Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt III SA/Gd 598/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2024-04-25 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6052 Akty stanu cywilnego
Hasła tematyczne: Akta stanu cywilnego
Skarżony organ: Wojewoda
Treść wyniku: Stwierdzono nieważność decyzji I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 1146
journal: Dz.U. 2023 poz 1550
law: Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (t. j.)
article: art. 2 ust. 6, art. 108
journal: Dz.U. 2022 poz 1681
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2014 r. Prawo o aktach stanu cywilnego (t.j.)
article: art. 138 par. 1 pkt 1, art. 156 par. 1 pkt 2
journal: Dz.U. 2023 poz 775
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t. j.)
article: art. 135, art. 145 par. 1 pkt 2
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Janina Guść Sędziowie: Sędzia WSA Bartłomiej Adamczak Asesor WSA Adam Osik (spr.) Protokolant: Asystent sędziego Joanna Karpińska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 25 kwietnia 2024 r. sprawy ze skargi S. S. na decyzję Wojewody Pomorskiego z dnia 2 sierpnia 2023 r., nr SO-IX.6231.5.2023.EG w przedmiocie odmowy wpisania do aktu małżeństwa adnotacji o prawomocnym rozwiązaniu małżeństwa 1. stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji oraz decyzji Kierownika Urzędu Stanu Cywilnego w Gdańsku z dnia 7 czerwca 2023 r., nr USC-V.5351.254.2023.AH; 2. zasądza od Wojewody Pomorskiego na rzecz skarżącego S. S. kwotę 697 (sześćset dziewięćdziesiąt siedem ) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 7 czerwca 2023 r. nr USC-V.5351.254.2023.AH, wydaną na podstawie art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity: Dz. U. z 2023 r. poz. 775) - dalej jako: "k.p.a.", art. 1145 w związku z art. 1146, art. 1147 § 1 i § 2 oraz art. 1148 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (tekst jednolity: Dz. U. z 2021 r. poz. 1805), dalej jako: "k.p.c." w związku z art. 108 ustawy z dnia 28 listopada 2014 r. - Prawo o aktach stanu cywilnego (tekst jednolity: Dz. U. z 2022 r. poz. 1681), dalej jako: "p.a.s.c.", Kierownik Urzędu Stanu Cywilnego w Gdańsku odmówił S. J. S. wpisania do aktu małżeństwa S. J. S. i A. K. S. z domu W., zawartego w dniu 23 września 2006 r. w P. - USA, a wpisanego do Urzędu Stanu Cywilnego w Gdańsku w dniu 12 października 2009 r. za numerem [...], adnotacji o prawomocnym rozwiązaniu małżeństwa przez rozwód w dniu 17 października 2022 r. w Sądzie Stanu New Jersey Wydział Kanclerski - Część Rodzinna, Hrabstwa [...].

Organ pierwszej instancji podał, że wnioskiem z dnia 20 marca 2023 r. S. J. S. wystąpił o wpisanie wskazanej wyżej adnotacji do aktu małżeństwa.

Pismem z dnia 14 kwietnia 2023 r. organ pierwszej instancji wystąpił do wnioskodawcy o przedłożenie dokumentacji potwierdzającej, że dołączone do wniosku dokumenty spełniają przesłanki z art. 1146 oraz 1147 k.p.c., a w szczególności, że spełniona została przesłanka wynikająca z art. 1147 § 2 k.p.c., zgodnie z którym, jeżeli orzeczenie zostało wydane w postępowaniu, w którym pozwany nie wdał się w spór co do istoty sprawy, należy przedstawić dokument stwierdzający, iż pismo wszczynające postępowanie zostało mu doręczone. W odpowiedzi na wezwanie pełnomocnik wnioskodawcy wskazał, że nie jest możliwe załączenie dokumentu stwierdzającego, iż pismo wszczynające postępowanie zostało doręczone pozwanej, która nie wdała się w spor co do istoty sprawy.

W ocenie organu nie są spełnione przesłanki wynikające z art. 1146 § 1 pkt 3 i pkt 4 k.p.c. w związku z art. 1147 § 2 k.p.c. Wobec niespełnienia wskazanych przesłanek brak jest podstaw prawnych do wpisania do aktu małżeństwa S. J. S. i A. K. S. z domu W. żądanej adnotacji o prawomocnym rozwiązaniu małżeństwa przez rozwód.

Organ pierwszej instancji wyjaśnił, że zgodnie z art. 108 ust. 4 p.a.s.c. kierownik urzędu stanu cywilnego, który odmawia na podstawie art. 1146 k.p.a. dokonania czynności na podstawie orzeczenia organu państwa obcego, zawiadamia na piśmie utrwalonym w postaci papierowej lub w postaci elektronicznej wnioskodawcę o przyczynach odmowy, informując o prawie wystąpienia w trybie art. 1148 tego Kodeksu do sądu powszechnego o rozstrzygnięcie, czy orzeczenie organu państwa obcego podlega albo nie podlega uznaniu, co niniejszym organ czyni.

W wyniku rozpoznania odwołania S. J. S. Wojewoda Pomorski decyzją z dnia 2 sierpnia 2023 r. nr SO-IX.6231.5.2023.EG, wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. oraz art. 1145 i art. 1146 k.p.c. w związku z art. 108 p.a.s.c., utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu wydanej decyzji organ odwoławczy wskazał, że ze zgromadzonej w postępowaniu dokumentacji wynika, iż S. J. S., za pośrednictwem firmy przewozowej FedEx, skierował do A. S. pozew rozwodowy, który nie został przez pozwaną odebrany. Do akt sprawy załączono dokumentację "Szczegółowe Śledzenie" przesyłki, która potwierdza ten fakt. Pomimo nieodebrania przez A. S. pozwu, Sąd Stanu New Jersey Wydział Kancelarski - Część Rodzinna, Hrabstwa [...] w uzasadnieniu wydanego wyroku wskazał, iż pozwana otrzymała pozew rozwodowy z wezwaniem do Sądu.

Organ odwoławczy, nie zgadzając się z tym, wyjaśnił, że Polska i Stany Zjednoczone są stronami umowy, która została podpisana 15 listopada 1965 r. w Hadze. Konwencja ta określa między innymi sposób doręczenia za granicą dokumentów sądowych w sprawach cywilnych. Jej celem jest m.in. uszczegółowienie doręczania za granicą dokumentów sądowych, ułatwienie i przyśpieszenie doręczania dokumentów sądowych między państwami stronami. Pozwala to na skuteczne doręczanie dokumentów za granicą. Oznacza to, że jeśli strona, która w Stanach Zjednoczonych musi doręczyć pozew osobie przebywającej w Polsce, a więc kraju drugiej strony Konwencji - stosuje określone procedury doręczenia zgodnie z postanowieniami Konwencji Haskiej. Przestrzeganie tych procedur zapewnia sprawiedliwość w tak ważnych sprawach jak pozew o rozwód.

W zaistniałej sytuacji zdaniem organu odwoławczego trudno jest mówić o prawidłowej formie doręczenia pozwu A. S. Jak jasno wynika z postanowień Konwencji, aby prawidłowo doręczyć pozew S. J. S. powinien złożyć w sądzie w USA wniosek o zlecenie międzynarodowego doręczenia dokumentów. Dopiero po dokonaniu doręczenia powódce, polski sąd lub organ doręczający powinien dostarczyć potwierdzenie doręczenia, które jest przekazywane do odpowiedniego sądu w Stanach Zjednoczonych.

Zdaniem organu odwoławczego nie ulega wątpliwości, że A. S. nie odebrała pozwu rozwodowego, co oznacza, iż nie doręczono korespondencji należycie, przez co nie miała ona możliwości podjęcia obrony w procesie rozwodowym. Oznacza to, że w świetle obowiązującego prawa zaoczny wyrok rozwodowy orzeczony w Sądzie Stanu New Jersey Wydział Kancelarski - Część Rodzinna, Hrabstwa [...], nie może zostać wpisany do aktu małżeństwa S. J. S. i A. K. S. zawartego w dniu 23 września 2006 r. w USA, transkrybowanego przez USC w Gdańsku w dniu 12 października 2009 r.

Wojewoda Pomorski zauważył również, że kwestia uznania tego wyroku na terytorium Polski jest w trakcie rozstrzygania przez Sąd Okręgowy w Gdańsku, Sekcja do Spraw Rodzinnych i Odwoławczych, II Wydział Cywilny Rodzinny, sygn. akt. II 1Co 92/23.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku na powyższą decyzję S. J. S. wniósł o uchylenie decyzji organów obu instancji oraz zasądzenie kosztów postępowania, zarzucając zaskarżonej decyzji naruszenie następujących przepisów postępowania mających wpływ na wynik sprawy:

1) art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. poprzez niewłaściwe rozpoznanie materiału dowodowego, dowolną, przekraczającą swobodną ocenę dowodów i wybiórczą, a przez to błędną ocenę materiału dowodowego i przekroczenie granic uznania administracyjnego skutkujące całkowitym pominięciem istotnych okoliczności wynikających z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, tj. dowodów z dokumentów w tym maila skierowanego do uczestniczki postępowania z informacją o założonej sprawie rozwodowej w USA, informacji o śledzeniu przesyłki i próby doręczenia odpisu pozwu, a z których wynika, że pisma wszczynające postępowanie były doręczone w sposób prawidłowy, zgodnie z prawem stanowym New Jersey, który dopuszcza doręczenia elektroniczne pozwu i tym samym skarżący składając do akt ww. dokumenty udowodnił, że uczestniczka postępowania została prawidłowo zawiadomiona w sposób przyjęty według prawa stanowego New Jersey, co świadczy o prawidłowym doręczeniu odpisu pozwu oraz o posiadanej wiedzy o biegu sprawy, czego skutkiem była błędna odmowa dokonania wpisu do akt USC;

2) art. 6 w zw. z art. 7a § 1 w zw. z art. 8 § 1 i 2 w zw. art. 75 § 1, art. 78, art. 80 w zw. z art. 81a § 1 k.p.a. poprzez ich błędne niezastosowanie skutkujące pominięciem wniosków dowodowych pełnomocnika wnioskodawcy z pkt 1-3 odwołania z dnia 27 czerwca 2023 r. dotyczących zwrócenia się do Ministerstwa Sprawiedliwości - Departamentu Współpracy Międzynarodowej i Praw Człowieka celem udzielenia tekstów źródeł prawa stanu New Jersey (USA) obowiązujące 2021 r. i 2022 r. w zakresie doręczeń dokumentów celem wyjaśnienia obcej praktyki sądowej w przedmiocie skutecznego i prawidłowego doręczania odpisu pozwu stronie pozwanej zgodnie z prawem stanu New Jersey (USA) - pkt 1, dopuszczenia i przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego celem ustalenia obowiązującego prawa stanu New Jersey (USA) w dacie doręczenia odpisu pozwu uczestniczce, tj. w 2021 r. i 2022 r. i wskazanie z jaką chwilą takie doręczenie zgodne z prawem stanu New Jersey (USA) jest skuteczne i wywodzi skutki prawne - pkt 2 oraz dowodu z dokumentu, tj. z poświadczonej kopii odpisu pozwu rozwodowego uczestniczki złożonego do sądu polskiego celem wykazania, iż A. S. w sprawie rozwodowej w Polsce oświadczyła, że zgodnie z art. 54 ustawy - Prawo prywatne międzynarodowe poddała się prawu stanowemu New Jersey jako prawu wspólnemu w rozwodzie dla powódki i pozwanego, co skutkowało wydaniem decyzji w oparciu o niepełny materiał dowodowy, oceniany w sposób dowolny a nie swobodny;

3) art. 1145 w zw. z art. 1146, art. 1147 § 1 i 2, art. 1148 k.p.c. w zw. z art. 108 p.a.s.c. poprzez ich błędne zastosowanie, podczas gdy z całokształtu okoliczności sprawy, w tym z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika, że A. K. S. umyślnie nie wdała się w spór co do istoty sprawy, odpisu pozwu nie odebrała z premedytacją, zaś sposób doręczenia był prawidłowy, wskazany przez zgodny z prawem stanu New Jersey, który dopuszcza doręczenia elektroniczne i tym samym wnioskodawca składając dokumenty udowodnił, że uczestniczka została prawidłowo zawiadomiona zgodnie z prawem stanu New Jersey, a co za tym idzie nie została pozbawiona możliwości obrony swoich praw i tym samym w realiach niniejszej sprawy brak było podstaw do odmowy dokonania wpisu do akt USC.

W uzasadnieniu skargi skarżący wskazał, że błędne niezastosowanie wymienionych przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego skutkowało całkowitym pominięciem istotnych okoliczności wynikających z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie. W szczególności dowodów z dokumentów, w tym informacji o wysłaniu maila do uczestniczki z informacją o założeniu sprawy rozwodowej w USA, informacji o nadaniu przesyłki kurierskiej z tłumaczeniem, informacji o śledzeniu przesyłki i próby doręczenia odpisu pozwu, a z których to wynika, że pozwana umyślnie nie odebrała korespondencji w sprawie. Nadto na adres e-mail pozwanej została wystosowana informacja o wszczętej sprawie rozwodowej, co świadczy o posiadanej wiedzy o biegu sprawy.

Skarżący wskazał, że z dokumentów, które organ zakwestionował i niesłusznie pominął przy ocenie zebranego materiału dowodowego wynika, iż pisma wszczynające postępowanie były doręczone w sposób prawidłowy, zgodnie z prawem stanowym stanu New Jersey, który dopuszcza doręczenia elektroniczne i tym samym skarżący składając takie dowody udowodnił, że uczestniczka została prawidłowo zawiadomiona w sposób przyjęty według prawa stanowego stanu NJ. Podkreślił fakt, że A. S. w sprawie rozwodowej w Polsce oświadczyła, iż poddaje się prawu stanowemu stanu New Jersey zgodnie z art. 54 ustawy - Prawo prywatne międzynarodowe jako prawu wspólnemu w rozwodzie dla powódki i pozwanego, na dowód czego do odwołania załączono poświadczoną kopię odpisu pozwu. Skarżący podkreślił również fakt, że obie strony są obywatelami amerykańskimi, zaś pisma wszczynające postępowanie o rozwód były doręczone w sposób wskazany właściwy dla prawa stanu New Jersey, które dopuszcza doręczenie jak kurierem.

Nadto z całokształtu okoliczności sprawy, w tym z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika, że A. K. S. umyślnie nie wdała się w spór co do istoty sprawy, pozwu nie odebrała z premedytacją, w związku z czym nie została pozbawiona możliwości obrony swoich praw, a co za tym idzie brak było podstaw do odmowy dokonania wpisu.

Zdaniem skarżącego organ naruszył również przepisy postępowania błędnie pomijając wnioski dowodowe z pkt 1-3 odwołania wnioskodawcy. Skarżący wskazał w tym kontekście, że uzyskanie tekstu prawa źródłowego przepisów obowiązujących w stanie New Jersey w dacie doręczenia pozwu uczestniczce wyjaśniłoby wprost praktykę sądową prawa zagranicznego w przedmiocie prawidłowego i skutecznego doręczenia pozwu. Taką samą moc dowodową miałaby opinia z zakresu obowiązującego prawa stanu New Jersey w dacie doręczenia odpisu pozwu uczestniczce i wskazanie, z jaką chwilą takie doręczenie zgodne z prawem stanu New Jersey jest skuteczne i wywodzi skutki prawne. Pominięcie wnioskowanych, tak istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy dowodów, skutkowało wydaniem decyzji w oparciu o niepełny materiał dowodowy, oceniany w sposób dowolny a nie swobodny, a co za tym idzie zaskarżone decyzje powinny zostać uchylone i sprawa ponownie rozpoznania z uwzględnieniem dowodów zgłoszonych przez wnioskodawcę.

W odpowiedzi na skargę Wojewoda Pomorski wniósł o oddalenie skargi podtrzymując stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Zdaniem organu odwoławczego, materiał dowodowy zebrany w sprawie nie budził wątpliwości i potwierdził, że organ pierwszej instancji poprawnie rozpatrzył wniosek.

W piśmie procesowym z dnia 6 listopada 2023 r. uczestniczka postępowania A. K. S. wniosła o oddalenie skargi. Zdaniem uczestniczki postepowania, organ odwoławczy zasadnie uznał, że materiał dowodowy sprawy nie budzi wątpliwości i potwierdził, że wniosek skarżącego został rozpatrzony prawidłowo. Odnosząc się do kwestii doręczenia pozwu rozwodowego uczestniczka postępowania wskazała, że na gruncie prawa polskiego przepisy Konwencji o doręczeniu za granicą dokumentów sądowych i pozasądowych w sprawach cywilnych lub handlowych, sporządzonej w Hadze dnia 15 listopada 1965 r., mają pierwszeństwo przed przepisami krajowymi, tym samym skuteczność doręczenia należy badać według zasad przewidzianych w Konwencji. Nadto uczestniczka postępowania wskazała, że próba doręczania korespondencji za pośrednictwem operatora pocztowego FEDEX, a tym samym informacja o śledzeniu przesyłki i próbie doręczenia, nie odnosi żadnych skutków na gruncie prawa polskiego, a w konsekwencji, niniejszej sprawy. Istotnym przy tym jest, że w dniu 29 listopada 2021 r. uczestniczka postępowania wysłała do skarżącego wiadomość email z informacją dotyczącą aktualnego miejsca zamieszkania, znajdującego się przy ul. [...] w G. Skarżący był zatem świadomy aktualnego adresu do korespondencji, co dowodzi o zasadności zastosowania postanowień Konwencji. Tym bardziej, że sam następnie za pośrednictwem kuriera - jak twierdzi - nadał korespondencję na wskazany adres. Poinformowanie skarżącego o aktualnym adresie zamieszkania obligowało go po pierwsze do poinformowania sądu w New Jersey o jej aktualnym adresie zamieszkania, a następnie do zastosowania się do przepisów Konwencji, której stronami są USA i Polska. Uczestniczka postępowania wyjaśniła też, że art. 54 ustawy - Prawo prywatne międzynarodowe nie ma nic wspólnego z przepisami dotyczącymi doręczeń, dotyczy wyłącznie określenia prawa właściwego (materialnego) dla przesłanek orzeczenia rozwodu, tym samym wprowadzanie organów administracji w błąd w zakresie stosowania prawa New Jersey dla doręczeń stanowi nadużycie prawa.

Na rozprawie w dniu 25 kwietnia 2024 r. pełnomocnik skarżącego złożył do akt sprawy postanowienie Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 22 grudnia 2023 r. o sygn. akt I ACz 692/23 jako dowód na okoliczność, że sąd powszechny stwierdził, iż pozew rozwodowy został uczestniczce postępowania doręczony prawidłowo.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jednolity : Dz. U. z 2022 r., poz. 2492 ze zm.) w związku z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.) - dalej jako: "p.p.s.a." sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.

Przepis art. 145 § 1 p.p.s.a., stanowi, że uwzględnienie skargi następuje w przypadku: naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy (pkt 1), a także w przypadku stwierdzenia przyczyn powodujących nieważność kontrolowanego aktu (pkt 2) lub wydania tego aktu z naruszeniem prawa (pkt 3).

Stosownie natomiast do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd wydaje rozstrzygnięcie w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji w powyższych granicach Sąd stwierdził, że skarga zasługuje na uwzględnienie, aczkolwiek z innych przyczyn, niż w niej wskazane.

Przedmiotem kontroli w rozpoznawanej sprawie była decyzja Wojewody Pomorskiego utrzymująca w mocy decyzję Kierownika Urzędu Stanu Cywilnego w Gdańsku odmawiającą skarżącemu zamieszczenia w akcie małżeństwa adnotacji o rozwiązaniu małżeństwa przez rozwód na podstawie orzeczenia sądu państwa obcego.

W ocenie Sądu analiza sprawy prowadzi do wniosku, że zaskarżona decyzja oraz decyzja ją poprzedzająca zostały wydane w warunkach, o których mowa w art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a.

Z akt sprawy wynikało, że po rozpoznaniu wniosku skarżącego o zamieszczenie adnotacji w akcie małżeństwa została wydana przez organ pierwszej instancji decyzja, która oparta została na art. 104 k.p.a. oraz art. 1145 w związku z art. 1146, art. 1147 § 1 i § 2 oraz art. 1148 k.p.c. w związku z art. 108 p.a.s.c.

Wyjaśnienia zatem wymaga, że obowiązek wydania decyzji administracyjnej musi wynikać z konkretnego przepisu prawa, gdyż podstawy prawnej wydania decyzji administracyjnej nie można domniemywać. Stwierdzenie zawarte w art. 104 § 1 k.p.a., że załatwienie sprawy następuje przez wydanie decyzji, odnosi się tylko do sytuacji, gdy z mocy przepisów prawa załatwienie sprawy powinno nastąpić w tej formie prawnej. Decyzja administracyjna wydana w sprawie, której załatwienia w formie decyzji prawo nie przewiduje, jest decyzją wadliwą - wydaną bez podstawy prawnej. Jak stwierdził Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 13 lipca 1999 r., I SA 1658/98 (Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, orzeczenia.nsa.gov.pl), przepis art. 104 k.p.a. nie może stanowić samoistnej podstawy do wydania decyzji administracyjnej, bowiem określa on jedynie formy załatwienia sprawy toczącej się przed organem administracji. Taką podstawę może stanowić przepis prawa materialnego albo procesowego (np. art. 151 § 1, art. 154, art. 155 lub art. 158 k.p.a.).

Przepisy ustawy – Prawo o aktach stanu cywilnego nie przewidują formy decyzji administracyjnej dla odmowy dokonania czynności w akcie małżeństwa w oparciu o orzeczenie organu państwa obcego, która to czynność związana jest z ustaleniem przez organ zaistnienia przesłanki z art. 1146 k.p.c. Wydanie decyzji administracyjnej o odmowie zamieszczenia adnotacji przez organ administracji o rozwiązaniu małżeństwa w takim przypadku oznacza zatem wydanie decyzji administracyjnej bez podstawy prawnej.

W świetle art. 108 p.a.s.c. jeżeli orzeczenie sądu państwa obcego lub rozstrzygnięcie innego organu państwa obcego podlega uznaniu na podstawie przepisów ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 1805, z późn. zm.), zwanej dalej "Kodeksem postępowania cywilnego", wiążących Rzeczpospolitą Polską wielostronnych i dwustronnych umów międzynarodowych lub prawa Unii Europejskiej, kierownik urzędu stanu cywilnego dołącza wzmiankę dodatkową do aktu stanu cywilnego lub zamieszcza przypisek przy tym akcie (ust. 1); Kierownik urzędu stanu cywilnego może dołączyć wzmiankę dodatkową do aktu stanu cywilnego lub zamieścić przypisek przy tym akcie na podstawie innego dokumentu, niewymagającego uznania, pochodzącego od organu państwa obcego, jeżeli nie jest to sprzeczne z podstawowymi zasadami porządku prawnego Rzeczypospolitej Polskiej (ust. 2); Jeżeli odpis zagranicznego dokumentu stanu cywilnego przekazano do urzędu stanu cywilnego w wykonaniu umowy międzynarodowej przewidującej wzajemną wymianę informacji w zakresie stanu cywilnego, kierownik urzędu stanu cywilnego z urzędu dołącza wzmianki dodatkowe w tym przedmiocie do aktu stanu cywilnego lub zamieszcza przypiski przy tym akcie na podstawie tego zagranicznego dokumentu (ust. 3); Kierownik urzędu stanu cywilnego, który odmawia na podstawie art. 1146 Kodeksu postępowania cywilnego dokonania czynności na podstawie orzeczenia organu państwa obcego, zawiadamia na piśmie utrwalonym w postaci papierowej lub w postaci elektronicznej wnioskodawcę o przyczynach odmowy, informując o prawie wystąpienia w trybie art. 1148 tego Kodeksu do sądu powszechnego o rozstrzygnięcie, czy orzeczenie organu państwa obcego podlega albo nie podlega (ust. 4).

Przyjmuje się w piśmiennictwie (por. Kotowicz Bartosz, Kurzawa Angelika, Opaliński Bartłomiej, Prawo o aktach stanu cywilnego. Komentarz, WKP 2022) że ustawodawca w przepisach ustawy – Prawo o aktach stanu cywilnego dookreślił procedurę postępowania w razie nieuznania orzeczenia organu obcego państwa. W tym przypadku kierownik USC jest zobowiązany poinformować wnioskodawcę na piśmie w postaci papierowej lub elektronicznej o przyczynach odmowy oraz o możliwości złożenia wniosku do sądu w trybie art. 1148 k.p.c. o ustalenie, że orzeczenie podlega albo nie podlega uznaniu (art. 108 ust. 4 p.a.s.c.). Należy wskazać, że orzeczenia sądów państw obcych wydane w sprawach cywilnych, zgodnie z art. 1146 k.p.c., nie podlegają uznaniu z mocy prawa, jeżeli: 1) nie są prawomocne w państwie, w którym zostały wydane; 2) zapadły w sprawie należącej do wyłącznej jurysdykcji sądów polskich; 3) pozwanemu, który nie wdał się w spór co do istoty sprawy, nie doręczono należycie i w czasie umożliwiającym podjęcie obrony pisma wszczynającego postępowanie; 4) strona w toku postępowania była pozbawiona możliwości obrony; 5) sprawa o to samo roszczenie między tymi samymi stronami zawisła w Rzeczypospolitej Polskiej wcześniej niż przed sądem państwa obcego; 6) są sprzeczne z wcześniej wydanym prawomocnym orzeczeniem sądu polskiego albo wcześniej wydanym prawomocnym orzeczeniem sądu państwa obcego, spełniającym przesłanki jego uznania w Rzeczypospolitej Polskiej, zapadłymi w sprawie o to samo roszczenie między tymi samymi stronami; 7) uznanie byłoby sprzeczne z podstawowymi zasadami porządku prawnego Rzeczypospolitej Polskiej (klauzula porządku publicznego).

Z kolei w orzecznictwie podkreśla się, że organ administracji publicznej jest uprawniony do analizy we własnym zakresie, czy orzeczenie sądu państwa obcego podlega uznaniu (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 maja 2015 r., sygn. akt II OSK 2372/13, LEX nr 1780419). Ponadto w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 19 marca 2020 r., sygn. akt II SAB/Wr 3/20 (LEX nr 2947308), wskazano, że samo istnienie możliwości wszczęcia postępowania, na podstawie art. 1148 § 1 k.p.c. przed sądem powszechnym o ustalenie, czy orzeczenie zagraniczne podlega, czy też nie podlega uznaniu, nie pozbawia – w systemie uznania ex lege – organu administracji publicznej kompetencji do oceny we własnym zakresie zagadnienia uznania orzeczenia sądu państwa obcego. W sytuacji gdy organ uzna, że zachodzi jedna z przesłanek określonych w art. 1146 k.p.c., winien odmówić dokonania czynności na podstawie orzeczenia organu państwa obcego, a o swoim stanowisku informuje wnioskodawcę pisemnie. Nie wydaje jednak w tym przypadku decyzji administracyjnej.

Również Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 4 października 2022 r. sygn. akt II OSK 3373/19 uznał, że instytucja uznawania orzeczeń sądów zagranicznych jest zaliczana do zagadnień międzynarodowego postępowania cywilnego. W prawie polskim podstawowe unormowanie instytucji uznania można znaleźć w Kodeksie postępowania cywilnego, część IV, księga III, art. 1145 i nast. Obecnie funkcjonująca - począwszy od 1 lipca 2008 r. - konstrukcja przewiduje co do zasady uznawanie orzeczeń z mocy samego prawa, chyba że zachodzą przeszkody określone w art. 1146 k.p.c. O tym, czy rozstrzygnięcie podlega uznaniu, każdorazowo decyduje zatem odpowiedni organ krajowy, przed którym pojawił się problem skuteczności obcego rozstrzygnięcia. W niniejszej sprawie jest to kierownik urzędu stanu cywilnego, który jest zobowiązany do dokonania stosownej oceny, ilekroć zagraniczne rozstrzygnięcie ma stanowić podstawę czynności z zakresu rejestracji stanu cywilnego. Tylko wyjątkowo, jeżeli uznanie było już przedmiotem oceny sądu powszechnego w ramach fakultatywnego postępowania, o którym stanowi art. 1148 i nast. k.p.c., kierownik USC jest związany postanowieniem sądu. W pozostałych przypadkach musi przeprowadzić własną ocenę sytuacji. W przypadku niestwierdzenia przeszkód z art. 1146 k.p.c., kierownik USC dokonuje czynności materialno-technicznej - dołączenia wzmianki do aktu stanu cywilnego. Natomiast jeżeli kierownik USC doszedł do przekonania, że w danej sprawie zachodzi jedna z negatywnych przesłanek uznania zagranicznego orzeczenia wymienionych w art. 1146 § 1 pkt 1-7 k.p.c., powinien poinformować o tym zainteresowanego w formie pisemnej, bez wydawania decyzji administracyjnej.

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego za takim stanowiskiem przemawia wykładnia przepisów ustawy - Prawo o aktach stanu cywilnego. Zawarta w art. 2 ust. 6 tej ustawy zasada ogólna przewiduje, że odmowa dokonania czynności z zakresu rejestracji stanu cywilnego następuje w formie decyzji administracyjnej. Natomiast zgodnie z art. 108 ust. 4 ww. ustawy kierownik urzędu stanu cywilnego, który odmawia na podstawie art. 1146 Kodeksu postępowania cywilnego dokonania czynności na podstawie orzeczenia organu państwa obcego, zawiadamia wnioskodawcę pisemnie o przyczynach odmowy, informując o prawie wystąpienia w trybie art. 1148 tego Kodeksu do sądu powszechnego o rozstrzygnięcie, czy orzeczenie organu państwa obcego podlega albo nie podlega uznaniu. Znajduje tu zastosowanie reguła wykładni prawa, zgodnie z którą przepis szczególny wyłącza stosowanie przepisu ogólnego.

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego nie budzi wątpliwości, że cytowany przepis art. 108 ust. 4 p.a.s.c. jest przepisem szczególnym w stosunku do art. 2 ust. 6 tej ustawy. Dotyczy bowiem odmowy dokonania konkretnej czynności z zakresu rejestracji stanu cywilnego - takiej, której podstawą jest orzeczenie sądu państwa obcego, a przyczyną odmowy - wystąpienie jednej z negatywnych przesłanek uznania orzeczenia zagranicznego sądu, wymienionych w art. 1146 k.p.c. W takiej sytuacji ustawa przewiduje odmienną aniżeli decyzja administracyjna formę działania kierownika USC - pisemne powiadomienie. Zauważyć należy, że ustawodawca przewidział również inne wyjątki od ww. zasady ogólnej przewidującej dla odmowy dokonania czynności formę decyzji administracyjnej - por. art. 64 ustawy (odmowa przyjęcia oświadczeń koniecznych do uznania ojcostwa) i art. 89 ustawy (odmowa: przyjęcia oświadczeń o wstąpieniu w związek małżeński, wydania zaświadczenia o braku okoliczności wyłączających zawarcie małżeństwa, wydania zezwolenia na zawarcie małżeństwa, sporządzenia aktu małżeństwa czy wydania zaświadczenia stwierdzającego, że zgodnie z prawem polskim można zawrzeć małżeństwo). Wymienione wyżej regulacje zamiast formy decyzji administracyjnej przewidują pisemne powiadomienie stron wraz z informacją o prawie do złożenia wniosku o stosowne rozstrzygnięcie do sądu powszechnego. Co ważne, wszystkie te przepisy dotyczą sytuacji, w których istota problemu dotyczy zagadnień z zakresu prawa cywilnego (uznawanie zagranicznych orzeczeń) czy rodzinnego i opiekuńczego (uznawanie ojcostwa, zawieranie małżeństwa), zastrzeżonych do kompetencji sądów powszechnych. Nie sposób uznać, że ustawodawca przewidział w tych przypadkach dwie odrębne drogi kwestionowania działań kierownika USC - jedną administracyjną i sądowoadministracyjną, poprzez wniesienie odwołania, a następnie skargi do sądu administracyjnego, a drugą polegającą na złożeniu wniosku do sądu powszechnego.

Naczelny Sąd Administracyjny w ww. wyroku podkreślił również, że odmowa dokonania wzmianki do aktu urodzenia ze względu na zaistnienie jednej z przesłanek wymienionych w art. 1146 § 1 pkt 1-7 k.p.c. następująca w formie decyzji administracyjnej w zupełnie nieuzasadniony sposób przenosiłaby kwestię uznania orzeczenia sądu państwa obcego wydanego w sprawie cywilnej na grunt postępowania administracyjnego i sądowoadministracyjnego. Nie ulega wątpliwości, że kwestia dopuszczalności uznania zagranicznych orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych została zastrzeżona do kompetencji sądów powszechnych. Ponadto gdyby w sprawie, w której kierownik USC wydał decyzję odmowną, a sąd cywilny stwierdził następnie, że rozstrzygnięcie jednak podlega uznaniu, pojawiłby się problem wyłączenia wydanej decyzji z obrotu prawnego (por. M. Wojewoda, Kolizyjnoprawne aspekty rejestracji stanu cywilnego [w:] M. Pazdan (red.) System Prawa Prywatnego. Prawo prywatne międzynarodowe, t. 20C, Warszawa 2015, s. 531-567, a także T. Strumiłło, Wzmianki dodatkowe dołączane do aktu stanu cywilnego na podstawie rozstrzygnięć organów państw obcych, Metryka. Studia z zakresu prawa osobowego i rejestracji stanu cywilnego, Rok 2016, Nr 1). Problem pojawiłby się również w sytuacji, gdy strona niezadowolona z odmowy dołączenia wzmianki, zaskarży taką decyzję w drodze odwołania, a następnie skargi do sądu administracyjnego, a jednocześnie złoży do sądu powszechnego wniosek w trybie art. 1148 k.p.c. o ustalenie, czy orzeczenie sądu państwa obcego podlega albo nie podlega uznaniu. Może się zdarzyć, że orzeczenia te będą odmienne – np. sąd cywilny ustali, że orzeczenie zagraniczne podlega uznaniu, a sąd administracyjny, że odmowa dokonania wzmianki na podstawie jednej z negatywnych przesłanek uznania z art. 1146 k.p.c. była zgodna z prawem. Powstanie wówczas problem, które orzeczenie - sądu powszechnego czy administracyjnego - będzie w danej sprawie wiążące, zwłaszcza że - jak podnosi się w doktrynie - zgodnie z zasadą uznawania orzeczeń sądów zagranicznych z mocy prawa, każdy organ państwowy decyduje o uznaniu takiego orzeczenia samodzielnie, jednak stanowisko tego organu nie jest wiążące dla innych uczestników obrotu prawnego. Takie wiążące stanowisko przesądzające o tym, czy orzeczenie sądu obcego państwa podlega lub nie podlega uznaniu, może wydać jedynie sąd cywilny w postępowaniu, o którym mowa w art. 1148 k.p.c. Powstałby zatem kolejny problem związany z powagą rzeczy osądzonej w wyroku sądu administracyjnego i stosowania art. 171 p.p.s.a. (por. T. Ereciński (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, t. IV Międzynarodowe postępowanie cywilne. Sąd polubowny (arbitrażowy), Warszawa 2017, art. 1145, pkt 11). Możliwość wydania orzeczenia w tej samej sprawie cywilnej przez sąd powszechny oraz sąd administracyjny doprowadziłaby zatem do chaosu prawnego i niepewnej sytuacji prawnej jednostki.

Mając na uwadze powyższe, Sąd - podzielając przytoczone stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego, a nadto mając na uwadze także konstytucyjną zasadę domniemania właściwości sądów powszechnych (art. 177 Konstytucji RP), doszedł do przekonania, że organ pierwszej instancji błędnie orzekł w przedmiocie odmowy dokonania adnotacji o rozwiązaniu małżeństwa przez rozwód na podstawie orzeczenia sądu stanu New Jersey z powodu, o którym mowa w art. 1146 § 1 pkt 3 i 4 k.p.c. w formie decyzji administracyjnej, od której stronie służyło odwołanie. W niniejszej sprawie Kierownik USC winien był zawiadomić strony pismem o odmowie dołączenia takiej adnotacji, podać powody swojego rozstrzygnięcia, a także pouczyć o prawie złożenia wniosku do sądu powszechnego. Podkreślenia wymaga, że organ pierwszej instancji w uzasadnieniu swojej decyzji odwołał się wprost do przesłanek zawartych w art. 1146 § 1 k.p.c. skoro jednoznacznie stwierdził, że nie są spełnione przesłanki wynikające z art. 1146 § 1 pkt 3 i pkt 4 k.p.c. w związku z art. 1147 § 2 k.p.c.

W konsekwencji powyższego należy stwierdzić, że Kierownik USC w Gdańsku nie miał umocowania wynikającego z ustawy – Prawo o aktach stanu cywilnego do wydania decyzji administracyjnej, rozumianej jako indywidualny akt administracyjny zewnętrzny, o odmowie dokonania adnotacji o żądanej przez skarżącego treści. Skoro zatem decyzja organu pierwszej instancji z dnia 7 czerwca 2023 r. wydana została bez podstawy prawnej, Wojewoda Pomorski wydając zaskarżoną decyzję utrzymującą w mocy decyzję organu pierwszej instancji dopuścił się rażącego naruszenia prawa, co obligowało Sąd do stwierdzenia nieważności obu decyzji.

Zgodnie zaś z art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. organ administracji publicznej stwierdza nieważność decyzji, która wydana została bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa.

Zauważyć należy, że jeżeli wada skutkująca stwierdzeniem nieważności decyzji tkwi w decyzji organu pierwszej instancji, to decyzja wydana w wyniku rozpatrzenia odwołania na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. również podlega stwierdzeniu nieważności, ponieważ utrzymano nią w mocy decyzję dotkniętą wadą nieważności (zob. np. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 16 stycznia 2020 r. sygn. akt I OSK 1399/18 i z 14 listopada 2018 r. sygn. akt II OSK 2755/16; Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 25 listopada 2019 r. sygn. akt II SA/Wa 1261/19 - dostępne: https://orzeczenia.nsa.gov.pl; uchwała Naczelnego Sądu Administracyjnego z 23 października 2000 r. sygn. akt OPK 12/00 - ONSA z 2001 nr 2, poz. 61; wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 10 stycznia 2001 r. sygn. akt I SA 1790/99 - ONSA z 2002 r. nr 1, poz. 39).

W związku z powyższym Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 w zw. z art. 135 p.p.s.a. oraz w zw. z art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a., orzekł jak w pkt. 1. sentencji wyroku. Jednocześnie, dostrzeżone wady postępowania zwalniają Sąd od merytorycznej oceny prawidłowości zapadłych w sprawie decyzji administracyjnych. Skoro w realiach sprawy nie było podstaw do wydania przez organy administracji publicznej decyzji administracyjnej bezprzedmiotowa jest merytoryczna ocena zapadłych decyzji oraz twierdzeń i zarzutów skargi.

O kosztach postępowania Sąd orzekł jak w pkt. 2 sentencji wyroku na zasadzie art. 200 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (tekst jednolity: Dz. U. z 2023 r., poz. 1964 ze zm.) zasądzając od Wojewody Pomorskiego na rzecz skarżącego kwotę 697 zł, na którą składały się koszty uiszczonego w sprawie wpisu od skargi, koszty zastępstwa procesowego i opłaty skarbowej od pełnomocnictwa.