Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 46/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2024-03-07 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: Art. 4 ust. 1, ust. 2 pkt 1, art. 5 ust. 2a
journal: Dz.U. 2023 poz 810
law: Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t.j).
article: Art. 96 § 2, art. 112(1) § 1
journal: Dz.U. 2020 poz 1359
law: Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1359).
article: Art. 32 ust. 1, art. 72 ust. 1 i 2
journal: Dz.U. 1997 nr 78 poz 483
law: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie  Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu  25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r.
article: Art. 3 ust. 1, art. 20 ust. 1 - 3, art. 26 ust. 1 i 2, art. 27 ust. 1 - 3
journal: Dz.U. 1991 nr 120 poz 526
law: Konwencja o prawach dziecka, przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r.
article: Art. 35 ust. 1
journal: Dz.U. 2023 poz 1426
law: Ustawa z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (t.j.)
article: Art. 135, art. 145 § 1 pkt 1 lit. a
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Dnia 7 marca 2024 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Agnieszka Grosińska-Grzymkowska, Sędziowie Sędzia WSA Sławomir Wojciechowski (spr.), Asesor WSA Marcin Olejniczak, Protokolant Starszy asystent sędziego Jarosław Moraczewski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 marca 2024 roku sprawy ze skargi M. G. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie z dnia 28 listopada 2023 roku znak: [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 4 października 2023 roku, znak: [...].


UZASADNIENIE

Decyzją z 4 października 2023 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił M. G. przyznania prawa do świadczenia wychowawczego na dziecko C. G. na okres świadczeniowy od 1 czerwca 2023 r. do 31 maja 2024 r., wskazując, że nie sprawuje ona opieki faktycznej nad dzieckiem. Organ powołał się w swym rozstrzygnięciu na postanowienie Sądu Rejonowego (sygn. akt [...]) z 20 lipca 2023 r. wskazując, iż wnioskująca ż sprawuje bieżącą pieczę nad dzieckiem oraz przywołał treść art. 4 ust. 2 ustawy z 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci.

W wyniku wniesionego odwołania, decyzją z 28 listopada 2023 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. oraz art. 28 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu organ wskazał, że brak jest podstaw do uchylenia decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, ponieważ na podstawie przepisów ustawy z 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, odwołująca się nie należy do grona osób uprawnionych do ubiegania się o świadczenie wychowawcze. W ocenie organu, z przedłożonego postanowienia Sądu Rejonowego [...] w Ł. z 20 lipca 2023 r. wydanego w sprawie [...] wynika, że sąd powierzył wnioskującej pieczę bieżącą nad dzieckiem i przyznał uprawnienia do decydowania o dziecku w zakresie leczenia i edukacji, nie umieścił jednak dziecka w pieczy zastępczej u odwołującej się. Organ powołując się na przepis art. 4 ust. 2 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci wskazał, że prawo do świadczenia wychowawczego przysługuje matce albo ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli wystąpił do sądu opiekuńczego z wnioskiem o przysposobienie dziecka, opiekunowi prawnemu dziecka, dyrektorowi domu pomocy społecznej, rodzinie zastępczej, osobie prowadzącej rodzinny dom dziecka, dyrektorowi placówki opiekuńczo-wychowawczej, dyrektorowi regionalnej placówki opiekuńczo-terapeutycznej, albo dyrektorowi interwencyjnego ośrodka pre-adopcyjnego. W przekonaniu organu odwoławczego, piecza bieżąca, to sądowe powierzenia pieczy nad dzieckiem na podstawie art. 96 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, która nie jest równoważna pieczy zastępczej. Postanowienia sądu o powierzeniu pieczy bieżącej dotyczą najczęściej osób spokrewnionych (z reguły dziadków dziecka) i związane są najczęściej z wyjazdem rodziców zagranicę albo z ograniczeniem praw rodzicielskich obojga rodziców. Piecza taka ma charakter doraźny. W związku z powyższym, że forma opieki jaką zgodnie z postanowieniem sądu sprawuje odwołująca się nad dzieckiem, nie została wymieniona w ustawie, nie jest ona uprawniona do pobierania świadczenia wychowawczego.

W skardze skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi skarżąca wskazała, że na podstawie postanowienia z 20 lipca 2023 r. wraz z mężem G. G., zostali ustanowieni opiekunami nieletniego C. G.

Skarżąca, powołując się na art. 72 ust. 2 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej podniosła, że pomoc władz publicznych jest szczególnie niezbędna w przypadku dziecka pozbawionego opieki rodzicielskiej. Dalej powołując się na Konwencję o Prawach Dziecka, skarżąca wskazała, że Polska zobowiązała się do jej przestrzegania. Skarżąca argumentowała, że jej wnuk urodził się 17 stycznia 2020 r. a świadczenie wychowawcze powstało na potrzeby socjalne dzieci w wieku od 0 do 18 lat, których życie toczy się na terenie Polski. Skarżąca podniosła, że jej wnuk stał się dzieckiem dyskryminowanym tylko dla tego, że jego rodzice nie są w stanie należycie sprawować nad nim opieki. Skarżąca wreszcie podniosła, że Centrum Świadczeń dla Rodziny działający przy Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych uznał, iż nie jest osobą uprawnioną do złożenia wniosku, chociaż w jej ocenie, jeżeli sąd 20 lipca 2023 r. powierzył jej pieczę bieżącą nad małoletnim C. G. to jest ona, na czas trwania rozprawy sądowej, faktycznym opiekunem dziecka i to na niej spoczywa obowiązek jego wychowania.

Skarżąca wyjaśniła, że C. jest dzieckiem specjalnej troski z powodu wcześniactwa: ma uszkodzony system nerwowy i wzmożone napięcie mięśniowe jak i zaburzenia neurologiczne. Podejrzenie ADHD. Dodatkowo C. obciążony jest chorobami dróg oddechowych - astma na tle alergicznym. Na stałe musi przyjmować leki ratujące mu życie. Skarżąca przyznała, że wnuk wymaga wsparcia psychologicznego w formie terapii sensorycznej, terapii logopedycznej jak i stałego zaopatrzenia w leki przeciwhistaminowe.

Skarżąca poinformowała, że 4 stycznia 2023 r. C. wraz z siostrami przyrodnimi trafił do Domu Małego Dziecka w Ł. - jego matka jest podejrzana o znęcanie się nad dziećmi poprzez używanie przemocy fizycznej, psychicznej i ekonomicznej. 26 lutego 2023 r. sąd powierzył sprawowanie pieczy nad małoletnim C. jego ojcu – M. G. Niestety syn skarżącej nie należycie wywiązywał się z obowiązków opiekuna małoletniego a wnuk, tak naprawdę od pierwszych chwil od opuszczenia Domu Małego Dziecka w Ł., zamieszkiwał z dziadkami ojczystymi, tj. ze skarżącą i jej mężem, oraz postanowieniem z 20 lipca 2023 r. to im powierzono bieżącą pieczę nad małoletnim C. G.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. W uzasadnieniu swego rozstrzygnięcia organ wyjaśnił, że z okoliczności ustalonych w toku postępowania wynika, iż skarżąca 31 lipca 2023r. złożyła wniosek o świadczenie wychowawcze na okres świadczeniowy 2023/2024 na swojego wnuka C. G., nad którym sprawuje pieczę bieżącą. Do wniosku skarżąca dołączyła postanowienie Sądu Rejonowego [...] z 20 lipca 2023r., którym zmieniono postanowienie tego sądu z 23 lutego 2023r. Z orzeczenia tego wynika, że bieżącą pieczę nad dzieckiem powierzono skarżącej i jej mężowi i u nich ustalono miejsce stałego pobytu dziecka.

Dokumentacja wskazuje, że w pierwszej kolejności C. G. i jego dwie przyrodnie siostry W. i J. B., zgodnie z zaświadczeniem z 19 stycznia 2023 r. wydanym przez MOPS w Ł., 4 stycznia 2023r. zostały umieszczone w Domu Dziecka dla Małych Dzieci w Ł. W związku z tym dokumentem placówka wystąpiła z wnioskiem o świadczenie na dzieci na okres świadczeniowy 2022/2023 i pobierała świadczenie w okresie od styczna do lutego 2023 r., natomiast matce – A. B. 3 marca 2023r. została wydana decyzja o zmianie okresu na jaki zostało przyznane świadczenie, tj. na okres od 1 czerwca 2022r. do 31 stycznia 2023r. Na mocy postanowienia z 23 lutego 2023r. w sprawie [...] sąd zwolnił małoletniego C. z instytucjonalnej pieczy zastępczej, powierzając opiekę ojcu - M. G., ustalając miejsce pobytu dziecka u ojca. W związku z tym postanowieniem ojciec dziecka 6 marca 2023r. wystąpił z wnioskiem o świadczenie na okres świadczeniowy 2022/2023 oraz 2023/2024. Świadczenie zostało mu przyznane odpowiednio od 1 marca 2023 r. do 31 maja 2023r. oraz od 1 czerwca 2023r. do 31 lipca 2023r.

Odnosząc się do wniosku skarżącej oraz dołączonego postanowienia z 20 lipca 2023 r., organ wyjaśnił, że z dokumentacji wynika, że 4 sierpnia 2023r. ZUS (Centrum Świadczeń dla Rodzin) wysłał wezwanie do skarżącej do doręczenia orzeczenia sądu opiekuńczego o ustanowieniu jej opiekunem prawnym dziecka lub zaświadczenia z Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie albo od innego organizatora pieczy zastępczej, które potwierdza umieszczenie dziecka u niej w rodzinie zastępczej wraz z datą tego umieszczenia. W odpowiedzi z 3 października 2023r. skarżąca wyjaśniła, że sprawuje opiekę nad dzieckiem zgodnie z postanowieniem sądowym z 20 lipca 2023r. i w związku z tym ponosi wszystkie koszty utrzymania dziecka.

Dalej organ powielił argumentację jakiej użył w zaskarżonej decyzji wspierając się przepisami prawa oraz tezami z orzecznictwa sądowoadministracyjnego.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje:

Skarga podlega uwzględnieniu.

Zgodnie z treścią art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2022 r., poz. 2492) w związku z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.), dalej jako "p.p.s.a.", sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach tej kontroli sąd administracyjny nie przejmuje sprawy administracyjnej do jej końcowego załatwienia, lecz ocenia, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie naruszono reguł postępowania administracyjnego i czy prawidłowo zastosowano prawo materialne. Uchylenie zaskarżonej decyzji lub postanowienia w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia przepisów prawa materialnego, jeżeli miało ono wpływ na wynik sprawy, lub naruszenia przepisów prawa procesowego, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a także w przypadku zaistnienia przesłanek do wznowienia postępowania - art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. W razie nieuwzględnienia skargi, podlega ona oddaleniu odpowiednio w całości albo w części (art. 151 p.p.s.a.). Ponadto, zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a.

Dokonując kontroli w ramach tak zakreślonej kognicji, Sąd doszedł do przekonania, że zaskarżona decyzja oraz poprzedzającą ją decyzja zostały wydane z naruszeniem prawa w sposób określony w powołanych przepisach, co uzasadnia ich uchylenie w całości.

W rozpatrywanej sprawie istotą sporu pomiędzy stronami postępowania jest ustalenie, czy organy orzekające w sprawie prawidłowo odmówiły skarżącej przyznania świadczenia wychowawczego, stojąc na stanowisku, że świadczenie wychowawcze nie przysługuje osobie, której sąd powierzył pieczę bieżącą nad dzieckiem.

Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (tj.: Dz. U. z 2023 r. poz. 810 z późn. zm.). Celem regulacji tej ustawy jest udzielenie przez państwo pomocy rodzicom/opiekunom, w wychowaniu dzieci w formie częściowego pokrycia wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych (świadczenie wychowawcze). Motywy wprowadzenia świadczenia wychowawczego zostały przytoczone w uzasadnieniu projektu ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Wskazano tam, że świadczenie wychowawcze kierowane jest do rodzin mających na utrzymaniu dzieci, a jego celem jest przede wszystkim częściowe pokrycie wydatków związanych z zaspokojeniem potrzeb życiowych i wychowywaniem dzieci. Wykształcenie i przygotowanie do życia dzieci wiąże się z dużym obciążeniem finansowym dla osób, u których pozostają one na utrzymaniu, w szczególności w rodzinach wieloosobowych. W związku z tym, rodziny często napotykają bariery ekonomiczne związane z wielkością dochodu. Nacisk ustawodawcy położony jest więc na powiązanie pomocy z pokryciem wydatków związanych z zaspokojeniem potrzeb życiowych i wychowaniem dzieci. Ustawowe wskazanie celu świadczenia jest wyraźną deklaracją intencji prawodawcy i wskazówką interpretacyjną co do całości ustawy.

Zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, celem świadczenia wychowawczego, jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Przepis art. 4 ust. 2 pkt 1 powoływanej ustawy, stanowi że świadczenie wychowawcze przysługuje matce, ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka albo opiekunowi prawnemu dziecka, albo dyrektorowi domu pomocy społecznej, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a.

Ustawodawca uzależnił zatem przyznanie świadczenia wychowawczego od faktu utrzymywania dziecka i wspólnego z nim zamieszkiwania. Jest to usprawiedliwione celem przedmiotowego świadczenia.

Charakter i cel tego świadczenia winny mieć nadrzędne znaczenie przy ustalaniu praw do niego. Świadczenie to służy bowiem zaspokojeniu potrzeb dziecka, dbałości o jego dobro i ochronę. Skierowane jest do podmiotów, które opiekę nad dzieckiem rzeczywiście sprawują. Zauważyć przy tym należy, że co do zasady bieżącą pieczę nad osobą dziecka sprawują rodzice, co wynika z art. 96 ust. 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W myśl tego przepisu, rodzice wychowują dziecko pozostające pod ich władzą rodzicielską i kierują nim. Obowiązani są troszczyć się o fizyczny i duchowy rozwój dziecka i przygotować je należycie do pracy dla dobra społeczeństwa odpowiednio do jego uzdolnień.

W niniejszej sprawie zasada ta nie ma jednak zastosowania. W sprawie niespornym jest bowiem, że skarżąca do wniosku o przyznanie świadczenia wychowawczego załączyła postanowienia Sądu Rejonowego [...] z dnia 20.07.2023 r. sygn. akt [...], w którym Sąd w trybie zarządzenia tymczasowego, na czas trwania postępowania w przedmiocie władzy rodzicielskiej nad dzieckiem, powierzył jej sprawowanie bieżącej pieczy nad K. G.

Przechodząc do dalszych analiz przypomnieć należy, że faktycznie wśród uprawnionych do ubiegania się o świadczenia wychowawcze ustawa nie uwzględniła osoby faktycznie opiekującej się dzieckiem, czyli takiej, która sprawuje pieczę bieżącą nad dzieckiem z mocy orzeczenia sądu. Ustawa ograniczyła bowiem krąg opiekunów faktycznych do osób, które wystąpiły z wnioskiem do sądu rodzinnego o przysposobienie dziecka (por. art. 2 pkt 10 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci). Tym samym co do zasady pozbawiła opiekuna dziecka, nad którym jest sprawowana piecza bieżąca, możliwości uzyskania przynajmniej częściowego pokrycia wydatków na jego utrzymanie.

W ocenie Sądu, uznać należy, że przepisy ustawy w sposób niedostateczny chronią prawa jednostki, jaką jest rzeczywisty opiekun dziecka sprawujący nad nim bieżącą pieczę i to na mocy rozstrzygnięcia sądu rodzinnego, a przed wszystkim, nie chronią praw dzieci, na rzecz których świadczenie jest przewidziane.

W tej sytuacji, poszukując lepszej ochrony interesów dzieci, a przy tym i ich opiekuna sprawującego pieczę bieżącą, należy odnieść się bezpośrednio do zasad konstytucyjnych i przepisów Konwencji o Prawach Dziecka. W uzasadnieniu wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 1 sierpnia 2019 r., I OSK 203/19 wskazano, że sam fakt że ustawa posługuje się autonomiczną definicją, a sama wykładnia językowa pozwala na ustalenie jej treści, nie wyłącza potrzeby i konieczności zastosowania innych zasad wykładni w sytuacji, gdy wynik wykładni językowej jest sprzeczny z podstawowymi zasadami konstytucyjnymi.

Przede wszystkim należy zwrócić uwagę na uregulowania Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r., która w art. 72 ust. 1 zd. 1 i ust. 2 stanowi, że Rzeczpospolita Polska zapewnia ochronę praw dziecka. Dziecko pozbawione opieki rodzicielskiej ma prawo do opieki i pomocy władz publicznych. Z powyższego wynika więc, że ustawa zasadnicza nie ogranicza się do zapewnienia dziecku ochrony, ale wprowadza też prawo do żądania od organów władzy publicznej opieki i pomocy. Pomoc władz publicznych jest szczególnie niezbędna w przypadku dziecka pozbawionego opieki rodzicielskiej, stąd art. 72 ust. 2 Konstytucji RP nakłada na władze tego rodzaju obowiązek (zob.: Komentarz do art. 72 Konstytucji RP - W. Skrzydło).

Konieczne jest także uwzględnienie uregulowania Konwencji o Prawach Dziecka, przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych 20 listopada 1989 r., a ratyfikowanej przez Rzeczpospolitą Polską 30 kwietnia 1991 r. (Dz. U. z 1991 r. Nr 120, poz. 526), pamiętając przy tym, że ratyfikowana umowa międzynarodowa, po jej ogłoszeniu w Dzienniku Ustaw, stanowi część krajowego porządku prawnego i jest bezpośrednio stosowana, chyba że jej stosowanie jest uzależnione od wydania ustawy (art. 9 i art. 91 ust. 1 Konstytucji RP). Zgodnie z art. 3 ust. 1 Konwencji we wszystkich działaniach dotyczących dzieci, podejmowanych przez publiczne lub prywatne instytucje opieki społecznej, sądy, władze administracyjne lub ciała ustawodawcze, sprawą nadrzędną będzie najlepsze zabezpieczenie interesów dziecka. W celu zagwarantowania i popierania praw zawartych w niniejszej konwencji Państwa-Strony będą okazywały odpowiednią pomoc rodzicom oraz opiekunom prawnym w wykonywaniu przez nich obowiązków związanych z wychowywaniem dzieci oraz zapewnią rozwój instytucji, zakładów i usług w zakresie opieki nad dziećmi (art. 18 ust. 2 Konwencji). Według art. 20 ust. 1-3 Konwencji dziecko pozbawione czasowo lub na stałe swego środowiska rodzinnego lub gdy ze względu na swoje dobro nie może pozostawać w tym środowisku, będzie miało prawo do specjalnej ochrony i pomocy ze strony państwa. Państwa-Strony zgodnie ze swym prawem wewnętrznym zapewnią takiemu dziecku opiekę zastępczą. Tego rodzaju opieka może obejmować, między innymi, umieszczenie w rodzinie zastępczej. Stosownie zaś do art. 26 ust. 1 i 2 Konwencji Państwa-Strony będą uznawać prawo każdego dziecka do korzystania z systemu zabezpieczenia społecznego, w tym ubezpieczeń socjalnych, oraz będą podejmowały niezbędne kroki do osiągnięcia pełnej realizacji tego prawa zgodnie z ich prawem wewnętrznym. Tam gdzie jest to możliwe, powyższe świadczenia powinny być zabezpieczone z uwzględnieniem zasobów i warunków życia dziecka oraz osób odpowiedzialnych za jego utrzymanie, jak również wszelkich innych okoliczności, odnoszących się do stosowania realizacji świadczeń wnioskowanych przez dziecko lub w jego imieniu. Z kolei, w myśl art. 27 ust. 1-3 Konwencji Państwa-Strony uznają prawo każdego dziecka do poziomu życia odpowiadającego jego rozwojowi fizycznemu, psychicznemu, duchowemu, moralnemu i społecznemu. Rodzice (rodzic) lub inne osoby odpowiedzialne za dziecko ponoszą główną odpowiedzialność za zabezpieczenie, w ramach swych możliwości, także finansowych, warunków życia niezbędnych do rozwoju dziecka. Państwa-Strony, zgodnie z warunkami krajowymi oraz odpowiednio do swych środków, będą podejmowały właściwe kroki dla wspomagania rodziców lub innych osób odpowiedzialnych za dziecko w realizacji tego prawa oraz będą udzielały, w razie potrzeby, pomocy materialnej oraz innych programów pomocy, szczególnie w zakresie żywności, odzieży i mieszkań.

Uwzględniając przywołane wyżej unormowania Konstytucji RP i Konwencji o Prawach Dziecka, Sąd w składzie orzekającym stoi na stanowisku, że osoba odpowiedzialna za utrzymanie dziecka, której Państwo powierzyło pieczę nad jego wychowaniem i rozwojem, ma prawo skutecznego domagania się od tegoż Państwa, pomocy w sprawowaniu tej opieki, w tym również pomocy materialnej, a więc przynajmniej częściowego pokrycia kosztów utrzymania dziecka, jeżeli dochód rodziny uprawnia do jej otrzymania. Zgodnie bowiem z Konwencją o Prawach Dziecka, formą sprawowania bieżącej pieczy nad dzieckiem, nad którym nie sprawują pieczy jego rodzice, jest tzw. piecza alternatywna wobec rodzicielskiej, a Państwo, zgodnie ze swym prawem wewnętrznym, powinno zapewnić takiemu dziecku opiekę zastępczą. Pogląd taki wyrażony został m.in.: w wyrokach WSA w Krakowie z 8 lipca 2021 r., III SA/Kr 175/21, WSA w Łodzi z 14 września 2017 r., II SA/Łd 567/17, WSA w Warszawie z 3 września 2014 r., VIII SA/Wa 421/14. Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie, podziela w całości powyższy pogląd.

Niezgodne z konstytucyjną zasadą ochrony praw dziecka byłoby zatem zawężenie grupy osób legitymowanych do otrzymania świadczenia wychowawczego, wyłącznie do osób, które faktycznie opiekują się dzieckiem, ale jedynie pod warunkiem, że wystąpiły do sądu opiekuńczego o przysposobienie dziecka, a pominięcie osób, które na mocy orzeczenia sądu opiekuńczego wykonują bieżącą pieczę nad dzieckiem. W takiej sytuacji prawo do świadczenia wychowawczego nie wynika bezpośrednio z art. 72 Konstytucji RP, natomiast prawo do świadczenia wychowawczego wywodzone jest w tym przypadku ze współstosowania omawianej ustawy i Konstytucji RP, czyli polega na ustaleniu właściwego sensu normy ustawy, za pomocą normy konstytucyjnej, z przyznaniem pierwszeństwa tej drugiej. We wszystkich działaniach dotyczących dzieci, podejmowanych przez publiczne lub prywatne instytucje opieki społecznej, sądy, władze administracyjne lub ciała ustawodawcze, sprawą nadrzędną powinno być jak najlepsze zabezpieczenie interesów dziecka (art. 3 ust. 1 Konwencji).

Sąd Rejonowy powierzył skarżącej bieżącą pieczę nad małoletnim do czasu zakończenia postępowania w sprawie władzy rodzicielskiej.

Stosownie do treści art. 1121 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego obowiązek i prawo wykonywania bieżącej pieczy nad dzieckiem umieszczonym w pieczy zastępczej, jego wychowania i reprezentowania w tych sprawach, a w szczególności w dochodzeniu świadczeń przeznaczonych na zaspokojenie jego potrzeb, należą do rodziny zastępczej, prowadzącego rodzinny dom dziecka albo kierującego placówką opiekuńczo-wychowawczą, regionalną placówką opiekuńczo-terapeutyczną lub interwencyjnym ośrodkiem preadopcyjnym. Powierzenie przez Państwo bieżącej pieczy nad dzieckiem oznacza podjęcie w ramach tej opieki obowiązków w zakresie wychowania dziecka, zapewnienia mu bezpieczeństwa, zdrowia, wyżywienia, szkoły, utrzymania (a więc również dochodzenia należnych dziecku świadczeń, w tym dodatku wychowawczego), czyli wszystkiego tego, co łączy się z faktycznym, codziennym sprawowaniem bieżącej opieki na dzieckiem.

W niniejszej sprawie, nie bez znaczenia pozostaje także konstytucyjna zasada równego traktowania wynikająca z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, z którą nie sposób pogodzić sytuacji, w której podmiot sprawujący faktycznie pieczę bieżącą na dzieckiem zostałby pozbawiony uprawnienia do świadczenia wyłącznie z tego względu, że nie uzyskał orzeczenia o ustanowieniu rodziny zastępczej, a jednocześnie legitymuje się orzeczeniem o powierzeniu pieczy bieżącej i faktycznie ją sprawuje. Dysponuje zatem orzeczeniem, które w skutkach pokrywa się z zakresem pieczy sprawowanej przez rodzinę zastępczą (por.m.in. wyroki WSA: we Wrocławiu z 25 września 2013 r., IV SA/Wr 288/13; w Rzeszowie z 24 lipca 2013 r., II SA/Rz 468/13; w Gliwicach z 13 stycznia 2011 r., IV SA/Gl 541/10).

Zauważyć w tym względzie należy, że z orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego wynika, że jeżeli prawodawca zamierza zróżnicować podmioty prawa, które charakteryzują się wspólną cechą istotną, to wprowadzając odstępstwo od zasady równości, winien sformułować jednoznaczne kryteria, na podstawie których owo zróżnicowanie jest dokonywane. W realiach analizowanego przypadku - zakwestionowanego przez sąd przepisu ustawy - ustawodawca nie dokonał takiego zabiegu. Trudno doszukać się racjonalnego uzasadnienia dla wykluczenia osób sprawujących bieżącą pieczę z prawa do świadczenia wychowawczego. Nie sposób bowiem stwierdzić, ponownie odwołując się do bogatego orzecznictwa TK, że kwestionowane zróżnicowanie zakresu podmiotowego ustawy pozostaje w związku z zasadami, wartościami i normami konstytucyjnymi, uzasadniającymi odmienne traktowanie osób sprawujących bieżącą pieczę nad dzieckiem. W szczególności, gdy zestawimy tę regulację ustawową z normami ustawy zasadniczej odwołującymi się do zasad ochrony praw dziecka (art. 72) i praw rodziny (art. 18). Charakter i cel świadczenia powinny mieć nadrzędne znaczenie przy ustalaniu prawa do świadczenia (por. R. Adamczewski, Glosa do wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z 14 września 2017 r., II SA/Łd 566/17, Przegląd Prawa Konstytucyjnego 2018, Nr 1).

Podobne stanowisko prezentuje w swoim orzecznictwie Naczelny Sąd Administracyjny stwierdzając, że z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP wynika nakaz jednakowego traktowania podmiotów znajdujących się w zbliżonej sytuacji oraz zakaz różnicowania w tym traktowaniu bez przyczyny znajdującej należyte uzasadnienie w przepisie rangi co najmniej ustawowej (por.m.in. wyrok z 11 stycznia 2013 r., II GSK 2331/11; z 16 listopada 2011 r., I OSK 607/11). Takiego uzasadniania nie zawarł natomiast ustawodawca w ustawie o świadczeniach wychowawczych. Nie można za takowe uznać prostej egzemplifikacji podmiotów uprawnionych do świadczeń, bez szerszego, racjonalnego uzasadnienia dla ograniczenia, czy też wykluczenia z tego kręgu konkretnych podmiotów, jak np. w analizowanym przypadku osób sprawujących bieżącą pieczę nad dzieckiem.

W tym miejscu - jako dodatkowy argument - należałoby wskazać na uzasadnienie projektu ustawy o świadczeniu wychowawczym. Uzasadnienie projektu ustawy o świadczeniu wychowawczym już na wstępie wskazuje, iż celem projektowanej ustawy jest przede wszystkim pomoc finansowa kierowana do rodzin wychowujących dzieci. W części szczegółowej uzasadnienia projektu doprecyzowując, że istotą wprowadzanych regulacji jest objęcie świadczeniem wychowawczym możliwie jak najszerszego zakresu osób, posiadających na swoim utrzymaniu dzieci. Zasadniczym przy tym celem ustawy ma być wsparcie ekonomiczne rodzin oraz częściowe pokrycie wydatków rodziców lub opiekunów dzieci z tytułu wysokich kosztów ich wychowania i wykształcenia. Co prawda, w dalszej części uzasadnienia projektu wyliczając podmioty, którym to świadczenie ma przysługiwać, nie wskazuje się na osoby sprawującej bieżącą pieczę nad dzieckiem. I tu ponownie odwołać się można do powoływanej wcześniej Glosy do wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z 14 września 2017 r., II SA/Łd 566/17, gdzie wskazuje się, że należałoby jednak wnioskować, że skoro zasadniczym celem ustawy ma być pomoc rodzinie, to zakres znaczeniowy pojęcia "rodziny" powinien być rozumiany tak jak tego chce ustawa zasadnicza, to znaczy możliwie szeroko. W ustawie zasadniczej brak jest definicji rodziny, pojmować ją zatem można w sposób węższy (małżonkowie i ich dzieci) lub szerszy (także osoby związane więzami pokrewieństwa, powinowactwa). Trybunał Konstytucyjny przychyla się raczej do rozumienia rodziny w sensu largo, czyli każdego trwałego związku dwóch lub więcej osób, zazwyczaj opartego na małżeństwie i na więzach pokrewieństwa lub powinowactwa. W szczególności istotną cechą wspólnoty rodzinnej są "ścisłe i trwałe relacje łączące jej członków".

W realiach analizowanej sprawy z taką sytuacją niewątpliwie mamy do czynienia. Odwołując się do szerokiego rozumienia rodziny, w aspekcie konstytucyjnym, w szczególności mając na uwadze treść art. 72 ustawy zasadniczej, w kontekście wskazanego uzasadnienia projektu ustawy, należałoby wyprowadzić wniosek zgodny z twierdzeniami skarżącej. Mianowicie, zdaniem Sądu brak jest racjonalnych podstaw do ograniczenia rozumienia spornego przepisu ustawy i wykluczenia z kręgu uprawnionych do świadczenia wychowawczego osób sprawujących bieżącą pieczę.

Podsumowując poczynione wyżej rozważania, Sąd stwierdził, że decyzje organów obu instancji zostały wydane z istotnym naruszeniem przepisów prawa materialnego, tj. art. 35 ust. 1 ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej oraz art. 4 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, które to przepisy miały wpływ na treść wydanego w niniejszej sprawie rozstrzygnięcia.

Zdaniem Sądu należy uznać, że jeżeli skarżąca rzeczywiście sprawuje pieczę i wspólnie zamieszkuje z dzieckiem, spełnia przesłanki do przyznania jej świadczenia wychowawczego. Natomiast prezentowana przez organy orzekające w sprawie wykładnia przepisów ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej opierająca się stricte na literalnym ich odczytaniu, z pominięciem norm konstytucyjnych oraz przywołanych unormowań Konwencji o Prawach Dziecka, w świetle których dobro małoletniego dziecka ma charakter nadrzędny, jest niemożliwa do zaaprobowania w demokratycznym państwie prawnym, którego rolą jest nie tylko wspieranie rodziny w wychowaniu i utrzymaniu dzieci ale także osób odpowiedzialnych za utrzymanie dziecka, którym Państwo mocą orzeczenia sądowego powierzyło pieczę nad jego wychowaniem i rozwojem. Osoby te mają prawo skutecznego domagania się pomocy Państwa w sprawowaniu tej opieki, w tym również pomocy materialnej jak chociażby w postaci przyznania spornego świadczenia.

Rozpatrując sprawę ponownie organ zobligowany jest uwzględnić ocenę prawną zaprezentowaną w uzasadnieniu wyroku.

Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 135 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji wyroku.

ds