Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 2292/20
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2024-02-07 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6100 Nabycie mienia państwowego z mocy prawa przez gminę
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 106 § 3
journal: Dz.U. 2018 poz 1302
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r.  Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity
article: art. 7, art. 8, art. 97 § 1 pkt 4, art. 107 § 1, art. 156 § 1 pkt 2
journal: Dz.U. 2013 poz 267
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Piotr Przybysz Sędziowie: sędzia NSA Piotr Niczyporuk sędzia del. WSA Agnieszka Miernik (spr.) Protokolant: asystent sędziego Marita Gagatek-Jarzyna po rozpoznaniu w dniu 7 lutego 2024 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej A. A. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 15 marca 2019 r., sygn. akt I SA/Wa 2111/17 w sprawie ze skargi Miasta Poznań na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 21 września 2017 r. nr DAP-WN-727-1/2015/WWP w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 15 marca 2019 r. sygn. akt I SA/Wa 2111/17 uchylił zaskarżoną przez Miasto Poznań decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 21 września 2017 r. nr DAP-WN-727-1/2015/WWP w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji oraz stwierdził nieważność decyzji Ministra Administracji i Cyfryzacji z 10 września 2015 r. nr 294.

Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy:

Minister Administracji i Cyfryzacji decyzją z 10 września 2015 r. nr 294 stwierdził nieważność decyzji Wojewody Poznańskiego z 17 kwietnia 1996 r. stwierdzającej nabycie przez Miasto Poznań z mocy prawa, nieodpłatnie własności nieruchomości oznaczonej w ewidencji gruntów w jednostce ewidencyjnej obrębie [...], arkusz mapy [...], uregulowanej w księdze wieczystej nr [...], opisanej w karcie inwentaryzacyjnej nr [...].

Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji (powoływany dalej również jako "MSWiA"), po rozpoznaniu wniosku Miasta Poznań o ponowne rozpatrzenie sprawy, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2013 r. poz. 267 ze zm.), powoływanej dalej jako "K.p.a.", decyzją z 21 września 2017 r. nr DAP-WN-727-1/2015/WWP uchylił decyzję Ministra Administracji i Cyfryzacji z 10 września 2015 r. nr 294 oraz stwierdził nieważność decyzji Wojewody Poznańskiego z 17 kwietnia 1996 r.

W uzasadnieniu decyzji MSWiA wskazał, że Wojewoda Poznański decyzją z 17 kwietnia 1996 r., działając na podstawie art. 18 ust. 1 w związku z art. 5 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 10 maja 1990 r. Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach samorządowych (Dz. U. Nr 32, poz. 191 ze zm.), powoływanej dalej jako "ustawa komunalizacyjna", stwierdził nabycie przez Miasto Poznań z mocy prawa, nieodpłatnie, własności opisanej wyżej nieruchomości. Z wnioskiem o stwierdzenie nieważności decyzji Wojewody Poznańskiego z 17 kwietnia 1996 r. wystąpiła A. A.

Jak wskazał MSWiA, decyzja Wojewody Poznańskiego z 17 kwietnia 1996 r. została wydana z rażącym naruszeniem art. 5 ust. 1 ustawy komunalizacyjnej, ponieważ objęła mienie, które nie stanowiło 27 maja 1990 r. własności Skarbu Państwa.

Z uwagi na to, że jedna z adresatek decyzji Ministra Administracji i Cyfryzacji z 10 września 2015 r., B. B., w dacie wydania tej decyzji nie żyła (zmarła 26 maja 2015 r.), organ odwoławczy zobligowany był do uchylenia tej decyzji, na podstawie art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a.

Skargę na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 21 września 2017 r. wniosło Miasto Poznań.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał, że skarga podlegała uwzględnieniu, jednak z powodów innych, niż zarzuty w niej podniesione.

W ocenie Sądu I instancji, zaskarżona decyzja Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 21 września 2017 r. wydana została z naruszeniem art. 97 § 1 pkt 4 K.p.a. Organ nadzoru przyjął bowiem, że nieruchomość będąca przedmiotem komunalizacji (wymieniona w decyzji Wojewody Poznańskiego z 17 kwietnia 1996 r.) w całości nie stanowiła mienia ogólnonarodowego (państwowego) w rozumieniu art. 5 ust. 1 ustawy komunalizacyjnej, co dało podstawę do stwierdzenia nieważności decyzji komunalizacyjnej, z powodu rażącego naruszenia prawa (art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a.). Jak zauważył Sąd I instancji, organ nadzoru poczynił we własnym zakresie ustalenia co do własności nieruchomości w dacie komunalizacji z mocy prawa (27 maja 1990 r.), bez konfrontowania tych ustaleń z treścią księgi wieczystej nr [...] na dzień komunalizacji z mocy prawa.

Sąd I instancji podzielił pogląd, że przy wpisie Skarbu Państwa jako właściciela w księdze wieczystej na dzień komunalizacji z mocy prawa, organ administracji (w tym organ nadzoru) nie ma możliwości czynienia we własnym zakresie innych ustaleń co do własności, niż wynika to z księgi wieczystej. W razie wątpliwości co do poprawności wpisu w księdze wieczystej, rozstrzygnąć je można tylko w drodze prejudykatu (art. 97 § 1 pkt 4 K.p.a.) przed sądem powszechnym, to jest powództwa z art. 189 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 1360 ze zm.), powoływanej dalej jako "K.p.c.", o ustalenie prawa własności do nieruchomości na dzień komunalizacji z mocy prawa.

Zdaniem Sądu I instancji, w zaskarżonej decyzji organu nadzoru zabrakło szerszych rozważań na temat tego, co było przedmiotem komunalizacji. Decyzja Wojewody Poznańskiego z 17 kwietnia 1996 r. odwoływała się tylko do nieruchomości uregulowanej w księdze wieczystej nr [...] i do karty inwentaryzacyjnej tej nieruchomości, bez określenia, czy chodzi o udział w prawie własności nieruchomości, czy też o całą nieruchomość. Ani decyzja komunalizacyjna, ani zaskarżona w tym postępowaniu decyzja nadzorcza z 21 września 2017 r., stwierdzająca nieważność decyzji komunalizacyjnej, nie wspominają o udziale Skarbu Państwa.

W ocenie Sądu I instancji, zawarty w decyzji nadzorczej cytat "Nie można również podzielić poglądu Prezydenta Miasta Poznanie, że Minister Administracji i Cyfryzacji błędnie przyjął, że działki zostały skomunalizowane w całości. Z decyzji komunalizacyjnej Wojewody Poznańskiego z 17 kwietnia 1996 r. nie wynika w żaden sposób, aby komunalizacja nieruchomości nastąpiła jedynie do połowy działek, tj. 1/2 części nieruchomości", wskazywałby, że organ nadzoru przyjął, że przedmiotem komunalizacji była cała nieruchomość. Jednak organ nadzoru nie skonfrontował tego ustalenia z treścią księgi wieczystej na dzień komunalizacji z mocy prawa. Załączony przez pełnomocnika skarżącej odpis z księgi wieczystej nr [...] według stanu na 2015 r. wskazuje, że Miasto Poznań uzyskało w wyniku komunalizacji jedynie udział 1/2 w nieruchomości. Sąd I instancji zwrócił więc uwagę na niejasność co do rozstrzygnięcia, a więc na naruszenie także art. 107 § 1 K.p.a., mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Zdaniem Sądu, to samo dotyczy tego, czy działka nr [1] była objęta komunalizacją.

Sąd I instancji uznał, że organ nadzoru dokonał zatem ustaleń co do prawa własności na dzień komunalizacji z mocy prawa sprzecznie z treścią księgi wieczystej (a nawet bez odniesienia się do niej) i bez koniecznego w takiej sytuacji prejudykatu, czyli z naruszeniem art. 97 § 1 pkt 4 K.p.a., co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Sąd I instancji uznał za niezasadne pozostałe zarzuty skargi.

Jak wyjaśnił Sąd I instancji, Zarząd Dróg Miejskich jest jednostką organizacyjną Miasta Poznania i nie można twierdzić, że jest osobną od gminy stroną postępowania dotyczącego komunalizacji mienia. Natomiast, Skarb Państwa w tym postępowaniu jest reprezentowany przez Wojewodę Wielkopolskiego (któremu doręczono decyzję), stosownie do art. 23 ust. 1e ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2016 r. poz. 2147 ze zm.), powoływanej dalej jako "u.g.n.". Poza tym, Sąd I instancji podkreślił, że brak udziału w postępowaniu może podnosić tylko ta strona, której ów brak udziału dotyczy.

Natomiast stwierdzenie nieważności decyzji komunalizacyjnej w odniesieniu do nieruchomości (działki) zajętej pod drogę publiczną, które spowodowałoby uzyskanie z mocą wsteczną własności nieruchomości pod drogą publiczną przez osobę fizyczną, nie pozostaje w kolizji z art. 2a ustawy o drogach publicznych, gdyż ten przepis wszedł w życie dopiero od 1999 r. i nie może dotyczyć stanu własności z daty komunalizacji z mocy prawa.

Odnosząc się do zarzutów związanych z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 12 maja 2015 r. sygn. akt P 46/13, Sąd I instancji zauważył, że zakresowy charakter wyroku nie prowadzi do zmiany normatywnej treści przepisu, a w szczególności jego derogacji, i konieczne jest w tym względzie dokonanie przez ustawodawcę stosownych zmian w prawie. W drodze wykładni art. 156 § 2 K.p.a. w zw. z art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a. nie można określać terminu, po którego upływie byłaby wyłączona możliwość stwierdzania nieważności decyzji wydanej z rażącym naruszeniem prawa.

Sąd I instancji zauważył, że uchylenie zaskarżonej decyzji z 21 września 2017 r. spowodowało w konsekwencji konieczność stwierdzenia nieważności decyzji Ministra Administracji i Cyfryzacji z 10 września 2015 r., jako skierowanej do osoby nieżyjącej. B. B. zmarła przed wydaniem decyzji z 10 września 2015 r., to jest 26 maja 2015 r. W tym zakresie Sąd I instancji podzielił w całości stanowisko Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji, że skierowanie decyzji do osoby nieżyjącej stanowi rażące naruszenie prawa. Nie ma przy tym znaczenia, czy organ prowadząc postępowanie wiedział, że osoba ta nie żyje, czy też takiej wiedzy nie posiadał.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosła A. A. zaskarżając wyrok w całości i zarzucając Sądowi I instancji:

1) rażące naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy przez uwzględnienie skargi Miasta Poznania mimo braku podstaw, a w szczególności naruszenie art. 7 i art. 8 K.p.a. oraz art. 97 § 1 pkt 4 w związku z art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a. przez bezpodstawne przyjęcie, że organ administracji publicznej wydający zaskarżoną decyzję powinien zawiesić postępowanie do czasu rozstrzygnięcia zagadnienia wstępnego przez inny sąd lub organ, mimo że kwestia własności komunalizowanej nieruchomości została prawomocnie przesądzona decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Poznaniu z 6 marca 2012 r., utrzymującą w mocy decyzję z 29 września 2011 r. Decyzje te stwierdzają nieważność decyzji Prezydium Powiatowej Rady Narodowej Miasta Poznania – Wydział Finansowy z 30 czerwca 1963 r., na podstawie której właścicielem przedmiotowej nieruchomości stał się Skarb Państwa;

2) rażące naruszenie przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy przez uwzględnienie skargi Miasta Poznania pomimo braku podstaw, a w szczególności naruszenie art. 107 § 1 K.p.a. przez bezpodstawne przyjęcie, że zakresem rozstrzygnięcia nie jest przedmiotowa decyzja komunalizacyjna w całości.

Z uwagi na powyższe, wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie skargi. Ewentualnie, wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania. Wniesiono również o zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych oraz o rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie.

Ponadto, wniesiono na podstawie art. 106 § 3 w związku z art. 193 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 ze zm.), powoływanej dalej jako "P.p.s.a.", o przeprowadzenie dowodu uzupełniającego z dokumentów:

- wyroku Sądu Okręgowego w Poznaniu z 22 października 2014 r. sygn. akt XII C 787/13 wraz z uzasadnieniem,

- wyroku Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z 7 maja 2015 r. sygn. akt I ACa 1389/14 wraz z uzasadnieniem,

- wyroku Sądu Rejonowego Poznań-[...] w Poznaniu z 21 czerwca 2016 r. sygn. akt I C 597/15 wraz z uzasadnieniem

na okoliczność, że sądy powszechne uznawały prejudycjalny charakter decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Poznaniu z 29 września 2011 r. nr SKO-GN-4001/637/09 i utrzymującej ją w mocy decyzji SKO z 6 marca 2012 r. nr SKO-GN-4001/784/11 odnośnie do okoliczności, że decyzja wywłaszczeniowa Prezydium Powiatowej Rady Narodowej Miasta Poznania – Wydział Finansowy z 30 czerwca 1963 r. nr FN 13/RN/N.14.15 i 17/63, co do której stwierdzono częściowo nieważność (punkt 1 decyzji z 29 września 2011 r.) oraz częściowo, że zaskarżona decyzja została wydana z rażącym naruszeniem prawa (punkt 2), była podstawą wpisu prawa własności na rzecz Skarbu Państwa odnośnie do przedmiotowych nieruchomości oraz że to przeniesienie własności było wadliwe.

Wnosząca skargę kasacyjną nie zgodziła się ze stanowiskiem Sądu I instancji kwestionującym ustalenie organu, że przedmiotowa nieruchomość stanowiła w chwili komunalizacji własność Skarbu Państwa, i przyjęciem przez Sąd I instancji, że kwestię tę, jako zagadnienie wstępne, powinien zbadać sąd powszechny. Tymczasem, jak podkreśliła wnosząca skargę kasacyjną, to zagadnienie zostało już prawomocnie przesądzone decyzją SKO w Poznaniu z 6 marca 2012 r. i utrzymaną nią w mocy decyzją SKO w Poznaniu z 29 lutego 2011 r., której punkt 1 dotyczył stwierdzenia nieważności decyzji z 30 czerwca 1963 r., na podstawie której właścicielem przedmiotowej nieruchomości stał się Skarb Państwa, a punkt 2 dotyczył tych działek, które przed przejęciem przez Skarb Państwa stanowiły własność C. C. Z uwagi na zaistnienie nieusuwalnych skutków prawnych w punkcie 2 decyzji z 29 lutego 2011 r. stwierdzono, że w tym zakresie decyzja z 30 czerwca 1963 r. została wydana z naruszeniem prawa. Skutkowało to możliwością wystąpienia przez następców prawnych C. C. o odszkodowanie do sądu powszechnego, na podstawie art. 156 § 1 i art. 160 K.p.a. Z takiej możliwości skorzystała również A. A., która uzyskała stosowne odszkodowanie wyrokiem Sądu Okręgowego w Poznaniu z 22 października 2014 r. sygn. akt XII C 787/13. Powyższy wyrok został zaskarżony przez Skarb Państwa – Wojewodę Wielkopolskiego, a Sąd Apelacyjny w Poznaniu wyrokiem z 7 maja 2015 r. sygn. akt I ACa 1389/14 oddalił apelację, wskazując, że w sprawie została wykazana bezprawność działania organu, ponieważ stwierdzono, że decyzja z 30 czerwca 1963 r. w części dotyczącej działek nr [2]/1 i nr [2]/2 została wydana z naruszeniem prawa.

Wnosząca skargę kasacyjną podkreśliła, że z uzasadnień powołanych wyroków sądów powszechnych, dotyczących tej samej decyzji wywłaszczeniowej, wynika wyraźnie, że istnieje prejudykat w rozumieniu at. 97 § 1 pkt 4 K.p.a., który uzasadnia ustalenia co do własności komunalizowanego mienia, to jest że właścicielami przedmiotowej nieruchomości w chwili komunalizacji (z uwagi na treść decyzji nadzorczych SKO o stwierdzeniu nieważności decyzji wywłaszczeniowej, działających ze skutkiem ex tunc) były osoby fizyczne, to jest następcy prawni C. C. a nie Skarb Państwa. Z tych względów, celowe jest przeprowadzenie dowodu uzupełniającego z wyżej wskazanych wyroków sądów powszechnych na okoliczność podniesioną w petitum skargi kasacyjnej.

Jak wskazała wnosząca skargę kasacyjną, z tego względu błędny jest pogląd Sądu I instancji, że w niniejszej sprawie należy zawiesić postępowanie na podstawie art. 97 § 1 pkt 4 K.p.a., gdyż rozpatrzenie sprawy i wydanie decyzji zależy od uprzedniego rozstrzygnięcia zagadnienia wstępnego przez inny organ lub sąd. Takie zagadnienie wstępne zostało już rozpatrzone przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Poznaniu, które stwierdziło nieważność decyzji wywłaszczeniowej dotyczącej przedmiotowej nieruchomości.

Stwierdzenie nieważności decyzji z 30 czerwca 1963 r. (punkt 1 decyzji z 29 września 2011 r.) wywołało skutki ex tunc, a więc wystąpiło restitutio in integrum (przywrócenie do stanu poprzedniego, obowiązującego przed wydaniem aktu, którego nieważność stwierdzono). Oznacza to, że nie było podstawowej przesłanki warunkującej proces komunalizacyjny, rozpoczęty wobec przedmiotowej nieruchomości z mocy prawa, ponieważ w dacie wydania decyzji komunalizacyjnej z 17 kwietnia 1996 r. Skarb Państwa nie był właścicielem tej nieruchomości, a jedynie posługiwał się wadliwym tytułem własności. Stwierdzenie nabycia przez Miasto Poznań z mocy prawa nieodpłatnie własności nieruchomości niebędącej własnością Skarbu Państwa stanowiło więc rażące naruszenie prawa, to jest art. 5 ust. 1 ustawy komunalizacyjnej. Na taki charakter decyzji SKO co do wywłaszczonych nieruchomości C. C. wyraźnie wskazują powołane wyżej orzeczenia sądów powszechnych.

Skoro decyzja wywłaszczeniowa dotycząca przedmiotowej nieruchomości została skutecznie wyeliminowana z obrotu prawnego (lub też w przypadku sąsiednich działek, z uwagi na zaistnienie nieodwracalnych skutków prawnych stanowiła przyczynę odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu Państwa wobec następców prawnych C. C., w tym A. A.), to niezrozumiałe jest wskazywanie przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na konieczność zawieszenia postępowania w sprawie i występowanie do sądu powszechnego.

Zdaniem wnoszącej skargę kasacyjną, organ administracyjny posiada kompetencje do przeprowadzenia własnych ustaleń w tym zakresie. Przepis art. 189 K.p.c. nie może stanowić prejudykatu, czy służyć dla potrzeb uzyskania dowodu w sprawie administracyjnej. Za prejudykat należy w niniejszej sprawie uznać wskazaną decyzję SKO w Poznaniu z 29 września 2011 r. utrzymaną w mocy decyzją tego organu z 6 marca 2012 r. Za prejudykat uznały tę decyzję sądy powszechne i tak też uczynił Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji w niniejszej sprawie dekomunalizacyjnej. W postępowaniu w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji komunalizacyjnej organ jedynie ocenia, czy w postępowaniu nie popełniono uchybień wskazanych w art. 156 K.p.a., tj. czy w postępowaniu komunalizacyjnym prawidłowo ustalono przysługiwanie Skarbowi Państwa prawa własności, a nie (jak wskazał Sąd I instancji) ustalać, czy prawo własności przysługiwało Skarbowi Państwa.

W ocenie wnoszącej skargę kasacyjną, wynikające z art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (Dz. U. z 2023 r. poz. 1984), powoływanej dalej jako "u.k.w.", domniemanie, że prawo jawne z księgi wieczystej jest wpisane zgodnie z rzeczywistym stanem prawnym, może być obalone w każdym postępowaniu, w oparciu o wszelkie dostępne środki dowodowe. Nigdzie nie została wyrażona zasada, że dowód przeciwko treści wpisu może być przeprowadzony tylko w postępowaniu o uzgodnienie stanu prawnego ujawnionego w księdze wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, czy – jak chce WSA – w postępowaniu o ustalenie.

Organ nie powinien bezrefleksyjnie opierać się na treści księgi wieczystej, ale ustalić stan zgodny z rzeczywistością, zwłaszcza w sytuacji, w której domniemanie wynikające z treści księgi wieczystej zostaje skutecznie obalone. Stwierdzenie nieważności decyzji administracyjnej ze skutkiem wstecznym oznacza, że decyzja ta nie może być traktowana jako prawidłowa podstawa innych decyzji lub czynności prawnych, co może mieć wpływ na ocenę legalności tych innych decyzji lub czynności prawnych (tak NSA w uchwale 7 sędziów z 13 listopada 2012 r. sygn. akt I OPS 2/12).

W niniejszej sprawie stwierdzono nieważność decyzji stanowiącej podstawę wpisu Skarbu Państwa do księgi wieczystej. Skarb Państwa nie stał się więc właścicielem przedmiotowego udziału w nieruchomości. Zatem, w postępowaniu komunalizacyjnym błędnie oceniono, że prawo własności przysługuje Skarbowi Państwa.

Zdaniem wnoszącej skargę kasacyjną, Sąd I instancji zdaje się też pomijać okoliczność, że już z samego faktu rehabilitacji C. C. wynika, że nie nastąpiło przeniesienie prawa własności i nie wymaga to dodatkowego potwierdzenia przez sąd cywilny. Oznacza to, że niezależnie od skutków prawnych wywołanych przez decyzję SKO, w dniu komunalizacji niewątpliwie właścicielką przedmiotowego udziału pozostawała C. C.

Nie wniesiono odpowiedzi na skargę kasacyjną.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm.), powoływanej dalej jako "P.p.s.a.", Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 P.p.s.a. Z tego względu Naczelny Sąd Administracyjny przy rozpoznaniu sprawy związany był granicami skargi kasacyjnej. Granice te są wyznaczone wskazanymi w niej podstawami, którymi może być naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (art. 174 pkt 1 P.p.s.a.), a także naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 P.p.s.a.).

Biorąc pod uwagę zakres kontroli instancyjnej sprawowanej przez Naczelny Sąd Administracyjny, stwierdzić należy, że skarga kasacyjna nie zawiera uzasadnionych podstaw.

Przede wszystkim należy zauważyć, że autor skargi kasacyjnej wyliczenie przepisów wskazanych w podstawach kasacyjnych poprzedził zwrotem "w szczególności". Konieczna jest uwaga, wynikająca z utrwalonego w orzecznictwie poglądu, że Naczelny Sąd Administracyjny bada podstawy skargi kasacyjnej jedynie w zakresie przepisów wyraźnie powołanych. Użycie zwrotu "w szczególności" nie pozwala na kontrolę kasacyjną szerszą, niż z punktu widzenia powołanego przepisu oraz wskazanego sposobu jego naruszenia (por. wyrok NSA z 27 kwietnia 2018 r. sygn. akt II OSK 2875/1, jeżeli nie zaznaczono inaczej, wszystkie orzeczenia sądów administracyjnych cytowane w tym wyroku są dostępne w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych - http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Ponadto sformułowanie w skardze kasacyjnej takiego zwrotu sugeruje, że Naczelny Sąd Administracyjny przy rozpatrywaniu skargi kasacyjnej powinien objąć swą analizą również inne kwestie poza wprost wskazanymi przez autora skargi kasacyjnej. Jest to jednak niedopuszczalne z uwagi na związanie Naczelnego Sądu Administracyjnego podstawami skargi kasacyjnej oraz jej uzasadnieniem.

Sąd kasacyjny nie jest uprawniony do wyręczania strony i uzupełniania za nią zarzutów kasacyjnych. Nie może zatem domniemywać intencji autora skargi kasacyjnej. Dlatego też Naczelny Sąd Administracyjny zobowiązany był ograniczyć swe rozważania tylko do przepisów, które wprost zostały wskazane w skardze kasacyjnej (wyrok NSA z 29 kwietnia 2015 r. sygn. akt I OSK 1596/14).

Kolejno należy wytknąć, że zawarte w uzasadnieniu skargi kasacyjnej (s. 10) wywody na poparcie zarzutu naruszenia art. 7 i art. 8 K.p.a. sprowadzają się do konstatacji: "Mając na uwadze powyższą okoliczność, iż księgi wieczyste kreują jedynie domniemanie zgodności treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, jak również naczelne zasady postępowania administracyjnego (art. 7 i art. 8 K.p.a.) organ nie powinien się opierać bezrefleksyjnie na treści księgi wieczystej, ale ustalić stan zgodny z rzeczywistością (...)."

Powyższa konstatacja nie może być uznana za odpowiednie uzasadnienie zarzutu naruszenia art. 7 i art. 8 K.p.a. Uniemożliwia to merytoryczną ocenę tego zarzutu.

Należy podkreślić, że skarga kasacyjna powinna zawierać stosownie do art. 176 § 1 pkt 2 i art. 174 P.p.s.a. nie tylko przytoczenie podstaw kasacyjnych, ale i ich uzasadnienie. Mimo że przepisy P.p.s.a. nie określają warunków formalnych, jakim powinno odpowiadać uzasadnienie skargi kasacyjnej, to należy przyjąć, że ma ono za zadanie wykazanie trafności (słuszności) zarzutów postawionych w ramach podniesionych podstaw kasacyjnych, co oznacza, że musi zawierać argumenty mające na celu "usprawiedliwienie" przytoczonych podstaw kasacyjnych. Na autorze skargi kasacyjnej ciąży zatem obowiązek konkretnego wskazania, które przepisy prawa zostały przez sąd naruszone zaskarżonym orzeczeniem, na czym polegała ich błędna wykładnia lub niewłaściwe zastosowanie oraz jaka powinna być prawidłowa wykładnia lub właściwe zastosowanie. Należy podkreślić, że trzeba wskazać indywidualne uzasadnienie dla każdego zarzutu formułowanego wobec każdego z tych przepisów, który w ocenie kasatora naruszył sąd pierwszej instancji (wyrok NSA z 8 maja 2018 r. sygn. akt II GSK 289/18).

Autor skargi kasacyjnej podnosząc zarzuty naruszenia wskazanych przepisów K.p.a. ani nie wykazał, aby uchybienie im mogło mieć istotny wpływ na treść zaskarżonego wyroku, ani nie powiązał naruszenia tych przepisów z naruszeniem przez Sąd I instancji odpowiednich przepisów ustawy P.p.s.a.

Należy podkreślić, że o skuteczności zarzutów naruszenia zasad ogólnych postępowania decyduje wykazanie istotnego wpływu zarzucanych naruszeń zasady ogólnej postępowania na wynik sprawy. Wnoszący skargę kasacyjną obowiązany jest uzasadnić, że następstwa zarzucanych uchybień zasad ogólnych postępowania były na tyle ważkie, że miały istotny wpływ na treść kwestionowanego orzeczenia, ponieważ gdyby do tych uchybień nie doszło, rozstrzygnięcie sądu administracyjnego mogłoby być inne. Dla wykazania istotnego, a nie jakiegokolwiek, wpływu na wynik sprawy, niewystarczające jest przytoczenie zasad ogólnych, ale konieczna jest konkretyzacja i wskazanie, który przepis postępowania, będący realizacją zasady procesowej, został naruszony, w jaki sposób oraz wykazanie związku przyczynowego pomiędzy uchybieniem procesowym, stanowiącym przedmiot zarzutu skargi kasacyjnej, a wydanym orzeczeniem sądu.

Dodać należy, że w doktrynie postępowania sądowoadministracyjnego oraz w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego prezentowany jest, podzielany przez skład orzekający w niniejszej sprawie, pogląd, zgodnie z którym istotą postępowania zainicjowanego skargą kasacyjną w postępowaniu sądowoadministracyjnym jest weryfikacja zgodności z prawem orzeczenia wojewódzkiego sądu administracyjnego oraz postępowania, które doprowadziło do jego wydania (por. H. Knysiak-Molczyk Skarga kasacyjna w postępowaniu sądowoadministracyjnym, Warszawa 2009, s. 238 - 240; np. wyrok NSA z 15 lipca 2005 r. sygn. akt FSK 2706/04 czy wyrok NSA z 13 lutego 2007 r. sygn. akt II FSK 329/06). Samodzielną podstawę zarzutów kasacyjnych w przypadku kontroli kasacyjnej postępowania, które doprowadziło do wydania zaskarżonego wyroku wojewódzkiego sądu administracyjnego stanowić będą więc jedynie te przepisy, które w przypadku postępowania sądowoadministracyjnego regulują jego przebieg. Wojewódzki sąd administracyjny prowadzi postępowanie bowiem na podstawie przepisów P.p.s.a. a nie przepisów K.p.a. Zatem sąd ten nie może naruszyć samodzielnie przepisów K.p.a., a jedynie wadliwie ocenić ich ewentualne naruszenie przez organ administracji publicznej przy nieodpowiednim zastosowania, w efekcie tej kontroli, przepisów regulujących postępowanie sądowoadministracyjne (por. wyrok NSA z 8 lutego 2007 r. sygn. akt II FSK 216/06). Modelowo zatem zarzut naruszenia przepisów postępowania stosowanych przez organy administracji może być zatem na gruncie art. 174 pkt 2 P.p.s.a. zarzutem skutecznym jedynie wówczas, gdy zostanie jednocześnie powiązany z naruszeniem odpowiednich przepisów regulujących postępowanie sądowoadministracyjne (por. wyrok NSA z 19 października 2005 r. sygn. akt I FSK 109/05). Jednocześnie, pozostając na gruncie uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego w Pełnym Składzie z 26 października 2009 r. sygn. akt I OPS 10/09 (ONSAiWSA 2010/1/1) należy uznać, że brak powiązania w skardze kasacyjnej zarzutu naruszenia przez Sąd I instancji przepisów K.p.a. z naruszeniem stosowanych przez ten sąd przepisów P.p.s.a. nie dyskwalifikuje samej skargi kasacyjnej i nie może prowadzić do nierozpoznania merytorycznego jej zarzutów (por. ONSAiWSA 2010/1/1, s. 33 i n., szczeg. s. 38-39). W przedmiotowej sprawie zarzut naruszenia przepisów regulujących postępowanie administracyjne, mimo że nie został powiązany z zarzutem naruszenia odpowiednich przepisów regulujących postępowanie sądowoadministracyjne, powinien być zatem w świetle powyższego potraktowany jako zarzut braku właściwej kontroli zastosowania wskazanych przepisów K.p.a. przez Sąd I instancji.

Istota sporu w rozpoznawanej sprawie sprowadza się do udzielenia odpowiedzi, czy organ nadzoru mając wątpliwości co do poprawności wpisu w księdze wieczystej mógł poczynić we własnym zakresie ustalenie, że nieruchomość będąca przedmiotem komunalizacji (wymieniona w decyzji Wojewody Poznańskiego z 17 kwietnia 1996 r.) w całości nie stanowiła mienia ogólnonarodowego (państwowego) w rozumieniu art. 5 ust. 1 ustawy komunalizacyjnej, co dawało podstawę do stwierdzenie nieważności decyzji komunalizacyjnej z powodu rażącego prawa (art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a.).

Sąd I instancji uznał, że w okolicznościach tej sprawy organ nadzoru powinien był zawiesić postępowanie nadzorcze na podstawie art. 97 § 1 pkt 4 K.p.a. w celu uzyskania przez stronę rozstrzygnięcia o prawie własności przedmiotowej nieruchomości na dzień komunalizacji przed sądem powszechnym. Odpowiednim ku temu instrumentem powinno być, w ocenie Sądu I instancji, powództwo z art. 189 K.p.c. o ustalenie prawa własności do nieruchomości na dzień komunalizacji z mocy prawa (27 maja 1990 r.), gdyż powództwo z art. 10 u.k.w. może okazać się nieskuteczne z uwagi na to, że uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym może dotyczyć tylko chwili orzekania przez sąd, a tu na przeszkodzie może stać decyzja komunalizacyjna. Wyrok wydany w trybie art. 189 K.p.c. również obala domniemanie prawdziwości wpisu w księdze wieczystej na określoną datę.

Skarżąca kasacyjnie uważa natomiast, że kwestia własności komunalizowanej nieruchomości została prawomocnie przesądzona decyzją SKO w Poznaniu z 6 marca 2012 r. utrzymującą w mocy decyzję z 29 września 2011 r. stwierdzającą nieważność decyzji Prezydium PRN Miasta Poznania - Wydział Finansowy z 30 czerwca 1963 r., na podstawie której właścicielem przedmiotowej nieruchomości stał się Skarb Państwa.

W odniesieniu do tak sformułowanego stanowiska Sądu I instancji i sposobu sformułowania kwestionującego go zarzutu skargi kasacyjnej, należy zwrócić uwagę, że nie jest wystraczające zakwestionowanie stanowiska Sądu I instancji przez wskazanie na naruszenia przepisów art. 7 i art. 8 K.p.a. oraz art. 97 § 1 pkt 4 w związku z art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a. bez powiązania tych przepisów z naruszeniem art. 189 K.p.c. Należy oczywiście dostrzec, że przepis ten został wymieniony w uzasadnieniu skargi kasacyjnej na s. 7 i 8, to jednak nie do Naczelnego Sądu Administracyjnego należy wyciąganie z treści uzasadnienia skargi kasacyjnej przytoczonych tam zarzutów i wiązanie ich z powołanymi tam przepisami w celu uzupełnienia przytoczonej w petitum skargi kasacyjnej podstawy kasacyjnej (por. wyrok NSA z 13 listopada 2007 r. sygn. akt I FSK 1448/06). Naczelny Sąd Administracyjny wielokrotnie w swoim orzecznictwie podkreślał, że nie ma on obowiązku formułowania za stronę zarzutów kasacyjnych na podstawie uzasadnienia skargi kasacyjnej. Należy bowiem mieć na uwadze, że wyodrębnianie zarzutów z treści uzasadnienia skargi kasacyjnej zawsze niesie ryzyko nieprawidłowego odczytania intencji strony wnoszącej skargę kasacyjną. Konieczne jest przy tym oddzielenie podstawy kasacyjnej od jej uzasadnienia, które jest niezbędnym elementem skargi kasacyjnej (zob. wyrok NSA z 19 marca 2014 r. sygn. akt II GSK 16/13, wyrok NSA z 17 lutego 2015 r. sygn. akt II OSK 1695/13). Do autora skargi kasacyjnej należy zatem wskazanie konkretnych przepisów prawa materialnego lub przepisów postępowania, które w jego ocenie naruszył Sąd I instancji i precyzyjne wyjaśnienie, na czym polegało ich niewłaściwe zastosowanie lub błędna interpretacja, w odniesieniu do prawa materialnego, bądź wykazanie istotnego wpływu naruszenia prawa procesowego na rozstrzygnięcie sprawy przez Sąd I instancji.

Ważne jest też zwrócenie uwagi, że w praktyce orzeczniczej Naczelnego Sądu Administracyjnego nie dochodzi do automatycznego dyskwalifikowania skarg kasacyjnych, w sytuacji gdy zarzuty kasacyjne nie w pełni spełniają wymogi konstrukcyjne określone w art. 176 P.p.s.a., czego potwierdzeniem jest uchwała NSA z 26 października 2009 r. sygn. akt I OPS 10/09 podjęta w pełnym składzie. Przyjmuje się zatem, że co do zasady Naczelny Sąd Administracyjny nie może we własnym zakresie konkretyzować zarzutów skargi kasacyjnej ani uściślać bądź w inny sposób ich korygować, chyba że umożliwia to powołana choćby niedoskonale podstawa prawna, a wadliwość zarzutu jest możliwa do usunięcia poprzez analizę argumentacji uzasadnienia środka odwoławczego (por. wyrok NSA z 22 sierpnia 2012 r. sygn. akt I FSK 1679/11). Analiza argumentacji przytoczonej w uzasadnieniu skargi kasacyjnej wniesionej w niniejszej sprawie pozwala na przyjęcie, że zarzut wskazany w punkcie pierwszym skargi kasacyjnej został skonkretyzowany w stopniu pozwalającym na merytoryczne odniesienie się do niego.

Należy w tym miejscu przypomnieć, że w Księdze Wieczystej nr [...] (po zmianie numeracji noszącej Nr [...]) regulującej stan prawny spornej nieruchomości, dokonano wpisu, z którego wynika, że w miejsce dotychczasowej właścicielki C. C. wpisano Skarb Państwa – Prezydium Rady Narodowej Miasta Poznania, do połowy opisywanej nieruchomości. Wpisu tego dokonano w oparciu o wniosek z 7 października 1962 r. złożony 19 października 1962 r. oraz decyzję Prezydium Rady Narodowej Miasta Poznania Wydział Finansowy z 30 czerwca 1963 r. nr FN I.3/RN/N.14,15 i 17/63.

Treść tej decyzji nasuwa istotne wątpliwości co do jej zgodności z prawem. Jak zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 3 września 2010 r. sygn. akt I OW 87/10, dotyczącym sporu kompetencyjnego pomiędzy Samorządowym Kolegium Odwoławczym w Poznaniu a Ministrem Infrastruktury w przedmiocie wskazania organu właściwego do rozpoznania wniosku o stwierdzenie nieważności omawianej decyzji: "(...) powołane w podstawie prawnej kwestionowanej obecnie decyzji przepisy nie przystają zarówno do sentencji decyzji, jak i do jego uzasadnienia, a i sama sentencja rozstrzyga sprawę w innej materii, niż wynika to z treści uzasadnienia oraz (...) przepisy powołane jako podstawa prawna decyzji w dacie jej wydania nie obowiązywały (poza art. 13 § 4 dekretu z dnia 28 czerwca 1946 r. o odpowiedzialności karnej za odstępstwo od narodowości w czasie wojny 1939-1945 r.), nie można w kategoryczny sposób ustalić materialnej podstawy jej wydania, a co za tym idzie – ustalić na podstawie przepisów prawa materialnego, jaki organ przejął obecnie kompetencje do orzekania w sprawie rozstrzygniętej zaskarżoną decyzją."

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Poznaniu decyzją z 29 września 2011 r. utrzymaną w mocy decyzją z 6 marca 2012 r., stwierdziło nieważność omawianej decyzji Prezydium Powiatowej Rady Narodowej Miasta Poznania – Wydział Finansowy z 30 czerwca 1963 r. dot. przekazania w zarząd, między innymi w części dotyczącej nieruchomości oznaczonej jako działka nr [3], arkusz mapy [...], obręb [...] [...].

Jakkolwiek decyzja Prezydium Powiatowej Rady Narodowej Miasta Poznania – Wydział Finansowy z 30 czerwca 1963 r. w swojej sentencji nie dotyczyła przepadku prawa własności na rzecz Skarbu Państwa, to w jej uzasadnieniu wskazano na okoliczności, w których Skarb Państwa miał stać się właścicielem przedmiotowej nieruchomości.

Z ustaleń poczynionych przez organ administracyjny i przyjętych przez Sąd I instancji wynika, że Skarb Państwa stał się właścicielem skomunalizowanej działki nr [3], arkusz mapy [...], obręb [...], na podstawie postanowienia Sądu lecz bez wskazania oznaczenia tego postanowienia, jego sygnatury, daty oraz Sądu, który wydał to postanowienie. Jednak zebrany w sprawie materiał dowodowy pozwala na stwierdzenie, że postanowieniem Sądu Powiatowego dla m. Poznania Wydział V Karny z 14 maja 1957 r. sygn. akt V. Ko 123/55, utrzymanym w mocy postanowieniem Sądu Wojewódzkiego w Poznaniu z 4 czerwca 1957 r. sygn. akt V.Kz. 184/57, nie uwzględniono wniosku C. C. o zwolnienie spod zajęcia 1/2 idealnej części nieruchomości zapisanych w KW Poznań – [...] tom I, wykaz [...]. W Księdze Wieczystej nr [...] (po zmianie numeracji noszącej Nr [...]) regulującej stan prawny spornej nieruchomości, dokonano wpisu, z którego wynika, że w miejsce dotychczasowej właścicielki C. C. wpisano Skarb Państwa – Prezydium Rady Narodowej Miasta Poznania, do połowy opisywanej nieruchomości. Wpisu tego dokonano w oparciu o wniosek z 7 października 1962 r. złożony 19 października 1962 r. oraz decyzję Prezydium Rady Narodowej Miasta Poznania Wydział Finansowy z 30 czerwca 1963 r. Do wniosku z 7 października 1962 r. Wydział Finansowy Prezydium Rady Narodowej Miasta Poznania dołączył wypis ww. postanowień.

Należy również zauważyć, że zgodnie z art. 13 § 3 dekretu z dnia 28 czerwca 1946 r. o odpowiedzialności karnej za odstępstwo od narodowości w czasie wojny 1939-1945 r. (Dz.U. z 1946 r. Nr 41, poz. 237 ze zm.) zwolnienie majątku spod zajęcia, dozoru i zarządu może nastąpić dopiero po wydaniu bądź wyroku nie zawierającego orzeczenia o przepadku majątku (art. 2), bądź postanowienia o zaniechaniu ścigania (art. 17), pod warunkiem:

a) że majątek znajduje się jeszcze w posiadaniu właściciela, albo

b) że zgłoszenie przynależności do narodowości niemieckiej lub uprzywilejowanej przez okupanta nastąpiło w okolicznościach przewidzianych w art. 3, a szczególne względy państwowe lub społeczne nie stoją na przeszkodzie zwrotowi majątku.

Zgodnie zaś z art. 13 § 4 tego dekretu majątek, nie zwolniony przez sąd na mocy § 3, przechodzi na własność Skarbu Państwa.

W orzecznictwie wskazywano, że jeżeli istnieje prawomocne orzeczenie karne wydane w trybie art. 13 dekretu z dnia 28 czerwca 1946 r., a więc w ramach właściwości sądów karnych, odmawiające zwolnienia mienia powódki spod zajęcia dozoru, to powyższe orzeczenie sądu karnego jest równoznaczne z przepadkiem mienia na rzecz Skarbu Państwa (uchwała Składu Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego z 28 maja 1960 r. sygn. akt VI KO 55/59, OSN 1960/IV, poz. 56) i wiąże również sąd cywilny (wyrok Sądu Najwyższego z 29 listopada 1963 r. sygn. akt II CR 13/63, LEX nr 1672095). Wskazywano również, że majątek odstępcy od narodowości może być jednocześnie uważany za podlegający przejęciu przez Państwo jako mienie opuszczone z powodu działań wojennych, co nie przeszkadza w traktowaniu go jako zajętego w rozumieniu art. 13 § 3 dekretu z dnia 28 czerwca 1946 r., wobec czego sądem właściwym do rozpoznania wniosku o zwolnienie spod zajęcia i zarządu państwowego jest powszechny sąd karny, a nie cywilny (wyrok Sądu Najwyższego z 28 grudnia 1961 r. sygn. akt V K 641/61, OSNKW 1962/4/58).

W uchwale Sądu Najwyższego z 3 września 1965 r. sygn. akt VI KZP 37/65 (OSNKW 1965/11/135, LEX nr 121221) stwierdzono natomiast, że w wypadku zaskarżenia wyłącznie przez wnioskodawcę postanowienia sądu oddalającego wniosek o zwolnienie - na podstawie art. 13 § 3 dekretu z dnia 28 czerwca 1946 r. (Dz. U. Nr 41, poz. 237 ze zm.) - majątku spod zajęcia (bez jednoczesnego orzeczenia przepadku tego majątku), sąd odwoławczy, w razie podzielenia stanowiska sądu I instancji co do braku podstaw do zwolnienia, utrzymuje zaskarżone postanowienie w mocy ze wskazaniem w uzasadnieniu swego postanowienia niezbędności orzeczenia przez sąd I instancji również przepadku majątku na podstawie art. 13 § 5 wymienionego dekretu.

Zasadnie Sąd I instancji zwrócił uwagę, że w uzasadnieniu postanowienia Sądu Wojewódzkiego w Poznaniu z 4 czerwca 1957 r. sygn. akt V.Kz. 184/57 (w przedmiocie wniosku o zwolnienie majątku spod zajęcia) stwierdzono, że "(...) majątek C. C. z mocy wytycznych art. 13 § 5 wymienionego dekretu z dnia 28.6.46 r. przeszedł na własność Skarbu Państwa". Podobne stwierdzenie znajduje się w uzasadnieniu wyroku Sądu Wojewódzkiego w Poznaniu z 18 grudnia 1959 r., II C 1687/57 i II C 916/56, z powództwa C. C. o wydanie współposiadania (zob. tom I akt admin. w sprawie I SA/Wa 2111/17).

Z materiału dowodowego sprawy wynika również, że przedmiotowe nieruchomości decyzjami Tymczasowego Zarządu Państwowego Oddział Wojewódzki w Poznaniu z 30 listopada 1945 r. nr IV/1/2/427/45 zostały zajęte jako mienie poniemieckie i przekazane Zarządowi Miejskiemu w Poznaniu. Od tego czasu znajdowały się w administracji miejskiej, sprawowanej przez różne organy względnie przedsiębiorstwa, ostatnio i obecnie przez Dzielnicowy Zarząd w Poznaniu na podstawie dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich (Dz. U. Nr 13, poz. 87). Jeżeli zachodziłyby więc podstawy do przyjęcia, że majątek odstępcy przeszedł już na własność Państwa, to wydanie orzeczenia w trybie art. 13 dekretu z dnia 28 czerwca 1946 r. jest aktualne co do majątku, którego odstępca jest jeszcze właścicielem, natomiast orzekanie przez sąd karny w powyższym trybie byłoby bezprzedmiotowe (uchwała Sądu Najwyższego 7 sędziów z 28 maja 1960 r. sygn. akt VI KO 55/59).

Sytuacja prawna zajętego mienia podlegała też zmianie na tle ustawy z dnia 20 lipca 1950 r. o zniesieniu sankcji oraz ograniczeń w stosunku do obywateli, którzy zgłosili swą przynależność do narodowości niemieckiej (Dz. U. Nr 9, poz. 270), oraz w rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 26 lipca 1950 r. (Dz. U. Nr 32, poz. 294).

Zgodzić się trzeba z Sądem I instancji, że w takich okolicznościach faktycznych i prawnych oraz przy tego typu orzecznictwie w zakresie dekretu z dnia 28 czerwca 1946 r. o odpowiedzialności karnej za odstępstwo od narodowości w czasie wojny 1939-1945 r. (w tym powołana przez Sąd I instancji uchwała Sądu Najwyższego z 3 września 1965 r. sygn. akt VI KZP 37/65), jest niedopuszczalne samodzielne rozstrzyganie o prawie własności na dzień komunalizacji z mocy prawa przez organ administracji, i to w sposób odmienny, niż wynikało to z treści księgi wieczystej oraz z prawomocnych orzeczeń sądowych (zob. przywołane wyżej postanowienie Sądu Wojewódzkiego w Poznaniu z 4 czerwca 1957 r. sygn. akt V.Kz. 184/57 oraz wyrok Sądu Wojewódzkiego w Poznaniu z 18 grudnia 1959 r. sygn. akt II C 1687/57 i II C 916/56).

Kwestia oceny prawidłowości wpisu w księdze wieczystej, gdy budzi on zastrzeżenia co do zgodności ze stanem rzeczywistym, została przekazana do orzekania sądom powszechnym i stanowi sprawę cywilną. Nie jest więc dopuszczalne orzekanie w tych sprawach w postępowaniu administracyjnym, gdyż taka decyzja, jako wydana bez podstawy prawnej, byłaby nieważna. Również prowadzenie postępowania nadzorczego - bez rozstrzygnięcia zagadnienia wstępnego - byłoby nieprawidłowe, bowiem mogłoby prowadzić do wydania decyzji rozstrzygającej, sprzecznej z orzeczeniem sądu, a przez to wadliwej i podlegającej uchyleniu jako wydanej z naruszeniem norm procedury, mającym istotny wpływ na wynik sprawy.

Wobec tego za zasadne należy uznać stanowisko Sądu I instancji, że ustalenia co do własności nieruchomości w dacie komunalizacji z mocy prawa (27 maja 1990 r.) organ nadzoru poczynił w sposób niedozwolony we własnym zakresie, bez konfrontowania tych ustaleń z treścią księgi wieczystej nr [...] na dzień komunalizacji z mocy prawa.

Z tych powodów nie można zgodzić się ze skarżącą kasacyjnie, że zagadnienie własności nieruchomości zostało już prawomocnie przesądzone decyzją SKO w Poznaniu z 6 marca 2012 r. i utrzymaną nią w mocy decyzją SKO w Poznaniu z 29 lutego 2011 r., której punkt 1 dotyczył stwierdzenia nieważności decyzji z 30 czerwca 1963 r., a w punkcie 2 stwierdzono, że w zakresie w niej wskazanym decyzja z 30 czerwca 1963 r. została wydana z naruszeniem prawa z powodu nieodwracalnych skutków prawnych.

Oceny tej nie mogło zmienić skuteczne wystąpienie przez następców prawnych C. C. o odszkodowanie do sądu powszechnego, na podstawie art. 156 § 1 i art. 160 K.p.a. Ustalenia poczynione w postępowaniu, którego przedmiotem jest ustalanie odszkodowania dla strony, która poniosła szkodę na skutek wydania decyzji nieważnej albo wydania decyzji z naruszeniem prawa, nie mogą zastąpić ustaleń w postępowaniu o ustalenie prawa własności. Z tego też powodu za nieprzydatny należało uznać wniosek o przeprowadzenie dowodów uzupełniających, w trybie art. 106 § 3 w związku z art. 193 P.p.s.a., z dokumentów: wyroku Sądu Okręgowego w Poznaniu z 22 października 2014 r. sygn. akt XII C 787/13 wraz z uzasadnieniem, wyroku Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z 7 maja 2015 r. sygn. akt I ACa 1389/14 wraz z uzasadnieniem, wyroku Sądu Rejonowego Poznań-[...] w Poznaniu z 21 czerwca 2016 r. sygn. akt I C 597/15 wraz z uzasadnieniem, na okoliczność, że sądy powszechne uznawały prejudycjalny charakter decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Poznaniu z 29 września 2011 r. nr SKO-GN-4001/637/09 i utrzymującej ją w mocy decyzji SKO z 6 marca 2012 r. nr SKO-GN-4001/784/11 odnośnie do okoliczności, że decyzja wywłaszczeniowa Prezydium Powiatowej Rady Narodowej Miasta Poznania – Wydział Finansowy z 30 czerwca 1963 r. nr FN 13/RN/N.14.15 i 17/63, była podstawą wpisu prawa własności na rzecz Skarbu Państwa odnośnie do przedmiotowych nieruchomości oraz że to przeniesienie własności było wadliwe.

W odniesieniu do zarzutu naruszenia art. 107 § 1 K.p.a. zauważyć natomiast należy, że został sformułowany w niestaranny sposób.

W sytuacji, gdy określona jednostka redakcyjna aktu prawnego (np. artykuł) dzieli się na kilka mniejszych jednostek (np. paragrafy, ustępy, punkty, litery), to przez przytoczenie podstaw kasacyjnych rozumieć należy dokładne wskazanie tych przepisów prawa, które - zdaniem strony wnoszącej skargę kasacyjną - zostały naruszone przez sąd wydający zaskarżone orzeczenie. Wymóg skutecznie wniesionej skargi kasacyjnej jest spełniony, gdy wskazuje ona jako naruszony konkretny przepis, z podaniem numeru konkretnej jednostki redakcyjnej aktu prawnego. Tylko tak sprecyzowany zarzut pozwala ustalić granice zaskarżenia (vide: postanowienie SN z 7 kwietnia 1997 r., III CKN 29/97, OSNC 1997 nr 6-7, poz. 96; wyrok NSA z 29 stycznia 2008 r., I OSK 2034/06; wyrok NSA z 10 maja 2011 r., II OSK 2520/10).

Przepis art. 107 § 1 K.p.a. zawiera dziewięciopunktowe wyliczenie składników decyzji. Z treści powyższego zarzutu ani też z jego uzasadnienia nie wynika, który z punktów art. 107 § 1 K.p.a. autor kasacji miał na myśli stawiając ów zarzut. Na dodatek zarzut ten nie został uzasadniony. Nie wiadomo zatem, w czym autor skargi kasacyjnej upatruje naruszenia tego przepisu przez Sąd I instancji. Zarzut ten nie nadawał się zatem do rozpoznania.

Na marginesie tylko można podać, że z akt sprawy wynika, że trafnie Sąd I instancji uznał, że organ nie wyjaśnił wystarczająco w jakim zakresie nieruchomość była przedmiotem komunalizacji. Powtórzyć trzeba za Sądem Wojewódzkim, że decyzja Wojewody Poznańskiego z 17 kwietnia 1996 r. odwoływała się tylko do nieruchomości uregulowanej w księdze wieczystej nr [...] i do karty inwentaryzacyjnej tej nieruchomości, bez określenia, czy chodzi o udział w prawie własności nieruchomości, czy też o całą nieruchomość, ponadto zaskarżona decyzja nadzorcza z 21 września 2017 r. stwierdzająca nieważność decyzji komunalizacyjnej, nie wspomina o udziale Skarbu Państwa. Logiczny pozostaje wniosek Sądu I instancji, że z uzasadnienia decyzji nadzorczej można wywieść, że organ nadzoru przyjął, że przedmiotem komunalizacji była cała nieruchomość, a to z kolei pozostaje w sprzeczności z odpisem księgi wieczystej nr [...] według stanu na 2015 r. wskazującym, że Miasto Poznań uzyskało w wyniku komunalizacji jedynie udział 1/2 w nieruchomości. Brak jasności co do rozstrzygnięcia, czy działka była objęta komunalizacją, dotyczy również działki nr [1]. Stwierdzone przez Sąd I instancji uchybienia mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Mając na uwadze powyższe Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 P.p.s.a. orzekł, jak w wyroku.