Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt III SA/Łd 281/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2023-08-10 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 1
journal: Dz.U. 2021 poz 137
law: Ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych - t.j.
article: art. 3, art. 145 § 1 pkt 1 lit. c, art. 250 § 1
journal: Dz.U. 2023 poz 259
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 28
journal: Dz.U. 2022 poz 1009
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j.)
article: art. 7, art. 77 § 1 i 4, art. 80, art. 107 § 3
journal: Dz.U. 2022 poz 2000
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
article: § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c
journal: Dz.U. 2018 poz 265
law: Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości  z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych

SENTENCJA

Dnia 10 sierpnia 2023 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział III w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Małgorzata Kowalska (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Monika Krzyżaniak Sędzia WSA Paweł Dańczak Protokolant Asystent sędziego Beata Drożdż po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 sierpnia 2023 roku sprawy ze skargi P. M. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 6 marca 2023 roku nr UP-177/2023 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek 1. uchyla zaskarżoną decyzję; 2. przyznaje i nakazuje wypłacić z funduszu Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi radcy prawnemu M. W. prowadzącemu Kancelarię Radcy Prawnego w Ł. przy al. [...], kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych, obejmującą podatek od towarów i usług, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu skarżącemu P. M. .


UZASADNIENIE

Decyzją z 6 marca 2023 r., Zakład Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy decyzję własną z 18 stycznia 2023 r. o odmawiającą P.M. umorzenia należności z tytułu składek.

Powyższe rozstrzygnięcie zapadło w następującym stanie faktycznym.

30 listopada 2022 r. P.M. zwrócił się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o umorzenie zadłużenia z tytułu składek z uwagi na trudną sytuację materialną. Wnioskodawca oznajmił, że nie pobiera świadczeń rentowych, nie pracuje zarobkowo i nie jest zarejestrowany w Urzędzie Pracy; legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, a posiadane przez niego schorzenia powodują całkowitą niezdolność do pracy oraz uniemożliwiają pozyskiwanie dochodów niezbędnych do spłaty zadłużenia. Wnioskodawca wskazywał, że pobiera zasiłek z GOPS w D. w kwocie 215,84 zł po uiszczeniu należności nie będzie już dysponował środkami pozwalającymi na zaspokojenie swoich podstawowych potrzeb życiowych.

W toku postępowania wyjaśniającego strona przedłożyła oświadczenie o stanie fizycznym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej z 19 grudnia 2022 r.; decyzję Wójta Gminy Dalików z 24 lutego 2021 r.; zaświadczenie o stanie zdrowia z 14 grudnia 2022 r.; historię zdrowia i choroby, zaświadczenia lekarskie i wyniki badań wnioskodawcy, a także orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności z 12 lutego 2021r.

Decyzją z 18 stycznia 2023 r., Zakład Ubezpieczeń Społecznych działając na podstawie:

I. art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 28 ust. 2 i 3 oraz art. 32 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2022 r. poz. 1009 dalej "u.s.u.s."), odmówił wnioskodawcy umorzenia należności z tytułu składek za zatrudnionych pracowników oraz za osobę prowadzącą działalność gospodarczą w łącznej kwocie 27.896,33 zł, w tym:

a) ubezpieczenia społeczne w łącznej kwocie 17.331,82 zł,

b) ubezpieczenie zdrowotne w łącznej kwocie 9.931,39 zł,

c) Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych w łącznej kwocie 633,12 zł,

II. art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 28 ust. 3a i art. 32 u.s.u.s. oraz z § 3 ust. 1 pkt 1-3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003 r. Nr 141, poz. 1365 dalej "rozporządzenie MGPiPS "), odmówił stronie umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek w łącznej kwocie 24 751,04 zł, w tym:

a) ubezpieczenia społeczne w łącznej kwocie 14.383,88 zł

b) ubezpieczenie zdrowotne w łącznej kwocie 9.809,39 zł,

c) Fundusz Pracy w łącznej kwocie 557,77 zł.

W uzasadnieniu organ wskazał, że wnioskodawca prowadził działalność gospodarczą, ale od grudnia 2016 r. nie posiada już żadnego tytułu do ubezpieczenia w ZUS, obecnie nie pracuje zarobkowo, nie jest zarejestrowany w Urzędzie Pracy, pobiera zasiłek z GOPS w D. w kwocie 215,84 zł i na okres od 1 grudnia 2020 r. do 28 lutego 2023 r. ma przyznany zasiłek pielęgnacyjny. W 2021 r. z gospodarstwa rolnego uzyskał on dochód w wysokości 9.081,09 zł. Wnioskodawca oświadczył, że jego ewentualna sprzedaż spowodowałaby pozbycie się stabilnego, choć niewystarczającego, dochodu. Strona prowadzi wspólne gospodarstwo domowe żoną i córką, które pracują dorywczo i uzyskują dochód w kwocie po 400 zł netto. Wnioskodawca oświadczył, że stałe wydatki związane z utrzymaniem to kwota 654 zł (czynsz - 14 zł, opłaty eksploatacyjne - 480 zł, koszty związane z leczeniem - 160 zł). Strona nie wykazała innych zobowiązań pieniężnych. Wnioskujący wskazał, że nie posiada środków transportu, a jedynie inne składniki mienia ruchomego (sprzęt TV, AGD, komputer) o łącznej wartości 300 zł. Strona jest współwłaścicielem domu (nr KW SR2L/00019944/0) o powierzchni 80 m2 oraz gospodarstwa rolnego (SR2L/00021065/1). Z ustaleń organu wynik, że nieruchomość zabudowana budynkiem mieszkalnym nr KW SR2L/00019944/0 ma powierzchnię 0,2300 ha i jest zabezpieczona hipotecznie na rzecz U. oraz ZUS, natomiast nieruchomość nr KW [...], objęta wspólnością majątkową małżeńską, ma powierzchnię 8,3375 ha i jest zabezpieczona hipotecznie na rzecz ZUS.

Organ zważył, że w stosunku do wnioskodawcy jest prowadzone postępowanie egzekucyjne i w sierpniu 2022 r. została wyegzekwowana kwota 7.388,60 zł. Z ustaleń ZUS wynika, że 13 stycznia 2023r. odbyła się licytacja z nieruchomości nr KW [...], na której ZUS dokonał zabezpieczenia należności z tytułu składek.

ZUS wyjaśnił, że należności z tytułu składek figurujące na koncie płatnika są wymagalne i nie uległy przedawnieniu, z uwagi na zawieszenie biegu terminu przedawnienia spowodowane przymusowym dochodzeniem należności przez organ od grudnia 2010 r. oraz z uwagi na zabezpieczenie należności wpisem hipotecznym.

W ocenie organu analiza zgromadzonego materiału dowodowego nie wykazała okoliczności, które skutkowałyby umorzeniem zobowiązania wnioskodawcy z uwagi na ich całkowitą nieściągalność na podstawie 28 ust. 3 u.s.u.s. W stosunku do działalności wnioskodawczyni nie było prowadzone postępowanie upadłościowe ani likwidacyjne. W związku z tym nie zachodzą w sprawie przesłanki, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4, 4b i 4c u.s.u.s. Z przyczyn oczywistych, nie ma zastosowania art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s. Wysokość zadłużenia z tytułu nieopłaconych składek, przewyższa kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym, co oznacza, że przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s. również nie znajduje zastosowania. Organ stwierdził, że wnioskodawca co prawda zaprzestał prowadzenia działalności gospodarczej, ale pobiera zasiłek pielęgnacyjny, posiada majątek nieruchomy, na którym dokonano zabezpieczenia, jest w stosunku do niego skutecznie prowadzone postępowanie egzekucyjne i brak podstaw by twierdzić, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne - co wyklucza zaistnienie przesłanek, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 3, 5 i 6 u.s.u.s. Organ ocenił, iż w sprawie nie zachodzą przesłanki całkowitej nieściągalności, stąd umorzenie należności na tej podstawie jest niemożliwe.

Odnosząc się do sytuacji osobistej i zdrowotnej wnioskodawcy, mając na względzie § 3 ust. 1 pkt. 3 rozporządzenia MGPiPS, organ wskazał, że strona boryka się z nieuleczalną przewlekłą chorobą - stwardnieniem rozsianym, padaczką, niedoczynnością serca, nadciśnieniem oraz cierpi na wiele innych chorób współistniejących. Organ uznał za udokumentowane problemy zdrowotne strony nie mniej w jego ocenie nie stanowią one wystarczającej podstawy do umorzenia należności. Organ zważył, że strona legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności z 12 lutego 2021 r., z którego wynika, że jest niezdolna do pracy, a naruszona sprawność organizmu wymaga (w celu pełnienia ról społecznych) stałej i długotrwałej opieki oraz pomocy innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji. Organ zauważył jednak, że orzeczenie zostało wydane okresowo (do 28 lutego 2023 r.), ponieważ stan zdrowia strony może ulec zmianie, a z uwagi na fakt, iż wnioskodawca pobiera zasiłek pielęgnacyjny z GOPS i uzyskuje dochód z gospodarstwa rolnego, brak jest podstaw do stwierdzenia, że wskazana sytuacja zdrowotna uniemożliwia lub ogranicza stronie pozyskiwanie dochodów niezbędnych do spłaty zadłużenia wobec organu.

Dalej organ wskazał, że przesłanka wskazana w § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenie MGPiPS nie ma w sprawie zastosowania, ponieważ działalność gospodarcza nie jest już prowadzona przez zainteresowanego.

ZUS rozważył również możliwość umorzenia należności z uwagi na trudną sytuację finansową zobowiązanego (w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenie MGPiPS), jednak mimo uznania, że sytuacja materialna wnioskodawcy może uniemożliwiać zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych rodziny, organ doszedł do przekonania, że ograniczone możliwości płatnicze nie mogą być uznane za przesłankę wystarczającą do całkowitego umorzenia zaległości. Organ tłumaczył, że w jego opinii, każdy przejściowo może wykazać, że ma trudną sytuację, lecz w ocenie ZUS sytuacja wnioskodawcy nie uzasadniała stwierdzenia, że trudności płatnicze mają charakter stały. Nadto organ zaznaczył, że wpływ na sytuację materialną wnioskodawcy mają dochody wszystkich członków rodziny pozostających we wspólnym gospodarstwie. W przekonaniu organu, należało więc uznać, że sytuacja finansowa rodziny jest przejściowa i może ulec poprawie w związku z ewentualnym uzyskaniem zatrudnienia przez członków rodziny. Ponadto organ zauważył, że na sytuację finansową strony składają się nie tylko uzyskiwane dochody, ale również posiadane składniki majątkowe – a wnioskodawca dysponuje nieruchomością (nr KW SR2L/00021065/1), z której mógłby pozyskać środki na spłatę zadłużenia.

W ocenie organu, podjęcie decyzji o umorzeniu należności na obecnym etapie postępowania byłoby działaniem przedwczesnym a nadto przypomniał stronie o możliwości zawarcia układu ratalnego z organem.

3 lutego 2023 r. strona wystąpiła z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy, w którym wskazała, że dochód wspólnego gospodarstwa rodzinnego kształtuje się w zasadzie poniżej granicy skrajnego ubóstwa, a "przejściowa sytuacja" na którą powołuje się organ, trwa u wnioskodawcy niezmiennie od kilkunastu lat. Wnioskodawca podniósł, że od momentu kiedy zachorował na stwardnienie rozsiane (w 2006 r.) miał problem z utrzymaniem działalności gospodarczej oraz znalezieniem innej pracy zarobkowej. Podkreślał, że (z dostępnej organowi) dokumentacji firmy strony wynika, że przed zachorowaniem na bieżąco regulowała wszystkie swoje zobowiązania wobec ZUS i Urzędu Skarbowego. Strona ubolewała, że niezdiagnozowanie choroby w odpowiednim czasie skutkowało tym, że nie ma wymaganego stażu pracy do uzyskania renty z tytułu niezdolności do pracy. Strona podkreślała, że od 2006 r. coraz bardziej podupadała na zdrowiu, co doprowadziło ostatecznie do całkowitego zaniku jej możliwości zarobkowych. W tym okresie w organie także powstało zadłużenie, którego dotyczy wniosek. Wnioskodawca wskazał, że jego córka nadal się uczy, więc jej możliwości zarobkowe są znacznie ograniczone i sprowadzają się wyłącznie do sezonowych prac dorywczych. Jego żona nie może być zarejestrowana jako osoba bezrobotna, bowiem jest ubezpieczona w KRUS (prowadzi gospodarstwo rolne), a ponadto zapewnia wnioskodawcy niezbędną pomoc w codziennym funkcjonowaniu. Podkreślił, że cierpi na nieuleczalną chorobę, która z biegiem czasu rozwija się i coraz bardziej uniemożliwia codzienne funkcjonowanie i zarzucił organowi błędne założenia jakoby stan ten mógł ulec poprawie. Kończąc, strona zaakcentowała, że z uwagi na toczące się postępowanie egzekucyjne z nieruchomości jej rodzina zostanie pozbawiona miejsca zamieszkania i zmuszona będzie zwrócić się o pomoc socjalną do odpowiednich instytucji.

Wskazaną na wstępie, decyzją z 6 marca 2023 r., Zakład Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy swoją decyzję z 18 stycznia 2023 r. W uzasadnieniu organ wyjaśnił, że dokonał analizy zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, w oparciu o przesłanki wymienione w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. i ponownie ustalił, że wobec strony brak jest podstaw do przyjęcia wystąpienia którejkolwiek z przesłanek całkowitej nieściągalności zaległych składek:

- w sprawie nie wystąpiła przesłanka braku majątku niepodlegającego egzekucji, bowiem z ustaleń Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wynika, że wnioskodawca jest właścicielem (na zasadzie wspólności ustawowej majątkowej małżeńskiej) gruntów ornych o powierzchni 8,3375 ha, położonych w miejscowości G., dla których Sąd Rejonowy w Łasku prowadzi KW nr[...]. A na przedmiotowej których to ZUS, tytułem zabezpieczenia, dokonał wpisu do hipoteki na łączną kwotę 22.489,19 zł;

- ze względu na wysokość kosztów upomnienia (16,00 zł) należy wykluczyć przesłankę określoną w art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s.

Organ podkreślił, że wszczęto wobec zainteresowanego przymusowe dochodzenie należności, w ramach którego dokonano zajęcia jego wierzytelności z rachunku bankowego i chociaż obecnie brak jest efektu w egzekwowaniu należnych składek, zdaniem organu, nie przesądza to jeszcze o całkowitej nieściągalności należności oraz że nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne, skoro w sierpniu 2022 r. została wyegzekwowana na poczet zaległości z tytułu składek kwota 7.388,60 zł a nadto 13 stycznia 2023 r. odbyła się skuteczna licytacja należącej do strony nieruchomości (zabudowania na roli) o nr KW [...] na której ZUS dokonał zabezpieczenia należności z tytułu składek.

W zakresie wystąpienia przesłanek wymienionych w § 3 ust. 1 rozporządzenie MGPiPS ZUS po raz kolejny wyjaśnił, że podchodzi ze zrozumieniem do problemów zdrowotnych strony oraz faktu pozostawania w stałym leczeniu i konieczności przyjmowania leków i rehabilitacji, jednak przewlekła choroba zobowiązanego może stanowić przesłankę umorzenia należności z tytułu składek tylko wtedy, gdy pozbawia go możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności, czego skarżący, zdaniem organu nie wykazał. Organ przypomniał, że wnioskodawca co prawda według oświadczenia nie pracuje zarobkowo, nie pobiera renty, ale uzyskuje zasiłek z pomocy społecznej w kwocie 215,84 zł, w 2021 r. uzyskał dochód z gospodarstwa rolnego w wysokości 9.081,09 zł, co daje średnio 756,76 zł miesięcznie a ponadto prowadzi gospodarstwo domowe z żoną i córką, która podobnie jak matka osiąga dochód z prac dorywczych w kwocie 400,00 zł netto. W tych warunkach, z powodu braku zaległości w opłatach związanych z utrzymaniem, organ doszedł do przekonania, iż sytuacje rodziny jest stabilna i nie nosi znamion ubóstwa. Nadto organ przypomniał, że w stosunku do zadłużenia jest prowadzone postępowanie egzekucyjne, w tym doszło do licytacji należącego do wnioskodawcy majątku (suma oszacowania 159.000,00 zł, cena wywołania - 106.000,00 zł), niewykluczone więc, że po sporządzeniu i zatwierdzeniu planu podziału, na rzecz ZUS zostaną przekazane środki finansowe, które chociaż w części pokryją zaległości strony.

W skardze na powyższą decyzję, skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi P.M., kwestionując ustalenia faktyczne zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, podał, że nie ma możliwości spłaty należności z tytułu składek, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny - jego sytuacja materialna nie jest dobra, gdyż z uwagi na nierokującą poprawy sytuację zdrowotną wnioskodawca nie jest w stanie podjąć pracy zarobkowej. W przekonaniu skarżącego występuje w sprawie przesłanka ważnego interesu wnioskodawcy. Skarżący podniósł dodatkowo iż, ze względu na zły stan zdrowia (zmiany zwyrodnieniowe kręgosłupa, dyskopatia-zaburzenia korzeni rdzeniowych i splotów nerwowych, skutkujące koniecznością leczenia zastrzykami i rehabilitacją) nie mógł wypowiedzieć się w sprawie na wezwanie organu. Do skargi dołączone zostały dalsze dokumenty dotyczące historii choroby skarżącego.

W odpowiedzi na skargę ZUS, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie i wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważyła co następuje:

Skarga jest zasadna.

Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r. poz. 137 t.j.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę administracji publicznej. Kontrola, o której mowa w § 1 sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (§ 2 art. 1 tej ustawy). W myśl art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 259) - dalej "p.p.s.a." sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Z wymienionych przepisów wynika, że sąd bada legalność zaskarżonego aktu, czy jest on zgodny z prawem materialnym, określającym prawa i obowiązki stron oraz z prawem procesowym, regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. Biorąc pod uwagę tak zakreśloną kognicję oraz przyczyny wzruszenia aktów organów administracji, w rozpoznawanej sprawie sąd stwierdził naruszenie przepisów postępowania mogących mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Przedmiotem kontroli sądu w niniejszej sprawie była decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 6 marca 2023 r. oraz poprzedzająca ją decyzja tego organu z 18 stycznia 2023 r. odmawiające P.M. umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek za zatrudnionych pracowników w części finansowanej przez płatnika składek oraz za osobę prowadzącą działalność gospodarczą w łącznej kwocie 27.896 zł oraz z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek w łącznej kwocie 24.751 zł.

Podstawę materialnoprawną rozstrzygnięć organów stanowiły przepisy art. 28 ust. 2, 3,i 3a, 4 przywołanej na wstępie ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych. Zgodnie z art. 28 ust. 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. Umorzenie składek powoduje także umorzenie odsetek za zwłokę, kosztów upomnienia i dodatkowej opłaty (art. 28 ust. 4). Stosownie do art. 28 ust. 3 u.s.u.s. całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, zachodzi, gdy:

1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;

2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2022 r. poz. 1520 oraz z 2023 r. poz. 825);

3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;

4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;

4c) ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe;

5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;

6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Wyliczenie zawarte w tym przepisie ma charakter wyczerpujący. Stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, że ma miejsce całkowita nieściągalność z tytułu składek. Dopiero zaistnienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie daje potencjalną możliwość umorzenia powstałego wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych zadłużenia.

Dalej wskazać należy, że w odniesieniu do ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek w art. 28 ust. 3a u.s.u.s., przewidziana została możliwość ich umarzania w uzasadnionych przypadkach pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. W art. 28 ust. 3b u.s.u.s. zawierającym delegację ustawową do określenia w drodze rozporządzenia szczegółowych zasad umarzania takich należności ustawodawca doprecyzował, że przy określaniu przesłanek mających uzasadniać umorzenie, należy wziąć pod uwagę ważny interes osoby zobowiązanej do opłacenia należności z tytułu składek oraz stan finansów publicznych (por. wyrok NSA z 20 marca 2007 r. o sygn. II GSK 345/06 LEX nr 321267),

Zasady umarzania należności wobec ubezpieczonych - płatników składek reguluje również przywołane powyżej rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia. Stosownie do § 3 ust. 1 rozporządzenia, zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Wymaga podkreślenia, że decyzje wydawane przez Zakład na podstawie art. 28 ust. 1 u.s.u.s. są decyzjami opartymi na konstrukcji uznania administracyjnego, na co wskazuje użyte w nim sformułowanie "Należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład z uwzględnieniem ust. 2-4". Powyższe oznacza, że jeżeli wystąpią wymienione w tym przepisie okoliczności organ uprawniony może, ale nie musi umorzyć należności. W świetle, ukształtowanej w doktrynie i zaakceptowanej w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, koncepcji interpretacji przepisów zbudowanych na zasadzie uznania administracyjnego, zawierających w swojej treści kierunkowe dyrektywy wyboru, prawem do umorzenia zaległości dysponuje organ. Organ ma zatem prawo wyboru treści rozstrzygnięcia, przy czym zaznaczyć trzeba, iż wybór taki nie może być dowolny i musi wynikać z wszechstronnego oraz dogłębnego rozważenia wszystkich okoliczności faktycznych sprawy. Organ, działając w granicach uznania administracyjnego, zanim podejmie rozstrzygnięcie, ma obowiązek wyjaśnić dokładnie i wszechstronnie stan faktyczny sprawy w świetle wszystkich przepisów prawa znajdujących zastosowanie w sprawie, wypełniając normę z art. 7 oraz art. 77 § 1 k.p.a. Ciąży na nim także stosownie do art. 107 § 3 k.p.a. obowiązek sporządzenia wnikliwe i logiczne, wyjaśniającego przesłanki którym się kierował uzasadnienia decyzji.

Kontrola legalności decyzji wydanych w ramach uznania administracyjnego sprowadza się do badania, czy w procesie dochodzenia do podjęcia rozstrzygnięcia organ dochował przewidzianych przepisami przesłanek i procedur, w tym, czy uwzględnił całokształt okoliczności faktycznych, które mogłyby przemawiać za spełnieniem przesłanek umorzenia oraz czy organ nie naruszył zasady swobodnej oceny dowodów. Decyzja "uznaniowa" podlega kontroli sądowej co do jej zgodności z przepisami prawa, a więc sąd administracyjny jest uprawniony do oceny, czy organ prawidłowo zastosował przepisy prawa i czy w ich kontekście prawidłowo dokonał ustaleń faktycznych i, czy te ustalenia znajdują oparcie w wystarczającym materiale dowodowym sprawy oraz, czy wyprowadzone z tych ustaleń wnioski w zakresie merytorycznym, a więc dokonana ocena prawna sprawy, nie przekraczają zasady swobodnej oceny dowodów, zaś wyciągnięte wnioski, czy są logiczne i poprawne. Podjęte przez organ rozstrzygnięcie nie może bowiem mieć charakteru dowolnego, stanowiłoby to bowiem wydanie decyzji z naruszeniem prawa. Przy czym, co istotne w przedmiotowej sprawie, szczególnie decyzje odmowne dla wnioskodawcy powinny być przekonująco i jasno uzasadnione, zarówno co do faktów, jak i co do prawa, tak, aby nie było wątpliwości, że wszystkie okoliczności istotne dla sprawy zostały rozważone i ocenione, a ostateczne rozstrzygnięcie jest ich logiczną konsekwencją. (por. wyrok WSA w Gorzowie Wielkopolskim z 20 października 2021 r., II SA/Go 806/21, LEX nr 3252971).

Sąd nie kwestionuje ustaleń organów w przedmiotowej sprawie dotyczących niespełnienia przesłanek całkowitej nieściągalności z art. 28 ust. 3 u.s.u.s. W tym zakresie organ w zaskarżonej decyzji zasadnie stwierdził, że nie zostały spełnione przesłanki przewidziane w pkt 1-6 ww. przepisu. Powyższe także nie było kwestionowane przez stronę skarżącą.

Sąd nie podziela natomiast oceny dokonanej przez organ w związku z zastosowaniem w sprawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz przepisów rozporządzenia.

Dokonując oceny wystąpienia przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia organ powinien przede wszystkim zestawić wartość posiadanego majątku oraz wysokość dochodu uzyskiwanego przez skarżącego z niezbędnymi kosztami jego utrzymania, w celu ustalenia, czy jest w stanie faktycznie spłacić istniejące zadłużenie bez niedostatku. W § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia wyraźnie wskazano, że należy ocenić m.in. stan majątkowy, aby ocenić, czy zapłata zaległości nie pociągnie dla strony (jej rodziny) zbyt ciężkich skutków, w tym nie pozbawi strony możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. W orzecznictwie podkreśla się, że celem unormowania zawartego w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz w § 3 ust. 1 rozporządzenia jest zabezpieczenie niezbędnego minimum socjalnego, które pozwoli osobie zobowiązanej funkcjonować w codziennym życiu, dając gwarancję, że podstawowe potrzeby jej oraz jej rodziny będą zaspokojone (por. wyrok NSA z dnia 24 stycznia 2017 r., II GSK 1234/15 LEX nr 2273742).

Charakter uznaniowy decyzji wymaga zatem przeprowadzenia analizy sytuacji materialnej strony skarżącej uwzględniającej zaspokojenie podstawowych potrzeb, przy czym przy tej analizie nie można oderwać się od istoty ubezpieczenia społecznego a w szczególności jego funkcji ochronnej. Punktem odniesienia przy ocenie, czy spłata zadłużenia zagraża egzystencji strony powinna być szczegółowa analiza określonego na ten okres minimum socjalnego oraz minimum egzystencji. Kontrolowana decyzja kompletnie takiej analizy jest pozbawiona. Organ administracji nie dokonał w zasadzie żadnej analizy sytuacji materialnej skarżącego, mając na uwadze jego wiek, sytuację zdrowotną (nieuleczalna choroba skutkująca brakiem możliwość samodzielnej egzystencji) sytuację materialną rodziny tzn. wysokość osiąganych dochodów, korzystanie przez rodzinę ze środków pomocy społecznej, okoliczności dotyczące zlicytowania nieruchomości zamieszkiwanej przez rodzinę skarżącego. Organ administracyjny nie dokonał analizy tych okoliczności w kontekście minimum socjalnego i minimum egzystencji oraz wysokości obciążającego skarżącego zadłużenia oraz wysokości wydatków koniecznych celem zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych jego rodziny, na które o czym należy także pamięta nie składają się wyłącznie koszty opłat za czynsz, media oraz leki. Ustalenie organu, iż skarżący jest w stanie opłacić należności i nie pociągnie to za sobą zbyt ciężkich skutków dla sytuacji jego i jego rodziny, wymaga odniesienia się do wyników postępowania dowodowego i nie może być oparte na ogólnikach oraz domniemaniach, a w szczególności organ powinien wyjaśnić, na czym opiera przekonanie o efektywności egzekucji oraz dlaczego uważa, że w sytuacji finansowej zobowiązanego spłata należności nie pozbawi go możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych (por. wyrok NSA z 10 maja 2017 r., sygn. akt II GSK 5568/16). Wobec powyższego skoro organ z naruszeniem art. 7, art. 77 i art. 80 k.p.a nie dokonał w sposób prawidłowy niezbędnych ustaleń w sprawie za przedwczesną uznać należało ocenę organu w zakresie braku spełnienia przez stronę przesłanki § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia.

Odnośnie zaś przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia, wskazać należy, iż organ uwzględnił fakt, że skarżący choruje na nieuleczalną chorobę – stwardnienie rozsiane i liczne powikłania tej chorobie towarzyszące. Organ wskazał także na znajdujące się w aktach orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności do 28 lutego 2023 r., wskazujące na konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku z niezdolnością strony do samodzielnej egzystencji. Jednak mimo to ZUS stwierdził, iż powyższe okoliczności nie uzasadniają umorzenia należności, gdyż stan zdrowia strony może ulec zmianie, a ponieważ strona pobiera zasiłek pielęgnacyjny i uzyskuje dochód z gospodarstwa rolnego brak jest podstaw do stwierdzenia że sytuacja zdrowotna uniemożliwia wnioskodawcy pozyskiwanie dochodów niezbędnych do spłaty zadłużenia wobec ZUS, a nadto strona posiada majątek, który może sprzedać celem spłaty zaległości.

Rozumowanie organu cechuje w tym zakresie brak uwzględnienia istotnych okoliczności dotyczących sytuacji życiowej oraz zdrowotnej, w jakiej znalazł się skarżący, znajdującej potwierdzenie w dokumentacji, na której treść sam organ zwrócił uwagę tj. dokumentacja medyczna oraz orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, oświadczeniu majątkowym skarżącego. W ocenie sądu narusza zasady logicznego rozumowania ustalenie zawarte w kontrolowanej decyzji, że mimo, że skarżący dotknięty jest nieuleczalną chorobą oraz jest osobą niezdolną do samodzielnej egzystencji to w stosunku do niego nie została spełniona przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia bowiem posiada gospodarstwo rolne, które może sprzedać w celu zaspokojenia zobowiązań wobec ZUS.W ocenie sądu oczekiwanie organu że skarżący w swojej niesłychanie trudnej sytuacji życiowej wyzbędzie się ostatniego składnika majątku przynoszącego mu jakiekolwiek dochody pozwalające w minimalnym stopniu pokryć potrzeby materialne jego rodziny nie przemawia za prawidłową oceną spornej przesłanki.

Z powyższych względów sąd uznał, iż organ w zakresie przesłanki § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia dokonała nieprawidłowej oceny zgromadzonego materiału dowodowego. Ponownie dokonując oceny w ww. zakresie organ powinien wziąć pod uwagę przede wszystkim szczególne okoliczności w jakich znajduje się skarżący dotknięty ciężką przewlekłą i nieuleczalną chorobą, uniemożliwiającą mu samodzielną egzystencję, i w tym kontekście istotne jest dokonanie rzetelnej i realnej oceny możliwości uzyskiwania przez niego dochodu pozwalającego na opłacenie należności składkowych.

Końcowo podkreślenia wymaga, że ustawodawca nie pozostawił Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych całkowitej swobody co do wyboru rozstrzygnięć, ani też nie zezwolił na dowolność. Swoboda wyboru rozstrzygnięcia zawarta jest w granicach ściśle określonych przepisami prawa, które precyzują przesłanki umorzenia (por. wyrok NSA z 8 września 2015 r., II GSK 1807/14 LEX nr 2091899). Ograniczeniami swobody uznania administracyjnego są przesłanki sformułowane w art. 28 u.s.u.s. i w § 3 rozporządzenia z 31 lipca 2003 r. W sytuacji, gdy strona wykaże, że istnieją ustawowe przesłanki umorzenia, aby uniknąć dowolności decyzji, organ musi wykazać przyczyny, dla których mimo istnienia tych przesłanek, odmówił umorzenia, a w wywodach tych musi rozważyć zarówno ważny interes osoby zobowiązanej, jak i interes publiczny. W tych sprawach konieczne jest także zastosowanie zasady zawartej w art. 7 k.p.a. in fine ustanawiającej obowiązek uwzględnienia przy orzekaniu zarówno interesu społecznego, jak i słusznego interesu obywatela. Zatem w sprawach dotyczących umorzenia składek interes społeczny nie może być rozumiany wąsko, wyłącznie jako dbałość o finanse ubezpieczeń społecznych (por. wyrok NSA z 21 lutego 2007 r. II GSK 301/06 LEX nr 325379). Naczelny Sąd Administracyjny wielokrotnie wyjaśnił, że interes publiczny nie powinien być rozważany jako sprzeczny z interesem obywatela. Sytuacja, w której zapłata należności powoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego, pozbawionego możliwości zaspokajania swoich niezbędnych potrzeb materialnych do środków pomocy państwa nie jest zgodna z interesem publicznym, jednocześnie nie jest zgodna również z interesem obywatela (por. wyroki NSA z 25 czerwca 2003 r. III SA 3118/01 publ. w POP 2004/4/77; z 20 marca 2007 r. II GSK 345/06 LEX nr 321267; z 21 maja 2009 r. II GSK 1045/08 LEX nr 564200; z 8 lipca 2015 r. II GSK 1502/14 LEX nr 1795849). Jeżeli z ustalonych okoliczności wynika, że opłacenie należności z tytułu składek pociągnęłoby zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności pozbawiłoby go i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, brak jest podstaw do wydania decyzji o odmowie umorzenia składek (por. wyrok NSA z 26 stycznia 2016 r. II GSK 349/09 LEX nr 596776).

Mając na uwadze powyższe rozważania sąd uznał, iż zaskarżona decyzja narusza art. 7, art. 77 § 1 i 4, i art. 80 k.p.a. w zw. z art. 107 § 3 k.p.a. Ponownie rozpoznając sprawę organ zobowiązany będzie uzupełnić niezbędny materiał dowodowy celem ustalenia stanu faktycznego w sprawie w zakresie obowiązujących wskaźników minimum egzystencji i minimum socjalnego, następnie zaś na podstawie prawidłowo ustalonego stanu faktycznego, uwzględniając w szczególności sytuację zdrowotną strony, organ ponownie dokona oceny przesłanek z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. i § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia, a wydając decyzję prawidłowo ją uzasadni stosownie do wymogów art. 107 § 3 k.p.a.

W świetle powyższego sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję, o czym orzeczono w punkcie 1 sentencji wyroku.

W rozstrzyganej sprawie skarżący reprezentowany był przez pełnomocnika z urzędu dlatego sąd zobowiązany był do orzeczenia o wynagrodzeniu pełnomocnika reprezentującego stronę w tym postępowaniu. Podstawę prawną wydania rozstrzygnięcia w pkt 2 sentencji stanowił art. 250 § 1 p.p.s.a. oraz § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (t.j. Dz. U. z 2018 r., poz. 265 ze zm.). Zgodnie z art. 250 § 1 p.p.s.a. wyznaczony adwokat, radca prawny, doradca podatkowy albo rzecznik patentowy otrzymuje wynagrodzenie odpowiednio według zasad określonych w przepisach o opłatach za czynności adwokatów, radców prawnych, doradców podatkowych albo rzeczników patentowych w zakresie ponoszenia kosztów nieopłaconej pomocy prawnej oraz zwrotu niezbędnych i udokumentowanych wydatków. Zasady ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu określa rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 68) .

Wyrokiem z dnia 20 kwietnia 2023 r. w sprawie sygn. akt SK 53/22 Trybunał Konstytucyjny orzekł, że "§ 4 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu w zakresie, w jakim przewiduje wysokość opłaty stanowiącej koszty nieopłaconej pomocy prawnej ponoszonej przez Skarb Państwa udzielonej przez radcę prawnego z urzędu w wysokości niższej, niż stawka minimalna opłat za czynności radców prawnych określonych w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2018r., poz. 265, ze zm.), wydanym na podstawie art. 225 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 1166), dotyczącym stawek minimalnych w sprawach prowadzonych z wyboru, jest niezgodny z art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 zdanie drugie i art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej".

Zdaniem sądu należy się zgodzić z poglądem, że ustalenie wynagrodzenia pełnomocników działających z urzędu – niezależnie od formy wykonywanego przez nich zawodu – w stawkach odmiennych od tych, które są stosowane w odniesieniu do pełnomocników z wyboru, nie znajduje uzasadnienia konstytucyjnego. Prawo do wynagrodzenia za wykonaną usługę nie może być bowiem uzależniane ani od pozycji procesowej pełnomocników, ani od możliwości budżetowych państwa. Zarówno bowiem pełnomocnicy z urzędu, jak i z wyboru, zobowiązania są do podjęcia tożsamych czynności procesowych oraz zachowania analogicznych zasad staranności. Ich wynagrodzenie nie powinno być więc odmienne. Uwzględniając zatem wskazany wyrok Trybunału Konstytucyjnego orzekając o wynagrodzeniu pełnomocnika skarżącego z urzędu należało przyznać mu wynagrodzenie na poziomie równym wynagrodzeniu pełnomocnika z wyboru (tj. kwotę 480 zł obejmującą podatek od towarów i usług), pomijając przy tym dyspozycję § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu.

d.j.