Wyrok WSA w Rzeszowie, sygn. akt II SA/Rz 1839/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Data orzeczenia: 2024-04-04 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Inne
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art 135, art 145 § 1 pkt 1 lit. a i c
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 8 ust. 1 pkt 1 i 2 ust, ust. 3 pkt 1, ust.11
journal: Dz.U. 2023 poz 901
law: Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Paweł Zaborniak Sędziowie WSA Karina Gniewek - Berezowska /spr./ WSA Piotr Godlewski Protokolant sekretarz sądowy Joanna Kulasa po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 4 kwietnia 2024 r. sprawy ze skargi K. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krośnie z dnia 6 października 2023 r. nr SKO.4110.137.2552.2023 w przedmiocie stwierdzenia nienależnie pobranego świadczenia z pomocy społecznej I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy [...] z dnia 12 lipca 2023 r. nr GOPS.19.0194.2023; II. uchyla decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krośnie z dnia 30 maja 2023 r. nr SKO.4110.64.1519.2023 i decyzję Wójta Gminy [...] z dnia 2 lutego 2023 r. nr GOPS.08.0020.2023.


UZASADNIENIE

Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krośnie (dalej: "SKO", "Kolegium" lub "Organ odwoławczy") z dnia 6 października 2023 r. nr SKO.4110.137.2552.2023 w sprawie nienależnie pobranego świadczenia.

W podstawie prawnej decyzji organ wskazał art. 17 pkt 1 i art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 775 z późn. zm.; dalej: "k.p.a.") oraz art. 6 pkt 16, art. 98, art. 104 ust. 1 i ust. 4 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 901 z późn. zm.; "u.p.s.").

Wydanie decyzji poprzedzało postępowanie administracyjne o następującym przebiegu;

Decyzją z dnia [...] lipca 2023 r. nr [...], Wójt Gminy [...] (dalej: "Wójt" lub "organ I instancji") stwierdził, że świadczenie w postaci świadczenia na zakup posiłku lub żywności w ramach programu wieloletniego "Posiłek w szkole i w domu" pobrane przez K. D. (dalej jako: "Skarżąca") w okresie od [...] do [...] na kwotę 2 400,00 zł, jest świadczeniem nienależnie pobranym. Równocześnie zobowiązał Skarżącą do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia pieniężnego w terminie 30 dni od dnia, kiedy decyzja staje się ostateczna oraz odmówił umorzenia kwoty ww. nienależnie pobranego świadczenia.

W uzasadnieniu Organ I instancji podał, że decyzją z dnia [...] października 2021 r. przyznano Skarżącej świadczenie pieniężne na zakup posiłku lub żywności w ramach programu wieloletniego "Posiłek w szkole i w domu" od [...] do [...]. Skarżąca została pouczona, zgodnie z art. 109 u.p.s., o konieczności informowania o każdej zmianie w sytuacji osobistej i majątkowej, która wiąże się z podstawą do przyznania świadczenia. W trakcie przeprowadzania wywiadu środowiskowego w dniu [...] listopada 2022 r. pracownik Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej uzyskał informację, że B. D., tj. mąż Skarżącej, we wrześniu 2021 r. stał się właścicielem samochodu [...], którego nabycia dokonał za pieniądze otrzymane jako darowizna od brata w wysokości 6 150 zł. Organ wskazał, że kwotę tą jako dochód jednorazowy należy doliczyć do dochodu za miesiąc wrzesień 2021 r., stanowiącego podstawę do naliczenia świadczenia pieniężnego na zakup żywności. Uzyskany dochód we wrześniu 2021 r. wyniósł 7.155,52 zł i przekroczył kwotę 150 % kryterium dochodowego dla rodziny, uprawniającego do wypłaty świadczenia pieniężnego na zakup żywności, zatem zasiłek się nie należał. Organ zaznaczył, że są to nowe okoliczności, istniejące w dniu wydania decyzji, które nie były mu znane, a które mają wpływ na prawo do świadczenia z pomocy społecznej.

Organ I instancji wskazał następnie, że Skarżąca złożyła również wniosek o umorzenie długu powstałego z tytułu pobrania nienależnego świadczenia, jednakże postanowił odmówić uwzględnienia wniosku. Jak wyjaśnił, z dokumentacji zgromadzonej w sprawie wynika, że rodzina posiada oszczędności w wysokości 70 tys. zł, pochodzące ze świadczenia wychowawczego 500 plus, są właścicielami trzech samochodów, tj. [...] o wartości 6 150 zł, [...] wartości 23. 000 zł, [...] o wartości 4.800 zł oraz ciągnika, dodatkowo mąż Skarżącej podejmuje prace dorywcze. Koszty utrzymania mieszkania jakie rodzina podaje kształtują się na poziomie około 160 zł miesięcznie. Po dokonaniu analizy sytuacji rodzinnej organ uznał, że rodzina posiada zasoby, które pozwalają na pokrycie jej potrzeb oraz zwrot nienależnie pobranych świadczeń.

W odwołaniu od powyższej decyzji Skarżąca wniosła o jej uchylenie w całości i umorzenie długu powstałego na skutek pobrania nienależnego świadczenia. Skarżąca podniosła, że rodzina nie ma własnych odłożonych pieniędzy, wszystkie które posiada są wydawane na bieżąco na opłaty, leki i żywność. Wyjaśniła, że świadczenia z 500 plus odkładane są dzieciom na lepszy start, naukę lub pomoc finansową. Wyjaśniła także, że dzieci są osobami niepełnosprawnymi, z czym wiążą się dodatkowe wydatki na zakup leków dla syna i okularów dla córki. Zaznaczyła, że nie może wykorzystać tych oszczędności na spłatę ww. długu, który jest dla rodziny dużym obciążeniem.

W wyniku rozpoznania powyższego odwołania, opisaną na wstępie decyzją z dnia [...] października 2023 r., Kolegium utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy.

Uzasadniając powyższe organ odwoławczy wyjaśnił na wstępie, że zgodnie z art. 6 pkt 16 u.p.s., świadczeniem nienależnie pobranym jest świadczenie pieniężne uzyskane na podstawie przedstawionych nieprawdziwych informacji lub niepoinformowania o zmianie sytuacji materialnej lub osobistej. Podkreślił, że zgodnie z art. 98 zd. 1 u.p.s., świadczenia nienależnie pobrane podlegają zwrotowi od osoby lub rodziny korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej, niezależnie od dochodu rodziny. Zaznaczył także, że postępowanie w przedmiocie zwrotu należności oraz odstąpienia od żądania ich zwrotu jest jednym postępowaniem, a zatem w ramach tego jednego postępowania konieczne jest wyjaśnienie, czy zachodzi szczególnie uzasadniony przypadek, dający podstawę do odstąpienia żądania takiego zwrotu, umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczenia terminu płatności albo rozłożenia na raty.

SKO podzieliło ustalenia faktyczne poczynione przez Wójta. Zaznaczyło, że jeżeli faktycznie samochód zakupiony został za pieniądze otrzymane od brata, jednak na własność męża Skarżącej, to otrzymane środki pieniężnie stanowią darowiznę, która stanowi dochód podlegający wliczeniu do dochodu rodziny przy ustalaniu prawa do świadczeń z pomocy społecznej. Organ zwrócił uwagę, że w żadnym przepisie u.p.s. nie zawarto postanowienia, że kwota pożyczki czy darowizny nie podlega wliczeniu do dochodu. W ocenie Kolegium, przed wydaniem zaskarżonej decyzji Wójt przeprowadził także wystarczające postępowanie wyjaśniające, w celu ustalenia obecnej sytuacji rodzinnej i dochodowej skarżącej, mogącej stanowić podstawę do odstąpienia od żądania zwrotu, czy też umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń. Zdaniem organu sytuacja materialna, zdrowotna i życiowa Skarżącej pozwala na uznanie, że posiada środki na zwrot nienależnie pobranego świadczenia. Organ zaznaczył, że nawet przyjęcie, że strona nie dysponuje wykazanymi w oświadczeniu majątkowym środkami w kwocie 70 000 zł, a jedynie 7 000 zł, nie daje podstawy do uznania, że nie jest w stanie wywiązać się z określonego żądania zwrotu kwoty 634,70 zł.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie Skarżąca zaskarżyła ww. decyzję Kolegium w całości, zarzucając organowi naruszenie art. 107 § 1 i § 3, art. 77 i art. 80 k.p.a. i na tej podstawie wniosła o uchylenie tej decyzji.

W uzasadnieniu skargi podniosła, że mąż nie otrzymał kwoty darowizny osobiście, a jedynie zgodził się zarejestrować na siebie pojazd, ponieważ brat i mama nie posiadają uprawnień do kierowania pojazdami, a ponadto nie posiadają wypracowanych zniżek ubezpieczenia. Wyjaśniła, że faktycznie rodzina posiada tylko jeden samochód, który został zakupiony z oszczędności ze świadczenia 500 plus. Pojazdy [...] i [...] są tylko zarejestrowane na jej męża, ale nie jest on ich użytkownikiem. Zaznaczyła, że nie posiadają również pola uprawnego.

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko w tej sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2492), sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli Sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji orzekając w sprawie nie naruszyły przepisów prawa materialnego w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy albo przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Sąd uchyla zaskarżona decyzje w przypadku

a) naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy,

b) naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego,

c) inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Ponadto na podstawie art. 135 p.p.s.a. Sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia.

Przytoczona norma dopuszcza możliwość objęcia sądową kontrolą legalności nie tylko zaskarżonej decyzji, ale również wszystkich innych aktów lub czynności, które zostały wydane w ramach tego samego stosunku administracyjnoprawnego. Użyte bowiem pojęcie "sprawa" występuje tu w znaczeniu materialnym, a nie procesowym.

Wniosek ten znajduje uzasadnienie w szczególności w treści art. 135 p.p.s.a., który nakazuje sądowi zastosowanie przewidzianych ustawą środków w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych "we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga". Granice tej sprawy wyznaczają zakres sądowej kontroli wykonywania administracji publicznej, o której stanowi art. 1 ustawy Prawo o ustroju sądów administracyjnych.

W doktrynie zwrot normatywny "w sprawie" identyfikowany jest jako tożsamość przedmiotu oceny prawnej określonego orzeczenia sądowego oraz przedmiotu skargi sądowej, która dotyczy szeroko rozumianej sprawy administracyjnej pozostającej w zakresie właściwości organów administracji publicznej.

Innymi słowy, kiedy mowa o "sprawie", chodzi w danym wypadku o konkretną sytuację faktyczną, w której wzajemne uprawnienia i obowiązki indywidualnie określonego podmiotu (lub podmiotów) oraz administracji publicznej podlegają prawnej kwalifikacji na podstawie obowiązujących przepisów materialnego prawa administracyjnego. Takie ujęcie sprawy pozwala przyjąć, że obejmuje ona wszelkie te postępowania i wydane bądź zapadłe w nich rozstrzygnięcia administracyjne, bez względu na to, czy były one zaskarżalne w toku instancji.

Jednakże warunkiem dopuszczalności takiej kontroli jest uprzednie stwierdzenie przez sąd, że zaskarżona decyzja wydana została z naruszeniem prawa determinującym uwzględnienie skargi. Ponadto, sąd władny jest do skorzystania z powyższych uprawnień jeżeli jest to niezbędne do końcowego załatwienia sprawy. Jest to warunek konieczny zastosowania środków przewidzianych w art. 135 p.p.s.a. Taka sytuacja zachodzi w przedmiotowej sprawie.

W świetle art. 8 u.p.s. warunkiem przyznania świadczenia jest kryterium dochodowe. Na podstawie § 1 powołanej przez Organy uchwały Rady Gminy [...] z 28 grudnia 2018 r. (Dz.Urz. Woj. Pod z 2019 r., poz. [...] – obowiązującej w dacie ustalania prawa do świadczenia) podwyższono do 200% kryterium dochodowe, o którym mowa w art. 8 ust. 1 pkt 1 i 2 ustawy o pomocy społecznej, dla osób objętych rządowym programem "Posiłek w szkole i w domu" na lata 2019-2023 i korzystających z pomocy społecznej w formie świadczenia pieniężnego w postaci zasiłku celowego na zakup posiłku lub żywności.

Jednocześnie na podstawie § 2 tej uchwały postanowiono, że odstępuje się od żądania zwrotu wydatków od osób objętych rządowym programem "Posiłek w szkole i w domu" na lata 2019-2023 i korzystających z pomocy społecznej w formie posiłku lub świadczenia rzeczowego w postaci produktów żywnościowych, przyznawanych w ramach tego programu, jeżeli dochód osoby samotnie gospodarującej lub dochód na osobę w rodzinie nie przekracza 150% kryterium dochodowego, określonego w art. 8 ust. 1 pkt 1 i 2 ustawy o pomocy społecznej.

Na datę wydania decyzji przyznającej świadczenie, kryterium dochodowe na osobę w rodzinie wynosiło 528 zł - art. 8 ust. 1 pkt 2 u.p.s., dla potrzeb świadczenia na zakup posiłku lub żywności 1056 zł (200 % kryterium dochodowego, błędnie przyjęte przez Organ 150 %). Organ ustalił, że mąż Skarżącej B. D. we wrześniu 2021 r. dokonał zakupu za 6150 zł samochodu osobowego marki [...], o czym Skarżąca nie poinformowała Organu. Pieniądze na zakup otrzymał od brata. Wobec powyższego Organy zgodnie przyjęły, że była to darowizna, którą należało jednorazowo doliczyć do dochodów rodziny Skarżącej. Tak ustalony dochód wyniósł 7155,52 zł (zasiłek pielęgnacyjny córki - 215,84 zł, zasiłek rodzinny z dodatkami - 358 zł, zasiłek pielęgnacyjny męża - 215,84 zł, zasiłek pielęgnacyjny syna – 215,84 zł, środki finansowe od brata na zakup samochodu – 6.150 zł) co w przeliczeniu na osobę w rodzinie wynosiło 1.788,88 zł w związku z czym przekraczało kwotę kryterium dochodowego.

Nie ulega wątpliwości, że beneficjent środków pomocy społecznej obowiązany jest każdorazowo do informowania organów o każdej zmianie wpływającej na zmianę sytuacji dochodowej, rodzinnej warunkującej przyznanie prawa do świadczenia.

Jest to wynik wymogu aktualności sytuacji finansowej i adekwatności pomocy do rzeczywistej sytuacji wnioskodawcy.

Wpływ tych zmian na prawo do świadczenia także uregulowany jest w ustawie.

Jak stanowi art. 8 ust. 11 u.p.s.: w przypadku uzyskania w ciągu 12 miesięcy poprzedzających miesiąc złożenia wniosku lub w okresie pobierania świadczenia z pomocy społecznej dochodu jednorazowego przekraczającego pięciokrotnie kwoty:

1) kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, w przypadku osoby samotnie gospodarującej,

2) kryterium dochodowego rodziny, w przypadku osoby w rodzinie

- kwotę tego dochodu rozlicza się w równych częściach na 12 kolejnych miesięcy, poczynając od miesiąca, w którym dochód został wypłacony.

12. W przypadku uzyskania jednorazowo dochodu należnego za dany okres, kwotę tego dochodu uwzględnia się w dochodzie osoby lub rodziny przez okres, za który uzyskano ten dochód.

Pomimo treści tych przepisów Organ I, a za nim Organ II instancji z niewiadomych przyczyn doliczyły kwotę darowizny jednorazowo do dochodu rodziny przypadającego na miesiąc wrzesień. Kwota darowizny doliczona do dochodu wynosiła 6.150 zł i przekraczała pięciokrotność kwoty kryterium dochodowego przypadającego na osobę samotnie gospodarującą tj. 3880 zł ( 5x 776 zł – art. 8 ust. 3 pkt 1 u.p.s.).

Z treści art. 8 ust. 11 u.p.s. wynika w sposób jednoznaczny, że kwota taka powinna podlegać rozdzieleniu na kolejne 12 miesięcy. W związku z czym należało kwotę podzielić na 12 części, przypisując w każdym miesiącu odpowiedni dochód.

Zaliczając całą kwotę na poczet dochodu z września 2021 r. w sposób istotny zawyżono wysokość uzyskanego dochodu, co w sposób oczywisty przyczyniło się do ustalenia przekroczenia kryterium dochodowego.

Zaskarżona decyzja poprzedzona została wydaniem przez Organ pierwszej instancji, w trybie wznowienia postępowania, decyzji [...] lutego 2023 r., Nr [...] uchylającej decyzję własną z [...] października 2021 r., Nr [...] przyznającą Skarżącej świadczenie pieniężne na zakup posiłku lub żywności w ramach programu wieloletniego "Posiłek w szkole i w domu" i jednocześnie odmawiająca przyznania tego świadczenia na okres od [...] do [...], utrzymanej w mocy decyzją Kolegium z [...] maja 2023 r., Nr [...].

Kontrolowana decyzja stanowi więc bezpośrednie następstwo wydanych w trybie wznowienia postępowania decyzji. Bez decyzji Wójta Gminy [...] z dnia [...] lutego 2023 r., i decyzji SKO z [...] maja 2023 r. decyzja z dnia [...] lipca 2023 r. oraz utrzymująca ją w mocy decyzja Kolegium z 6 października 2023 r., Nr SKO.4110.137.2552.2023, nie mogłyby zostać wydane.

Dlatego też, dokonując oceny legalności działania organów administracji w granicach kontrolowanej sprawy Sąd uznał, że ograniczenie się wyłącznie do decyzji zaskarżonej i utrzymanej nią w mocy decyzji Organu pierwszej instancji, nie doprowadzi do osiągnięcia celu postępowania sądowoadministracyjnego wyznaczonego w treści art. 135 P.p.s.a.

W ponownie prowadzonym postępowaniu, wszczętym postanowieniem o wznowieniu Organ uwzględni wskazany przez Sąd przepis i jego wykładnię i w zależności od wyników tak przeprowadzonego postępowania wyda stosowne rozstrzygnięcie.

Mając powyższe na uwadze Sąd uchylił wymienione decyzje działając przy tym na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. i art. 135 p.p.s.a. Postępowanie wolne było od kosztów sądowych.