Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 1662/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2024-02-01 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: oddalono skargę
Powołane przepisy: article: Art. 1  par. 1  i 2
journal: Dz.U. 2022 poz 2492
law: Ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych - t.j.
article: Art. 3  par. 1, art. 134  par. 1, art. 151
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: Art. 17
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
article: Art. 28, art. 129, art. 135, art. 140
journal: Dz.U. 2020 poz 1359
law: Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1359).

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jakub Makuch Sędziowie: SWSA Katarzyna Marasek-Zybura (spr.) ASR WSA Marta Kisielowska po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 1 lutego 2024 r. sprawy ze skargi P. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 12 września 2023 r. znak SKO-NP-415-537/22 w sprawie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 12 września 2023 r. znak: SKO-NP-415-537/22, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 775 z późn. zm., dalej: k.p.a.) oraz art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 390 z późn. zm.; dalej: u.ś.r.), utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Miasta Mszana Dolna z dnia 25 października 2022 r. nr ŚR-ŚP-5231-9/22 o odmowie przyznania P. K. (dalej: skarżący) świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, wnioskowanego na matkę za okres od pierwszego dnia miesiąca złożenia wniosku do dnia śmierci osoby wymagającej opieki, tj. do dnia 17 kwietnia 2022 r. (pkt 1 decyzji) oraz o umorzeniu postępowania w sprawie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego za okres od 18 kwietnia 2022 r. do bezterminowo z powodu zgonu osoby wymagającej opieki (pkt 2 decyzji).

Powyższe decyzje zostały wydane w następującym stanie faktycznym i prawnym.

Burmistrz Miasta Mszana Dolna, decyzją z dnia 25 października 2022 r., odmówił przyznania skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego oraz umorzył postępowanie w sprawie przyznania tego świadczenia wskazując, że w sprawie nie zostały spełnione przesłanki wynikające z art. 17 ust. 1b u.ś.r., warunkujące przyznanie świadczenia. Z treści orzeczenia Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Limanowej z dnia 28 listopada 2012 r. wynika, że niepełnosprawność matki skarżącego nie powstała w okresach wskazanych w ww. przepisie, tj. nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Ponadto organ ustalił, że skarżący nie był jedyną osobą, która sprawowała bezpośrednią opiekę nad niezdolną do samodzielnej egzystencji matką. Z oświadczenia wynika, że skarżący mógł liczyć na pomoc siostry i brata, i częściowe odciążenie w okresie sprawowanej opieki nad schorowaną matką.

Organ stwierdził, że art. 17 ust. 1b u.ś.r., w świetle jednoznacznie wskazanych przez Trybunał Konstytucyjny skutków wyroku z dnia 21 października 2014 r. sygn. K 38/13, pozostaje obowiązującym przepisem prawa, który organy gminne realizujące świadczenia rodzinne mają obowiązek stosować.

W odwołaniu wniesionym od ww. decyzji skarżący zarzucił naruszenie prawa materialnego poprzez błędne zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1b pkt 1 i 2 u.ś.r. bez uwzględnienia okoliczności, iż na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. K 38/13, doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 7 oraz 190 ust. 1 Konstytucji RP. Wskazując na powyższe skarżący wniósł o uchylenie decyzji Burmistrza Miasta Mszana Dolna z dnia 25 października 2022 r. i bezpośrednie przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu uznało wniesione odwołanie za nieuzasadnione i opisaną na wstępie decyzją z dnia 12 września 2023 r. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

Na wstępie Kolegium wyjaśniło, że zakwestionowana odwołaniem decyzja wydana została w wyniku uchylenia poprzedniego rozstrzygnięcia organu I instancji przez Kolegium decyzją z dnia 25 sierpnia 2022 r. znak: SKO-NP-4115-268/22. Tym samym w ramach niniejszego postępowania organ odwoławczy dokonał również kontroli realizacji przez organ I instancji wskazań i zaleceń co do dalszego postępowania, zawartych w uprzedniej decyzji Kolegium. W decyzji tej Kolegium wskazało, że w sprawie konieczne jest wzięcie pod uwagę treści i skutków wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. K 38/13, zgodnie z którym art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Kolegium wyjaśniło także, że w obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny we wskazanym wyroku.

Następnie Kolegium wskazało, że w niniejszej sprawie decydujące znaczenie ma nie fakt błędnej wykładni przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. dokonanej przez organ I instancji, ale okoliczności faktyczne, ustalone w przeprowadzonym postępowaniu z których wynika, że skarżącemu świadczenie nie przysługuje.

W tym miejscu Kolegium podkreśliło, że istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest zapewnienie dochodu i ubezpieczenia społecznego osobie, która sama nie może sobie tego zapewnić (zaprzestając wykonywania pracy lub jej nie podejmując), gdyż musi sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną w takim stopniu, który uniemożliwia jej zadbanie o własne potrzeby. Fakt, że ustawodawca w powołanym art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie poprzestał na uwarunkowaniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wyłącznie od tego, czy osoba wymagająca opieki legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności, ale również od konieczności rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez opiekuna w celu sprawowania opieki, jest zrozumiały z tego względu, iż sytuacja zdrowotna osób legitymujących się znacznym stopniem niepełnosprawności jest różna.

W przedmiotowej sprawie ustalono, że skarżący podjął się opieki nad niezdolną do samodzielnej egzystencji matką i w związku z tym zaprzestał prowadzenia gospodarstwa rolnego z dniem 1 lipca 2013 r. (oświadczenie z dnia 29 września 2022 r.). Następnie decyzją z dnia 25 czerwca 2014 r. znak: ŚR-ZDO-524-12/14 skarżącemu zostało przyznane świadczenie w formie zasiłku dla opiekuna w związku ze sprawowaną opieką nad matką, na okres od 1 lipca 2013 r. bezterminowo.

W sprawie niniejszej ustalono, że skarżący sprawował opiekę nad matką do 17 kwietnia 2022 r., tj. do dnia jej śmierci (akt zgonu w aktach sprawy). Ustalono, że matka skarżącego była osobą obłożnie chorą, niezdolną do samodzielnej egzystencji cierpiącą na liczne schorzenia, w tym chorobę niedokrwienną serca, przewlekłą niewydolność serca, nerek, nadciśnienie tętnicze, nieprawidłową tolerancję glukozy, nowotwór skóry nosa, miażdżycę uogólnioną, zespół psychoorganiczny-otępienny. Z akt przedmiotowej sprawy wynika, że była osobą leżącą i pampersowaną oraz wymagającą karmienia.

W ramach sprawowanej opieki, skarżący wykonywał szereg czynności, pomagał matce w toalecie porannej i wieczornej, przygotowywał posiłki, karmił matkę, podawał leki (3xdziennie) oraz tlen (wymagała min. 10 godzinnej tlenoterapii), zmieniał pampersy, pielęgnował rany. Oprócz tego robił zakupy, palił w piecu, sprzątał, prał, organizował wizyty lekarskie.

Skarżący oświadczył, iż sprawował opiekę nad matką do jej śmierci oraz, że nie jest w stanie uzyskać od innych osób zobowiązanych do alimentacji wobec matki (swojego rodzeństwa) oświadczeń złożonych pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań.

W związku z powyższym, organ ponownie przeprowadził wywiad środowiskowy w zakresie ustalenia kręgu osób zobowiązanych do alimentacji. Organ ustalił, że skarżący ma ośmioro rodzeństwa, w tym samym stopniu zobowiązanych do alimentacji niepełnosprawnej matki, co skarżący. Z ustaleń wywiadu środowiskowego wynika, że większość rodzeństwa mieszka i pracuje poza terenem M. oraz mają własne rodziny, co uniemożliwiało sprawowanie opieki nad matką w sposób pośredni i bezpośredni. Z oświadczenia skarżącego wynika, że tylko brat S., który mieszkał z nimi pomagał w opiece nad niezdolną do samodzielnej egzystencji matką w razie jego nieobecności w domu, zaś siostra K. pomagała w czynnościach pielęgnacyjnych w weekendy.

Kolegium wskazało, że nie kwestionuje, że skarżący sprawował opiekę nad niepełnosprawną matką, która ze względu na stan zdrowia wymagała tej opieki, jednakże oprócz skarżącego istniały także inne osoby zobowiązane do alimentacji, które organ l instancji podczas wywiadu środowiskowego ustalił w ponownie przeprowadzonym postępowaniu na podstawie oświadczenia skarżącego. Jak ustalono, po stronie rodzeństwa nie istniały przeszkody o charakterze obiektywnym, uniemożliwiające wywiązanie się z ciążącego na nich (w takim samym stopniu co na skarżącym) obowiązku alimentacyjnego wobec matki. Organ podkreślił, że dzieci są nie tylko moralnie, ale także prawnie - na podstawie przepisów kodeksu rodzinnego i opiekuńczego - zobowiązane do alimentacji rodziców. Tego obowiązku nie uchyla ani praca zawodowa, ani posiadanie własnej rodziny ani nawet zamieszkiwanie i pracowanie poza granicami kraju. W ramach tego obowiązku mieści się także opieka nad rodzicami, jeżeli takowej potrzebują. Jeżeli zaś - z różnych względów - opieki tej nie mogą sprawować osobiście, to winny w niej partycypować finansowo, tak aby rodzice otrzymali stosowną pomoc.

Dokonując oceny przedstawionego wyżej stanu faktycznego, organ odwoławczy nie zakwestionował faktu, że skarżący sprawował opiekę nad matką bowiem, jak podkreślił organ, był do tego zobowiązany nie tylko moralnie, ale także prawnie z racji ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego względem matki i wywiązywanie się z tego obowiązku nie musi odbywać się kosztem budżetu państwa. Skarżący jest osobą w wieku produkcyjnym, zdolną do pracy i w jego przypadku nie zachodziła konieczność rezygnacji z pracy po to, aby opiekować się matką. Mając na uwadze powyższe Kolegium stwierdziło, że organ I instancji - pomimo częściowo błędnego uzasadnienia w postaci błędnej wykładni przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. - co do zasady postąpił prawidłowo odmawiając przyznania świadczenia.

Kolegium podkreśliło, że obowiązek alimentacyjny nie musi polegać na osobistym staraniu, lecz może ograniczać się do łożenia na osobę uprawnioną. Stąd też, jeżeli rodzeństwo skarżącego z subiektywnych względów nie może sprawować osobistej opieki nad matką (realizować obowiązku alimentacyjnego w ww. sposób), to nie ma przeszkód, aby opiekę taką sprawowało jedno z nich, zaś koszty związane z opieką (jako ekwiwalent za rezygnację przez niego z zatrudnienia lub podjęcia zatrudnienia), pokrywane były przez pozostałe rodzeństwo wnioskodawcy (w ramach obowiązku alimentacyjnego), zobowiązane w takim samym stopniu do alimentacji względem matki jak skarżący (brak orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności). Mając na uwadze powyższe Kolegium uznało decyzję organu I instancji za prawidłową i orzekło o jej utrzymaniu w mocy.

W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżący zarzucił:

1. naruszenie prawa materialnego mające istotny wpływ na wynik sprawy, poprzez dokonanie błędnej wykładni przepisu art. 17 ust. 1 u.ś.r., poprzez przyjęcie, że fakt posiadania przez osobę wymagającą opieki kilku osób zobowiązanych w równym stopniu do alimentacji na jej rzecz, uniemożliwia przyznanie świadczenie pielęgnacyjnego jednemu z nich, pomimo spełnienia przez niego wszystkich ustawowych przesłanek,

2. naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy tj. art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 § 1, art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a., poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, co skutkuje brakiem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i zwalnia organy rozstrzygające w sprawie z podejmowania działań zmierzających do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, pozwalającego na wydanie rozstrzygnięcia z uwzględnieniem słusznego interesu strony.

W oparciu o powyższe zarzuty skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, a także o zasądzenie kosztów postępowania.

Skarżący podniósł, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest kierowane do wszystkich niezatrudnionych osób opiekujących się niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz do tych osób, które wywiązują się ze swego obowiązku alimentacyjnego, osobiście zapewniając stałą i długotrwałą opiekę i pomoc niepełnosprawnemu członkowi rodziny i jednocześnie z tego właśnie powodu zaprzestają aktywności zawodowej - co dotyczy tylko i wyłącznie skarżącego - a nie innych dzieci osoby wymagającej opieki. Tym samym, zdaniem skarżącego, nie znajdują uzasadnienia argumenty o innych dzieciach zobowiązanych w równym stopniu do alimentacji wobec osoby niepełnosprawnej, na które organ niejako przerzuca opiekę nad osobą niepełnosprawną.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, zważył co następuje:

Stosownie do art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1634, dalej p.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego w sposób, który miał wpływ na wynik sprawy, bądź przepisów postępowania w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a także stosują środki określone w ustawie. Sąd administracyjny, zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a p.p.s.a.

Zdaniem Sądu skarga nie jest uzasadniona.

Materialnoprawną podstawę wydania decyzji przez organy obu instancji, stanowił przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r., z treści którego wynika, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje matce albo ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka, osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej lub innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1359, dalej: k.r.o.), ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Na wstępie Sąd wskazuje, iż podziela pogląd organu II instancji, że nie ma znaczenia data powstania niepełnosprawności dla świadczenia pielęgnacyjnego otrzymywanego przez opiekunów osób dorosłych. Przywołany w decyzji organu I instancji art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych nie mógł być stosowany w związku z uznaniem go za niekonstytucyjny przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r., sygn. K 38/13. Stosując właściwą wykładnię art. 17 ust. 1b u.ś.r., należy przyjąć, iż w stosunku do opiekunów osób, których niepełnosprawność powstała później, oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. W konsekwencji niedopuszczalne jest oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, co znalazło potwierdzenie w jednolitej linii orzeczniczej Naczelnego Sądu Administracyjnego, którą Sąd w składzie orzekającym w pełni podziela (por. wyroki NSA z dnia 29 kwietnia 2019 r., sygn. I OSK 300/19, z dnia 26 kwietnia 2019 r., sygn. I OSK 8/19, opubl. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych).

Ze wskazanych przepisów wynika, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje wymienionym w nim osobom, jeżeli spełnią one łącznie wskazane w nich przesłanki.

W ocenie Sądu, w niniejszej sprawie, skarżący nie spełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w związku ze sprawowaniem opieki nad matką.

Jak wynika z akt sprawy, matka skarżącego posiadała orzeczenie Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Limanowej, wydane w dniu 28 listopada 2012 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Z oświadczenia złożonego przez skarżącego wynika, że nie podejmował on stałego zatrudnienia.

Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że w ramach opieki nad matką, skarżący pomagał matce w toalecie porannej i wieczornej, przygotowywał posiłki, karmił matkę, podawał leki (3xdziennie) oraz tlen (wymagała min. 10 godzinnej tlenoterapii), zmieniał pampersy, pielęgnował rany. Oprócz tego robił zakupy, palił w piecu, sprzątał, prał, organizował wizyty lekarskie.

Sąd wskazuje, że systemowo, świadczenia pielęgnacyjne, zgodnie z art. 17 ust. 1 zdanie ostatnie u.ś.r., przysługują tylko tym osobom, które "nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji".

System świadczeń rodzinnych został tak pomyślany, aby rekompensować utratę dochodów z powodu konieczności pielęgnacji członka rodziny wymuszającej rezygnację lub niepodejmowanie zatrudnienia. Wnioskujący musi sprawować stałą opiekę nad osobą niepełnosprawną i być jej niezbędny w tak znacznym wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni związek przyczynowy.

Organ natomiast ustalił, że skarżący ma ośmioro rodzeństwa, w tym samym stopniu zobowiązanych do alimentacji niepełnosprawnej matki, co skarżący. Z oświadczenia skarżącego z kolei wynika, że tylko brat S., który mieszkał z nimi pomagał w opiece nad niezdolną do samodzielnej egzystencji matką w razie jego nieobecności w domu, zaś siostra K. pomagała w czynnościach pielęgnacyjnych w weekendy.

Tymczasem stosownie do stanowiska wyrażonego przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie np. w wyroku z dnia 30 maja 2022 r., sygn. III SA/Kr 128/22, z dnia 30 czerwca 2022 r., sygn. III SA/Kr 326/22, z dnia 19 lipca 2022 r., sygn. III SA/Kr 371/22, z dnia 14 października 2022 r., sygn. III SA/Kr 731/22, z dnia 28 października 2022 r., sygn. III SA/Kr 935/22, z dnia 7 grudnia 2022 r., sygn. III SA/Kr 1025/22 i III SA/Kr 1104/22, z dnia 14 marca 2023 r., sygn. III SA/Kr 1670/22, z dnia 7 września 2023 r., sygn. III SA/Kr 639/23 czy z dnia 12 września 2023 r., sygn. III SA/Kr 556/23 (opubl. w CBOSA), w których Sąd wskazał, że jeżeli osoba wymagająca opieki ma oprócz osoby skarżącej jeszcze inne dzieci, z których część zamieszkuje w nieznacznej odległości od tej osoby, to realizując obowiązek alimentacyjny, w zakresie je obciążającym, mogą one wspomóc osobę skarżącą w opiece nad wymagającym opieki. Natomiast dzieci zamieszkujące w dalszej odległości, również realizując obowiązek alimentacyjny, w zakresie je obciążającym, powinny wspomóc tę osobę w inny sposób tj. finansując pomoc w opiece nad nią. Zgodnie bowiem z art. 128 k.r.o., obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny), obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Stosownie do treści art. 129 § 2 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, krewnych w tym samym stopniu, w tym wypadku dzieci, obowiązek alimentacyjny obciąża, co należy podkreślić, w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym. Natomiast zgodnie z art. 135 § 1 k.r.o., zakres świadczeń alimentacyjnych zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego. Z kolei stosownie do § 2 tego przepisu, wykonanie obowiązku alimentacyjnego wobec osoby niepełnosprawnej, może, ale nie musi, polegać w całości lub w części na osobistych staraniach o utrzymanie uprawnionego; w takim wypadku świadczenie alimentacyjne pozostałych zobowiązanych, polega na pokrywaniu w całości lub w części kosztów utrzymania uprawnionego. Zgodnie zaś z art. 140 § 1 k.r.o., osoba, która dostarcza drugiemu środków utrzymania, będąc zobowiązana z tego powodu, że uzyskanie na czas świadczeń alimentacyjnych od osoby zobowiązanej w tej samej kolejności, byłoby dla uprawnionego niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami, może żądać zwrotu od osoby, która powinna była te świadczenia spełnić. Okoliczności te mają co najmniej pośrednie znaczenie dla oceny czy zachodzi bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez wnioskującego o świadczenie pielęgnacyjne, a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. W niniejszej sprawie skarżący ma ośmioro rodzeństwa, i skarżący reprezentowany w postępowaniu administracyjnym przez profesjonalnego pełnomocnika, nie wykazał, aby nie byli oni w stanie realizować swojego obowiązku alimentacyjnego wobec matki, w części ich obciążającej, poprzez finansowanie pomocy w opiece nad matką, ani też, aby skarżący nie był w stanie uzyskać od rodzeństwa, zwrotu przypadającej na nich części świadczeń alimentacyjnych, stosownie do treści art. 140 § 1 k.r.o., w sytuacji gdyby istotnie spełnił je wobec matki w części obciążającej rodzeństwo.

Zgodnie z poglądami Naczelnego Sądu Administracyjnego, które Sąd rozpoznający niniejszą sprawę podziela "nie bez znaczenia dla sprawy jest okoliczność, że (...) posiada oprócz skarżącej, jeszcze dwoje dorosłych dzieci, a zatem, występują inne osoby, które powinny (osobiście bądź finansowo) włączyć się do opieki nad niepełnosprawną matką, do czego są zobowiązane zgodnie z ustawą Kodeks rodzinny i opiekuńczy (...) skarżąca nie jest jedyną osobą, na której ciąży obowiązek opieki nad matką, na co słusznie wskazywano w niniejszej sprawie. Ponadto należy zaznaczyć, że w ramach systemu pomocy społecznej istnieją różne formy wsparcia osób w opiece nad ich bliskimi umożliwiające opiekunom zachowanie aktywności zawodowej, w tym pomoc w formie usług opiekuńczych" (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 grudnia 2023 r., sygn. I OSK 2322/22, opubl. w CBOSA), "jak prawidłowo wskazał to Sąd pierwszej instancji, opieka sprawowana przez skarżącą może być wspomagana przez dwóch braci skarżącej, przy czym wsparcie to nie musi przybierać postaci świadczeń osobistych. Sprawowany wymiar opieki, w tym w związku z uwzględnieniem możliwości wsparcia ze strony rodzeństwa, nie charakteryzuje się zatem związkiem przyczynowo-skutkowym wymaganym do przyznania wnioskowanego świadczenia" (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 lutego 2024 r., sygn. I OSK 128/23, opubl. w CBOSA), "w okolicznościach niniejszej sprawy nie można pominąć również faktu, że w niedalekiej odległości od matki skarżącej ( w sąsiedniej miejscowości) mieszka jej druga córka, która - jak sama podała – sprawuje czasami opiekę nad matką. Okoliczność ta nie ma co prawda decydującego znaczenia przy ocenie istotnej w sprawie przesłanki związku przyczynowego, jednak nie pozostaje bez wpływu na tę ocenę, bowiem obrazuje możliwości rodziny związane z organizacją opieki nad niepełnosprawnym jej członkiem" (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 lutego 2024 r., sygn. I OSK 229/23, podobnie wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 21 lutego 2024 r., sygn. I OSK 158/23, opubl. w CBOSA).

Pomoc społeczna ma charakter subsydiarny, ponieważ to na rodzinie ciąży obowiązek opieki nad osobą niepełnosprawną. Pomoc Państwa jest zatem możliwa jedynie wówczas, gdy wnioskujący o nią wykaże w sposób niebudzący wątpliwości, że wyczerpał wszystkie inne możliwości zapewnienia opieki osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji (w tym m.in. współdziałanie wszystkich dzieci w opiece, ew. zatrudnienie opiekuna, czy skorzystanie z usług opiekuńczych), a mimo to - ze względu na rzeczywisty zakres opieki, wynikający z potrzeb osoby niepełnosprawnej (a dokładniej, jej stanu zdrowia) – istnieje konieczność rezygnacji z zatrudnienia bądź ww. sytuacja uniemożliwia jego podjęcie (zob. np. wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 10 października 2022 r., sygn. III SA/Kr 699/22, z dnia 12 września 2022 r., sygn. III SA/Kr 335/22 czy z dnia 7 grudnia 2022 r., sygn. III SA/Kr 1104/22, opubl. w CBOSA).

Możliwość współdziałania rodzeństwa wnioskującego o świadczenie pielęgnacyjne w opiece nad niepełnosprawnym rodzicem, jest postrzegana jako element związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem aktywności zawodowej wnioskującego, a potrzebą sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. W sytuacji gdy istnieją inne osoby zobowiązane do alimentacji, w stosunku do których brak jest obiektywnych przeszkód w realizacji ww. ustawowego obowiązku, brak jest związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem (rezygnacją) z zatrudnienia a opieką nad osobą niepełnosprawną, ponieważ w opiece powinny uczestniczyć również pozostałe osoby zobowiązane do alimentacji, a zatem nie zachodziła konieczność rezygnacji przez wnioskującego o świadczenie pielęgnacyjne z zatrudnienia, a dokładniej nie było przeszkód, aby takie zatrudnienie podjął. Co więcej, nie do pogodzenia z interesem społecznym, a w interesie społecznym jest przestrzeganie całego obowiązującego porządku prawnego, byłaby taka wykładnia art. 17 ust. 1 u.ś.r., z której wynikałoby, że obowiązki Państwa obejmujące pomoc rodzinie, wyprzedzałyby obowiązki alimentacyjne dzieci względem rodziców, ponieważ w takiej sytuacji doszłoby do przerzucenia realizacji tych obowiązków na całe społeczeństwo w sytuacji, gdy powinny one zostać zrealizowane przez członków rodziny. Doprowadziłoby to też do – z jednej strony – uprzywilejowania tych, którzy nie wywiązują się ze swych obowiązków wobec rodziców (gdyż to Państwo miałoby płacić jednemu z wielu dzieci za opiekę nad rodzicem, zwalniając pozostałych faktycznie i finansowo z zapewnienia opieki rodzicowi) oraz – z drugiej strony – dodatkowego obciążenia tych, którzy wywiązują się ze swych obowiązków względem swoich rodziców, a mimo to ich podatki przeznaczane byłyby na pomoc osobom, których dzieci z tych obowiązków się nie wywiązują. Zdaniem Sądu, godziłoby to w konstytucyjną zasadę równości wobec prawa, wyrażoną w art. 32 ust. 1, czy też zasadę sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP). Pominięcie regulacji kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przy wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w zakresie konieczności wywiązania się z obowiązku alimentacyjnego dzieci względem rodzica, naruszałoby też zasadę praworządności (art. 7 Konstytucji RP), czy obowiązek przestrzegania prawa RP (art. 83 Konstytucji RP). Wobec tego "limitowanie" dostępu do świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o kryterium konieczności wypełnienia przez wszystkie dzieci obowiązku alimentacyjnego względem rodzica, nie może zostać uznane za naruszenie kryteriów przyznania tego świadczenia wyrażonych w ustawie o świadczeniach rodzinnych. Ustawa ta jest jedną z wielu ustaw obowiązujących w polskim systemie prawnym i w żaden sposób nie uchyla, czy nie ogranicza obowiązków dzieci wobec rodziców. Dlatego, zdaniem Sądu, wsparcia Państwa wymaga jedynie ten opiekun osoby z niepełnosprawnością, który sprawując faktycznie opiekę nad rodzicem, wykaże że nie może uzyskać (wyegzekwować) pomocy od rodzeństwa i z tego względu zmuszony jest zrezygnować z pracy, czy też nie może jej podjąć (zob. wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 5 czerwca 2023 r., sygn. III SA/Kr 375/23, z dnia 24 października 2022 r., sygn. III SA/Kr 669/22 i z dnia 5 grudnia 2022 r., sygn. III SA/Kr 918/22, opubl. w CBOSA)

Zdaniem Sądu, zaskarżone rozstrzygnięcie zostało oparte na szczegółowej analizie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, który pozwolił na wyczerpujące ustalenie istotnych okoliczności sprawy, to jest zakresu i rozmiaru sprawowanej przez skarżącego opieki nad matką oraz przyczyn niepodejmowania zatrudnienia przez skarżącego. Ustalenia poczynione w tym zakresie, znalazły odzwierciedlenie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Zaskarżona decyzja zawiera wyczerpujące uzasadnienie faktyczne i prawne podjętego przez organ rozstrzygnięcia, które, w ocenie Sądu, w całości odpowiada prawu.

Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 151 p.p.s.a., Sąd oddalił skargę jako bezzasadną.