Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 1148/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2022-01-18 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: oddalono skargę
Powołane przepisy: article: Art. 134, art. 145, art. 151
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: Art. 17
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
article: Art. 6
journal: Dz.U. 2021 poz 735
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
article: Art. 128, art. 129
journal: Dz.U. 2020 poz 1359
law: Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1359).

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Hanna Knysiak-Sudyka (spr.) Sędziowie: Sędzia WSA Ewa Michna Sędzia WSA Janusz Kasprzycki po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 18 stycznia 2022 r. sprawy ze skargi R. J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 31 maja 2021 r. znak [...] w sprawie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego skargę oddala.


UZASADNIENIE

Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 31 maja 2021 r. sygn. akt [...], wydaną podstawie art. 138 §1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r., poz. 256), art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2020r., poz. 111) po rozpatrzeniu odwołania skarżącej R. J. od decyzji z dnia [...] 2021r., znak: [...], Wójta Gminy o odmowie przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, wnioskowanego na matkę M. G., utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy.

Powyższe decyzje zapadły w następującym stanie faktycznym i prawnym.

Decyzją z dnia [...] 2021 r., znak: [...], Wójt Gminy ponownie orzekł o odmowie przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych wnioskowanego na matkę M. G. W uzasadnieniu organ wskazał na treść art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, w związku z faktem że niepełnosprawność u M. G. nie powstała w okresach przewidzianych przez ten przepis prawa (datuje się od 2005 roku, czyli powstała w wieku 68 lat). Organ podniósł także, że brak jest związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia a sprawowaną opieką, która dodatkowo może być współdzielona przez liczne rodzeństwo skarżącej.

Nie godząc się z powyższym rozstrzygnięciem skarżąca złożyła odwołanie, w którym zarzuciła organowi naruszenie prawa materialnego, a to art. 17 ust. 1b i powołała się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21.10.2014 r. sygn. akt: K 38/13, a także orzecznictwo sądowoadministracyjne. Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego.

Po zapoznaniu się z materiałem dowodowym zgromadzonym w przedmiotowej sprawie Samorządowe Kolegium Odwoławcze wskazało na treść art.

art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2020 r., poz. 111; powoływanej dalej jako "u.ś.r.") i uznało, iż decyzja organu l instancji co do zasady jest prawidłowa, pomimo częściowo błędnego uzasadnienia prawnego.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze wskazało, że sprawa jest rozpoznawana przez Kolegium po raz drugi, gdyż decyzją Kolegium z dnia [...] 2020 r. uchylono decyzję organu l instancji z dnia [...] 2020r. odmawiającą przyznania świadczenia i przekazano sprawę organowi l instancji do ponownego rozpatrzenia z zaleceniami co do toku prowadzonego postępowania. Organ l instancji realizując wytyczne organu odwoławczego dokonał stosownych ustaleń i w ich wyniku ponownie odmówił skarżącej przyznania świadczenia. Jednocześnie - w związku z faktem, że świadczenie w postaci specjalnego zasiłku opiekuńczego, które pobierała skarżąca, wygasło z końcem okresu zasiłkowego, zaś skarżąca złożyła wniosek o przyznanie świadczenia na kolejny okres zasiłkowy - organ zawiesił postępowanie do czasu rozstrzygnięcia niniejszej sprawy. Aktualnie zatem w obrocie prawnym nie funkcjonuje decyzja o przyznaniu specjalnego zasiłku opiekuńczego.

Dokonując analizy materiału dowodowego zgromadzonego w aktach sprawy w pierwszej kolejności organ wskazał, że orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności z dnia 9.09.2009r., znak: [...], M. G. została zaliczona do osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności na stałe, przy czym w orzeczeniu zaznaczono, iż niepełnosprawność powstała w 2005 roku, a ustalony znaczny stopień niepełnosprawności datuje się od 2005 roku. Na skarżącej ubiegającej się o świadczenie pielęgnacyjne, zgodnie z przepisami kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, ciąży obowiązek alimentacyjny względem matki M. G.

W zaskarżonej decyzji organ stwierdził, że niepełnosprawność u M. G. powstała w wieku 68 lat, czyli po 25 roku życia. Kolegium ponownie zwróciło jednak uwagę, że powołany wyżej przepis stanowił przedmiot oceny Trybunału Konstytucyjnego, który w wyroku z dnia 21 października 2014 r. sygn. K 38/13 (Dz. U. z 23 października 2014 r. poz. 1443) stwierdził, że art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Organ odwoławczy stwierdził, że stanowisko prawne organu l instancji, co do treści powołanego przepisu prawa materialnego (art. 17 ust. 1b), w kontekście skutków omawianego wyroku Trybunału nie zasługuje na akceptację.

Organ odwoławczy podkreślił, że okoliczność, iż niepełnosprawność osoby wymagającej opieki tj. M. G. powstała w wieku 68 lat, jak to ma miejsce w przedmiotowej sprawie, nie może stanowić samoistnej przesłanki do uznania, iż osobie sprawującej opiekę nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego.

W sprawie niniejszej decydujące znaczenie ma jednak nie fakt błędnej wykładni przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. dokonanej przez organ, ale okoliczności faktyczne, ustalone przez organ w ponownie przeprowadzonym postępowaniu z których wynika, że skarżącej świadczenie nie przysługuje.

Organ odwoławczy wskazał, iż jak wynika z ustaleń wywiadu środowiskowego z dnia 18.02.2021 r. M. G. (ur. [...] 1937r.) jest wdową, choruje na liczne schorzenia tj. cukrzycę, niewydolność nerek, choroby serca (jest po operacji wszczepienia rozrusznika) zwyrodnienie stawów, jest osobą leżącą, pampersowaną i nie jest w stanie samodzielnie prowadzić gospodarstwa domowego. Skarżąca sprawuje opiekę nad matką w ten sposób, że pomaga matce we wszystkich czynnościach związanych z codziennym funkcjonowaniem: zmienia pampersy, myje, podaje lekarstwa, wykonuje zastrzyki, mierzy ciśnienie, masuje, przekłada z łóżka na wózek, zajmuje się czynnościami związanymi z prowadzeniem gospodarstwa domowego a to: płaceniem rachunków, sprzątaniem oraz robieniem zakupów. Skarżąca zamieszkuje obok domu matki pod adresem S 383B i prowadzi osobne gospodarstwo domowe ze swoją rodziną, tj. z mężem i trzema córkami. Mąż skarżącej nie pracuje ze względów zdrowotnych, córki zaś są w wieku szkolnym.

Organ ustalił także krąg osób zobowiązanych do alimentacji M. G. i jak wynika z tych ustaleń oprócz skarżącej zobowiązane do alimentacji matki jest jej liczne rodzeństwo, a to 4 siostry: K. M. (zam. S 587), Z. M. (zam. R), D. M. (zam. C 54), A. K. (zam. S 60B) oraz 6 braci: Z. G., A. G., S. G., S. G., G. G., R. G. - wszyscy zamieszkali wspólnie z matką M. G. pod adresem S 383. Wszyscy z dziesięciorga rodzeństwa - według informacji przekazanych organowi l instancji - nie mogą sprawować opieki nad matką.

Jak wynika z oświadczenia z dnia 1.03.2021 r. K. M., siostry skarżącej, która mieszka w tej samej miejscowości, tj. S nie jest ona w stanie zająć się mamą, ponieważ pracuje dorywczo. Z kolei pozostałe siostry mieszkają w pobliskich miejscowościach: D. M. (zam. C) oświadczyła, że nie może opiekować się mamą, ponieważ pracuje za granicą i często wyjeżdża. Kolejna z sióstr A. K. mieszka w S i oświadczyła, że nie pracuje zawodowo, gdyż opiekuje się małym dzieckiem i schorowanymi teściami i w związku z tym nie jest w stanie zaopiekować się mamą. Czwarta z sióstr skarżącej – Z. M. - zamieszkuje w R, nie pracuje zawodowo, oświadczyła, że nie może opiekować się mamą, ponieważ nie posiada samochodu, mieszka w dużej odległości od miejsca zamieszkania mamy, jak również choroba zwyrodnieniowa kręgosłupa utrudnia jej poruszanie się. Z kolei bracia skarżącej zgodnie podali, iż nie mogą sprawować opieki nad matką, albowiem pracują dorywczo.

Mając na względzie ustalony powyżej stan faktyczny sprawy Kolegium uznało, że mimo faktu, iż M. G. jest osobą leżącą, pampersowaną, to fakt, że zobowiązane do alimentacji wobec niej - oprócz skarżącej - jest jeszcze pozostałe dziesięcioro jej dzieci nie daje podstaw do przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego. Fakt, że wspólnie z M. G. zamieszkuje sześciu jej synów powoduje, że opiekę nad matką mogą współdzielić z mieszkającą obok skarżącą, w taki sposób, aby skarżąca nie musiała rezygnować z jakiejkolwiek pracy zarobkowej choćby w ograniczonym zakresie.

Organ odwoławczy nie kwestionuje faktu, że skarżąca sprawuje opiekę nad matką, ale jest do tego zobowiązana nie tylko moralnie, ale także prawnie z racji ciążącego na niej obowiązku alimentacyjnego względem matki i wywiązywanie się z tego obowiązku nie musi odbywać się kosztem budżetu państwa. Skarżąca jest osobą w wieku 46 lat, zdolną do pracy i w jej przypadku nie zachodzi konieczność rezygnacji z pracy po to, aby opiekować się matką, a zatem organ - pomimo częściowo błędnego uzasadnienia w postaci błędnej wykładni przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. - co do zasady postąpił prawidłowo odmawiając przyznania świadczenia.

W ocenie organu przyznanie skarżącej świadczenia byłoby niezgodne nie tylko z przepisami prawa, ale także z zasadami współżycia społecznego, ponieważ de facto przerzucałoby na barki wszystkich podatników realizację obowiązku alimentacyjnego, który - z mocy prawa - w pierwszej kolejności ciąży na dzieciach M. G.

Organ podkreślił, że obowiązek alimentacyjny nie musi polegać na osobistym staraniu, lecz może ograniczać się do łożenia na osobę uprawnioną. Stąd też, jeżeli dzieci M. G. z subiektywnych względów nie mogą sprawować osobistej opieki nad matką (realizować obowiązku alimentacyjnego w w/w sposób), to nie ma przeszkód, aby opiekę taką sprawowało jedno z nich, zaś koszty związane z opieką (jako ekwiwalent za rezygnację przez niego z zatrudnienia lub podjęcia zatrudnienia) pokrywane były przez pozostałe dzieci M. G. (w ramach obowiązku alimentacyjnego), zobowiązane w takim samym stopniu do alimentacji względem matki. Należy podkreślić, że możliwe jest także współdzielenie opieki nad matką przez osoby zamieszkujące w tej samej miejscowości lub miejscowościach pobliskich w taki sposób, aby żadne z nich nie musiało rezygnować z zatrudnienia, co w szczególności dotyczy stanu faktycznego niniejszej sprawie zważywszy na fakt wspólnego zamieszkiwania z matką sześciu jej synów.

Podsumowując powyższe wywody oraz odnosząc się do argumentacji zawartej w odwołaniu skarżącej, fakt posiadania przez jej matkę orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawnością fakt sprawowania przez nią opieki niejako automatycznie nie powodują powstania po jej stronie uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego. Stan faktyczny ustalony przez organ w niniejszej sprawie daje podstawy do odmowy wnioskowanego świadczenia.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżąca R. J. zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenia prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Wójta Gminy R z dnia [...] 2021 r i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ewentualnie przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania. Skarżąca wskazała, że sprawuje opiekę nad niepełnosprawną matką, która to opieka uniemożliwiała jej podjęcie zatrudnienia.

Organ w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2021 r. poz. 137) sądy administracyjne są właściwe do badania zgodności z prawem zaskarżonych aktów administracyjnych, przy czym sąd nie może opierać tej kontroli na kryterium słuszności lub sprawiedliwości społecznej. Decyzja administracyjna jest zgodna z prawem, jeżeli jest zgodna z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa materialnego i przepisami prawa procesowego. Uchylenie decyzji administracyjnej, względnie stwierdzenie jej nieważności przez sąd następuje tylko w przypadku stwierdzenia istnienia istotnych wad w postępowaniu lub naruszenia przepisów prawa materialnego, mającego wpływ na wynik sprawy - art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2019 r. poz. 2325, ze zm.; zwanej dalej "p.p.s.a."). Zakres kontroli Sądu wyznacza art. 134 p.p.s.a. stanowiący, iż sąd orzeka w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Przedmiotem kontroli Sądu było rozstrzygnięcie dotyczące odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną matką skarżącej.

Materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r., poz. 111, powoływanej dalej jako "u.ś.r."), a w szczególności art. 17 tej ustawy.

W postępowaniu administracyjnym zostało ustalone, że matka skarżącej M. G. legitymuje się orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności z dnia 9.09.2009r., znak: [...], którym została zaliczona do osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności na stałe, przy czym w orzeczeniu zaznaczono, iż niepełnosprawność powstała w 2005 roku, a ustalony znaczny stopień niepełnosprawności datuje się od 2005 roku.

W pierwszej kolejności należy podnieść, że zgodnie z art. 17 ust. 1b u.ś.r. warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest powstanie niepełnosprawności u osoby wymagającej opieki nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Natomiast Trybunał Konstytucyjny w punkcie 2. sentencji wyroku z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13) orzekł, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.

Rację ma zatem organ odwoławczy, a skoro w powołanym wyroku Trybunału została stwierdzona niezgodność we wskazanym zakresie przepisu ustawy o świadczeniach rodzinnych z Konstytucją, to sąd administracyjny nie może tej okoliczności nie brać pod uwagę lub jej pomijać. Przedmiotowy wyrok Trybunału Konstytucyjnego jest wyrokiem zakresowym, czyli takim, w którym Trybunał stwierdza zgodność albo niezgodność z Konstytucją przepisu prawnego w określonym (podmiotowym, przedmiotowym lub czasowym) zakresie jego zastosowania. W konsekwencji atrybut konstytucyjności albo niekonstytucyjności nie jest przypisywany całemu aktowi prawnemu albo jego jednostce redakcyjnej (przepisowi), lecz jego fragmentowi, a ściślej rzecz biorąc jakiejś normie (normom) wywiedzionej z tego przepisu. Wyrok zakresowy rozstrzyga o przepisie, którego rozumienie nie jest sporne, lecz zarzut niekonstytucyjności odnosi się do wyraźnego zakresu zastosowania tego przepisu (por.: M. Florczak-Wątor, Orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego i ich skutki prawne, Poznań 2006, s. 104).

Przywołany wyrok odnosi się do negatywnego zakresu przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., na co wskazuje zwrot "w zakresie, w jakim różnicuje". Istotą tego rozstrzygnięcia jest uznanie za niezgodne z konstytucyjną zasadą równości pominięcia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego innych osób, niż wskazanych w tym przepisie, przy czym niekonstytucyjności takiego ograniczenia Trybunał upatruje w zróżnicowaniu prawa podmiotowego opiekunów osób niepełnosprawnych ze względu na wiek powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki.

Skutkiem tego wyroku jest zmiana zakresu zastosowania przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie treści w nim ujętej, będącego przepisem szczególnym w odniesieniu do art. 17 ust. 1 tej ustawy, który określa ogólne przesłanki prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Zakresowe wyeliminowanie ograniczeń o charakterze podmiotowym (wieku powstania niepełnosprawności podopiecznych) nie powoduje dysfunkcjonalności ustawy, gdyż - jak zasadnie wskazał Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w wyroku z dnia 1 czerwca 2015 r. (sygn. akt II SA/Bd 366/15) - możliwe jest odnalezienie w treści art. 17 u.ś.r. i przepisów z nim skorelowanych wszystkich elementów podmiotowych, przedmiotowych i czasowych koniecznych dla zrekonstruowania normy (norm) prawnej określającej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Nie jest to zatem przypadek tzw. pominięcia prawodawczego, które polega na wskazaniu przez Trybunał braku pewnych treści normatywnych w kontrolowanym przepisie (por. A. Kustra, Wyroki zakresowe Trybunału Konstytucyjnego, Przegląd Sejmowy, nr 4/2011, s. 60). Trybunał Konstytucyjny derogował bowiem fragment pełnego i jednoznacznego pod względem zakresowym przepisu, realizując tym samym klasyczną i nie budzącą kontrowersji funkcję "negatywnego prawodawcy" (por. S. Wronkowska, Kilka uwag o "prawodawcy negatywnym", Państwo i Prawo nr 10/2008).

Stanowisko to Sąd orzekający w niniejszej sprawie w pełni podziela.

Trybunał Konstytucyjny derogując w powołanym wyżej zakresie przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie odroczył utraty jego mocy obowiązującej (art. 190 ust. 3 Konstytucji RP). Oznacza to, że bezpośrednim skutkiem orzeczenia jest utrata przez ten przepis we wskazanym w wyroku zakresie domniemania konstytucyjności. Innymi słowy, skutkiem wydanego orzeczenia jest stwierdzenie niekonstytucyjności art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, i to począwszy od dnia ogłoszenia wyroku.

Przedmiotowy wyrok został ogłoszony w Dzienniku Ustaw RP z dnia 23 października 2014 r. pod poz. 1443 i z tym dniem orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego weszło w życie. Omawiany przepis ustawy, tj. art. 17 ust. 1b jako niekonstytucyjny w określonym przez wyrok zakresie, nie powinien mieć od tego momentu zastosowania, gdyż Trybunał Konstytucyjny wprost stwierdził jego niekonstytucyjność.

Stwierdzenie niekonstytucyjności przepisu przekłada się na ukształtowanie nowego stanu prawnego. Zgodnie z art. 6 k.p.a. organy administracji posiadają uprawnienie do działania jedynie na mocy obowiązujących przepisów.

Zauważyć należy, że Trybunał Konstytucyjny nie może uzasadnieniem swego wyroku przesądzić o tym, że jednoznaczna sentencja wyroku może obowiązywać w innym zakresie, niż wynika to z jej brzmienia lub z zasad prawa konstytucyjnego (art. 190 Konstytucji RP), które obowiązują także Trybunał, stojący na straży ich przestrzegania. Ani treść uzasadnienia wyroku, ani tym bardziej interpretacja fragmentu uzasadnienia nie może modyfikować treści sentencji wyroku, ani też zmieniać wynikających z przepisów prawa skutków orzeczeń wydawanych przez Trybunał Konstytucyjny. Zgodnie z dominującym poglądem doktryny uzasadnienia orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego nie wiążą sądów (poza ewentualnie sądem pytającym w przypadku tzw. pytania prawnego), brak jest bowiem przesłanek warunkujących uznanie takiej kompetencji (por. J. Mikołajewicz, Zasady orzecznicze Trybunału Konstytucyjnego. Zagadnienia teoretyczne, Poznań 2008, s. 84).

W przywołanym wyżej wyroku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy stwierdził, że w uzasadnieniu wyroku Trybunał, m.in. po rozważeniu braku przesłanek do zróżnicowania sytuacji prawnej opiekunów osób niepełnosprawnych ze względu na czas (wiek) powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki wskazał, że skutkiem wyroku jest stwierdzenie w punkcie 8., iż opiekunowie dorosłych osób niepełnosprawnych muszą być traktowani przez ustawodawcę jako podmioty należące do tej samej klasy. Stwierdzenie to, podobnie jak następne dwa akapity, odnosi się bezpośrednio do ustawodawcy (tzw. sygnalizacja).

Natomiast w akapicie czwartym punktu 8. uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego znajdują się rozważania dotyczące skutku wyroku dla stanu prawnego i sytuacji prawnej adresatów przepisu art. 17 ust. 1b ustawy – "skutkiem wejścia w życie wyroku nie jest ani uchylenie art. 17 ust. 1b u.ś.r., ani uchylenie decyzji przyznających świadczenia, ani wykreowanie "prawa" do żądania świadczenia dla opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, jeżeli niepełnosprawność podopiecznych nie powstała w okresie dzieciństwa. Trybunał Konstytucyjny orzekł ostatecznie o niekonstytucyjności jedynie części normy wynikającej z art. 17 ust. 1b u.ś.r. Poprawienie stanu prawnego w tym zakresie należy w ocenie Trybunału wyłącznie do ustawodawcy, który - biorąc pod uwagę skutki społeczne rozstrzygnięć podejmowanych w badanej materii - powinien dokonać tego bez zbędnej zwłoki".

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy wskazuje dalej, że fragment ten potwierdza charakterystykę zakresowego typu wyroku. Jeśli zaś chodzi o fragmenty odnoszące się do "uchylenia decyzji przyznających świadczenia" oraz "wykreowania prawa do żądania świadczenia dla opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych" to dosłownie pojmując treść tego zapisu brak byłoby podstaw do stosowania przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresowo derogowanym brzmieniu, bez ingerencji ustawodawcy. Takie stwierdzenie przeczy natomiast sentencji wyroku i możliwości zrekonstruowania wszystkich konstytutywnych elementów prawa do świadczenia pielęgnacyjnego po wyłączeniu norm wynikających z derogowanego zakresu przepisu. Zapis zawarty w punkcie 8. uzasadnienia wyroku należy zatem potraktować jako wskazówkę interpretacyjną, nie zaś element rozstrzygający o zakresie derogacji i jej skutku dla obowiązywania prawa.

Podzielając powyższe stanowisko stwierdzić należy, że skoro wyrok Trybunału Konstytucyjnego odniósł bezpośredni skutek, to zadaniem sądu administracyjnego - realizującego ustrojową funkcję gwaranta praw i wolności obywatelskich - jest ustalenie możliwości jego zastosowania zgodnie z wzorcem konstytucyjnym. Zawarta w sentencji wyroku Trybunału derogacja nie powoduje bowiem powstania luki konstrukcyjnej, a zmodyfikowany przepis 17 ust. 1b u.ś.r., w dopełnieniu z ust. 1 tego artykułu, może być stosowany.

W świetle poczynionych rozważań nie można więc uznać, że wydany przez Trybunał Konstytucyjny wyrok nie zmienił sytuacji prawnej strony.

Przeciwnie, wynika z niego, że organy - rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożony przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej, w obecnym stanie prawnym (dopóki w tej materii nie zostaną wprowadzone nowe rozwiązania ustawowe) - mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia określone w art. 17 u.ś.r., jednakże z wyłączeniem tej części tego przepisu, która z dniem 23 października 2014 r. została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.

W powyższym zakresie stanowisko organu I instancji było błędne, natomiast stanowisko organu odwoławczego prawidłowe.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r.

- Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Natomiast stosownie do art. 17 ust. 1a u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Przesłanki wyłączające przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego określone zostały m.in. w ustępie 5 pkt 2 ww. artykułu, w myśl którego świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki:

a) pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności,

b) została umieszczona w rodzinie zastępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej spokrewnionej, rodzinnym domu dziecka albo, w związku z koniecznością kształcenia, rewalidacji lub rehabilitacji, w placówce zapewniającej całodobową opiekę, w tym w specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym, z wyjątkiem podmiotu wykonującego działalność leczniczą, i korzysta w niej z całodobowej opieki przez więcej niż 5 dni w tygodniu.

Przyznanie prawa do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego stanowi pewną formę rekompensaty, udzielanej przez Państwo osobie, na której ciąży obowiązek alimentacyjny względem osoby niepełnosprawnej, w zamian za rezygnację albo niepodejmowanie zatrudnienia w związku z koniecznością opieki nad tą osobą niepełnosprawną.

W celu uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego należy wykazać, że osoba ubiegająca się o nie stale i osobiście opiekuje się bliską osobą niepełnosprawną. Fundamentalną jest tu kwestia, czy taka opieka stanowi przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, a tym samym musi zachodzić bezpośredni związek pomiędzy rezygnacją czy niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaną opieką. Innymi słowy rezygnacja z pracy zawodowej musi nastąpić w celu sprawowania opieki.

W orzecznictwie ugruntowany jest pogląd, iż "na równi z rezygnacją z zatrudnienia należy traktować niepodejmowanie pracy. Świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy, nie jest bowiem przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym dzieckiem, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku rodzica względem dziecka, a lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Zasada ta dotyczy też niewątpliwie małżonków. Świadczenie pielęgnacyjne nie może być traktowane jako zastępcze źródło dochodu. Przepis art. 17 ust. 1 należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej" (wyrok WSA w Gliwicach z dnia 19 stycznia 2018 r., IV SA/Gl 639/17, LEX nr 2437760).

Z akt sprawy wynika, że matka skarżącej M. G. jest osobą niesamodzielną w czynnościach dnia codziennego. Cierpi na liczne schorzenia - cukrzycę, niewydolność nerek, choroby serca (stan po operacji wszczepienia rozrusznika), zwyrodnienie stawów. M. G. jest osobą leżącą, pampersowaną i nie jest w stanie samodzielnie prowadzić gospodarstwa domowego. Skarżąca sprawuje opiekę nad matką w ten sposób, że pomaga matce we wszystkich czynnościach związanych z codziennym funkcjonowaniem: zmienia pampersy, myje, podaje lekarstwa, wykonuje zastrzyki, mierzy ciśnienie, masuje, przekłada z łóżka na wózek, zajmuje się czynnościami związanymi z prowadzeniem gospodarstwa domowego, to jest płaceniem rachunków, sprzątaniem oraz robieniem zakupów. Skarżąca zamieszkuje obok domu matki pod adresem S 383B i prowadzi osobne gospodarstwo domowe ze swoją rodziną - mężem i trzema córkami. Mąż skarżącej nie pracuje ze względów zdrowotnych, córki zaś są w wieku szkolnym.

Skarżąca nie jest jedyną osobą zobowiązaną do alimentacji wobec matki M. G. Jak wynika z ustaleń poczynionych przez organy w postepowaniu oprócz skarżącej zobowiązane do alimentacji matki są jej pozostałe dzieci: K. M. (zam. S 587), Z. M. (zam. R), D. M. (zam. C 54), A. K. (zam. S 60B), Z. G., A. G., S. G., S. G., G. G., R. G. - wszyscy zamieszkali wspólnie z M. G. pod adresem S 383. K. M., która mieszka w tej samej miejscowości, tj. S, pracuje dorywczo. Pozostałe córki skarżącej mieszkają w pobliskich miejscowościach: D. M. (zam. C 54) pracuje za granicą i często wyjeżdża. A. K. mieszka w S, nie pracuje zawodowo, gdyż opiekuje się małym dzieckiem i schorowanymi teściami. Z. M. zamieszkuje w R, nie pracuje zawodowo, nie posiada samochodu, mieszka w dużej odległości od miejsca zamieszkania matki, a choroba zwyrodnieniowa kręgosłupa utrudnia jej poruszanie się. Synowie M. G. mieszkający wraz z nią pracują dorywczo.

Wyjaśnić należy, że zgodnie z art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Z treści art. 129 § 1 k.r.o. wynika zaś, że obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi; krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym (§ 2).

Niemożność sprawowania osobistej opieki przez dzieci osoby niepełnosprawnej z uwagi na zatrudnienie czy inne okoliczności osobiste i rodzinne, nie zwalnia z obowiązku alimentacyjnego, którego celem jest dostarczanie środków niezbędnych do egzystencji osoby uprawnionej. Przy czym obowiązek alimentacyjny może polegać albo na świadczeniu określonych sum pieniężnych, albo na dostarczaniu w naturze określonych rzeczy, albo na osobistych staraniach.

Ustawodawca wskazując katalog osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego nie pozostawił organom dowolności w przyznawaniu tego świadczenia, dowolnością tą nie dysponują także osoby z kręgu rodziny, które nie mogą wskazać, komu ich zdaniem należy przyznać świadczenie. W sytuacji, w której osoby zobowiązane do alimentacji z różnych przyczyn nie świadczą opieki nad osobą jej wymagającą, mogą swój obowiązek alimentacyjny realizować nie poprzez starania osobiste, a poprzez przykładowo opłacenie osoby trzeciej, która tę opiekę zapewni.

W realiach niniejszej sprawy do alimentacji wobec M. G. zobowiązanych jest 11 jej dzieci – pięć córek i sześciu synów. Należy nadmienić, że wszyscy synowie zamieszkują wraz z matką i pracują jedynie dorywczo. Nie zachodzą zatem żadne obiektywne przeszkody w sprawowaniu przez nich opieki naprzemiennie, jest to kwestia jedynie poczynienia odpowiednich w tym zakresie ustaleń. Również córki M. G. mogą wspomagać braci w sprawowaniu opieki. Skarżąca oraz K. M. zamieszkują w S, przy czym K. M. pracuje dorywczo. Nie ma żadnych przeszkód, by obie córki uczestniczyły w opiece nad matką. W tej sytuacji osób mieszkających wspólnie lub w pobliżu M. G., a zobowiązanych do alimentacji jest już osiem, co daje 3 godziny na dobę opieki dla każdej z nich, a zatem nie stanowi nadmiernego obciążenia. Pozostałe córki M. G. mogą w inny sposób wspomóc rodzeństwo w opiece nad matką – na przykład osobiście w weekendy lub finansowo.

Sąd podziela stanowisko organu odwoławczego, iż w opisanym stanie faktycznym przyznanie skarżącej świadczenia byłoby niezgodne z przepisami prawa, jak również przerzucałoby na barki wszystkich podatników realizację obowiązku alimentacyjnego, który - z mocy prawa - w pierwszej kolejności ciąży na wszystkich dzieciach M. G.

Mając powyższe na uwadze Sąd orzekł w wyroku, o oddaleniu skargi, na podstawie art. 151 p.p.s.a.