Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 1007/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2023-11-16 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: oddalono skargę
Powołane przepisy: article: Art. 17 ust. 1
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Renata Czeluśniak Sędziowie WSA Jakub Makuch (spr.) Asesor WSA Marta Kisielowska Protokolant starszy referent Paulina Grojec po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 listopada 2023 r. przy udziale Prokuratora Prokuratury Rejonowej Kraków - Krowodrza w Krakowie M. S. sprawy ze skargi W. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia 11 kwietnia 2023 r. nr SKO.ŚR/4111/103/2023 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego skargę oddala


UZASADNIENIE

W. S. (dalej "skarżący") wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z 11 kwietnia 2023 r. (znak SKO.ŚR/4111/103/2023) utrzymującą w mocy decyzję Wójta Gminy R. z 28 grudnia 2022 r. (znak [...]) o odmowie ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Decyzja ta zapadła w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:

Zaskarżone w tej sprawie rozstrzygnięcia zostały wydane w wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy, po uchyleniu przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie decyzją z 10.11.2022 r. uprzednio wydanej przez Wójta Gminy R. decyzji z 9.09.2022 r. (znak [...]) odmawiającej przyznania skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką M. S. Z uwagi bowiem na brak w aktach informacji odnośnie sprawowanej przez skarżącego opieki, w decyzji kasatoryjnej organ odwoławczy zalecił kwestię tę ustalić, przy uwzględnieniu jak opieka ta wpływa na brak możliwości podjęcia aktywności zawodowej. Nadto Kolegium Odwoławcze zaleciło ustalić, czy poza skarżącym, są jeszcze inne osoby na których ciąży obowiązek alimentacyjny względem jego matki.

Ponownie prowadząc postępowanie organ I instancji przeprowadził wywiad środowiskowy. Ustalił, że skarżący zamieszkuje wspólnie z matką, oraz z żoną i dwojgiem dorosłych dzieci, które jednak odrębnie gospodarują. Pracownik socjalny zapisał, że w opiece nad matką skarżący może liczyć na pomoc swoich dzieci, jednakże pomoc ta nie jest częsta, z uwagi na ich pracę zawodową. Nadto w wywiadzie odnotowano, że matka skarżącego cierpi na Alzheimera i kontakt z nią jest ograniczony. Porusza się samodzielnie, sama też spożywa posiłki.

W piśmie z 16.12.2022 r. skarżący przedstawił zakres opieki nad matką. Opieka ta ma obejmować: przebranie, założenie pampersów (ok 8-10 razy), pomoc w toalecie, podanie posiłków, zmianę pościeli, pranie i suszenie ubrań. Skarżący podał, że komunikacja z matką jest utrudniona, a często niemożliwa. Podał, że całodobowo świadczy opiekę nad matką. Nadto wskazał, że do alimentacji matki zobowiązany jest jeszcze jeden syn (Z.), który mieszka w K., gdzie ma rodzinę i pracuje. Końcowo zaznaczył, że otrzymał od rodziców, w ramach darowizny nieruchomość, w której z matką zamieszkuje. Przysporzenie to nastąpiło w zamian za obowiązek dożywotniej opieki nad rodzicami, którą to opiekę rzetelnie realizuje.

Decyzją z 28.12.2022 r. organ I instancji odmówił przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia. W uzasadnieniu poza przywołaniem przepisów prawa przedstawił ustalenia faktyczne dokonane w czasie tego wywiadu. Podał, że w domu, w którym mieszka skarżący, gospodaruje rodzina składająca się z pięciu osób. Dwoje dorosłych dzieci skarżącego pracuje, a skarżący może na nich liczyć w zakresie opieki nad matką. Organ wskazał, że ustalono w trakcie wywiadu, iż osobą zobowiązaną do alimentacji niepełnosprawnej jest także drugi jej syn – Z. W ocenie organu, w sprawie brak jest związku przyczynowo-skutkowego. W tym zakresie Wójt wskazał, że niepełnosprawność matki skarżącego istnieje od lipca 2021 r., a ostatnim miejscem zatrudnienia skarżącego była umowa zlecenia z 2018 r. (3 miesiące) oraz cztery miesiące pracy w 2019 r. Analizując dane o składkach zdrowotnych za okres 2018-2019 r. organ I instancji przyjął, że nie ma związku przyczynowo-skutkowego potwierdzającego, że skarżący zrezygnował z zatrudnienia lub nie podejmuje zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką.

W odwołaniu od opisanej wyzej decyzji skarżący zarzucił naruszenie:

* art. 2 Konstytucji RP polegające na nieuwzględnieniu jego sytuacji osobistej oraz

przyjęcie błędnej oceny tej sytuacji, co narusza zasadę sprawiedliwości społecznej, zasadę zaufania obywatela do państwa i tworzonego przez nie prawa, wynikające z zasady demokratycznego państwa prawnego;

* art. 67 ust 1 i 2 oraz art. 69 Konstytucji RP, art. 1 Protokołu nr 1 do Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności w zw. z art. 14 Konwencji polegające na naruszeniu osobistych praw majątkowych skarżącego i prawa do poszanowania mienia, na skutek nieproporcjonalnego naruszenia prawa do zabezpieczenia społecznego, co stanowi przejaw nieuzasadnionej represji ekonomicznej;

* art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w związku z orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego wydanego w sprawie o sygn. akt K 38/13.

Skarżący podał, że ustalenia faktyczne organu I instancji w zakresie historii zatrudnienia zostały oparte na nieprawdziwych okolicznościach tj. na tym, że ostatnim zatrudnieniem skarżącego była umowa zlecenia w 2018 r. przez okres 3 miesięcy oraz w 2019 r. przez cztery miesiące.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie decyzją z 11 kwietnia 2023 r. (znak SKO.ŚR/4111/103/2023) utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy R. Kolegium wskazało, że bezsporne było w sprawie to, że matka wnioskodawcy posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności z 26.08.2021 r. Zgodnie z ww. orzeczeniem ma ona znaczny stopień niepełnosprawności oraz wymaga konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielne egzystencji. Orzeczenie jest wydane na stałe i wynika z niego, że nie da się ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność, zaś ustalony stopień niepełnosprawności istnieje od 20.07.2021 r. SKO zwróciło uwagę na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 21.10.2014 r. (sygn. akt K 38/13) wedle którego, art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności - jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Kolegium przyjęło zatem, że odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie może nastąpić wyłącznie z powodu, że matka skarżącego stała się osobą niepełnosprawną już jako osoba dorosła.

Kolegium Odwoławcze akcentowało, że akt sprawy wynika, iż organ I instancji przeprowadził postępowanie wyjaśniające mające na celu ustalenie okoliczności mających wpływ na ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego dla skarżącego, a w szczególności:

* jaki jest pełny zakres codziennej opieki nad osobą niepełnosprawną;

* czy czynności opiekuńcze skarżącego przy matce (ze względu na jej schorzenia) uniemożliwiają mu wykonywanie jakiejkolwiek pracy zawodowej;

- czy poza skarżącym są inne osoby, na których ciąży prawny obowiązek alimentacyjny względem niepełnosprawnej.

Organ odwoławczy podał, że 19.12.2022 r. przeprowadzono wywiad środowiskowy w miejscu zamieszkania niepełnosprawnej. W trakcie tej czynności ustalono, że skarżący mieszka i gospodaruje wspólnie z matką, która jest wdową. W domu tym mieszka również żona skarżącego (M.) oraz dwoje ich dorosłych dzieci (A. i M.). Skarżący twierdził, że jest z żoną w separacji, jednak nie przedłożył żadnych dokumentów potwierdzających ten fakt. Niepełnosprawna utrzymuje się z emerytury, a żona skarżącego oraz jego dzieci, pracują zawodowo. Skarżący z kolei nie pracuje ze względu na sprawowaną opiekę nad matką. Ustalono, że skarżący ostatnio pracował w latach 2018-2019. Praca ta odbywała się na podstawie umowy zlecenia, zawartej na okres trzech miesięcy w 2018 r. oraz na okres czterech miesięcy w 2019 roku. Skarżący oświadczył, że w opiece nad matką może liczyć na pomoc ze strony swoich dzieci, jednak w ograniczonym zakresie ze względu na ich pracę zawodową. W oparciu o twierdzenia skarżącego ustalono, że niepełnosprawna choruje na Alzheimera i jest w przewlekłym leczeniu. Osoba ta porusza się samodzielnie i sama spożywa posiłki, natomiast kontakt z nią jest utrudniony, a chora nie jest zorientowana do czasu i miejsca, w którym się znajduje.

Kolegium zwróciło uwagę na przedstawione wyżej pismo skarżącego z 16.12.2022 r., w którym wyjaśniony został zakres czynności opiekuńczych realizowanych względem matki.

Badając akta przedmiotowej sprawy i konfrontując ustalony stan faktyczny Kolegium Odwoławcze uznało, że nie zostały spełnione wszystkie przesłanki pozwalające na przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. W ocenie organu odwoławczego, materiał zgromadzony w sprawie, nie przekonuje do uznania zasadności twierdzenia skarżącego o niepodejmowaniu zatrudnienia w związku z opieką nad matką. Mając na uwadze prawne przesłanki istnienia obowiązków opiekuńczych, alimentacyjnych, zgodnie z zasadami współżycia, wątpliwości SKO budziło żądanie wniosku wobec braku wskazania tego, w jaki sposób niepodejmowanie zatrudnienia jest związane z opieką nad matką w zakresie przekraczającym wykonywanie ciążących na stronie obowiązków alimentacyjnych wynikających z kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Oceniając skalę i zakres niezbędnej opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności, która oznacza pieczę nad osobą i powinna mieć charakter trwały, ciągły oraz osobisty - bierze się pod uwagę także to, że winna mieć charakter na tyle absorbujący, iż jej sprawowanie pozostaje nie do pogodzenia z wykonywaniem jakiejkolwiek pracy zawodowej. SKO w Krakowie akcentowało, że zgodnie z obowiązującą linią orzecznictwa przepis art. 17 ust. 1 ustawy należy stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (wyrok NSA z dnia 20 grudnia 2017 r., sygn. akt I OSK 1536/17, wyrok NSA z dnia 15 lipca 2013 r., sygn. akt I OSK 2766/12). Opieka, o której mowa w przepisie art. 17 ust. 1 związana musi być wyłącznie z osobą chorego, a nie polegać na prowadzeniu gospodarstwa domowego, to znaczy sprzątaniu, gotowaniu, bowiem prowadzenie gospodarstwa domowego nie wyklucza podjęcia zatrudnienia (por. wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 18 marca 2021 r. sygn. akt IV SA/Wr 39/21).

Kolegium nie negowało, że niepełnosprawna, ze względu na wiek i stan zdrowia powinna w miarę możności mieć stałą opiekę i pomoc w czynnościach dnia codziennego takich jak: przygotowanie posiłków, sprzątanie, pranie, prasowanie, robienie zakupów, przyjmowanie leków, toaleta. Jednakże do czynności typowo opiekuńczych spośród wymienionych przez odwołującego się można zaliczyć przygotowywanie lekarstw i pomoc w wymianie pampersów. Natomiast takie czynności jak: przygotowywanie posiłków, wykupywanie lekarstw, zapewnienie transportu do lekarzy, pranie, sprzątanie, czyli szeroko rozumiane prowadzenie gospodarstwa domowego są czynnościami, które nie mogą być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności odwołującego się. Są to typowe czynności dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo i wykonują je przed rozpoczęciem pracy lub po jej zakończeniu. Na podstawie przedstawionego materiału dowodowego, według organu odwoławczego - nie można więc przyjąć, że skarżący stale i nieprzerwanie sprawuje osobistą opiekę nad niepełnosprawną matką, w zakresie wyłączającym całkowicie możliwość podjęcia zatrudnienia. Podkreśliło Kolegium, że w rozpatrywanej sprawie istotne znaczenie ma również historia zatrudnienia skarżącego, który od 2019 r. nie podejmuje żadnej aktywności zawodowej.

SKO w Krakowie nie kwestionowało faktu, że skarżący sprawuje opiekę nad matką ale jest do tego zobowiązany nie tylko moralnie ale także prawnie z racji ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego, co nie musi odbywać się kosztem budżetu państwa. W takim samym zakresie jak skarżący, zobowiązanym do opieki nad matką jest również jej syn - Z. Fakt, iż drugi syn mieszka w innej miejscowości niż matka, sam w sobie nie może przesądzać o braku możliwości włączenia się w sprawowanie opieki nad niepełnosprawną oraz nie zwalnia z obowiązku alimentacyjnego względem niej. Kolegium uważa, że niemożność sprawowania opieki przez pozostałych członków rodziny musi być oceniana obiektywnie (tj. w aspekcie tego, czy pozwala im na to wiek i stan zdrowia), a zamieszkanie w innym miejscu i posiadanie własnej rodziny, czy obowiązków zawodowych, nie stanowią nadzwyczajnych okoliczności, które wykluczają możliwość realizacji obowiązku alimentacyjnego dziecka względem rodzica. W ocenie Kolegium Odwoławczego, dwoje dzieci jest w stanie w taki sposób zorganizować opiekę nad matką, aby nikt nie był zmuszony rezygnować z zatrudnienia. Obowiązek alimentacyjny może być spełniony przez wypłatę odpowiednich środków lub pokrycie koniecznych wydatków, w tym na opiekę, a nie tylko przez osobiste świadczenie. Przyjęcie odmiennego stanowiska spowodowałoby bowiem niczym nieuzasadnione przerzucenie na organy państwa kosztów związanych z opieką nad niepełnosprawną osobą w sytuacji, gdy istnieją osoby z kręgu jej najbliższej rodziny, które w świetle obowiązujących regulacji prawnych mają względem tej osoby obowiązek pokrywania takich kosztów w ramach obowiązku alimentacyjnego.

Nadto, Kolegium zwróciło uwagę, że w ramach polityki społecznej prowadzonej przez Państwo realizowane są również usługi opiekuńcze, które mają na celu wspomaganie opieki nad osobą jej wymagającą po to aby opiekun takiej osoby nie musiał rezygnować z zatrudnienia lub mógł podejmować pracę w ograniczonym jej zakresie czasowym.

W skardze na opisaną wyżej decyzję wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżący zarzucił naruszenie:

- art. 2 Konstytucji RP polegającego na nieuwzględnieniu jego sytuacji osobistej oraz przyjęcie błędnej interpretacji, co narusza zasadę sprawiedliwości społecznej, a także zasadę zaufania obywatela do państwa i tworzonego przez nie prawa, wynikające z zasady demokratycznego państwa prawnego;

- art. 67 ust. 1, ust. 2 oraz art. 69 Konstytucji RP polegającego na nieuwzględnieniu jego sytuacji osobistej oraz przyjęcie błędnej interpretacji, co stanowi nieproporcjonalne i nieuzasadnione naruszenie przysługującego prawa do zabezpieczenia społecznego;

- art. 1 Protokołu nr 1 do Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności w zw. z art. 14 tej Konwencji, polegające na naruszeniu osobistych praw majątkowych i prawa do poszanowania mienia, które podlegają równej dla wszystkich ochronie, na skutek nieproporcjonalnego naruszenia prawa do zabezpieczenia społecznego, co stanowi przejaw nieuzasadnionej represji ekonomicznej;

- art 17 ust. 1b ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 21.10.2014 r. (sygn. akt K 38/13) poprzez przyjęcie błędnej interpretacji przepisów.

Skarżący domagał się zmiany zaskarżonej decyzji przez przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego oraz zasądzenie kosztów postępowania.

W uzasadnieniu skargi podał, że jego matka jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, niezdolną do samodzielnej egzystencji, zmagającą się z chorobą Alzheimera. Skarżący wskazał, że przebiera matkę, zakłada jej pampersy (około 8-10 razy dziennie), udziela pomocy w codziennej toalecie, przygotowuje i podaje posiłki i leki, codziennie robi prawnie pościel (gdyż ta jest brudzona) i ubrań. Nadto, skarżący sprząta dom, suszy ubrania, robi zakupy. W porze nocnej również wymienia pampersy. Czynności te – jak podał – zajmują mu cały dzień - od godzin wczesno porannych do popołudniowych. Następnie wskazał, że jego obecność przy matce jest niezbędna 24h na dobę, 7 dni w tygodniu, co wyklucza możliwość podjęcia pracy. Skarżący wskazał, że przedłożył zarówno organowi I instancji jak i organowi II instancji wszelkie niezbędne dokumenty oraz poinformował, że występuje z wnioskiem o świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad matką.

W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy domagał się jej oddalenia, podtrzymując dotychczas wyrażone w sprawie stanowisko.

Pismem z 21.09.2023 r. udział do postępowania sądowego zgłosił Prokurator Prokuratury Rejonowej Kraków Krowodrza.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

Skarga podlegała oddaleniu.

Na wstępie należy podkreślić, że SKO w Krakowie w wydanej w tej sprawie decyzji trafnie zweryfikowało błędny pogląd organu I instancji przyjmujący, jako przeszkodę do przyznania skarżącemu żądanego świadczenia pielęgnacyjnego okoliczność powstania niepełnosprawności u osoby, nad którą jest sprawowana opieka, po 25. roku życia (art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28.11.2003 r. o świadczeniach rodzinnych; aktualny publikator Dz. U. 2023 r., poz. 390; dalej u.ś.r.). Kolegium Odwoławcze wskazując bowiem na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 21.10.2014 r. (sygn. akt K 38/13) prawidłowo wywiodło, że kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności, co skutkować winno aktualnie tym, że nie jest dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.

W niniejszej sprawie nie było sporu między stronami co do tego, że matka skarżącego jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym od lipca 2021 r. Nie budziło też wątpliwości, że skarżący jest zobowiązany do alimentacji matki, a poza nim, obowiązkiem alimentacyjnym względem niepełnosprawnej obciążony jest także drugi jej syn (brat skarżącego). Osoba ta ma rodzinę, mieszka i pracuje w K.

Okolicznością sporną było natomiast to, czy istnieje związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącego zatrudnienia, a opieką sprawowaną nad matką.

Podstawę materialno-prawną zaskarżonej decyzji stanowił art. 17 u.ś.r. Zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom, na których zgodnie z Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Należy wskazać, że świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie jest przyznawane za samą opiekę nad osobą niepełnosprawną o znacznym stopniu niepełnosprawności – bowiem ta wynika z prawnego i moralnego obowiązku względem rodzica – lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Świadczenie to nie może być zatem traktowane jako zastępcze źródło dochodu. W przepisie art. 17 ust. 1 u.ś.r. chodzi o sprawowanie stałej, ciągłej opieki, której zakres wyklucza podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Świadczenie ma być rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej potrzebuje.

Ustawodawca wymaga, aby brak podejmowania zatrudnienia lub rezygnacja z zatrudnienia przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 i ust. 1 a u.ś.r., pozostawały w bezpośrednim związku przyczynowo-skutkowym z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Aby spełnione były przesłanki określone w art. 17 ust. 1 u.ś.r., opieka taka musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej. Zatem związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły (por. wyrok NSA z 12 lutego 2020 r., sygn. akt I OSK 516/19). W każdej sprawie właściwy organ musi dokonać oceny, czy w okolicznościach konkretnej sprawy istotnie osoba sprawująca opiekę nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia lub zmuszona jest zrezygnować z zatrudnienia (por. wyrok NSA z 13 maja 2015 r., sygn. akt I OSK 2820/13).

W ocenie Sądu, zasadnie przyjął organ odwoławczy, iż w sprawie nie zostało dowiedzione (wykazane) występowanie bezpośredniego i ścisłego związku przyczynowo-skutkowego pozwalającego przyjąć, iż niepodejmowanie zatrudniania przez skarżącego warunkowane jest jedynie opieką sprawowaną nad matką. Wskazać bowiem należy, iż w toku postępowania administracyjnego skarżący podawał, że jego matka chora jest na Alzheimera. Zaakcentować jednak w związku z tym trzeba, że objawy choroby Alzheimera różnią się w zależności od poszczególnych etapów (stadiów) tego schorzenia. Tymczasem analiza akt administracyjnych sprawy wskazuje, że skarżący nie zaoferował orzekającym organom administracji publicznej jakiejkolwiek dokumentacji medycznej jego matki wykazującej, iż etap tej choroby występujący u jego matki nakazuje tak znaczne i szerokie zaangażowanie opiekuna, że nie jest on w stanie realizować jakiejkolwiek aktywności zawodowej. Nadto, brak przedłożenia wskazanych wyżej dokumentów nie pozwalał też uznać za choćby uprawdopodobnione - występowanie u matki skarżącego takich objawów wskazanej wyżej choroby, które aktualizowałyby konieczność podejmowania specyficznych dla zaawansowanych etapów tego schorzenia czynności opiekuńczych, związanych np. z potrzebą stałego dozoru matki, czy nieustannego jej pilnowania celem zapewnienia bezpieczeństwa. Na realizowanie takich właśnie, ostatnio wspomnianych czynności względem matki, skarżący nawet nie wskazywał w toku postępowania administracyjnego. Dokonana natomiast przez organ odwoławczy ocena podanego przez skarżącego zakresu czynności opiekuńczych wykonywanych względem matki – nie mogła zostać oceniona jako wadliwa. Stwierdzić bowiem trzeba, że trafnie przyjęło Kolegium Odwoławcze, iż do realizowanych przez skarżącego czynności typowo opiekuńczych zaliczyć można zasadniczo przygotowywanie lekarstw i pomoc w higienie osobistej oraz wymianie pieluchomajtek. Pozostałe natomiast czynności, tj. pranie, przygotowywanie posiłków, wykupywanie lekarstw, jak też sprzątanie, nie mogły być uznane za czynności wymagające stałej dyspozycyjności opiekuna (por. niżej). Są to bowiem czynności, które z reguły wykonywane są w każdym gospodarstwie domowym. Jeszcze raz podkreślić więc należy, że w oparciu o akta sprawy na podstawie których orzeka Sąd (por. art. 133 par. 1 ustawy z 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi; Dz. U. 2023 r., poz. 1634; dalej p.p.s.a.) nie było podstaw do uznania, że zakres czynności opiekuńczych wykonywanych przez skarżącego w istocie wyklucza możliwość jego pracy.

Wg Sądu, przy ocenie występowania związku przyczynowo-skutkowego w rozumieniu wyżej zaprezentowanym, nieodzownym jest także uwzględnienie ogółu uwarunkowań rodzinnych, w których funkcjonuje wymagająca opieki osoba niepełnosprawna. Z akt kontrolowanej sprawy wynika, iż z matką skarżącego, poza skarżącym, mieszkają (w jednym domu) także: żona skarżącego oraz dwoje dorosłych dzieci. Są to zatem domownicy mający codzienny i bezpośredni kontakt z niepełnosprawną. W toku postępowania skarżący podawał, że jego dzieci prowadzą odrębne gospodarstwa domowe. Przeciwny jednak wniosek płynie z akt sprawy. Starając się bowiem o dodatek węglowy (wniosek z 31.08.2022 r.) skarżący wskazał zarówno żonę, jak i dwoje dorosłych dzieci – jako członków wspólnego gospodarstwa domowego. Uznać więc należało, że skarżący wspólnie mieszka i gospodaruje z wyżej wymienionymi osobami, w tym z dziećmi, co do których wprost przyznawał, iż może liczyć na ich pomoc w opiece nad niepełnosprawną matką. Wsparcia tego, zapewnianego przez domowników, nie sposób więc pomijać przy ocenie nieodzowności niepodejmowania aktywności zawodowej przez skarżącego. Skoro zasadnie można przyjąć, że znaczną część czynności opiekuńczych wskazanych przez skarżącego – mogą wykonać także domownicy niepełnosprawnej (np. pranie, sprzątanie, suszenie, zakupy, w tym lekarstw), to uznać w następstwie tego trzeba, że to realne wsparcie domowników (przyznane przez skarżącego) istotnie pozwala ograniczyć obciążenie wnioskodawcy obowiązkami względem matki, co umożliwić może mu podjęcie zatrudnienia. Fakt aktywności zawodowej domowników – w ocenie Sądu, nie stoi na przeszkodzie realizowaniu wymienionych czynności opiekuńczych, skoro charakter tych obowiązków pozwala na ich wykonanie poza pracą.

Nadto, Sąd orzekający w tej sprawie podziela pogląd prezentowany w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, zgodnie z którym możliwość współdziałania rodzeństwa wnioskodawcy w opiece nad niepełnosprawnym rodzicem jest postrzegana jako element związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem aktywności zawodowej wnioskującego, a potrzebą sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny (por. wyrok WSA w Krakowie z 7 marca 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 1235/22). Jak wskazano z kolei w wyroku WSA w Krakowie z 7 marca 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 1280/22 "(...) w sytuacji gdy istnieją inne osoby zobowiązane do alimentacji, w stosunku do których brak jest obiektywnych przeszkód w realizacji ww. ustawowego obowiązku, brak jest związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem (rezygnacją) z zatrudnienia a opieką nad osobą niepełnosprawną, ponieważ w opiece powinny uczestniczyć również pozostałe osoby zobowiązane do alimentacji, a zatem nie zachodziła konieczność rezygnacji przez skarżącą z zatrudnienia, a dokładniej nie było przeszkód aby takie zatrudnienie podjęła. Co więcej, nie do pogodzenia z interesem społecznym, a w interesie społecznym jest przestrzeganie całego obowiązującego porządku prawnego, byłaby taka wykładnia art. 17 ust. 1 u.ś.r., z której wynikałoby, że obowiązki Państwa obejmujące pomoc rodzinie, wyprzedzałyby obowiązki alimentacyjne dzieci względem rodziców, ponieważ w takiej sytuacji doszłoby do przerzucenia realizacji tych obowiązków na całe społeczeństwo, w sytuacji gdy powinny one zostać zrealizowane przez członków rodziny. Doprowadziłoby to też do – z jednej strony - uprzywilejowania tych, którzy nie wywiązują się ze swych obowiązków wobec rodziców (gdyż to Państwo będzie płacić jednemu z wielu dzieci za opiekę nad rodzicem, zwalniając pozostałych faktycznie i finansowo z zapewnienia opieki rodzicowi) oraz – z drugiej strony - dodatkowego obciążenia tych, którzy wywiązują się ze swych obowiązków względem swoich rodziców a mimo to, ich podatki przeznaczane byłyby na pomoc osobom, których dzieci z tych obowiązków się nie wywiązują. Zdaniem Sądu, godziłoby to w konstytucyjną zasadę równości wobec prawa, wyrażoną w art. 32 ust. 1, czy też zasadę sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP). Pominięcie przy wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. regulacji k.r.o. w zakresie konieczności wywiązania się z obowiązku alimentacyjnego dzieci względem rodzica naruszałoby też zasadę praworządności (art. 7 Konstytucji RP), czy obowiązek przestrzegania prawa RP (art. 83 Konstytucji RP). Wobec tego "limitowanie" dostępu do świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o kryterium konieczności wypełnienia przez wszystkie dzieci obowiązku alimentacyjnego względem rodzica nie może zostać uznane za naruszenie kryteriów przyznania tego świadczenia wyrażonych w ustawie o świadczeniach rodzinnych. Ustawa ta jest jedną z wielu ustaw obowiązujących w polskim systemie prawnym i w żaden sposób nie uchyla, czy nie ogranicza obowiązków dzieci wobec rodziców. Dlatego, zdaniem Sądu wsparcia państwa wymaga jedynie ten opiekun osoby z niepełnosprawnością, który sprawując faktycznie opiekę nad rodzicem, wykaże, że nie może uzyskać (wyegzekwować) pomocy od rodzeństwa i z tego względu zmuszony jest zrezygnować z pracy, czy też nie może jej podjąć (vide: wyroki WSA w Krakowie z dnia 24 października 2022 r. sygn. akt III SA/Kr 669/22, czy z 5 grudnia 2022 r. sygn. akt III SA/Kr 918/22)".

Na kanwie analizowanej wyżej kwestii dostrzec też należy trafny pogląd wyrażony w postanowieniu Trybunału Konstytucyjnego z dnia 1 czerwca 2010 r. (sygn. akt S 1/10) o przedstawieniu Sejmowi Rzeczypospolitej Polskiej uwag dotyczących niezbędności działań ustawodawczych, zmierzających do zapewnienia spójności zasad przyznawania świadczeń pielęgnacyjnych, zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne jest subsydiarną formą pomocy rodzinie, jest ono wyrazem realizacji zasady pomocniczości. Jak podkreślił Trybunał, rekonstrukcja normy określonej w art. 17 u.ś.r. wymaga uwzględnienia zarówno przepisów tej samej ustawy, jak i innych ustaw m. in. Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zgodnie z art. 128 k.r.o. obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby również środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Zgodnie z art. 129 § 2 k.r.o. krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym. Podkreślić należy, że zgodnie z art. 135 § 2 k.r.o. wykonanie obowiązku alimentacyjnego względem (...) osoby niepełnosprawnej może polegać w całości lub w części na osobistych staraniach o utrzymanie lub o wychowanie uprawnionego.

Mając na uwadze wyżej przedstawione rozważania należy stwierdzić, że organ odwoławczy słusznie zauważył, że skarżący ma jeszcze brata, który w równym stopniu zobowiązany jest alimentacyjnie względem niepełnosprawnej matki. Jak wynika z akt sprawy i co słusznie dostrzegł organ odwoławczy, po stronie brata skarżącego nie występują obiektywne okoliczności wykluczające współpartycypowanie w opiece nad matką, a pozwalające przyjąć, że jedynie skarżący może realizować opiekę nad niepełnosprawną, a w rezultacie dające podstawę do stwierdzenia, że rezygnacja przez skarżącego z zatrudnienia (niepodejmowanie pracy) jest konieczna do zapewnienia opieki. Brat skarżącego nie jest przecież zwolniony z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego wobec matki z samego tylko faktu, że zamieszkuje w pewnej od niej odległości. Sąd w składzie orzekającym podziela pogląd, że praca zawodowa, czy zamieszkiwanie w innej miejscowości, nie stanowią obiektywnych okoliczności wykluczających wsparcie w opiece nad rodzicem (zob. np. wyrok WSA w Opolu z dnia 22 czerwca 2021 r., sygn. akt II SA/Op 79/21, wyrok WSA w Poznaniu z dnia 12 maja 2021 r., sygn. akt IV SA/Po 66/21, wyrok WSA w Gdańsku z dnia 11 marca 2021 r., sygn. akt III SA/Gd 1201/20, Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 14 czerwca 2023 r., sygn. akt II SA/Lu 354/23). Przesłanki obiektywne bowiem to takie, które są niezależne od woli, a na ich wystąpienie nie ma się żadnego wpływu.

Z uwagi na powyższe Sąd uznał zaprezentowane w zaskarżonej decyzji stanowisko organu odwoławczego za prawidłowe. Zarzuty skargi akcentujące naruszenie przepisów Konstytucji RP oraz międzynarodowej Konwencji, wobec braku spełnienia materialnoprawnej przesłanki przyznania świadczenia określonej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., nie mogły podważyć legalności kontrolowanego aktu.

Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postepowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r., poz. 259 ze zm.), skargę oddalił.