Wyrok NSA, sygn. akt I GSK 289/23
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2024-03-15 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: uchylono zaskarżony wyrok i decyzje I i II instancji

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Michał Kowalski Sędzia NSA Małgorzata Grzelak (spr.) Sędzia del. WSA Jacek Boratyn po rozpoznaniu w dniu 15 marca 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej Z. R. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 24 listopada 2022 r. sygn. akt I SA/Sz 251/22 w sprawie ze skargi Z. R. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lutego 2022 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne 1. uchyla zaskarżony wyrok w całości; 2. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] grudnia 2021 r. nr [...]; 3. zasądza od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz Z. R. 720 (siedemset dwadzieścia) złotych tytułem kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie wyrokiem z dnia 24 listopada 2022 r., o sygn. akt I SA/Sz 251/22 oddalił skargę Z. R. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lutego 2022 r. w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne.

Sąd I instancji orzekał w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.

Z. R. (dalej: "Wnioskodawca", "Skarżący") w dniu [...] czerwca 2019 r. zwrócił się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z wnioskiem o umorzenie należności z tytułu składek. W uzasadnieniu wniosku wskazał na swoją trudną sytuację finansową oraz zdrowotną. Zakład Ubezpieczeń Społecznych, decyzją z [...] grudnia 2021 r. odmówił Wnioskodawcy umorzenia należności z tytułu składek za osobę prowadzącą działalność gospodarczą będącą jednocześnie płatnikiem tych składek, w łącznej kwocie 60.062,73 zł, w tym: ubezpieczenia społeczne za okres 12/2014-12/2018 w łącznej kwocie 42.803,37 zł oraz ubezpieczenie zdrowotne – za okres 12/2014-12/2018 w łącznej kwocie 17.259,36 zł

W ocenie organu I instancji, w sprawie:

- nie wystąpiła w sposób bezsporny żadna z przesłanek uzasadniających uznanie należności za całkowicie nieściągalne w myśl zapisu art. 28 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych ( Dz.U. z 2021 r., poz. 423 ze zm., zw. dalej: "u.s.u.s."),

- Wnioskodawca nie wykazał, że zgodnie z zapisem art. 28 ust. 3a ww. ustawy, ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną, spłata należności wiązałaby się z brakiem możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych jego gospodarstwa domowego;

- nie wykazał, że powstanie zadłużenia było następstwem szczególnych zdarzeń;

- nie wykazał, że stan zdrowotny lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiły Wnioskodawcę możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

W dniu [...] stycznia 2022 r., Wnioskodawca zwrócił się do ZUS z prośbą o ponowne rozpatrzenie sprawy, a jeśli mimo to umorzenie składek nie będzie możliwe, to wniósł o zmniejszenie zadłużenia chociaż o połowę. Nadto, Wnioskodawca uzupełnił akta sprawy o dodatkowe, wykazane w decyzji dokumenty.

Decyzją z dnia [...] lutego 2022 r., wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r., poz. 735 ze zm.; dalej: "k.p.a.") w zw. z art. 83 ust. 4 u.s.u.s., ZUS utrzymał w mocy decyzję z [...] grudnia 2021 r. o odmowie umorzenia należności z tytułu składek.

Organ wskazał, że z oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej, która nie prowadzi działalności gospodarczej z [...] listopada 2021 r. wynika, że: Wnioskodawca jest żonaty, nie pracuje zarobkowo, pobiera emeryturę w wysokości 2.450,56 zł brutto, tj. 2.047 zł netto. Wnioskodawca nie posiada dochodu z innych źródeł, nie pobiera zasiłku z Urzędu Pracy, nie pobiera zasiłku z pomocy społecznej ani nie korzysta z innych form pomocy. Wnioskodawca ponosi stałe wydatki związane z utrzymaniem z tytułu opłat eksploatacyjnych w wysokości 2.430 zł, gospodarstwo domowe prowadzi wspólnie z żoną – T. R., która uzyskuje dochód w wysokości 1.081 zł. Wnioskodawca nie posiada zobowiązań finansowych. Nadto, Wnioskodawca posiada samochód marki Ford model Tranzit, rok produkcji 1999 oraz inne składniki mienia ruchomego: telewizor (ok. 12 lat) o wartości 300 zł, lodówkę (ok. 12 lat) o wartości 200 zł, kosiarkę do trawy (4 lata) o wartości 200 zł, piłę do cięcia drzewa (4 lata) o wartości 150 zł. Wnioskodawca nie posiada praw majątkowych oraz wierzytelności oraz nie przewiduje poprawy swojej sytuacji materialnej. Wnioskodawca ma 75 lat i jest po wypadku, leczy się u okulisty, kardiologa, neurologa, natomiast 73 letnia żona jest po pięciu operacjach, obecnie uczęszcza na rehabilitację. Wnioskodawca zamieszkuje u córki, wraz z żoną zajmuje jeden pokój oraz wspólną kuchnię i łazienkę, samochód podlega naprawie.

W celu rozpatrzenia sprawy organ skorzystał z danych wygenerowanych z systemu informatycznego oraz rejestrów centralnych: Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej, Centralnej Ewidencji Pojazdów, Bazy Danych Ksiąg Wieczystych. Na ich podstawie organ ustalił, że Wnioskodawca prowadził działalność gospodarczą A (kod PKD 49.41.Z - Transport Drogowy towarów), pobiera świadczenie emerytalne w wysokości 2.450,56 zł brutto; ze świadczenia dokonywane są potrącenia na poczet należności z tytułu składek w wysokości 612,64 zł, do wypłaty pozostaje kwota w wysokości 1.434,37 zł, żona Wnioskodawcy – T. R. pobiera świadczenie emerytalne w wysokości 1.270,04 zł brutto, tj. 1.081,74 zł netto; ze świadczenia nie są dokonywane potrącenia. Wnioskodawca nie posiada samochodu ani nieruchomości.

Organ zweryfikował zadłużenie w zakresie ewentualnego przedawnienia i stwierdził, że należności z tytułu składek są wymagalne i nie uległy przedawnieniu. Następnie przeanalizował sprawę pod kątem wystąpienia przesłanek całkowitej nieściągalności (art. 28 u.s.u.s.). Organ dodał przy tym, że spełnienie którejkolwiek z przesłanek, automatycznie nie powoduje podjęcia decyzji o umorzeniu należności, ponieważ przepisy art. 28 ust. 3 ww. ustawy, określają jedynie warunki, w których zaległości mogą być umorzone. Nie oznacza to, że spełnienie jednego z tych warunków skutkuje umorzeniem należności.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie oddalając skargę skarżącego wskazał, że spór w przedmiotowej sprawie sprowadza się do zasadności odmowy Skarżącemu, umorzenia należności składkowo – odsetkowych, należnych Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych.

Zdaniem organu, w sprawie nie zachodziła całkowita nieściągalność ani inne ujawnione i stwierdzone przesłanki stanowiące podstawę umorzenia należności z tytułu składek.

Zdaniem Skarżącego, organ niedostateczne rozważył okoliczności związane z jego sytuacją zdrowotną, życiową oraz majątkową i realną możliwością spłaty zadłużenia, niewyczerpująco zgromadził i rozpatrzył materiał dowodowy zebrany w sprawie oraz nienależycie uzasadnił wydaną decyzję.

Na wstępie WSA podniósł, że materialnoprawną podstawą umorzenia składek na ubezpieczenie społeczne jest art. 28 ust. 1-3 a u.s.u.s. Przepisy dotyczące składek na ubezpieczenie społeczne stosuje się odpowiednio także do umorzeń między innymi składek na ubezpieczenie zdrowotne i składek na Fundusz Pracy (art. 32 u.s.u.s.). Zgodnie z art. 28 ust. 1 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład, z uwzględnieniem ust. 2-4. Przepis art. 28 ust. 2 u.s.u.s. precyzuje, że należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności z zastrzeżeniem ust. 3a. Zastrzeżenie to odnosi się do zaległych składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek i stanowi, że tego rodzaju zaległości mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Wyliczenie zawarte w art. 28 u.s.u.s. jest wyczerpujące, tj. stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, że ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. Dopiero zaistnienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie, daje potencjalną możliwość umorzenia tych należności. Nawet wówczas oznacza to jednak dla organu podejmującego rozstrzygnięcie tylko możliwość umorzenia należności z tytułu składek, a nie prawny obowiązek ich umorzenia.

Sąd I instancji podzielił stanowisko organu, co do braku wystąpienia przesłanki całkowitej nieściągalności i - w konsekwencji - braku prawnej możliwości umorzenia należności w oparciu o to kryterium.

Zdaniem Sądu, w rozpoznawanej sprawie nie budzą zastrzeżeń ustalenia organu odnośnie sytuacji materialno-bytowej Skarżącego. Następnie organ przeanalizował sprawę pod kątem wystąpienia przesłanek całkowitej nieściągalności (art. 28 u.s.u.s.). I tak, organ trafnie uznał, że przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s., nie wystąpiła z przyczyn oczywistych. Nie zachodzą także przesłanki określone w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4, 4b i 4c u.s.u.s., ponieważ nie pozyskano żadnych dokumentów, z których wynikałoby, że: sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 oraz art. 361 ust. 1 pkt 1 ustawy - Prawo upadłościowe, nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym, nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym, nie ogłoszono upadłości, o której mowa w części III w tytule V ustawy - Prawo upadłościowe; nie zachodzi również przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s. - 1 stycznia 2019 r. nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności gospodarczej, jednocześnie nie wystąpiła przesłanka braku majątku niepodlegającego egzekucji, bowiem Skarżący uzyskuje dochód z tytułu pobieranego świadczenia emerytalnego, z którego prowadzona jest skuteczna egzekucja, ponadto nie wystąpił brak następców prawnych; nie zachodzi także przesłanka określona w art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s. ponieważ wysokość nieopłaconych składek, o których umorzenie Skarżący wnosi, przekracza kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; także przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s. nie zachodzi - Naczelnik Urzędu Skarbowego lub Komornik Sądowy nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję; przesłanka opisana w art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. również nie zachodzi gdyż brak jest podstaw do stwierdzenia, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne, [...] października 2021 r. Dyrektor ZUS Oddziału w Szczecinie wszczął postępowanie egzekucyjne; zastosowano środek w postaci zajęcia świadczenia emerytalnego.

Sąd I instancji podzielił stanowisko organu, że zarówno całkowita nieściągalność jak i uzasadniony przypadek, odnoszą się do sytuacji aktualnej, obiektywnie uzasadniającej ewentualne udzielenie ulgi w postaci umorzenia należności publicznych, zaś strona wnosząca o uzyskanie takiej ulgi powinna dołożyć należytej staranności procesowej i przejawiać odpowiednią inicjatywę dowodową w celu wykazania odpowiednich okoliczności faktycznych, od których istnienia zależałoby udzielenie zgody na umorzenie składek, będących należnościami publicznoprawnymi.

Zdaniem WSA, w rozpoznawanej sprawie organ, na podstawie przedłożonych do sprawy dokumentów oraz poczynionych ustaleń, poddał ocenie wszystkie okoliczności odnoszące się do sytuacji majątkowej, finansowej i rodzinnej skarżącego oraz dokonał ich merytorycznej oceny. Wbrew jednak oczekiwaniom Skarżącego, wyciągnął z nich wnioski przemawiające za odmową umorzenia zaległych należności. Wnioski te zostały należycie uargumentowane i znajdują właściwe odzwierciedlenie w treści uzasadnienia zaskarżonej decyzji, a dokonana przez organ ocena mieści się w ramach uznania administracyjnego, które w sprawie nie nosiło cech oceny dowolnej (art. 80 K.p.a.).

Zdaniem Sądu, sytuacja finansowa Skarżącego w kontekście przywołanych wyżej przepisów, regulujących zasady umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, została oceniona należycie przez organ z uwzględnieniem interesów publicznego i indywidualnego Skarżącego oraz stanu faktycznego ustalonego w oparciu o zebrany w sprawie materiał dowodowy.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł skarżący, w której zaskarżył orzeczenie w całości.

Zaskarżonemu wyrokowi, na podstawie art. 174 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r., poz. 1634; dalej: p.p.s.a.), zarzucono naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.:

1. art. 28 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (dalej jako: "u.s.u.s."), poprzez jego błędną wykładnie polegającą na błędnym przyjęciu, że fakt, że postępowanie egzekucyjne nie zostało zakończone powoduje, że nie można uznać zaległości za całkowicie nieściągalne, w sytuacji gdy prawidłowa wykładnia przepisu pozwala uznać, że sam fakt prowadzenia postępowania egzekucyjnego nie jest wystarczający, że należy przeprowadzić ustalenia w zakresie możliwości takiego postępowania egzekucyjnego z uwzględnieniem zasobów finansowych i materialnych skarżącego w kontekście ponoszonych kosztów utrzymania, leczenia czego w niniejszej sprawie sąd oraz organ zaniechał;

2. art. 28 ust. 3a i 3b u.s.u.s. w zw. z § 3 ust 1 pkt 1 i pkt 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lica 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne poprzez jego błędną wykładnie polegającą na błędnym nieuwzględnieniu, że regulacja ta jako szczególna w stosunku do regulacji z art. 7 k.p.a. nakazuje w sprawach umorzeniowych oprócz interesu społecznego i słusznego interesu obywateli uwzględnić także ważny interes osoby zobowiązanej do opłacenia należności z tytułu składek oraz stan finansów ubezpieczeń społecznych, a w konsekwencji całkowite pominięcie rozważenia ważnego interesu osoby zobowiązanej;

3. art. 28 ust 3a i 3b u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 pkt 1 i pkt 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne poprzez jego błędną wykładnie polegającą na błędnym przyjęciu, że brak wiedzy po stronie skarżącego, że dopiero wystąpienie o ustalenie prawa do emerytury, a nie samo przekroczenie wieku emerytalnego uprawnia go do uznania, że składki mają charakter dobrowolny nie stanowi tzw. "uzasadnionego przypadku" zwłaszcza biorąc pod uwagę ważny interes osoby zobowiązanej do opłacenia należności z tytułu składek oraz stan finansów ubezpieczeń społecznych w rozumieniu wskazanego przepisu;

4. art. 28 ust. 3a i 3b u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 pkt 1 i pkt. 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne poprzez jego błędną wykładnie polegającą na błędnym przyjęciu, że uzyskiwanie świadczenia emerytalnego jako niezależnego od stanu zdrowia powoduje, że problemy zdrowotne nie pozbawiają zobowiązanego możliwości opłacenie należności, w sytuacji gdy przepis ten odnosi się nie do jakiegokolwiek dochodu, ale do dochodu umożliwiającego opłacenie należności, a dochód ze świadczenia emerytalnego takim dochodem nie jest;

5. art. 28 u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 pkt. 1 i pkt. 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne poprzez jego błędną wykładnie polegająca na błędnym przyjęciu, że w celu ustalenia zaistnienia tzw. "uzasadnionego przypadku" wystarczy gdy organ poda ocenie wszystkie okoliczności odnoszące się do sytuacji majątkowej, finansowej i rodzinnej skarżącego oraz dokona ich merytorycznej oceny, w sytuacji gdy prawidłowa wykładnia wskazanego przepisu jednoznacznie wskazuje, że niezbędnym jest ponadto zbadanie sytuacji zdrowotnej skarżącego oraz członków jego rodziny, w szczególności ustalenie czy zobowiązany cierpi na przewlekłe choroby lub istnieje konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności;

6. na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a. zarzucono naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7 k.p.a., art. 86 k.p.a. oraz art. 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez:

a) brak wskazania w zaskarżonym wyroku zaniechań organów administracji polegających na braku wyczerpującego zgromadzenia materiału dowodowego oraz brak wyczerpującego, rzetelnego i wszechstronnego rozpatrzenia materiału sprawy, w tym zaniechanie ustalenia sytuacji zdrowotnej skarżącego, w szczególności braku ustalenia czy skarżący choruje na choroby przewlekle i czy w związku z tym jest on pozbawiony możliwości uzyskania dochodu umożliwiającego opłacenie należności,

b) brak wskazania w zaskarżonym wyroku zaniechań organów administracji polegających na brak należytego uzasadnienia faktycznego i prawnego decyzji, a w szczególności niedostateczne rozważenie okoliczności związanych z sytuacją zdrowotną, życiową oraz majątkową skarżącego i realną możliwością spłaty zadłużenia, co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy

c) brak wskazania w zaskarżonym wyroku zaniechań organów administracji polegających na braku wyczerpującego zgromadzenia materiału dowodowego oraz brak wyczerpującego, rzetelnego i wszechstronnego rozpatrzenia materiału sprawy, w tym zaniechanie ustalenia sytuacji zdrowotnej skarżącego, w szczególności braku ustalenia czy skarżący choruje na choroby przewlekle powodują trudny stan majątkowy wynikający z istnienia tych chorób,

d) brak wskazania w zaskarżonym wyroku zaniechań organów administracji polegających na braku wyczerpującego zgromadzenia materiału dowodowego oraz brak wyczerpującego, rzetelnego i wszechstronnego rozpatrzenia materiału sprawy, w tym zaniechanie dokonania jakichkolwiek ustaleń w zakresie faktu, że w momencie w którym powstawała zaległość z tytułu składek skarżący osiągnął już wiek emerytalny, zatem gdyby tylko wystąpił wtedy o ustalenie prawa do emerytury, z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej nie miałby obowiązku opłacania składek na ubezpieczenia społeczne co miałoby istotne znaczenie dla oceny słusznego interesu obywatela oraz niesprzeczności tego interesu z interesem społecznym,

e) brak wskazania w zaskarżonym wyroku zaniechań organów administracji polegających na braku wyczerpującego zgromadzenia materiału dowodowego oraz braku wyczerpującego, rzetelnego i wszechstronnego rozpatrzenia materiału sprawy, w tym zaniechanie dokonania jakichkolwiek ustaleń w zakresie możliwości przeprowadzenia egzekucji z uwzględnieniem zasobów finansowych i materialnych skarżącego w kontekście ponoszonych kosztów utrzymania, leczenia.

W oparciu o powyższe zarzuty skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Szczecinie. Nadto skarżący zrzekł się przeprowadzenia rozprawy.

Argumenty na poparcie zarzutów przytoczono w uzasadnieniu skargi kasacyjnej.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ wniósł o jej oddalenie oraz zasądzenie kosztów postępowania.

Naczelny Sąd Administracyjny rozważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie.

Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznał sprawę na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 182 § 2 p.p.s.a. wobec zrzeczenia się rozprawy przez stronę wnoszącą skargę kasacyjną oraz niezażądania przeprowadzenia rozprawy przez stronę przeciwną.

Zgodnie z art. 183 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. Jeżeli nie wystąpiły przesłanki nieważności postępowania wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a., a w rozpoznawanej sprawie nie wystąpiły, to Sąd związany jest granicami skargi kasacyjnej.

Sąd I instancji oddalając skargę skarżącego na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o odmowie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne stwierdził, iż podziela stanowisko organu, że sytuacja finansowa strony w kontekście przepisów regulujących zasady umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne została oceniona należycie przez organ z uwzględnieniem interesów publicznego i indywidualnego. Z taką oceną nie zgodził się skarżący kasacyjnie zarzucając, że WSA nie dostrzegł, iż organ zaniechał ustalenia sytuacji zdrowotnej skarżącego w szczególności z uwzględnieniem zasobów finansowych i materialnych skarżącego w kontekście ponoszonych kosztów utrzymania i leczenia. Należy zatem przypomnieć, że skarżący na dzień wydania zaskarżonej decyzji tj. [...] lutego 2022 r. miał 76 lat, pobierał emeryturę w wysokości 2.047 zł netto, z kolei jego 73 - letnia żona miała dochód w wysokości 1.081, 74 zł netto. Skarżący nie miał dochodu z innych źródeł, nie ma żadnych praw majątkowych, samochodu, nieruchomości oraz wierzytelności, nie korzystał z pomocy społecznej. Mieszkał wraz z żoną u ich córki, zajmując jeden pokój oraz wspólną kuchnię i łazienkę. Stałe wydatki związane z ponoszeniem opłat eksploatacyjnych wynosiły 2430 zł. Z emerytury skarżącego potrącane są należności z tytułu zaległych składek w kwocie 612,64 zł zatem do wypłaty pozostaje kwota netto 1434,37 zł.

Niewątpliwie rację ma organ, a w ślad za nim Sąd I instancji, że sam fakt zaistnienia u dłużnika choroby nie jest podstawą umorzenia należności z tytułu składek a jedynie trudny stan majątkowy będący efektem tej choroby. Tym niemniej, w toku postępowania administracyjnego strona przedstawiła dowody na ponoszenie znacznych kosztów swojego leczenia oraz argumenty na poparcie stanowiska o konieczności ponoszenia wyższych kosztów wyżywienia niż ponoszą je osoby zdrowe będące w tym samym wieku co skarżący. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, te okoliczności nie zostały przez organ dostatecznie rozpatrzone, a Sąd I instancji tego nie dostrzegł dokonując oceny prawidłowości podjętego przez organ rozstrzygnięcia. W zaskarżonej decyzji na stronie 11 wymieniono wydatki w dwuosobowym gospodarstwie emeryckim ustalone przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych w III kwartale 2021 podsumowując, że łączny dochód składający się z dwóch emerytur kształtuje się u skarżącego na poziomie znacznie wyższym od ustalonego minimum socjalnego. Nie ulega przy wątpliwości, że wskazane w tym zestawieniu wydatki na ochronę zdrowia w znaczny sposób odbiegają in minus od wydatków , jakie podaje skarżący opisując swoje potrzeby w tym zakresie a także, co jest również istotne na wydatki związane z ochroną zdrowia swojej małżonki, z którą prowadzi wspólne gospodarstwo domowe a zatem na nich wzajemnie ciążą obowiązki wynikające z art. 27 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (Dz.U.2023.2809 t.j.), zgodnie z którym oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Zadośćuczynienie temu obowiązkowi może polegać także, w całości lub w części, na osobistych staraniach o wychowanie dzieci i na pracy we wspólnym gospodarstwie domowym. Organ oceniając sytuację dwuosobowego gospodarstwa domowego tego obowiązku nie kwestionuje. Z kolei pomoc udzielana skarżącemu i jego żonie przez dorosłą córkę stron, mająca swoje umocowanie także we wzmiankowanym kodeksie również nie była, i słusznie, kontestowana przez organ (zgodnie z art. 87 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, rodzice oraz dzieci powinni wspierać się wzajemnie. Poprzez wzajemne wsparcie w art. 87 rozumie się pomoc materialną, psychiczne wsparcie w chorobie, kalectwie, pomoc w podejmowaniu ważnych decyzji lub załatwianiu spraw życiowych oraz pomoc fizyczna przy wykonywaniu różnych czynności życiowych).

Tym niemniej, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, rozważania organu należy uznać za nietrafne, bo wyłącznie teoretyczne, bez uwzględnienia rzeczywistej sytuacji majątkowej skarżącego w kontekście ponoszonych przezeń wydatków na leczenie – a szerzej wydatków związanych ze stanem zdrowia skarżącego - doprowadziły do uznania, że zasada sprawiedliwości i równości obywateli wobec prawa nie pozwala ZUS-owi na wydanie decyzji o umorzeniu zaległości (v. str. 13 decyzji).

Rację ma skarżący kasacyjnie, iż w celu ustalenia istnienia przesłanek umorzenia należności konieczne jest prawidłowe ustalenie stanu faktycznego, określenie dochodów i wydatków, relacji pomiędzy tymi wielkościami oraz sytuacji osoby zobowiązanej. Jak już powiedziano, tych konkretnych ustaleń na gruncie niniejszej sprawy zabrakło. Ponieważ przy ocenie zaskarżonej decyzji WSA pominął powyższe kwestie uzasadniało to uchylenie zarówno zaskarżonego wyroku, jak decyzji wydanych w obu instancjach.

Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 188 p.p.s.a. oraz art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. orzekł w punktach 1 i 2 sentencji.

W przedmiocie kosztów postępowania sądowego orzeczono na rzecz Skarżącego kasacyjnie, na podstawie art. 209, art. 203 pkt 1 oraz art. 205 § 2 p.p.s.a. w związku z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b) w związku z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 1935).