Wyrok WSA we Wrocławiu, sygn. akt IV SA/Wr 318/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Data orzeczenia: 2025-01-08 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: *Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 7, 8, 77 par. 1 i art. 80
journal: Dz.U. 2024 poz 572
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.)
article: art. 30 ust. 2 pkt 1
journal: Dz.U. 2024 poz 323
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Ewa Kamieniecka (sprawozdawca) Sędziowie: Asesor WSA Aneta Brzezińska Sędzia WSA Marta Pająkiewicz-Kremis Protokolant: Z-ca Kierownika Sekretariatu Wydziału IV Krzysztof Erbel po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 8 stycznia 2025 r. sprawy ze skargi Z. U. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we Wrocławiu z dnia 12 kwietnia 2024 r. nr SKO 4532.142.2024 w przedmiocie uznania wypłaconego zasiłku pielęgnacyjnego za świadczenie nienależnie pobrane i obowiązku zwrotu tego świadczenia uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Gminy Żmigród z dnia 5 marca 2024 r. nr GOPS.P.8127.14.4.2017.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 6 grudnia 2017 r. nr GOPS.P.8127.14.2017 Burmistrz Gminy Żmigród przyznał Z. U. prawo do zasiłki pielęgnacyjnego na okres od 1 sierpnia 2017 r. do 20 listopada 2020 r. Następnie decyzją z dnia 16 grudnia 2020 r. nr GOPS.P.8127.14.2.2017 Burmistrz wydłużył okres przysługiwania zasiłku pielęgnacyjnego od 1 grudnia 2020 r. do upływu 60 dni od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Ponadto decyzją z dnia 30 listopada 2023 r. nr GOPS.P.8127.14.3.2017 Burmistrz zmienił decyzję z 6 grudnia 2017 r. i przyznał zasiłek pielęgnacyjny do 31 grudnia 2023 r.

Natomiast decyzją z dnia 5 marca 2024 r. nr GOPS.P.8127.14.4.2017 Burmistrz uznał za nienależnie pobrane świadczenia wypłacone w okresie od 1 marca 2021 r. do 31 grudnia 2023 r. w łącznej wysokości 7.338,56 zł i zobowiązał stronę do zwrotu kwoty nienależnie pobranych świadczeń w wysokości 7.338,56 zł wraz z ustawowymi odsetkami, które na dzień wydania decyzji wynoszą 1.276,97 zł. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że w dniu 25 stycznia 2024 r. wpłynął do organu wniosek strony o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego wraz z załączonym orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Trzebnicy o niepełnosprawności strony z dnia 5 lutego 2021 r. Stronę zaliczono do osób niepełnosprawnych w stopniu umiarkowanym, niepełnosprawność istnieje od urodzenia, a orzeczenie wydano na stałe. Według organu, w związku z uzyskaniem orzeczenia o niepełnosprawności z dnia 5 lutego 2021 r., strona winna wówczas złożyć ponownie wniosek o ustalenie prawa do zasiłki pielęgnacyjnego.

W odwołaniu strona wyjaśniła, że jest osobą z niepełnosprawnością intelektualną od urodzenia, a stan zdrowia psychicznego nie rokuje poprawy. Jest osobą bez kwalifikacji zawodowych z uwagi na ograniczenia intelektualne. Nie rozumie wielu pytań i trudno się odnaleźć w otaczającym świecie. Strona ma problemy z nawiązywaniem kontaktów z innymi ludźmi, wymaga wsparcia innych osób w codziennym funkcjonowaniu, a na co dzień korzysta z pomocy pracownika socjalnego GOPS. W obecności innych ludzi zainteresowany staje się nerwowy i zaprzestał chodzenia do ŚDS. Hałas i nadmiar dźwięków sprawia, że ma niekontrolowane napady złości i agresji oraz nie potrafi zapanować nad swoimi emocjami. Od wielu lat zainteresowany leczy się na zaburzenia depresyjne nawracające i bierze stałe leki. W środowisku jest dyskryminowany z uwagi na chorobę i nie może znaleźć nawet pracy dorywczej, a stan zdrowia pogarsza się. Brak pracy, odrzucenie przez środowisko i niepełnosprawność intelektualna znacznie wpływają na jego stan psychiczny. Zobowiązanie do zapłaty znacznej kwoty sprawiło, że zainteresowany musiał prosić o zwiększenie dawki leków od psychiatry, ponieważ myśl o pozbawieniu środków do życia negatywnie wpłynęła na jego stan psychiczny.

Odwołujący nie dopełnił obowiązku przedłożenia nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, ponieważ nie potrafi czytać ze zrozumieniem, a co dopiero pisma urzędowe. Ma problemy z pisaniem i czytaniem, bo ukończył jedynie kilka klas szkoły podstawowej specjalnej. Aktualne orzeczenie stanowi kontynuację poprzedniego orzeczenia. Orzeczenia te potwierdzają prawo do otrzymywania zasiłku pielęgnacyjnego w sposób ciągły. Otrzymany zasiłek pielęgnacyjny został przeznaczony na zakup leków. Strona była przekonana, że ma prawo do zasiłku pielęgnacyjnego, skoro pieniądze wpływają na konto. Jedynym źródłem dochodu strony jest zasiłek stały z GOPS w wysokości 792,96 zł, a kwota ta wystarcza jedynie na zaspokojenie podstawowych potrzeb bytowych i strona żyje na granicy ubóstwa. Nie posiada środków finansowych na spłatę zadłużenia.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze we Wrocławiu decyzją z dnia 12 kwietnia 2024 r. nr SKO 5432.142.2024 utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. SKO wyjaśniło, że w związku z nieprzedłożeniem w GOPS nowego orzeczenia o niepełnosprawności z dnia 5 lutego 2021 r. zaistniała przesłanka do ustania prawa do zasiłku pielęgnacyjnego. SKO zauważyło, że organ pierwszej instancji w treści decyzji z dnia 16 grudnia 2020 r. pouczył odwołującego o obowiązku niezwłocznego powiadomienia o otrzymaniu nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności i wskazał, że niezgłoszenie zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych może skutkować uznaniem świadczeń jako nienależnie pobrane i orzeczeniem o obowiązku zwrotu wraz z odsetkami. Dla postawienia osobie zarzutu pobrania nienależnego świadczenia konieczne jest ustalenie, że osoba ta wiedziała o zaistnieniu okoliczności, mającej wpływ na ustanie prawa do świadczenia. Pomimo pouczenia strony przez organ pierwszej instancji o obowiązku poinformowania organu o wydaniu nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, to odwołujący nie dopełnił ciążącego na nim obowiązku informacyjnego, a więc prawo do zasiłku pielęgnacyjnego ustało wraz z upływem lutego 2021 r.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji. Skarżący, podobnie jak w odwołaniu od decyzji organu pierwszej instancji, powołał się na swoją trudną sytuację życiową i materialną. Wskazał, że nie posiada środków finansowych na spłatę kwoty wynikającej z decyzji organu, a ponadto ponowne orzeczenie o niepełnosprawności stanowi kontynuację poprzedniego orzeczenia. Skoro kwoty zasiłku pielęgnacyjnego regularnie wpływały na jego konto, to był przekonany, że zasiłek pielęgnacyjny jest mu należny.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t. j. Dz. U. z 2024 r., poz. 334) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W myśl art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2024 r., poz. 935, dalej p.p.s.a.), uwzględnienie skargi następuje w przypadku naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy.

Sąd uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie.

W rozpoznawanej sprawie sporne jest, czy organy prawidłowo uznały, że zasiłek pielęgnacyjny wypłacony skarżącemu za okres od 1 marca 2021 r. do 31 grudnia 2024 r. w kwocie 7.338,56 zł stanowi nienależnie pobrane świadczenie w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.: Dz. U. z 2024 r. poz. 323).

Zgodnie z art. 30 ust. 1 u.ś.r. osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Katalog przesłanek uznania świadczenia za nienależne pobrane zawarty jest w art. 30 ust. 2 u.ś.r. W okolicznościach rozpoznawanej sprawy organy, kwalifikując wypłacony zasiłek pielęgnacyjny jako świadczenie nienależnie pobrane, powołały się na przesłankę z art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. W myśl tej regulacji za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Stwierdzenie, że doszło do nienależnie pobranego świadczenia w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. wymaga łącznego spełnienia następujących warunków: 1) zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie ich wypłaty w całości lub w części; 2) dokonania wypłaty świadczenia rodzinnego pomimo wystąpienia ww. okoliczności; 3) pouczenia osoby pobierającej świadczenie rodzinne o skutkach zaistnienia ww. okoliczności, tj. o sytuacjach, w których następuje brak prawa do pobierania świadczenia rodzinnego.

Dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma świadomość osoby pobierającej świadczenie. Świadczeniem nienależnie pobranym jest bowiem świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Skoro art. 30 ust. 1 u.ś.r. posługuje się pojęciem "świadczenia nienależnie pobranego" to obowiązek zwrotu takiego świadczenia, obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 27 października 2010 r., I OSK 981/10, opubl. w internetowej bazie: orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej "CBOSA"). W świetle art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. warunkiem uznania świadczenia rodzinnego za nienależnie pobrane jest dodatkowo świadomość osoby pobierającej świadczenie o braku prawa do pobierania świadczenia, która to świadomość musi wynikać z uprzedniego pouczenia. Z tego względu prawidłowe pouczenie, tj. poinformowanie świadczeniobiorcy o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczenia wpływa bezpośrednio na ocenę, czy wypłacone świadczenie miało charakter nienależnego. Jak wskazuje się w orzecznictwie skuteczne pouczenie, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. to takie pouczenie, które było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że – zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego – można przyjąć, iż ów adresat miał świadomość pobierania nienależnego świadczenia (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z: 17 czerwca 2021 r., I OSK 348/21; 27 lutego 2013 r., I OSK 1525/12; 18 kwietnia 2013 r., I OSK 1701/12 – opubl. w CBOSA). Nie ulega zatem wątpliwości, że osoba pobierająca świadczenie rodzinne musi zostać prawidłowo, w sposób czytelny i zrozumiały pouczona o sytuacjach, w których następuje brak prawa do ich pobierania.

Odnosząc powyższe uwagi ogólne do okoliczności sprawy należy wskazać, że decyzją Burmistrza z 6 grudnia 2017 r. przyznano skarżącemu prawo do zasiłku pielęgnacyjnego na okres od 1 sierpnia 2017 r. do 30 listopada 2020 r. Decyzją z 6 listopada 2018 r. zmieniono pierwotną decyzję w zakresie wysokości świadczenia w okresie od 1 listopada 2018 r. do 30 listopada 2020 r. Następnie na podstawie art. 15h ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (t. j.: Dz. U. z 2020 r. poz. 374 z późn. zm.; dalej "ustawa COVID-19") decyzja z 6 grudnia 2017 r. została zmieniona decyzją z 16 grudnia 2020 r. w zakresie okresu przysługiwania zasiłku. Na mocy decyzji zmieniającej przedłużono skarżącemu prawo do zasiłku pielęgnacyjnego na okres do 60. dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Ponadto decyzją z dnia 30 listopada 2023 r. zmieniono kolejny raz decyzję z 6 grudnia 2017 r. i przyznano zasiłek pielęgnacyjny do 31 grudnia 2023 r.

Jak wynika z akt administracyjnych sprawy w dniu 10 listopada 2017 r. Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności zaliczył skarżącego do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności do 30 listopada 2020 r. Następnie PZON w dniu 5 lutego 2021 r. na wniosek z dnia 20 listopada 2020 r. zaliczył skarżącego ponownie do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności na stałe. W obu orzeczeniach jako symbol niepełnosprawności podano 01-U oraz 02-P. Nowe orzeczenie o niepełnosprawności skarżący przedłożył organowi pierwszej instancji 25 stycznia 2024 r.

Należy też wskazać, że w decyzji przyznającej świadczenie z 6 grudnia 2017 r. oraz w decyzjach zmieniających z 6 listopada 2018 r., 16 grudnia 2020 r. i 30 listopada 2023 r. zawarto ogólne pouczenia o obowiązku wynikającym z art. 25 ust. 1 u.ś.r., tj. niezwłocznego powiadamiania organu właściwego wypłacającego świadczenie o zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych (w tym o zmianie liczby członków rodziny i uzyskaniu dochodu mającego wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych). W pouczeniach wskazano także, że nienależnie pobrane świadczenia podlegają zwrotowi stosownie do art. 30 u.ś.r. Dodatkowo w decyzjach z dnia 16 grudnia 2020 r. i 30 listopada 2023 r. wskazano, ze wnioskodawca jest zobowiązany do natychmiastowego powiadomienia organu o otrzymaniu nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności.

Z zestawienia tych pouczeń wynika, że chodziło o obowiązek informacyjny ujawnienia tylko takich okoliczności, które wpływają na prawo przysługiwania zasiłku bądź na jego wysokość. W przypadku skarżącego nowe orzeczenie o niepełnosprawności pozostawało bez wpływu na prawo do zasiłku pielęgnacyjnego, jak i na jego wysokość, gdyż potwierdzało, że skarżący zalicza się nadal do osób o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. Jak wskazuje skarżący, nowe orzeczenie stanowiło kontynuację pierwotnego orzeczenia i skarżący od 3 marca 2011 r. pozostawał osobą niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym. Okoliczności faktyczne i prawne, które wpływały na prawo do zasiłku pielęgnacyjnego nie uległy zmianie. Skarżący przez cały okres pobierania zasiłku pielęgnacyjnego był zaliczony do osób o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. Orzeczenia o niepełnosprawności potwierdzają trwały i nieprzerwany charakter stopnia niepełnosprawności skarżącego. W tych okolicznościach skarżący miał prawo uznać, że nowe orzeczenie o niepełnosprawności nie miało wpływu na prawo do zasiłku pielęgnacyjnego ani na jego wysokość. W żadnym momencie nie wystąpiła sytuacja z art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. bowiem nie zaistniała okoliczność braku posiadania przez skarżącego ważnego orzeczenia o niepełnosprawności.

Jak podkreśla się w orzecznictwie art. 25 ust. 1 u.ś.r. nie daje organom uprawnienia do pomijania istotnych okoliczności faktycznych, tzn. o charakterze prawotwórczym, które się ujawnią w toku postępowania, a które nie zostały "niezwłocznie" podane do wiedzy organu przez osobę zobowiązaną. Przy ocenie, czy zaistniały okoliczności mające wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych decydujące są materialnoprawne przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych, z którymi ustawa łączy skutek w postaci nieprzysługiwania lub ustania prawa do świadczeń rodzinnych, zaś sam fakt niedotrzymania wymogu informacyjnego z art. 25 ust. 1 u.ś.r. nie ma takiego charakteru (wyrok WSA w Gliwicach z 29 listopada 2024 r., II SA/Gl 965/24)

Rację ma zatem skarżący, że nowe orzeczenie o niepełnosprawności pozostawało w istocie bez wpływu na przysługujące jemu prawo do zasiłku pielęgnacyjnego, bowiem potwierdzało, że skarżący nadal pozostaje osobą niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym. Brak poinformowania organu o uzyskaniu nowego orzeczenia nie spowodował, że świadczenia zostały wypłacone nienależnie, gdyż prawo do tego świadczenia w sensie materialnym nie ustało.

Podkreślić przy tym trzeba, że art. 25 ust. 1 u.ś.r. nie znosi generalnej normy z art. 7 k.p.a. ustanawiającej zasadę prawdy obiektywnej, w myśl której organy "podejmują wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy", co oznacza, że organ prowadzący postępowanie ma obowiązek zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego, aby ustalić stan faktyczny sprawy zgodny z rzeczywistością (por. wyrok WSA we Wrocławiu z 10 października 2019 r., IV SA/Wr 245/19; wyrok WSA w Gliwicach z 15 lipca 2022 r., II SA/Gl 281/22; wyrok WSA w Łodzi z 11 stycznia 2023 r., II SA/Łd 640/22 – opubl. w CBOSA).

Należy też zauważyć, że organy przy ocenie stanu świadomości skarżącego co do pobrania nienależnego świadczenia, całkowicie pominęły przyczyny niepełnosprawności skarżącego, uwidocznione w orzeczeniach o niepełnosprawności. Z orzeczeń tych wynika, że przyczyną niepełnosprawności skarżącego jest niepełnosprawność intelektualna (01-U) oraz choroba psychiczna (02-P). Organy nie dokonały oceny, jaki wpływ na świadomość skarżącego co do ewentualnego pobierania nienależnego świadczenia miały schorzenia wymienione w orzeczeniach o niepełnosprawności. Stopień rozumienia przez skarżącego urzędowych pouczeń zapewne był znany organowi pierwszej instancji, bowiem jak twierdzi skarżący pozostaje on pod stała opieką pracownika socjalnego tego organu. W odwołaniu skarżący poinformował SKO, iż z uwagi na swoje schorzenia nie w stanie zrozumieć urzędowych pism i pouczeń. Powyższe okoliczności winny być wzięte pod uwagę przez organy przy ocenie świadomości skarżącego co do ewentualnego pobierania nienależnego świadczenia.

Zwrócić w tym miejscu uwagę należy na stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego zgodnie z którym ocena, czy w danym przypadku został spełniony warunek pouczenia, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., wymaga uwzględnienia celu tej regulacji prawnej. Wprowadzając powyższy warunek ustawodawca zmierzał do tego, aby obowiązek zwrotu świadczenia nienależnie pobranego ciążył wyłącznie na osobach, które pobierały dane świadczenie w sposób w pełni świadomy w tym znaczeniu, że zdawały sobie sprawę, iż świadczenie im nie przysługuje (por. wyrok z 6 czerwca 2023 r., I OSK 1365/22, opubl. w CBOSA).

W toku postępowania administracyjnego w przedmiocie nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego obowiązkiem organów było poczynienie ustaleń w zakresie okoliczności determinujących prawo skarżącego do tego świadczenia, a następnie wykazanie, że doszło do przyjęcia świadczenia w złej wierze, przy czym świadomość braku przysługiwania świadczenia powinna być odniesiona do udzielonego pouczenia, a także do stopnia sprawności intelektualnej skarżącego.

Niezależnie od powyższego należy zauważyć, że informacja, z której brakiem organy powiązały negatywne dla skarżącego skutki prawne (tj. uzyskanie przez skarżącego nowego orzeczenia o niepełnosprawności), winna być im znana z urzędu. Zgodnie bowiem z art. 23b ust. 1 u.ś.r. organy ustalające prawo do świadczeń są obowiązane do samodzielnego uzyskiwania informacji, w tym m. in. informacji o legitymowaniu się odpowiednim orzeczeniem wydanym na podstawie przepisów ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (art. 23b ust. 1 pkt 5 u.ś.r.). Stosownie zaś do art. 6d ust. 4a pkt 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (t. j. Dz. U. z 2023 r. poz. 100 z późn. zm.) dane gromadzone w Elektronicznym Krajowym Systemie Monitoringu Orzekania o Niepełnosprawności udostępnia się - jeżeli stanowią one kryterium przyznania świadczenia albo ustawowe kryterium wydania dokumentu - organowi właściwemu, o którym mowa w art. 3 pkt 11 u.ś.r. w celu weryfikacji danych dotyczących osób ubiegających się o świadczenia rodzinne, osób pobierających świadczenia rodzinne oraz członków ich rodzin. Organ ma zatem możliwość weryfikacji bazy orzeczeń o niepełnosprawności. W rozpoznawanej sprawie organy takiej weryfikacji nie przeprowadziły.

Dla oceny świadomości skarżącego ma również znaczenie okoliczność, na którą zwraca się uwagę w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, że sposób sformułowania art. 15h ust. 2 pkt 1 ustawy COVID-19 nie jest do końca jednoznaczny i może stwarzać podstawę do rozbieżnych interpretacji. Jak wskazał m.in. WSA w Poznaniu w wyroku z 11 marca 2022 r. (II SA/Po 461/21, opubl. w CBOSA) oraz WSA w Łodzi w wyroku z 11 stycznia 2023 r. (II SA/Łd 640/22, opubl. w CBOSA): "jeżeli orzeczenie o niepełnosprawności albo orzeczenie o stopniu niepełnosprawności wygasa w okresie trwania pandemii wirusa SARS-CoV-2, ulega ono, z mocy prawa, przedłużeniu do 60. dnia licząc od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, ale nie dłużej niż do momentu wydania nowego orzeczenia. Okres, na jaki ustawodawca przedłużył ważność terminowego orzeczenia, a więc 60 dni tudzież data wydania nowego orzeczenia dotyczy sytuacji, w której odwołano stan zagrożenia epidemicznego lub stanu pandemii". Na gruncie takiej interpretacji można by dopuścić i taki pogląd, że orzeczenie o niepełnosprawności wydane skarżącemu w dniu 10 listopada 2017 r. było nadal orzeczeniem ważnym, tj. nie wygasło, pomimo wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności, co najmniej do 60. dnia od odwołania stanu zagrożenia epidemicznego. Wskazana niejednoznaczność analizowanej regulacji może być istotna w kontekście art. 7a § 1 k.p.a., który stanowi, że jeżeli przedmiotem postępowania administracyjnego jest nałożenie na stronę obowiązku bądź ograniczenie lub odebranie stronie uprawnienia, a w sprawie pozostają wątpliwości co do treści normy prawnej, wątpliwości te są rozstrzygane na korzyść strony.

Przeprowadzona w sprawie kontrola sądowoadministracyjna doprowadziła do wniosku, iż organy orzekające nie zbadały w sposób prawidłowy czy zaistniała okoliczność powodująca ustanie prawa skarżącego do zasiłku pielęgnacyjnego, a jeśli tak to czy zachodziła sytuacja świadomego działania skarżącego, nakierowanego na nienależne pobieranie świadczenia.

Tym samym decyzje organów obu instancji zostały wydane z naruszeniem przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 8, art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a., które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Obowiązkiem organów administracji publicznej jest podejmowanie z urzędu lub na wniosek stron wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy (art. 7 k.p.a.). W myśl art. 8 k.p.a. organy powinny prowadzić postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej. Przepisy te znajdują doprecyzowanie m.in. w art. 77 § 1 k.p.a., zgodnie z którym organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy. Artykuł 80 k.p.a. stanowi natomiast, że organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona.

W rozpatrywanej sprawie organy nie sprostały obowiązkom wynikającym ze wskazanych wyżej przepisów k.p.a. Co więcej informacja o wydaniu nowego orzeczenia, która stanowiła podstawę wydania zaskarżonych decyzji, powinna być znana organom z urzędu. W związku z tym wszczęcie postępowania w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia i wydanie decyzji po upływie ponad trzech lat od wystąpienia zdarzenia, z którym organ wiąże utratę prawa do świadczenia, pozostaje nie do pogodzenia z ogólnymi zasadami postępowania administracyjnego w demokratycznym państwie prawa (art. 2 Konstytucji RP w zw. z art. 7, art. 8 § 1 i art. 9 k.p.a.).

Zgodnie z treścią art. 153 p.p.s.a. organ ponownie rozpoznając sprawę, kierując się wskazaną przez Sąd wykładnią art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., ustali czy pobrany zasiłek pielęgnacyjny w spornym okresie nosi znamiona nienależnie pobranego świadczenia w rozumieniu omawianej regulacji, względnie rozważy umorzenie postępowania w tym przedmiocie, uzasadniając swoje stanowisko stosownie do treści art. 107 § 3 k.p.a.

Mając powyższe na uwadze Sąd orzekł jak w sentencji - na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję, oraz - na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) w zw. z art. 135 p.p.s.a. decyzję ją poprzedzającą.