Wyrok WSA we Wrocławiu, sygn. akt IV SA/Wr 130/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Data orzeczenia: 2024-08-08 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: *Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Katarzyna Radom (sprawozdawca), Sędziowie: Sędzia WSA Daria Gawlak-Nowakowska, Sędzia WSA Gabriel Węgrzyn, po rozpoznaniu w Wydziale IV na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 8 sierpnia 2024 r. sprawy ze skargi K. R. na decyzję Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Legnicy z dnia 14 grudnia 2023 r. nr SKO/RŚ-423/405/2023 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Miasta Jawora z dnia 4 sierpnia 2023 r. nr 000765/SP/08/2023.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Legnicy (dalej: SKO) utrzymało w mocy orzeczenie Burmistrza Miasta Jawora z dnia 4 sierpnia 2023 r. odmawiające K. R. ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Jak wynikało z akt sprawy wnioskiem z dnia 28 marca 2023 r. Skarżący wystąpił o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką D. R.

Decyzją z dnia 4 sierpnia 2023 r., wydaną w następstwie uchylenia sprawy do ponownego rozpoznania w trybie odwoławczym, organ I instancji odmówił żądaniu Strony. W uzasadnieniu powołał się na art. 17 ust. 1 pkt 4 i ust. 1a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2023 r., poz. 390 ze zm., dalej: u.ś.r.), uznając, że brak związku przyczynowego między rezygnacją przez Skarżącego z zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad matką. Umowa o pracę wygasła z upływem okresu na jaki została zawarta, tj. z dniem 29 lutego 2020 r., zaś Skarżący, zgodnie ze złożonym oświadczeniem, matką opiekuje się od kwietnia 2021 r. Przy czym stosownie do orzeczenia Lekarza Orzecznika ZUS z dnia 13 stycznia 2023 r. niezdolność do samodzielnej egzystencji datowana jest od dnia 23 marca 2021 r. zatem powstała po upływie roku od ustania zatrudnienia. Dalej organ opisał stan zdrowia matki Skarżącego, która choruje na Alzheimera, chorobę niedokrwienną serca nadciśnienie, stłuszczenie wątroby II stopnia, wodonercze II stopnia oraz zwyrodnienie plamki i zaćmę starczą, co potwierdza przedłożona dokumentacja medyczna. Zgodnie z oświadczeniem Strony matka korzysta z pieluchomajtek z uwagi na nietrzymanie moczu oraz infekcje układu moczowego, ma problemy z samodzielnym trefieniem do łazienki. Jest wdową, poza Skarżącym ma jeszcze dwoje dzieci, na których ciąży obowiązek alimentacyjny. Rodzeństwo Skarżącego przebywa w kraju i jest aktywne zawodowo, oboje odmówili przedstawienia swojej sytuacji finansowej. Na tej podstawie organ przyjął, że jako osoby pracujące uzyskują co najmniej minimalne wynagrodzenie, a zatem powinni pomagać w kosztach opieki nad matką.

Rozpoznając sprawę w trybie odwoławczym SKO przywołało art. 17 ust. 1 i ust. 1b u.ś.r. oraz orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 wywodząc konieczność prokonstytucyjnej wykładni przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., wobec czego data powstania niepełnosprawności nie stanowi negatywnej przesłanki przyznania świadczenia.

W dalszych wywodach organ wskazał na orzeczenia w sprawie niepełnosprawności, akcentując, że przyczyną niepełnosprawności matki Skarżącego są choroby neurologiczne. Odwołując się do wywiadu środowiskowego wskazał, że Skarżący mieszka z matką (l. 70), od trzech lat chorującą na Alzheimera i wymagającą stałej, całodobowej opieki i pielęgnacji, co potwierdził pracownik socjalny. Skarżący nie pracuje i jest zarejestrowany jako bezrobotny bez prawa do zasiłku. W ramach sprawowanej opieki Skarżący pomaga mamie w utrzymaniu higieny, wymianie pieluchomajtek, ubieraniu i czesaniu. Przygotowuje śniadanie, karmi, podje leki i pilnuje aby matka przyjmowała odpowiednią liczbę płynów, zgodnie z zaleceniem lekarza. Po śniadaniu towarzyszy matce, oglądają telewizję, zachęca ją do rozmowy i wstania z łóżka. Matka Strony sama nie podejmuje żadnej aktywności. Przy ładnej pogodzie wychodzą na spacer. Skarżący przygotowuje i podaje obiad, sprząta, pierze. Przy czym z uwagi na ataki agresji stale musi pilnować mamy aby nic sobie nie zrobiła i nie wznieciła pożaru. Wieczorem przygotowuje kolację, podaje ją matce, karmi, podaje leki. Następnie wykonuje czynności związane z toaletą wieczorną, zmianą pieluchomajtek, przebraniu w bieliznę mocną. Mama kładzie się spać ok 22:00 – 23.00. Skarżący pilnuje jej także w nocy, gdyż matka ma urojenia, wstaje z łóżka, wychodzi z domu, ma ataki agresji. Skarżący wyjaśniał, że dwa razy w tygodniu kąpie matkę, zmienia pościel prowadzi ją do fryzjera, kontaktuje z lekarzem. W czasie gdy rodzeństwo odwiedza matkę Skarżący robi większe zakupy i opłaty. Oświadczył, że jest jedyną osobą, która jest w stanie zapewnić matce stałą opiekę i pomoc. Rodzeństwo, świadczy pomoc sporadycznie i nie może sprawować opieki.

Organ wskazał na zebraną w toku postępowania dokumentację medyczną, w tym zaświadczenia lekarza [...] dla celów ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego lub specjalnego zasiłku opiekuńczego. Potwierdzają one rozpoznanie u matki Skarżącego otępienie naczyniowe, znaczne ograniczenie nastroju oraz związaną z tym konieczność pomocy w większości czynności codziennych – przygotowania posiłków, czynnościach higienicznych, przygotowania leków, prania, sprzątania, opłacania rachunków, zakupów, pomocy w ubieraniu. Większość czynności matka Skarżącego wykonuje z pomocą innych osób lub w ogóle nie bierze w nich udziału. Pomoc jest wymagana całodobowo siedem dni w tygodniu. Zaświadczenia wskazują na nieodwracalny i postępujący przebieg choroby. Z dokumentacji wynikało także, że matka Skarżącego choruje od listopada 2019 r., początkowo występowały objawy depresyjne, następnie wystąpiły zaburzenia funkcji poznawczych, stan zdrowia uległ pogorszeniu po śmierci męża. Z dokumentacji wynikało, że matka Strony samodzielnie wykonuje proste posiłki, myje się, czasami musi być do tego zachęcona, bez myśli samobójczych. Skarżący pilnuje farmakoterapii. Dokumentacja pochodzi z 2022 r. i 2023 r. U matki Skarżącego rozpoznano otępienie w chorobie Alzheimera we wczesnym początku. Organ wskazał na orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, z którego wynika, że nie wydano karty parkingowej, gdyż nie stwierdzono znacznie ograniczonych możliwości samodzielnego poruszania się. Nadto orzeczenie wydano na czas określony, co zgodnie z rozporządzeniem z dnia 15 lipca 2023r. Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej w sprawie orzekania o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności (Dz.U. z 2021 r., poz. 857) oznacza, że wg wiedzy medycznej może nastąpić poprawa stanu zdrowia. Organ wskazał, że Strona przedłożyła niepotwierdzone za zgodność z oryginałem kserokopię pierwszej strony zlecenia na zaopatrzenie w wyroby medyczne (brak daty zlecenia) oraz trzy kserokopie faktur (nie potwierdzone za zgodność z oryginałem) dokumentujące zakup pieluchomajtek i podkładów higienicznych. Z wyjaśnień Strony wynika, że pieluchomajtki są elementem uzupełniającym i zabezpieczającym, wynikającym z nietrzymania moczy oraz infekcji.

Oceniając zebrane dowody organ stwierdził, że zakres opieki Skarżącego nad matką nie wyklucza jakiejkolwiek aktywności zawodowej, choćby w ograniczonym zakresie, przy jednoczesnym wsparciu usług opiekuńczych. Matka Strony jest systematycznie leczona [...] i [...], samodzielnie przygotowuje proste posiłki, myje się, czasami musi być do tego zachęcana, z zaświadczenia lekarza [...] z dnia 3 marca 2023 r. nie wynikało aby stan zdrowia matki Skarżącego wymaga całodobowego nadzoru.

Kierując się własnym doświadczeniem życiowym organ stwierdził, że wymienione przez lekarza [...] ww. zaświadczeniu czynności opiekuńcze nie odbiegają od czynności wykonywanych przez osoby zajmujące się opieką nad starszymi rodzicami, również pozostającymi w leczeniu specjalnym, i jednocześnie pracującymi zawodowo, wspomagającymi się usługami opiekuńczymi. Z dokumentacji wynika, że matka Skarżącego jest w leczeniu specjalistycznym, co powoduje, że stan psychiczny jest bez zmian. Jest spokojna bez myśli samobójczych, występują zaburzenia poznawcze, sen dobry, apetyt dobry, nastrój dość dobry. Występują zaburzenia funkcji poznawczych, ale radzi sobie dość samodzielnie z codziennością. Na podstawie dostarczonej dokumentacji medycznej organ nie stwierdził aby, przy wsparciu usługami opiekuńczymi, matka Strony nie mogła pozostać sama w domu przez kilka godzin umożliwiając opiekunowi (l.48) podjęcie aktywności zawodowej. Analiza opisanego przez Stronę zakresu czynności opiekuńczych wskazuje, że nie wymagają one nieprzerwanej obecności opiekuna.

Zwracając uwagę na wnioskowy charakter postępowania oraz zgromadzone dowody, w tym dotychczasowy przebieg zatrudnienia Skarżącego, który wynosi przeszło 6 lat, wskazał, że przyczyną rezygnacji z zatrudnienia był upływ czasu na jaki zwarto umowę o pracę. Po tej dacie, tj. 29 lutego 2020 r. Strona nie podejmowała zatrudnienia. Zgodnie zaś Strony matką opiekuje się od kwietnia 2021 r., gdyż wcześniej - od listopada 2020 r. do września 2022 r. - sprawował opiekę nad ojcem w związku z jego chorobą nowotworową, co wykazuje przedłożona dokumentację leczenia. Organ stwierdzi, że nie kwestionuje tego faktu jednakże obowiązek sprawowania tej opieki w pierwszej kolejności obciążał matkę, u której znaczny stopnień niepełnosprawności stwierdzono od dnia 29 listopada 2022 r. Organ wskazał też, że sposób rozwiązania umowy o pracę podważa związek rezygnacji z zatrudnienia z opieką nad ojcem.

Poza tym w decyzji zwrócono uwagę, że Strona ma dwoje rodzeństwa, które odmówiło przedstawienia swojej sytuacji finansowej. Powołując się na istnienie obowiązku alimentacyjnego organ stwierdził, że winni oni wspierać Stronę w opiece nad matką. Z akt sprawy wynika, że w czasie wizyt lekarskich matce towarzyszyła córka, co świadczy o jej zaangażowaniu w opiekę. Brat Skarżącego, także zobowiązany alimentacyjne wobec matki mieszka niedaleko. W konkluzji organ stwierdził, że Skarżący nie wykazał aby rodzeństwo nie mogło realizować obowiązków wobec matki, choćby przez pomoc finansową, czy osobistą. Nadto z przedstawionej dokumentacji wynika, że stan zdrowia matki nie wyklucza możliwości podjęcia przez Stronę zatrudnienia, co wyklucza możliwość ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

W skardze Strona zarzucała naruszenie art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez przyjęcie braku związku przyczynowego między rezygnacją z zatrudnienia (niepodejmowaniem) a sprawowaniem opieki nad matką. Charakter opieki, jej częstotliwość, rozmiar uniemożliwia Stronie podjęcie zatrudnienia. Organ naruszył art. 17 ust. 4 u.ś.r. przyjmując, że realizacja obowiązku opieki może polegać na pomocy finansowej, podczas gdy ustawa nie przewiduje takiej przesłanki. Skarżący zarzucał naruszenie przepisów postępowania: art. 7, art. 77, art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2023 r., poz. 775 ze zm., dalej: k.p.a.), poprzez brak ustalenia stanu faktycznego, błędne przyjęcie, że zakres i wymiar opieki umożliwia podjęcie zatrudnienia choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy, a w konsekwencji brak wnikliwego postępowania dowodowego także w zakresie stanu zdrowia osoby niepełnosprawnej oraz prawidłowej oceny zebranego materiału dowodowego pozwalającego na wydanie decyzji z uwzględnieniem słusznego interesu strony.

Wnioskował o uchylenie decyzji organów obu instancji i przyznanie świadczenia; dopuszczenie dowodów z dokumentów w postaci karty wizyty u [...] w O. w Ś. z dnia 27 marca 2023 r., zaświadczenia lekarza [...] z dnia 19 stycznia 2024 r., dwóch zleceń na wyroby medyczne oraz faktur potwierdzających zakup pieluchomajtek. Wnosił również o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania.

W uzasadnieniu Strona zawracała uwagę na stan zdrowia matki potwierdzony w zaświadczeniach lekarskich (występujące w różnym stopniu urojenia prześladowcze, objawy wytwórcze, drażliwość, kłótliwość, wulgaryzmy, obojętność, labilność emocjonalna, majaczenie, znaczne pogorszenie funkcjonowania – co związane jest z chorobą Altzheimera). Z dokumentów tych wynika, że stan zdrowia mamy ulega pogorszeniu, co Strona opisała w skardze wywodząc, że wpływa on na codzienne funkcjonowanie, choroba ma charakter stały, postępujący, z tymczasowymi okresami stabilizacji, jednakże zaburzenia poznawcze odnoszące się do możliwości intelektualnych nie cofają się. Matka zapomina o lekach, posiłkach, wydarzeniach, występuje brak świadomości co do miejsca przebywania i czasu, umiejętności korzystania z podstawowych sprzętów, a także rozpoznawania bliskich osób. Zarzucał, że organ pominął wynik testu MMSE – narzędzia do oceny otępień – z którego wynika, że matka uzyskała 4 pkt na 30 możliwych, co oznacza głębokie otępienie i wskazuje na konieczność całodobowego wsparcia. Potwierdza to załączona dokumentacja medyczna. Skarżący negował ocenę treści zaświadczenia lekarza [...] z dnia 3 marca 2023 r., wbrew poglądowi organu wskazuje ono na konieczność opieki przez 24 godziny 7 dni w tygodniu, postępujący i nieodwracalny stan chorobowy. Organ dokonał wybiórczej oceny zebranych dowodów. Skarżący zwracał uwagę na inne schorzenia matki wymagające przyjmowania specjalistycznych leków (nitrogliceryna), których zażywanie wymaga nadzoru z uwagi na stan jej zdrowia. Odnosząc się do dokumentu zlecenia na wyroby medyczne i negowanie go przez organ Strona wskazała na zasady wystawiania takich dokumentów, uzupełniająco Strona załączyła dokument wystawiony przez lekarza. W opinii Strony organ zignorował wnioski pracownika socjalnego wynikające z wywiadu środowiskowego wskazujące na konieczność opieki i brak samodzielności oraz oświadczenia Skarżącego. W skardze ponownie opisał zakres czynności opiekuńczych (strona 3 i 4 skargi), podkreślając, że stan zdrowia matki uniemożliwia pozostawienie jej w domu bez opieki, zagrożenie bezpieczeństwa. Skarżący zaznaczał, że jest sporadycznie wspomagany przez rodzeństwo, m.in. w przypadku wizyt lekarskich wymagających dojazdu (Skarżący nie pozasiada samochodu). Zwracał uwagę, że charakter schorzeń matki wymaga również pozostawania w gotowości do świadczenia pomocy, stan choroby ulega pogorszeniu i jest nieodwracalny. Odnosząc się do zagadnienia rezygnacji z zatrudnienia wywodził, że przesłanka ta obejmuje także niepodejmowanie zatrudnienia, przy czym winna być ona badana w dacie powstania niepełnosprawności. Zatem ustalenia winny być dokonywane na dzień 29 listopada 2022 r., a nie ma moment ustania zatrudnienia. Skarżący z uwagi na wiek i stan zdrowia mógłby podjąć pracę jednak z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad matką nie jest to możliwe. Odnosząc się do argumentacji podnoszącej zaniechanie rodzeństwa w zakresie ujawnienia sytuacji majątkowej wskazywał na jej bezpodstawność odwołując się do poglądów orzecznictwa.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowy pogląd w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje:

Skarga jest zasadna, gdyż postępowanie organów narusza przepisy prawa procesowego prowadząc do błędnych wniosków przyjmujących brak istnienia związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją przez Skarżącego z zatrudnienia, jego niepodejmowaniem, a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką. Sąd nie podziela również wykładni przepisów prawa materialnego dokonanej przez organ, a mających odzwierciedlenie w zaskarżonej decyzji, odnoszącej się do kwestii rezygnacji z zatrudnienia, a właściwie jego niepodejmowania.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Z powołanego przepisu wynika, że przesłanką uzasadniającą nabycie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest rezygnacja przez osobę (należącą do kręgu osób zobowiązanych alimentacyjnie) z zatrudnienia spowodowana koniecznością sprawowania stałej opieki nad osobą bliską o określonym stopniu niepełnosprawności. Przy czym chodzi nie tylko o zaprzestanie konkretnego działania, ale także niepodejmowanie zatrudnienia z uwagi na wystąpienie przeszkody uniemożliwiającej to działanie (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 13 maja 2015 r., sygn. akt I OSK 2820/13, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, dalej: CBOSA). Wykładnia tego przepisu musi się więc odbywać przez pryzmat celu jakiemu służą świadczenia opiekuńcze, którym jest zrekompensowanie osobom wymagającym opieki i osobom tę opiekę sprawującym, utraconego zarobku i wydatków związanych z koniecznością zapewnienia tej opieki. Z punktu widzenia celu tego świadczenia, nie jest zatem istotne czy nastąpiła rezygnacja z zatrudnienia czy rezygnacja z podjęcia zatrudnienia. Istotne jest natomiast to, czy zarówno w jednym, jak i w drugim przypadku istnieje bezpośredni związek ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną osobą (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 28 maja 2020 r., sygn. akt III SA/Gd 408/20, dostępny w CBOSA).

W świetle tych tez stanowisko organu wyrażone w zaskarżonej decyzji, a odnoszące się do kwestii rezygnacji z zatrudnienia (jego niepodejmowania) nie może być uznane za prawidłowe. Rację ma bowiem Skarżący, że datą względem, której należy dokonać oceny tych okoliczności jest moment powstania określonego prawem stopnia niepełnosprawności. Przy czym obie okoliczności – rezygnacja i niepodejmowanie zatrudnienia mają równorzędne znaczenie. W toku postępowania Skarżący wyjaśniał, że zrezygnował z pracy z powodów rodzinnych, konieczności opieki nad ojcem, zaś po jego śmierci w związku z chorobą matki nie mógł jej podjąć, to zaś aktualizuje przesłankę ustawową – niepodejmowanie zatrudnienia. W zakażonej decyzji organ nie wskazał bowiem na inne przyczyny wykluczające możliwość podjęcia przez Skarżącego zatrudnienia. Zatem jedyne, co w tym zakresie wymaga analizy i oceny to zakres ww. opieki odnoszony do potrzeb osoby niepełnosprawnej.

Odnosząc się zatem do tej okoliczności, tj. zakresu sprawowanej przez Stronę opieki wskazać trzeba na regulacje ustawowe, które stanowią, że opieka ta ma być stała lub długotrwała. Ustawodawca nie wskazuje na inne określenia konkretyzujące jej zakres lub charakter. Z utrwalonego w tym zakresie orzecznictwa wynika, że brak wskazań aby opieka ta musiała być całodobowa. Akcentowane jest natomiast, że cel i istota świadczenia pielęgnacyjnego pozwalają stwierdzić, że w art. 17 ust. 1 u.ś.r. chodzi raczej o ustawiczną opiekę sprawowaną nad osobą niepełnosprawną. Punkt ciężkości w tym zakresie tkwi w stałości opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, a to oznacza, że opieka ta powinna być sprawowana codziennie. Opiekun musi pozostawać do dyspozycji podopiecznego - udzielając pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość niesienia pomocy. Sprawowanie tego rodzaju opieki nie musi oznaczać, że podopieczny nie może podejmować adekwatnych dla swego stanu zdrowia aktywności, a opiekun musi wykonywać swoje obowiązki bez przerwy, 24 godziny na dobę oraz że powinien zamieszkiwać ze swoim podopiecznym. Codzienne wielogodzinne świadczenie pomocy w prowadzeniu gospodarstwa domowego i sprawowanie opieki może stanowić przesłankę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, o ile nie pozwala na podejmowanie pracy zarobkowej. Są to okoliczności, które wymagają każdorazowo dokładnego sprawdzenia i uzasadnienia (wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 sierpnia 2019 r., sygn. akt I OSK 4023/18 oraz z dnia 23 listopada 2021 r. sygn. akt I OSK 786/21, dostępne w CBOSA). Jednocześnie sprawowanie opieki w myśl przepisów ustawy nie musi polegać na opiekowaniu się osobą wyłącznie leżącą. Za niezdolne do samodzielnej egzystencji z mocy ustawy uznano także osoby cierpiące na schorzenia nieskutkujące brakiem możliwości poruszania się, a konieczność sprawowania nad nimi stałej lub długotrwałej opieki oceniać należy w świetle rodzaju schorzeń oraz sprawności psychofizycznej danej osoby. (por. wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 10 lutego 2022 r., sygn. akt III SA/Gd 996/21, w Lublinie z dnia 22 czerwca 2021 r., sygn. akt II SA/Lu 795/20, dostępne w CBOSA).

Przy czym odnotowania wymaga, że obowiązująca definicja niepełnosprawności oraz jej stopnie nie przystają do odrębnego ryzyka socjalnego jakim jest niesamodzielność, zwłaszcza osób starszych. W praktyce obecnie istnieje jeden stopień niesamodzielności, tj. znaczny jej stopień, co wyklucza możliwość prawnego różnicowania osób niesamodzielnych z punktu widzenia stopnia naruszenia sprawności organizmu i ich samodzielności oraz potrzeb w zakresie pielęgnacji, opieki lub wsparcia. Samo orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności nie wystarcza zatem do określania zakresu potrzeb osób niepełnosprawnych (opieki, pielęgnacji, wsparcia). Jednakże na użytek ustalania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego ustawodawca przewidział szczególne środki umożliwiające badanie czy zakres potrzeb osoby o znacznym stopniu niepełnosprawności uniemożliwia zarazem aktywność zawodową jej opiekuna. Takim środkiem jest instytucja przewidziana w art. 23 ust. 4aa ust. 4b u.ś.r. uprawniająca do wnioskowanie o przeprowadzenie wywiadu środowiskowego. Ujawnione w jego toku okoliczności faktyczne winny wykazać na ile osoba niepełnosprawna jest samodzielna, a na ile wymaga wsparcia, co umożliwi ocenę zakresu wymaganej opieki i zestawienia jej z czynnościami faktycznie realizowanymi przez osobę wymagającą opieki, a w konsekwencji ustalenia, czy wystąpił związek przyczynowy, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. Teza ta ma uzasadnienie w orzecznictwie sądów administracyjnych, w którym dominuje pogląd, że legitymowanie się przez osobę wymagającą opieki określonym w stosownych przepisach orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności nie może wykluczać możliwości wywodzenia braku związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub niepodejmowaniem zatrudnienia a stopniem faktycznie sprawowanej opieki nad taką osobą (wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 kwietnia 2021 r., sygn. akt I OSK 2859/20 i z dnia 18 maja 2021 r., sygn. akt I OSK 275/21, orzeczenia dostępne w CBOSA).

Zatem istotnym elementem podlegającym ocenie na gruncie art. 17 ust. 1 u.ś.r. jest zakres samodzielności osoby niepełnosprawnej oraz zakres czynności opiekuńczych faktycznie realizowanych przez opiekuna w relacji do możliwości wykonywania pracy zarobkowej w rozumieniu art. 3 pkt 22 u.ś.r. Dla ustalenia przesłanki związku przyczynowo-skutkowego w każdym przypadku konieczne jest bowiem ustalenie czy rodzaj, ilość, częstotliwość czynności z zakresu faktycznie sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, odpowiadająca potrzebom osoby niepełnosprawnej, wykonywanych przez osobę ubiegającą się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, uniemożliwia opiekunowi podjęcie i wykonywanie pracy zarobkowej.

Oceniając te okoliczności organ dysponuje odpowiednimi instrumentami prawnymi pozwalającymi na zebranie istotnych w sprawie dowodów wśród, których ważkie znaczenie ma wywiad środowiskowy. Nie jest on rzecz jasna wyłącznym i jedynym dowodem ustaleń faktycznych, w tym zakresie obowiązują przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, zgodnie z ich treścią jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem (art. 75 § 1 k.p.a.). Z dalszych zaś zapisów wynika, że organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.) i to co w sprawie najistotniejsze obowiązany jest ocenić na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 k.p.a.).

Ostatni z powołanych przepisów wyraża zasadę swobodnej oceny dowodów. Polega ona na konieczność oceny każdego dowodu z uwzględnieniem jego mocy i wiarygodności w połączeniu z całym materiałem dowodowym zebranym w sprawie i na jego tle. Wiąże się to z koniecznością porównania różnych dowodów ze sobą, z ustaleniem przesłanek, które obniżają bądź też pozbawiają dany dowód mocy dowodowej lub wiarygodności. Ocena dowodów jest "czynnością myślową" i jak każda czynność tego rodzaju powinna opierać się na zasadach logicznego myślenia, nie powinna uchybiać zasadom logiki. Organ administracji publicznej może zatem wysnuwać z zebranego materiału dowodowego tylko wnioski logicznie uzasadnione. Zgodnie z powszechnie przyjętym poglądem organ orzekający ocenia wyniki postępowania wyjaśniającego (dowodowego) na podstawie wiedzy i zasad doświadczenia życiowego (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 13 grudnia 2023 r. sygn. akt II SA/Gd 367/23, dostępny w CBOSA). Zatem ocena materiału dowodowego musi być kompleksowa, nie wolno pomijać okoliczności istotnych dla sprawy.

W rozpoznawanej sprawie wymogom tym organy nie sprostały, zasadnie wywodzi Skarżący, że analiza przedstawionej dokumentacji pomija istotne dla sprawy fakty wywodząc tym samym błędne wnioski.

Z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego i oświadczeń Skarżącego wynika, że jego matka od trzech lat choruje na Alzheimera i wymaga całodobowej, stałej opieki i pielęgnacji. Dostrzegają to organy obu instancji, w treści decyzji szczegółowo opisując zakres czynności opiekuńczych. Przy czym organ odwoławczy, powołując się na przedstawioną dokumentację medyczną dotyczącą stanu zdrowia osoby niepełnosprawnej, czasowy charakter orzeczenia o stanie niepełnosprawności oraz opisany przez Stronę rodzaj i czas wykonywanych czynności opiekuńczych wywodzi, że choroba jest w początkowej fazie, stan zdrowia rokuje poprawę, a fakt spędzania czasu z matką w godzinach przedpołudniowych, kiedy to oglądają wspólnie telewizję lub wychodzą na spacer wskazuje na możliwość podjęcia zatrudnienia przez Skarżącego, przy wspomaganiu się usługami opiekuńczymi.

W opinii Sądu pogląd ten nie ma uzasadnienia i sprzeczny jest wyrażoną zasadą swobodnej oceny dowodów. Z faktu, że orzeczenie zostało wydane na określony czas nie sposób wywodzić poprawy jeśli u matki Skarżącego zdiagnozowano chorobę Alzheimera. Jest faktem powszechnie znanym, że choroba ta w obecnym stanie medycyny jest nieuleczalna, ma charter postępujący i nieodwracalny. Sprawowanie opieki nad osobą dotkniętą chorobą wymaga zarówno czynności pielęgnacyjnych jak i opiekuńczych, pozostawiania w stałej gotowości do świadczenia pomocy, tak jak opisuje to Skarżący w złożonych oświadczeniach, czy w skardze. Wbrew poglądowi organu nie są to twierdzenia gołosłowne, czy przesadzone. Znajdująca się w aktach sprawy dokumentacja leczenia matki Strony, mającego początek w 2019 r. wskazuje na stwierdzenie ww. choroby (zaświadczenie z dnia 23 grudnia 2021 r.) i pogłębianie procesów otępiennych. Wynikają z niej wskazywane przez Skarżącego objawy choroby, co wiąże się z koniecznością asystowania matce w szeregu czynności życiowych oraz stałe czuwanie nad chorą. Jakkolwiek Sąd nie neguje wskazanych przez organ twierdzeń wynikających z ww. dokumentacji, że chora pewne czynności wykonuje samodzielnie (zaświadczenie z dnia 24 października 2022 r.), to jednak nie sposób pominąć wskazań zawartych powoływanym przez organ zaświadczeniu z dnia 3 marca 2023 r. Wynika z nich, że chora wymaga pomocy bliskich w większości czynności codziennych, przygotowaniu posiłków, czynnościach higienicznych, sprzątaniu praniu, rachunkach, zakupach, ubieraniu. Dalej lekarz wskazuje na wykonywanie większości czynności przez chorą z pomocą innych osób lub całkowitą bierność (w ogóle nie bierze udziału w tych czynnościach). Pomoc rodziny wymagana jest 24 godziny na dobę przez 7 dni. Jakkolwiek organ odwoławczy wskazuje na ten dowód, to wyprowadza z niego odmienne wnioski, pomijając powołany zapis wskazujący na zakres czasowy opieki. Dokładna lektura historii wizyt lekarskich matki Skarżącego dowodzi, że składane przez niego oświadczenia i argumentacja formułowana w skardze mają umocowanie w faktach. Istotnie stan chorej ulega systematycznemu pogorszeniu, choroba postępuje, choć miewa ona gorsze i lepsze okresy funkcjonowania. Potwierdzenie mają oświadczenia dotyczące zaburzeń poznawczych odnoszących się do możliwości intelektualnych, problemów z pamięcią, brakiem świadomości co do miejsca przebywania i czasu, umiejętności korzystania z podstawowych sprzętów, a także rozpoznawania bliskich osób. Dowodzą one postępującego i nieodwracalnego stanu chorobowy. Z kolei z wywiadu środowiskowego wynika, że Skarżący sprawuje nad matką opiekę zaspokajając jej potrzeby, wykonuje wszystkie niezbędne czynności szczegółowo opisane w ustaleniach wywiadu środowiskowego. W opinii pracownika socjalnego matka Skarżącego z uwagi na stan zdrowia, urojenia, ataki agresji wymaga stałej opieki, którą świadczy Skarżący.

Pomijając opisane okoliczności organ dokonał wybiórczej analizy dowodów, a w konsekwencji dopuścił się ich błędnej oceny. Jak wskazano składane przez Stronę oświadczenia, co do charakteru i zakresu wykonywanych czynności opiekuńczych, szczegółowo opisanych w części wstępnej uzasadnienia dowodzą stałego i długotrwałego zaangażowania Skarżącego w opiekę nad matką. Poza opisanymi czynnościami, Strona musi stale nadzorować matkę w przyjmowaniu leków, poruszaniu się w domu i poza nim, co pomija w swej ocenie organ odwoławczy. Taki zakres zaangażowania niewątpliwe uniemożliwia Stronie podjęcie zatrudnienia nawet na część etatu, opieka nad osobą dotkniętą otępieniem (demencją) nie musi sprowadzać się do zabiegów leczniczych, lecz obejmuje czynności związane z pielęgnacją i reagowaniem na jej bieżące potrzeby fizjologiczne i życiowe, co angażuje opiekuna w równym stopniu jak czynności pielęgnacyjne.

Pomijając te okoliczności organ naruszył wskazaną na wstępie zasadę swobodnej oceny dowodów w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy.

W treści zaskarżonej decyzji i orzeczenia organu I instancji wskazywano na fakt możliwości świadczenia pomocy przez pozostałych członków rodziny – rodzeństwo Skarżącego zobowiązane alimentacyjne względem matki. Odnosząc się do tych argumentów Sąd podziela pogląd zawarty w powołanych w skardze orzeczeniach wskazujący na bezpodstawność takich twierdzeń. Wbrew poglądowi organu I instancji, podstawy do takich twierdzeń nie można wywodzić z art. 17 ust. 1a u.ś.r. Norma ta odnosi się do osób, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innych niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki. Rodzeństwo Skarżącego nie mieści się w tej grupie.

W ponownie prowadzonym postępowaniu organy będą zobowiązane kompleksowej i odpowiadającej wymogom art. 80 k.p.a. oceny zebranych w sprawie dowodów z uwzględnieniem przedstawionej oceny prawnej i wskazań Sądu.

Uznając, że zaskarżona decyzja i poprzedzający ją akt naruszają wskazane przepisy prawa Sąd działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r., poz. 935 ze zm., dalej: p.p.s.a.) uchylił ww. orzeczenia. Jednocześnie mając na uwadze wniosek Strony o zasądzanie zwrotu kosztów postępowania odnotowania wymaga, że stosownie do art. 239 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. postępowanie w tej sprawie było wolne od wpisu, co uchyla zasadność żądania Strony w tym zakresie.