gdy całkowicie nie rozważono realnych kosztów i wydatków rodziny od uzyskanych przychodów rodziny, możliwości rodziny, w tym stałych kosztów życia, zobowiązań, okoliczności wahań zarobków czy kosztów leczenia małoletniej córki;

przyjęcie, iż Organ w sposób zupełny i poprawny przeprowadził wywiady

środowiskowe z braćmi skarżącej, podczas gdy faktycznie zaniechał dalszym skrupulatnym ustalaniom dochodów D. O., co skutkowało błędnym obciążeniem jedynie Skarżącej proporcjonalną częścią kosztów, które jako syn winien ponosić D. O.;

c) dowolne uznanie, że decyzja może wywierać skutki z mocą wsteczną, podczas gdy również Organ odwoławczy w decyzji z dnia 20 czerwca 2024 r. wskazał, że decyzja ustalająca odpłatność ma charakter konstytutywny a tym samym brak jest możliwości, aby wywierała skutki z mocą wsteczną;

2) dowolną ocenę zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, polegającego na:

a) przyjęciu, iż Organ II instancji nie naruszył przepisów postępowania administracyjnego oraz prawa materialnego, wskazując, że podjął on wszelkie niezbędne działania w celu dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy, podczas gdy organ poprzestał na ustaleniach przekazanych mu przez Organ I instancji, bez weryfikacji całokształtu zebranego w sprawie materiału;

b) przyjęciu, iż zgodnie z art. 77 § 1 k.p.a. zgromadzony w sprawie materiał dowodowy został zebrany i rozpatrzony w sposób wyczerpujący w sytuacji, gdy organ oparł swoje rozstrzygnięcie jedynie na niepełnych dowodach przedstawionych mu przez Organ I instancji, a tym samym zaniechał przeprowadzenia dowodu na fakty wskazane przez Skarżącą;

3) naruszenie przepisów postępowania, mające zasadniczy wpływ na treść tegoż rozstrzygnięcia:

a) art. 9 k.p.a. - poprzez zaniechanie należytego i wyczerpującego informowania skarżącej o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie jej praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania;

b) art. 7, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 3 k.p.a. poprzez brak wszechstronnego wyjaśniania i rozważenia okoliczności związanych z orzeczeniem obowiązku odpłatności, w szczególności obowiązku wyczerpującego rozważenia przesłanek z art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej;

art. 7 w zw. z art. 77 § 1 i 80 k.p.a. poprzez niepodjęcie działań w celu wyczerpującego zebrania materiału dowodowego istotnego dla wyjaśnienia okoliczności faktycznych sprawy i wydanie rozstrzygnięcia pomimo niekompletnego materiału dowodowego, w szczególności uznaniu, iż Skarżąca nie deklaruje żadnej pomocy na rzecz matki co jest jednoznaczne z niewyrażeniem zgody na podpisanie umowy, w sytuacji gdy jedną z nadrzędnych zasad postępowania administracyjnego jest stanie na straży praworządności oraz podejmowanie wszelkich czynności zmierzających do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, które pozwoliłoby ustalić faktycznie sytuację życiową Skarżącej;

d) art. 7, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a. oraz art. 100 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej poprzez niepoinformowanie Skarżącej o prawie złożenia wniosku o zwolnienie z ponoszenia opłaty, w tym części opłaty co doprowadziło do wydania decyzji obarczonej wadą, w tym narusza zasadę dwuinstancyjności postępowania;

e) naruszenie art. 28 k.p.a. w zw. art. 61 § 4 i art. 145 § 1 kpt 4 k.p.a. poprzez brak weryfikacji decyzji umarzającej postępowanie w sprawie ustalenia opłaty z tytułu pobytu M. O. w domu pomocy społecznej co do D. O. oraz brak weryfikacji decyzji ustalającej opłaty z tytułu pobytu M. O. domu pomocy społecznej co do K. O..

naruszenie przepisów prawa materialnego:

a) art. 64 ustawy z dnia 12 maja 2023 r. ustawy o pomocy społecznej - poprzez jego nieprawidłowe zastosowanie, co skutkowało uznaniem, iż skarżąca nie spełnia przesłanek określonych w art. 64 pkt 2 w/w ustawy w sytuacji, gdy de facto katalog określony w tym artykule jest katalogiem otwartym;

b) art. 61 ust. 2e w zw. z 61 ust. 3 w zw. z art. 100 ust. 3 ustawy o pomocy społecznej - poprzez nieprawidłowe ich zastosowanie i poczytanie postępowania skarżącej jako odmowę, gdy wywiad środowiskowy został przeprowadzony wybiórczo, co skutkowało błędnym ustaleniem stanu faktycznego co do sytuacji finansowej Skarżącej i sytuacji osób zobowiązanych do ponoszenia opłaty za pobyt M. O. w DPS;

c) art. 100 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej - poprzez jego nieprawidłowe zastosowanie i w efekcie niepoinformowanie Skarżącej o prawie złożenia wniosku o zwolnienie z opłaty, w tym do częściowego zwolnienia z opłaty co skutkowało wydaniem wadliwej decyzji;

Mając na uwadze podniesione zarzuty Skarżąca wniosła o:

1) na podstawie art. 145 § 1 k.p.a. w zw. z art. 135 k.p.a. uchylenie zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Szczecinie w całości oraz uchylenie w całości poprzedzającej ją decyzji wydanej przez Burmistrza T. i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania;

2) zasądzenie od Organu II instancji na rzecz Skarżącej kosztów postępowania w tym kosztów zastępstwa według norm przepisanych;

3) na podstawie art. 78 k.p.a. o zobowiązanie przez Sąd Organu I instancji do dostarczenia dokumentów dotyczących wszystkich przeprowadzonych przez Skarżącą wywiadów środowiskowych oraz innych zobowiązanych a następnie dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z powyższych dokumentów - na fakt sytuacji rodzinnej i finansowej skarżącej i pozostałych zobowiązanych.

4) na podstawie art. 78 K.p.a. o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z:

zawiadomienia o wszczęciu postępowania z dnia 28 grudnia 2018 r.;

decyzji z dnia 24 stycznia 2019 r.;

zawiadomienia z dnia 11 września 2020 r.;

decyzji z dnia 26 października 2020 r.;

zawiadomienia z dnia 4 kwietnia 2023 r.;

- wszystkich powyższych na fakt nieuzasadnionego żądania zwrotu kwoty zastępczo wniesionej przez gminę.

Dodatkowo na postawie art. 61 § 2 ust. 1 k.p.a. Skarżąca wniosła o wstrzymanie wykonalności zaskarżonej decyzji w całości przez organ, a w przypadku braku uwzględnienia w/w wniosku o wstrzymanie zaskarżonej decyzji przez Sąd na mocy art. 61 § 3 k.p.a., jako że zachodzi niebezpieczeństwo wyrządzenia znacznej szkody.

W uzasadnieniu Skarżąca wskazała, że zawiadomieniem nr 0.0006- 1557/18 z dnia 28 grudnia 2018 r. Skarżąca została zawiadomiona, że zostało wszczęte postępowanie administracyjne w sprawie partycypowania w kosztach pobytu M. O. w domu pomocy społecznej, a która została w nim umieszczona na wniosek D. O.. Następnie decyzją z dnia 24 stycznia 2019 r. postanowiono umorzyć postępowanie w sprawie ustalenia odpłatności za pobyt M. O. w DPS. Kolejnym pismem jakie Skarżąca otrzymała było zawiadomienie z dnia 11 września 2020 r. nr 0.0006-808/2020 o ponownym wszczęciu postępowania administracyjnego w sprawie ustalenia odpłatności za pobyt matki w DPS. Kolejno decyzją OPS 4012-128/2020 z dnia 26 października 2020 r. umorzono w/w postępowanie. Finalnie dopiero pismem z dnia 4 kwietnia 2023 r., które skutecznie doręczono D. K. dnia 19 kwietnia 2023 r. poinformowano Skarżącą o wszczęciu postępowania administracyjnego w sprawie ustalenia odpłatności za pobyt w DPS M. O..

Wobec czego jako całkowicie niezrozumiałe dla Skarżącej jawi się ustalenie obowiązku odpłatności od dnia 1 kwietnia 2023 r. podczas gdy de facto w przedmiotowym zawiadomieniu nie skonkretyzowano wysokości opłaty jaką winna ponosić Skarżąca. Niejako dopiero na mocy decyzji z dnia 29 lutego 2024 r. odpłatność za pobyt M. O. w DPS w G. została ustalona na kwotę 2.607,92 zł. Co więcej, w rzeczonym zawiadomieniu wskazano kwotę 5480,33 zł jako koszt pobytu w placówce, bez uwzględnienia faktu, że część tej kwoty 1j. kwota 1.568,45 zł pokrywana jest z posiadanego przez M. O. dochodu.

Skarżąca wskazała, iż przekształcenie obowiązku ponoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej przez osoby wskazane w art. 61 ust. 1 pkt 2 ustawy, w zobowiązanie konkretnej osoby wymaga odpowiedniego aktu stosowania prawa, tj. wydania decyzji administracyjnej lub zawarcia umowy. Powołując się na orzecznictwo NSA Skarżąca podkreśliła, że obowiązek partycypowania w kosztach utrzymania osoby skierowanej do domu pomocy społecznej przez osoby wymienione w art. 61 ust. 2 pkt 2 u.p.s. tej ustawy powinien zostać określony w decyzji, o której mowa w jej art. 59 ust. 1. u.p.s. W decyzji tej winny zatem zostać skonkretyzowane obowiązki poprzez określenie kwoty opłaty, wskazanie osób zobowiązanych z kręgu podmiotów wymienionych w przepisach oraz ustalenie przypadających na każdą z tych osób kwot opłaty. Co prawda rzeczone zawiadomienie wskazuje treść art. 61 ust. 1 u.p.s., w którym przedstawiono katalog podmiotów zobowiązanych. Nie oznacza to jednak, że wszystkie te osoby równolegle, z własnej woli, bez udziału właściwego organu, będą po pierwsze świadome swego obowiązku, a po drugie jego wysokości. Wobec tego jako chybiony uznać należy argument jakoby strona winna zwrócić się z wnioskiem o zwolnienie z ponoszenia opłaty podczas gdy jej wysokość nie była de facto skarżącej znana.

Ponadto jak podkreśliła Skarżąca, ustalenie odpłatności od dnia 1 kwietnia 2023 r. a w konsekwencji konieczność zwrotu kwoty wniesionej zastępczo przez gminę w kwocie 39.118,80 zł jawi się jako rażące naruszenie art. 61 ust. 3 u.p.s. Użyte przez ustawodawcę sformułowanie niewywiązywania się wskazanych osób z obowiązku opłaty należy odnosić bowiem do takiej sytuacji, w której doszło już do przekształcenia obowiązku opłaty w zobowiązanie konkretnej osoby do ponoszenia opłaty w ustalonej wysokości a przekształcenie to miało miejsce dopiero z chwilą wydania decyzji z dnia 29 lutego 2024 r. Skoro gminie przysługuje prawo dochodzenia zwrotu poniesionych na ten cel wydatków, to żądanie gminy powinno być skierowane do tej osoby, która była zobowiązana do ponoszenia tej opłaty i tego zobowiązania nie wykonała. Natomiast Skarżąca uwypukliła, że na wcześniejszych etapach nie miała świadomości wysokości opłaty tym bardziej w obliczu uchylenia poprzedniej decyzji z dnia 19 października 2023 r. Trudno więc zaakceptować sytuację, w której gmina z żądaniem zwrotu występuje z samego faktu, że znajduje się we wskazanym kręgu.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Szczecinie przychyliło się również do stanowiska Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w T., jakoby Skarżąca spełniała kryterium dochodowe, wobec czego miała możliwość ponoszenia przedmiotowej opłaty w kwocie 2.607,92 zł za pobyt matki w DPS w G.. Jednakże Skarżąca utrzymuje, iż decyzja o ustaleniu obowiązku ponoszenia przez nią opłat z tytułu pobytu w DPS jej matki pomija newralgiczne kwestie mające wpływ na wysokość pozyskiwanych dochodów. Faktyczny dochód rodziny to przychód pomniejszony o koszty utrzymania rodziny na jakie składają się m.in. stałe opłaty i zobowiązania. Łączne miesięczne zarobki Skarżącej i jej męża nie kreują się na poziomie przedstawionym w rzeczonej decyzji. Średniomiesięczne wynagrodzenie za pracę K. K. wynosi 9.700 zł, natomiast D. K. 3.400 zł, co łącznie daje dochód w kwocie 13.100 zł, nie natomiast jak twierdzi Organ 14.090 zł. Ponadto z uzyskiwanych środków finansowych miesięcznie Skarżąca oraz małżonek ponoszą opłaty za media, abonamenty, opłaty eksploatacyjne, spłacają raty kredytowe oraz karty kredytowe, polisy ubezpieczeniowe, na co w rezultacie przeznaczają średnio miesięcznie kwotę 5.600 zł. Skarżąca posiada również małoletnią córkę, która to uczęszcza do przedszkola a miesięczny koszt jej pobytu w placówce wynosi 700 zł. Na tym etapie wskazać należy, iż D. K. codziennie odwozi autem małoletnią do przedszkola oraz dojeżdża nim do pracy. Co więcej, małoletnia córka w okresie jesienno - wiosennym przechodzi częste infekcje górnych dróg oddechowych związane z astmą oskrzelową, co skutkuje częstymi wizytami lekarskimi, bowiem w przeciwnym wypadku zachodzi realne ryzyko wystąpienia nasilonego, ostrego zapalenia dróg oddechowych. Z uwagi na powyższe zapewnienie opieki nad córką Skarżącej w okresie nadreaktywności dróg oddechowych jest niezwykle istotne, co wiąże się bezpośrednio z ponoszeniem przez D. K. i jej męża każdorazowo kosztów konsultacji u lekarzy specjalistów oraz zakupu zalecanych leków. W przypadku, gdy małoletnia przechodzi infekcje konieczne jest również zapewnienie jej dodatkowej opieki, gdyż Państwo K. pracują zawodowo, co miało miejsce m.in. w miesiącu styczniu 2024 r. i lutym 2024 r.

W związku z czym jako nieujęte w wywiadzie koszty życia to również koszty związane z dojazdami i wydatki na paliwo, które w miesiącu kreują się na poziomie 500 zł. Poza wyżej wskazanymi kosztami istnieją również co miesięczne koszty zakupu żywności, środków higienicznych, wydatków na wizyty lekarskie oraz lekarstwa, zakupodzieży czy obuwia, na co skarżąca przeznacza średnio 4.000 zł. Wobec powyższego tzw. wolnych środków, po podsumowaniu wszystkich średnich kosztów życia w miesiącu, skarżącej pozostaje de facto 2.300 zł, a więc 766,67 zł na każdego członka rodziny, bowiem bieżące opłaty to kwota średnio 10.800 zł.

Skarżąca zaznaczyła, że organ jest zobowiązany do ustalenia kręgu zobowiązanych, wobec czego ustalając w następstwie wysokość opłat za pobyt w domu opieki społecznej M. O., winien doprowadzić do pełnego rozeznania w sytuacji każdego ze zobowiązanych, bowiem każdy z nich ma taki sam obowiązek ponoszenia opłat, a jedynie różnicować ich może kryterium dochodowe. Toteż z uwagi, iż pensjonariuszka posiada troje zstępnych, którzy potencjalnie mogą być obciążeni kosztami opłat, to organ winien prowadzić postępowanie jednocześnie w stosunku do wszystkich osób należących do tego samego kręgu osób zobowiązanych do ponoszenia opłaty na pobyt. Osoby te, zdaniem Skarżącej, powinny być zawiadamiane o wszczęciu postępowania i powinny być stronami tego postępowania. W przypadku, gdy organ chce za dany okres obciążyć daną osobę, musi znać sytuację dochodową wszystkich osób zobowiązanych, bo wtedy będzie wiadomo, kto i w jakiej wysokości może zostać obciążony opłatą. Za różne okresy może różnie kształtować się sytuacja dochodowa poszczególnych zobowiązanych. Z przepisów ustawy o pomocy społecznej nie wynika, jak podkreśliła Skarżąca, że organ administracji może w sposób arbitralny dokonać wyboru osoby spośród osób zobowiązanych do ponoszenia tej opłaty, będących zstępnymi i tylko w stosunku do niej prowadzić postępowanie. Tym samym koniecznym jest, aby w sprawie M. O. organ poczynił wszelkie czynności ustalające obowiązek syna - D. O., nie jak dotychczas jedynie dwójki z dzieci pensjonariuszki.

Ponadto biorąc pod uwagę powyższe zgodnie z art. 28 k.p.a. w związku z art. 61 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej osoba zobowiązana do ponoszenia opłat za pobyt w domu pomocy społecznej ma prawo żądać weryfikacji innej decyzji ustalającej opłaty z tego samego tytułu ze względu na swój obowiązek. Odpowiada to ustawowej definicji strony zgodnie z art. 28 k.p.a., wedle której stroną jest każdy, czyjego interesu prawnego lub obowiązku dotyczy postępowanie albo kto żąda czynności organu ze względu na swój interes prawny lub obowiązek. Jeżeli organ prowadzi oddzielnie postępowania co do indywidualizacji i wysokości partycypacji w opłatach, to potencjalnie zobowiązani mają interes prawny w rozumieniu art. 28 k.p.a., aby być uczestnikami takich postępowań. Wysokość opłat, jakie powinna ponosić każda z tych osób, zależy od ustalenia i oceny sytuacji dochodowej innego zobowiązanego.

Nadto odnosząc się do ustaleń poczynionych przez Organ Skarżąca wskazała, że wysokość opłat za pobyt pensjonariusza w domu pomocy społecznej, ustala się również zważając na możliwości zobowiązanych oraz ich sytuację osobistą, rodzinną, dochodową i majątkową. W tej sprawie, zdaniem Skarżącej Organ nie wyjaśnił w sposób kompleksowy, na jakich oparł się przesłankach wydając przedmiotową decyzję, mimo iż zobligowany był do pełnego wyjaśnienia i oceny stanu faktycznego sprawy. Nie jest jasne jakimi kryteriami kierował się organ w sprawie Skarżącej, a z decyzji nie wynika w sposób niebudzący wątpliwości, w jaki sposób organ ustalił dochód Skarżącej i co składa się na kwoty określone jako podstawa do obliczenia wysokości opłaty.

Skarżąca dostrzegła, iż poza wysokością dochodów, uwzględnienia i pogłębionej analizy wymagają możliwości strony. Organ winien ocenić realną sytuację majątkową i dochodową Strony, łącznie z przeprowadzeniem wnikliwej i kompleksowej analizy jej wydatków.

Ponadto, jak zauważyła Skarżąca, Organ nie uwzględnił, że ma ona charakter konstytutywny, czyli kształtujący stan prawny od chwili jej wydania (ex nunc) i nie może wywoływać skutków prawnych co do zdarzeń mających miejsce przed jej wydaniem, zatem odpłatność nie może zostać naliczona z datą wsteczną. Powyższe powoduje, że w istocie Skarżąca winna zapłacić ustalone niniejszą decyzją kwoty sprzed pozyskania wiedzy co do wysokości ciążącego na niej obowiązku. Powyższe podważa zatem zaufanie obywatela do państwa. Ponadto jako rażące jawi się żądanie zwrotu wniesionej opłaty przez gminę od osób ustawowo zobowiązanych, jeżeli wcześniej nie została wydana decyzja ustalająca dla nich opłatę. Osoby zobowiązane winny znać warunki odpłatności za pobyt osoby bliskiej w DPS, aby nie być zaskoczonym wysokością tej opłaty, ustalonej dopiero w decyzji nakazującej zwrot wydatków poniesionych zastępczo przez gminę.

6. W odpowiedzi na skargę Organ wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zważył, co następuje.

Skarga jest zasadna.

7. Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 p.p.s.a. wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania w sposób, który miał lub mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.).

8. Na wstępie wywodu należy nakreślić ramy prawne sprawy. Materialnoprawną podstawę kontrolowanych rozstrzygnięć stanowiły przepisy ustawy o pomocy społecznej (ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 901 ze zm., dalej przywoływana jako: "u.p.s.").

Zgodnie z art. 36 u.p.s. jednym ze świadczeń niepieniężnych pomocy społecznej jest pobyt i usługi w domu pomocy społecznej. W art. 54 ust. 1 u.p.s. zostały wskazane kryteria, które decydują o prawie do umieszczenia w domu pomocy społecznej. Są nimi konieczność całodobowej opieki z powodu wieku, choroby lub niepełnosprawności oraz niemożność samodzielnego funkcjonowania w codziennym życiu. Do obowiązków podmiotów prowadzących domy pomocy społecznej należy świadczenie usług bytowych, opiekuńczych, wspomagających i edukacyjnych na poziomie obowiązującego standardu, w zakresie i formach wynikających z indywidualnych potrzeb mieszkańca domu. Domy pomocy społecznej w całości więc pokrywają wydatki związane z zapewnieniem całodobowej opieki mieszkańcom oraz zaspokajaniem ich niezbędnych potrzeb bytowych i społecznych. Umożliwiają także i organizują mieszkańcom pomoc w korzystaniu ze świadczeń zdrowotnych przysługujących im na podstawie odrębnych przepisów. Dom pomocy społecznej pokrywa również opłaty ryczałtowe i częściową odpłatność do wysokości limitu ceny, przewidziane w przepisach o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych.

Należy jednak podkreślić, że pobyt w domu pomocy społecznej nie jest bezpłatny. Zgodnie z art. 59 ust. 1 u.p.s. decyzję o skierowaniu do domu pomocy społecznej i decyzję ustalającą opłatę mieszkańca domu za jego pobyt w domu pomocy społecznej wydaje organ gminy właściwej dla tej osoby w dniu jej kierowania do domu pomocy społecznej. Art. 60 ust. 1 u.p.s. wprost przewiduje, że pobyt w domu pomocy społecznej jest odpłatny do wysokości średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca, z zastrzeżeniem ust. 3 art. 60 u.p.s. Z kolei średni miesięczny koszt utrzymania mieszkańca:

1) w domu pomocy społecznej o zasięgu gminnym - ustala wójt (burmistrz, prezydent miasta) i ogłasza w wojewódzkim dzienniku urzędowym, nie później niż do dnia 31 marca każdego roku;

2) w domu pomocy społecznej o zasięgu powiatowym - ustala starosta i ogłasza w wojewódzkim dzienniku urzędowym, nie później niż do dnia 31 marca każdego roku;

3) w regionalnym domu pomocy społecznej - ustala marszałek województwa i ogłasza w wojewódzkim dzienniku urzędowym, nie później niż do dnia 31 marca każdego roku.

Zgodnie z art. 61 ust. 1 obowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej są w kolejności:

1) mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka,

2) małżonek, zstępni przed wstępnymi,

3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej

- przy czym osoby i gmina określone w pkt 2 i 3 nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność.

Z kolei ust. 2 art. 61 u.p.s. przewiduje, że opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej wnoszą:

1) mieszkaniec domu, nie więcej jednak niż 70% swojego dochodu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, nie więcej niż 70% tego dochodu;

2) małżonek, zstępni przed wstępnymi - zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2:

a) w przypadku osoby samotnie gospodarującej, jeżeli dochód jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, jednak kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% tego kryterium,

b) w przypadku osoby w rodzinie, jeżeli posiadany dochód na osobę jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, z tym że kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie;

3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej - w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatami wnoszonymi przez osoby, o których mowa w pkt 1 i 2.

Zgodnie z art. 61 ust. 2d u.p.s. w przypadku odmowy przez osoby, o których mowa w ust. 1 pkt 2, zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2 u.p.s., wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej ustala w drodze decyzji organ gminy właściwej zgodnie z art. 59 ust. 1 u.p.s., z uwzględnieniem ograniczeń, o których mowa w ust. 2 pkt 2 i art. 103 ust. 2. Natomiast art. 61 ust. 2e u.p.s. przewiduje, że w przypadku odmowy przez osoby, o których mowa w art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s., zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2, oraz niewyrażenia zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej ustala, w drodze decyzji, organ gminy właściwej zgodnie z art. 59 ust. 1 u.p.s., w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatą wnoszoną przez mieszkańca domu i opłatami wnoszonymi przez inne osoby obowiązane, o których mowa w art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s. Wysokość opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej, o której mowa w art. 61 ust. 2e u.p.s., ustala się proporcjonalnie do liczby osób obowiązanych do jej wnoszenia.

9. Na podstawie powołanych przepisów pobyt osoby w domu pomocy społecznej jest odpłatny, a ta odpłatność jest ponoszona zarówno przez osobę, która w takim domu przebywa, jak i przez osoby zobowiązane wobec niej alimentacyjnie. Stąd konieczne jest ustalenie wysokości odpłatności ponoszonej przez osoby zobligowane do tego na podstawie art. 61 ust. 2 u.p.s. Takie ustalenie może nastąpić bądź na podstawie umowy zawartej w trybie art. 103 u.p.s., bądź na podstawie decyzji administracyjnej.

Zastępczy charakter wnoszenia opłat przez gminę wynika z art. 61 ust. 3 u.p.s., w myśl którego gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej, wnosi opłaty zastępczo, jeżeli nie wywiązują się z tego osoby zobowiązane w pierwszej kolejności. Gminie przysługuje prawo dochodzenia zwrotu poniesionych w tym celu kwot (wyrok NSA z 19 czerwca 2015 r., sygn. akt I OSK 62/14). Obowiązek partycypowania w kosztach utrzymania osoby skierowanej do domu pomocy społecznej osób wymienionych w art. 61 ust. 2 pkt 2 u.p.s., powinien zatem zostać określony w decyzji o ustaleniu wysokości opłaty za pobyt wydanej na podstawie art. 59 ust. 1 u.p.s. (por. wyrok NSA z 30 października 2012 r., sygn. akt I OSK 653/12). Pogląd, że wynikające z art. 59 ust. 1 u.p.s. ustalenie opłaty w decyzji administracyjnej obejmuje obowiązek organu nie tylko określenia ogólnej kwoty opłaty miesięcznej, ale także osoby lub osób zobowiązanych do jej uiszczania prezentowany jest również w literaturze (zob. A. Prekurat, Ustawa o pomocy społecznej z komentarzem - cyt. za W. Maciejko i P. Zaborniak, Ustawa o pomocy społecznej, Komentarz, Warszawa 2008, s. 299).

Uchwałą 7 Sędziów z 11 czerwca 2018 r. (sygn. akt I OPS 7/17 ONSAiWSA 2018, Nr 5, poz. 77), Naczelny Sąd Administracyjny orzekł, że obowiązek wnoszenia, przez osoby wskazane w art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s., opłat za pobyt w domu pomocy społecznej umieszczonej w nim osoby, a w konsekwencji wydanie decyzji o zwrocie kosztów poniesionych zastępczo przez gminę na podstawie art. 104 ust. 3 u.p.s. w związku z art. 61 ust. 3 u.p.s., wymaga uprzedniego skonkretyzowania i zindywidualizowania tego obowiązku począwszy od dnia jego powstania w stosunku do każdej ze zobowiązanych osób w decyzji administracyjnej o ustaleniu opłaty wydanej na podstawie art. 59 ust. 1 u.p.s. w związku z art. 61 ust. 1 i 2 u.p.s. lub w drodze umowy zawartej na podstawie art. 103 ust. 2 u.p.s. w związku z art. 61 ust. 1 i 2 oraz art. 64 u.p.s.

Prawidłowy sposób ustalenia opłaty winien polegać na obliczeniu wysokości dochodu na osobę w rodzinie podmiotu zobowiązanego w sposób określony w art. 6 pkt 3 u.p.s., tj. poprzez podzielenie sumy dochodów członków rodziny przez ilość członków rodziny, a następnie odjęciu od tej kwoty sumy odpowiadającej 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie. Wynik powyższego działania matematycznego (o ile stanowi liczbę dodatnią) stanowić będzie górną granicę opłaty jaką obciążyć można daną osobę zobowiązaną (zob. wyroki NSA z dnia 23 października 2018 r., sygn. akt I OSK 2776/17 oraz z dnia 10 maja 2017 r., sygn. akt I OSK 2820/16).

W myśl art. 64 u.p.s. osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, w szczególności jeżeli:

wnoszą opłatę za pobyt innych członków rodziny w domu pomocy społecznej, ośrodku wsparcia lub innej placówce;

występują uzasadnione okoliczności, zwłaszcza długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, straty materialne powstałe w wyniku klęski żywiołowej lub innych zdarzeń losowych

małżonkowie, zstępni, wstępni utrzymują się z jednego świadczenia lub wynagrodzenia;

osoba obowiązana do wnoszenia opłaty jest w ciąży lub samotnie wychowuje dziecko;

osoba obowiązana do wnoszenia opłaty lub jej rodzic przebywała w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka lub placówce opiekuńczo-wychowawczej, na podstawie orzeczenia sądu o ograniczeniu władzy rodzicielskiej osobie kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańcowi domu;

osoba obowiązana do wnoszenia opłaty przedstawi wyrok sądu oddalający powództwo o alimenty na rzecz osoby kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu;

osoba obowiązana do wnoszenia opłaty wykaże, w szczególności na podstawie dokumentów dołączonych do wniosku, rażące naruszenie przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty.

Przenosząc powyższe na tę sprawę Sąd w pierwszej kolejności dostrzega, że zarzuty Skarżącej w dużej mierze koncentrują się wokół decyzji zobowiązującej Skarżącą do zwrotu wydatków zastępczo poniesionych przez gminę, podczas gdy zaskarżona decyzja poprzedza jej wydanie i jest decyzją ustalającą wysokość opłaty za pobyt matki Skarżącej w DPS-ie.

Przechodząc do meritum, Sąd zauważa cztery problemy, które pojawiły się i nie zostały dostrzeżone zarówno przed Organem I jak i II instancji, przy czym Organ odwoławczy nie dostrzegł nieprawidłowości w działaniu Organu I instancji, ale też sam nie ustrzegł się błędu.

10. Po pierwsze, jak wyżej podniesiono, pobyt osoby w domu pomocy społecznej jest odpłatny, a ta odpłatność jest ponoszona zarówno przez osobę, która w takim domu przebywa, jak i przez osoby zobowiązane wobec niej alimentacyjnie. Stąd konieczne jest ustalenie wysokości odpłatności ponoszonej przez osoby zobligowane do tego na podstawie art. 61 ust. 2 u.p.s. Takie ustalenie może nastąpić bądź na podstawie umowy zawartej w trybie art. 103 u.p.s., bądź na podstawie decyzji administracyjnej.

Zdaniem Sądu z akt sprawy nie wynika żadna propozycja zawarcia umowy przez Organ administracji publicznej. Pismem datowanym na dzień 14 listopada 2023 r. (k. 23 akt adm.) specjalista pracy socjalnej w związku z otrzymaną decyzją SKO w Szczecinie z dnia 19.10.2023 r. uchylającą decyzję Organu I instancji, zwróciła się do Skarżącej z prośbą o kontakt telefoniczny lub osobisty "celem ustalenia szczegółów zawarcia umowy dot. partycypowania w kosztach utrzymania matki M. O. w Domu Pomocy Społecznej w G.." W aktach sprawy znajduje się także oświadczenie Skarżącej datowane na dzień 22 listopada 2023 r., w którym zobowiązuje się "do partycypacji w kosztach utrzymania matki M. O. w kwocie 200 zł miesięcznie". Te dokumenty jednak zdaniem Sądu nie mogą stanowić wystarczającej podstawy do przyjęcia, że Organ złożył jakąkolwiek propozycję umowy, której zawarcia odmówiła Skarżąca a przecież dopiero odmowa jej zawarcia implikować może wydanie decyzji ustalającej odpłatność za pobyt członka rodziny w DPS. Stąd brak ten uznać należy za istotny.

Z art. 61 ust. 2d u.p.s., który legł u podstaw wydania decyzji przez Organ I instancji wynika bowiem w sposób jednoznaczny, że w przypadku odmowy przez osoby, o których mowa w ust. 1 pkt 2, zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2 u.p.s., wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej ustala w drodze decyzji organ gminy właściwej zgodnie z art. 59 ust. 1 u.p.s., z uwzględnieniem ograniczeń, o których mowa w ust. 2 pkt 2 i art. 103 ust. 2.

Zarówno zatem propozycja umowy jak tez wyraźna odmowa jej zawarcia winna znaleźć odzwierciedlenie w aktach sprawy, by Organ mógł przejść do następnego etapu jakim jest ustalenie wysokości odpłatności za pobyt członka rodziny w DPS w drodze decyzji administracyjnej.

11. Po wtóre ustalenie wysokości odpłatności powinno nastąpić w stosunku do każdej ze zobowiązanych osób w decyzji administracyjnej o ustaleniu opłaty i Organ powinien się wykazać zbadaniem kręgu osób zobowiązanych.

Z akt sprawy, poza tym, że Organ I instancji przyjął, a za nim bez dokonania jakichkolwiek własnych ustaleń powtórzył Organ odwoławczy, że Skarżąca jest córką osoby umieszczonej w DPS i w związku z tym ciąży na niej obowiązek ponoszenia opłaty za pobyt matki w placówce, brak jest rozważań i ustaleń Organu co do sytuacji innych osób zobowiązanych, o których mowa w art. 61 ust. 1 i 2 (poza tym, że Organ powołał się na decyzje wydane w stosunku do dwóch braci Skarżącej). Wbrew jednak twierdzeniu Organu odwoławczego, w aktach sprawy brak jest wywiadów środowiskowych dotyczących rodzeństwa Skarżącej oraz decyzji wydanych w stosunku do braci.

W spawie uznać zatem należy, że nie tyle ustalono, że Skarżąca jest jedyną osobą zobowiązaną do partycypacji w odpłatnościach za pobyt matki w DPS-ie w najwyższej kwocie, co przyjęto taką tezę, nie popierając jej żadnym dowodem.

Stąd Organowi I instancji należy zarzucić brak przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego w wymaganym zakresie i w konsekwencji niepełne zgromadzenie materiału dowodowego.

Ponieważ sprawa dotyczy ustalenia odpłatności poszczególnych osób zobowiązanych do partycypowania w kosztach pobytu matki w DPS, decyzja ustalająca każdorazowo powinna obejmować wszystkie osoby zobowiązane, i w razie zmian u jednej osoby zobowiązanej pociągać za sobą zmiany u pozostałych osób. Taki sposób procedowania byłby transparentny i jasny, umożliwiałby także na bieżąco śledzenie możliwości finansowych osób zobowiązanych wszystkim stronom postepowania.

Nie sposób uznać za wystarczające w tym zakresie uwagi i wnioski pracownika socjalnego w zakresie sytuacji braci Skarżącej znajdujące się w aktach postępowania (k. 16-19 akt adm. Organu I instancji).

12. Po trzecie, z przywołanym ustaleniem wysokości odpłatności za pobyt matki w DPS w stosunku do brata przebywającego za granicą wiążą się dodatkowe wątpliwości. Z wyliczenia Organu wynika bowiem, że brat Skarżącej jako osoba, jak to wskazał w notatce pracownik socjalny, która nie współpracuje i nie ma z nią kontaktu, ponosić będzie w efekcie niższą opłatę niż Skarżąca, która z Organem wbrew jego twierdzeniu, współpracuje, o czym świadczą wywiady środowiskowe, przedłożone przez Skarżącą rachunki i oświadczenia, wizyty w siedzibie organu. Zdaniem Sądu odpłatność jaką winny ponosić osoby zobowiązane za pobyt członka rodziny w DPS, po odjęciu od kosztu miesięcznego pobytu kwoty ponoszonej przez samego pensjonariusza, powinna być podzielona proporcjonalnie pomiędzy osoby obowiązane do jej wnoszenia, co w przypadku tej sprawy oznacza, że między tych, którzy choćby teoretycznie mogą opłatę wnosić, z wykluczeniem tych, których w wyniku ustaleń wysokość dochodu nie spełnia ustawowego kryterium. Zatem w kręgu osób obowiązanych do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca w DPS, znalazłaby się zarówno osoba, która przekracza próg dochodowy ale i taka, która np. odmawia przeprowadzenia wywiadu środowiskowego i nie ma z nią żadnego kontaktu. Odmowa przeprowadzenia wywiadu środowiskowego daje podstawę do ustalenia, na zasadach wynikających z ustawy, wysokości opłaty za pobyt pensjonariusza w DPS na etapie postępowania przed Organem I instancji, bez wzięcia pod uwagę sytuacji majątkowej zobowiązanego, bo przecież Organ do takich danych bez wywiadu dostępu nie ma. Nie do pogodzenia jednak z zasadą sprawiedliwości jest przyjęcie, że osobie, która odmawia jakiejkolwiek współpracy Organ ustala odpłatność niższą niż tej, która współpracuje i przedstawia stosowne, wymagane dokumenty. Dodatkowym atrybutem osoby, która podejmuje współpracę z organem jest możliwość przedstawienia swojej sytuacji majątkowej, którą organ ma uwzględnić oceniając jej możliwości finansowe a także złożenia wniosku o zastosowanie ulgi, np. w postaci zwolnienia.

13. Po czwarte, naruszeniem przepisów postępowania ze strony Organu odwoławczego jest powielenie rozważań Organu I instancji bez dokonania jakichkolwiek własnych ustaleń gdy na etapie postępowania odwoławczego, Organ II instancji dysponuje odwołaniem, w którym podniesiona jest przez odwołującego kwestia dochodów i zwolnienia z odpłatności.

Przypomnieć wypada, że art. 64 u.p.s., w brzmieniu ustalonym przez ustawę nowelizującą z dnia 19 lipca 2019 r. (Dz. U. z 2019 r. poz. 1690), która weszła w życie w dniu 4 października 2019 r., stanowi, że: "osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego (...)". W porównaniu do wcześniejszej wersji przepisu dodano sformułowanie: "obowiązane do wnoszenia opłaty". Motywy prawodawcy, ukierunkowane na rozszerzenie zakresu możliwości zwolnienia z opłaty również na etapie jej ustalania, wynikają również z uzasadnienia do projektu ustawy nowelizującej (Sejm VIII kadencji, druk sejmowy nr 3524), w którym wskazano, że dokonana zmiana "poszerza możliwość zwalniania z obowiązku wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej, obok osób wnoszących opłatę, również osób zobowiązanych do wnoszenia opłat zgodnie z przepisami ustawy, ale jeszcze ich niewnoszących". W aktualnym stanie prawnym istnieje zatem możliwość orzekania o zwolnieniu od opłat łącznie z ustaleniem tej odpłatności, o ile oczywiście strona złoży w tym zakresie stosowny wniosek na tym etapie postępowania.

Jak wynika z akt sprawy Skarżąca na etapie odwołania wyraźnie wskazała, że choć standardowe zarobki męża oscylują w okolicach 9.000 zł, to w razie choroby dostanie on świadczenie nie wyższe niż 4.000 zł, co już dać powinno Organowi podstawę do sprawdzenia sytuacji finansowej Skarżącej szczegółowo, począwszy od miesiąca marca 2023 r. i ustalenia w stosunku do niej w poszczególnych miesiącach (od kwietnia 2023 r. do daty wydania decyzji a na przyszłość ze wskazaniem, że Skarżąca może w przypadku zmiany sytuacji dochodowej wnioskować o zmianę wysokości tej kwoty lub o przyznanie ulgi) realnej, możliwej do ponoszenia kwoty z uwzględnieniem zróżnicowanych dochodów męża. Ponadto Skarżąca w odwołaniu poprosiła o zwolnienie jej z odpłatności za pobyt matki w DPS.

W tym miejscu Sąd zauważa, że jednocześnie w aktach sprawy brak jest aktywności dowodowej po stronie Organu odwoławczego, poza odebraniem od Skarżącej oświadczenia o wysokości dochodów w miesiącu marcu 2023 r. a przypomnieć należy, że organ ten prowadzi postępowanie ponownie w całokształcie i dotyczy to także postępowania dowodowego. Stąd za nieodpowiadające wymogom rzetelnie prowadzonego postępowania i art. 6, art., 7, art. 15 i art. 136 k.p.a. należy uznać konstatację SKO, że "nie mogło dojść do naruszenia art. 64 ustawy w sytuacji gdy strona w pierwszej kolejności nie złożyła wniosku o zastosowanie ulgi w postaci zwolnienia z ponoszenia opłaty. Strona powinna zwrócić się z takim wnioskiem do organu I instancji. Dopiero taki wniosek umożliwia rozpatrzenie możliwości zastosowania ulgi przez organ.". Otóż zdaniem Sądu Kolegium nie tylko mogło ale i powinno się było odnieść do wniosku zawartego w odwołaniu o zwolnienie, prowadząc w tym celu stosowne postępowanie dowodowe (jeśli organ odwoławczy nie może przeprowadzić wywiadu środowiskowego może zlecić jego przeprowadzenie Organowi I instancji na zasadzie art. 136 § 1 k.p.a.) Rolą Kolegium nie jest jedynie kontrola legalności decyzji Organu I instancji. To jest rola sądu administracyjnego.

Ponadto potrzeba przeprowadzenia aktualnego wywiadu środowiskowego uwidacznia się z dwóch powodów. Po pierwsze posłuży Organowi do ustalenia wysokości odpłatności za pobyt matki Skarżącej w DPS pro futuro a także pozwoli ocenić na podstawie całokształtu sytuacji majątkowej Skarżącej, czy zachodzą podstawy do zwolnienia Skarżącej od odpłatności w całości bądź części.

14. Końcowo Sąd wskazuje, że Organy nie odniosły się do podnoszonej przez Skarżącą kwestii nieruchomości posiadanej przez matkę Skarżącej, która według oświadczenia Skarżącej jest wynajmowana, zaś dochód z tego tytułu mógłby być przeznaczony na pokrycie kosztów pobytu pensjonariuszki w DPS-ie. Ustalenia w tym zakresie są o tyle istotne, że mogą wpłynąć na zmiany w wysokości opłaty ponoszonej przez samą pensjonariuszkę a w konsekwencji przez inne osoby, na których ciąży ustawowy obowiązek partycypowania w kosztach pobytu członka rodziny w placówce.

15. W ponownie prowadzonym postepowaniu Organ weźmie pod uwagę argumentację Sądu, przeprowadzi kompletne postępowanie dowodowe, uwzględniając okoliczności podniesione przez Skarżącą na etapie odwołania.

16. Wobec dostrzeżonych wyżej uchybień Organów obu instancji konieczne zatem stało się na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. uchylenie zaskarżonej decyzji, jak też poprzedzającej jej wydanie decyzji Organu I instancji.

Przywołane w uzasadnieniu orzeczenia sądów administracyjnych pochodzą z bazy dostępnej pod adresem: https://orzeczenia.nsa.gov.pl