Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 1564/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2023-03-21 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: oddalono skargę
Powołane przepisy: article: Art. 17  ust. 1  , art. 17b
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Renata Czeluśniak Sędzia WSA Jakub Makuch (spr.) Asesor WSA Marta Kisielowska po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 21 marca 2023 r. sprawy ze skargi A. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie z dnia 10 sierpnia 2022 r., znak SKO.NP/4115/283/2022 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi A. W. (dalej: "skarżący") jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie z 10 sierpnia 2022 r. (sygn. akt SKO.NP/4115/283/2022) utrzymująca w mocy decyzję Wójta Gminy G. z 30 czerwca 2022 r. (znak: [...]) o odmowie przyznania skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad siostrą.

Decyzja ta zapadła w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:

1.

Skierowanym do Wójta Gminy G. wnioskiem z 13.05.2022 r. (wpływ do organu 17.05.2022 r.) skarżący domagał się przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z zaprzestaniem z dniem 13.05.2022 r. prowadzenia gospodarstwa rolnego spowodowanym sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną w znacznym stopniu siostrą. Do wniosku dołączone zostało:

- orzeczenie Komisji Lekarskiej Do Spraw Inwalidztwa i Zatrudnienia z 3.04.1989 r. o zaliczeniu siostry skarżącego do pierwszej grupy inwalidzkiej na stałe (k. 13);

- zakres czynności skarżącego nad siostrą (k. 7-8);

- graf obrazujący sytuację rodzinną niepełnosprawnej, w tym osoby zobowiązane do jej alimentacji (k. 5);

- oświadczenie o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego z dniem 13.05.2022 r. (k. 6) oraz

- karty leczenia szpitalnego siostry z lat 1984-2021 (k. 15-23).

W toku postępowania organ I instancji ustalił, że decyzją prezesa KRUS z 13.05.2022 r. skarżący został objęty ubezpieczeniem społecznym rolników od 18.04.2022 r. w związku z rozpoczęciem użytkowania gospodarstwa rolnego, które odziedziczył po matce (k. 26).

Nadto, w postępowaniu przeprowadzono wywiad środowiskowy (k. 29) oraz pozyskano dokument skali Barthela, wg którego siostra skarżącego uzyskała 65 punktów (k. 32).

W piśmie z 6.06.2022 r. (k. 31) skarżący wyjaśnił m.in., że czworo rodzeństwa jego siostry – nie jest w stanie się nią zająć.

Z akt wynika, że skarżący pobierał zasiłek dla opiekuna, z uwagi na opiekę nad matką (k. 33 i nast.), zaś pobieranie tego świadczenia ustało z uwagi na śmierć osoby podlegającej opiece.

W piśmie z 14.06.2022 r. skarżący podał, że opiekuje się siostrą od śmierci matki i od momentu pogorszenia stanu zdrowia jego brata M., który wcześniej siostrą się opiekował. Jak podał, odziedziczone gospodarstwo rolne, na podstawie ustnej umowy spadkobierców, jest prowadzone przez siostrę skarżącego A. i jej męża, którzy także pobierają dopłaty z tego tytułu. Skarżący wyjaśnił, że "byłby skłonny podjąć zatrudnienie, gdyby nie konieczność opieki nad siostrą".

2.

Organ I instancji decyzją z 17.05.2022 r. odmówił przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego. Motywem tego rozstrzygnięcia było stwierdzenie, że nie został spełniony warunek wynikający z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, ponieważ nie można ustalić, czy niepełnosprawność siostry skarżącego powstała w okresach wymienionych w tym przepisie. Ponadto - zdaniem organu pomocowego - nie została także spełniona przesłanka wynikająca z art. 17b ustawy o świadczeniach rodzinnych, ponieważ skarżący figuruje w KRUS jako osoba użytkująca gospodarstwo rolne, zatem nie można przyjąć, iż wnioskodawca faktycznie zrezygnował z wykonywania pracy w tym gospodarstwie. Organ I instancji dodał, że nie został spełniony warunek określony w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych dotyczący rezygnacji skarżącego z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną osobą, gdyż skarżący nie był zatrudniony oraz nie wykonywał innej pracy zarobkowej przed rozpoczęciem sprawowania opieki nad siostrą.

2.

W odwołaniu od powyższej decyzji skarżący zarzucił naruszenie art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez brak uwzględnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21.10.2014 r. (sygn. akt K 38/13), którym stwierdzono niekonstytucyjność części wskazanego przepisu, tj. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki.

3.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie decyzją z 10.08.2022 r. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Wskazało, że pomimo dokonania przez organ I instancji błędnej wykładni art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, w kontekście wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21.10.2014 r. sygn. akt K38/13, decyzja ta odpowiada jednak prawu.

W ocenie organu odwoławczego, z zebranego materiału nie wynika, aby niepełnosprawność siostry skarżącego - w aktualnym stopniu jej nasilenia - była tego rodzaju, że powodowałaby konieczność sprawowania nad nią całodziennej opieki w zakresie wykluczającym możliwość podjęcia przez wnioskodawcę zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej albo pracy w gospodarstwie rolnym, nawet w niewielkim wymiarze czasowym.

Następnie organ odwoławczy przedstawił stan faktyczny sprawy akcentując m.in. fakt posiadania przez siostrę skarżącego wydanego na stałe orzeczenia z 1989 r. przyznającego jej pierwszą grupę inwalidzką, jak też złożone przez skarżącego oświadczenie, że jest rolnikiem i że z dniem 13.05.2022 r. zaprzestał wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym. Wskazał organ na wydane przez Kasę Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego Placówka Terenowa w T. zaświadczenie z 20.05.2022 r. z którego wynika, że skarżący podlegał ubezpieczeniu społecznemu rolników w okresie od 1.01.1999 r. do 30.06.2013 r. z mocy ustawy jako domownik, natomiast od 18.04.2022 r. do chwili wydania tegoż zaświadczenia, podlega ubezpieczeniu z mocy ustawy w zakresie emerytalno-rentowym oraz wypadkowym, chorobowym i macierzyńskim jako rolnik. Z informacji KRUS wynika także, że wnioskodawca decyzją z dnia 13.05.2022 r. został objęty ubezpieczeniem społecznym rolników od 18.04.2022 r. w związku z rozpoczęciem użytkowania gospodarstwa rolnego po zmarłej matce. Na dzień sporządzenia tego pisma placówka KRUS nie była w posiadaniu oświadczenia, iż skarżący zaprzestał pracy w gospodarstwie rolnym z powodu sprawowania opieki nad niepełnosprawną siostrą.

SKO w Tarnowie zwróciło także uwagę, że skarżący w okresie od 1.01.2011 r. do 30.06.2013 r. pobierał świadczenie pielęgnacyjne z tytułu sprawowania opieki nad matką, natomiast od 1.07.2013r. do 17.04.2022r., tj. do dnia śmierci matki, był uprawniony do zasiłku dla opiekuna z tytułu tejże opieki.

W dalszej kolejności organ odwoławczy wskazał na treść przeprowadzonego w dniu 23.05.2022 r. rodzinnego wywiadu środowiskowego. W wywiadzie tym pracownik socjalny stwierdził, że w ramach sprawowanej opieki skarżący zapewnia siostrze pomoc we wszystkich czynnościach dnia codziennego. Po przebudzeniu pomaga siostrze się ubrać, gdy nie jest w stanie zrobić tego sama (osoba ta cierpi na miastenię i w zależności od dnia i samopoczucia czasem potrafi ubrać się samodzielnie innym razem nie), następnie prowadzi ją do toalety, gdzie obsługuje się samodzielnie, a w dalszej kolejności przygotowuje śniadanie. Po śniadaniu podaje leki i mierzy ciśnienie. Następnie wnioskodawca sprząta w domu, co drugi dzień jeździ na zakupy. Dalej przynosi opał i rozpala w kuchni kaflowej, na której gotuje obiad dla siostry. Kolejno podaje jej obiad, a później sprząta po posiłku, zmywa naczynia. Następnie zabiera siostrę na zewnątrz na krótki spacer. Po obiedzie podaje siostrze leki. Dalej robi pranie, prasowanie i w razie potrzeby kosi trawę. Około 19.00 przygotowuje i podaje siostrze kolację. Następnie podaje siostrze wieczorną dawkę leków oraz po raz drugi mierzy ciśnienie, zaprowadza siostrę do łazienki, gdzie kąpie się w wannie, do której pomaga siostrze wejść. Gdy siostra lepiej się czuje, jest w stanie umyć się samodzielnie, a gdy jej samopoczucie jest gorsze wymaga w tym zakresie pomocy. Następnie pomaga jej dojść do wcześniej przygotowanego przez niego łóżka. W nocy, w razie potrzeby również prowadzi siostrę do toalety. Prowadzenie jej jest konieczne, ponieważ siostra ma zawroty głowy i problemy z utrzymaniem równowagi, ponadto ma podwójne widzenie. Wnioskodawca zawozi siostrę na wizyty do kilku specjalistów w związku z jej licznymi schorzeniami - adekwatnie do potrzeb, tj. wyznaczonych wizyt. W sezonie letnim przygotowuje drzewo na opał na sezon zimowy. Dba również o obejście, tj. ogród oraz kwiaty.

Kolegium Odwoławcze zwróciło uwagę na oświadczenie skarżącego, że siostra jest niesamodzielna i wymaga stałej jego obecności i opieki w związku z tym nie może on podjąć zatrudnienia nawet w ograniczonym zakresie.

Organ odwoławczy wskazał też na pismo skarżącego z 6.06.2022 r., w którym wyjaśnił, że zaprzestał pracy na gospodarstwie rolnym w maju 2022 roku, gdyż stan zdrowia jego siostry uległ pogorszeniu i wymaga ona stałej opieki. Siostra choruje na astmę oskrzelową, nadciśnienie tętnicze, osteoporozę, zostało wykryte wirusowe zapalenie wątroby. Zdiagnozowano u niej także brodawczaka oraz rzadką chorobę miastenię gravisa, w związku z którą przeszła operację usunięcia grasicy. Jest w stanie po WZW C, zabiegu endoskopowym zatok oraz stentowaniu tętnicy biodrowej. Doskwierają jej częste zawroty głowy, podwójne widzenie, problemy z połykaniem oraz poruszaniem, w związku z czym wymaga asekuracji podczas przemieszczania się (zdarzały się upadki). Skarżący podał, że siostra wymaga prowadzenia do łóżka oraz karmienia, gdy stan zdrowia jest gorszy (posiłki muszą być rozdrabniane). Wymaga pomocy w prowadzeniu do toalety oraz w wejściu i wyjściu spod prysznica. Jest pod opieką lekarza rodzinnego, laryngologa, neurologa, reumatologa, kardiologa oraz chirurga naczyniowego.

SKO podało, że wynikające z akt czynności opieki nad niepełnosprawną to: pobudka (codziennie), pomoc przy wykonywaniu czynności higienicznych (kąpiel, strzyżenie włosów, obcinanie paznokci, moczenie nóg), prowadzenie do toalety (za każdą potrzebą), przygotowanie ubrań i pomoc w ubieraniu (codziennie), mierzenie ciśnienia (2 razy dziennie), przygotowywania i podawanie leków (3-4 razy dziennie), przygotowywanie i podawanie posiłków (3 razy dziennie), codziennie sprzątanie, pranie, prasowanie, umawianie oraz transport na wizyty lekarskie (w razie potrzeby), opłacanie rachunków (w razie potrzeby), realizacja recept (na bieżąco), codzienne zakupy, załatwianie spraw urzędowych (w razie potrzeby), wyjścia na spacery wokół domu przy asyście (gdy stan zdrowia oraz warunki atmosferyczne na to pozwalają), wykonywanie czynności ogrodniczych (w sezonie), odśnieżanie (w sezonie), przygotowanie i przynoszenie opału oraz palenie w piecu (w sezonie), jak też czytanie książek, pism urzędowych oraz gazet (w razie potrzeby), masaże (2 razy dziennie), codziennie układanie i czuwanie podczas snu.

Skarżący oświadczył, że jego rodzeństwo nie jest w stanie pomagać mu w opiece nad siostrą. I tak:

- siostra H., zamieszkała w R. ma prawo do emerytury, a stan jej zdrowia nie pozwala jej opiekować się siostrą;

- brat M. mieszka w M., ma prawo do renty i jest po operacji kręgosłupa oraz kolana w związku z czym stan zdrowia nie pozwala mu opiekować się siostrą;

- brat J., mieszka w D., pracuje za granicą i utrzymuje własną rodzinę, ma sporadyczny kontakt z siostrą, w związku z czym nie jest w stanie opiekować się nią opiekować;

- siostra A. mieszkał w G., prowadzi gospodarstwo rolne i nie jest w stanie opiekować się siostrą.

Kolegium Odwoławcze wskazało też na pismo skarżącego z 14.06.2022 r., w którym wyjaśnił, że po śmierci swojej matki (17.04.2022 r.) próbował podjąć prace w gospodarstwie rolnym, ale nie mógł temu sprostać z powodu konieczności zaopiekowania się całodobowo i długoterminowo siostrą. Wcześniej siostrą opiekował się brat M. (mieszkający w M.), ale z powodu pogarszającego się stanu zdrowia nie może kontynuować tej opieki. Gospodarstwo rolne było własnością jego matki ale nie zostało jeszcze przeprowadzone postępowanie spadkowe i na podstawie ustnej umowy rodzeństwa (spadkobierców), gospodarstwo to jest prowadzone przez jego siostrę A. i jej męża R., którzy pobierają także z tego tytułu dopłaty.

Zdaniem Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie, z zebranego w sprawie materiału nie wynika aby niepełnosprawność siostry skarżącego, w aktualnym stopniu jej nasilenia była tego rodzaju, że powodowałaby konieczność sprawowania nad nią całodziennej opieki w zakresie wykluczającym możliwość podjęcia przez wnioskodawcę zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej albo pracy w gospodarstwie rolnym nawet w niewielkim wymiarze czasowym.

Organ odwoławczy zwrócił uwagę, że z oceny stanu pacjenta wg skali Barthel dokonanej 2.06.2022 r. przez lekarza rodzinnego wynika, że siostra wnioskodawcy uzyskała łączny wynik 65 pkt, co oznacza, iż nie jest osobą całkowicie niesamodzielną we wszystkich sferach codziennego funkcjonowania, co z kolei wymagałoby sprawowania nad nią całodziennej opieki i pielęgnacji przez inne osoby. Jest ona samodzielna przy przemieszczaniu się z łóżka na krzesło i z powrotem oraz przy siadaniu, może samodzielnie spożywać posiłki (potrzebuje pomocy w ich przygotowaniu), nie jest całkowicie niesamodzielna w zakresie utrzymywania higieny osobistej i korzystania z toalety (wymaga pomocy przy myciu i kąpieli całego ciała), może przy wsparciu innej osoby poruszać się podczas spaceru, nie jest całkiem niesamodzielna przy ubieraniu i rozbieraniu się, nie wymaga stałej pielęgnacji związanej z czynnościami fizjologicznymi (nie używa pieluchomajtek. nie wymaga smarowania kremami przeciw odparzeniom).

Z przedłożonej dokumentacji medycznej w postaci kart informacyjnych leczenia szpitalnego wynika, że siostra skarżącego w dniu 27.11.2020 r. przeszła zabieg operacji zatok (wypisana do domu w stanie ogólnym i miejscowym dobrym). Z kolei w dniu 11.08.2021 r. przeszła zabieg usunięcia grasicy (bez powikłań).

Kolegium zaakcentowało, że o braku konieczności sprawowania nad siostrą stałej opieki w rozumieniu art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych świadczy także dołączony do wniosku zakres czynności wykonywanych podczas opieki i szczegółowy wykaz tychże czynności (karta 7 i 8 akt sprawy). Podkreśliło, że przepis art. 17 ust. 1 ww. ustawy należy stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej lub pracy w gospodarstwie rolnym chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Opieka musi być stała lub długoterminowa. Te określenia (stała lub długoterminowa) wskazują na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie. Opieka stała ma być bowiem ciągła, nieprzerwana, codzienna, a w niektórych przypadkach wręcz całodobowa.

Podkreśliło Kolegium Odwoławcze, że jest oczywiste, iż siostra skarżącego wymaga codziennego wsparcia z jego strony ale nie sprawowania całodziennej opieki w zakresie wymaganym przez art. 17 ust. 1 ustawy, której przedmiotem powinno być całodobowe zaspokojenie potrzeb życiowych osoby niepełnosprawnej. Uwzględniając powyższe, Kolegium miało na względzie, że chociaż stan zdrowia podopiecznej powoduje, że wymaga ona stałego wsparcia, to jednak ta opieka nie jest i nie musi być świadczona ciągle w sposób nieprzerwany, wyłączający możliwość pracy w gospodarstwie rolnym w takim wymiarze i zakresie, który umożliwi mu codzienne wykonywanie niezbędnych czynności opiekuńczych wobec siostry.

Jak podał organ odwoławczy, okolicznością uzasadniającą odmowę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest ustalenie, że zakres sprawowanej opieki nad siostrą nie uniemożliwia mu w sposób zupełny pracy w gospodarstwie rolnym, niezależnie od tego czy wnioskodawca faktycznie wykonuje w nim prace czy też - jak oświadczył - zaprzestał całkowicie takiej pracy z dniem 13.05.2022 r. Opieka sprawowana przez skarżącego nie ma bowiem charakteru stałego i nieprzerwanego, a określony przez zakres opieki w połączeniu ze stanem zdrowia jego siostry nie jest tego rodzaju, że wykluczałby wykonywanie pracy w gospodarstwie rolnym chociażby w niewielkim zakresie, a to warunkuje możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Końcowo Kolegium Odwoławcze wskazało, że oprócz wnioskodawcy osoba wymagająca opieki ma również czworo rodzeństwa, na których w równym stopniu ciąży obowiązek alimentacyjny względem siostry. Akcentowało SKO w Tarnowie, że w orzecznictwie podkreśla się, iż analizując przesłankę bezpośredniości związku przyczynowego między rezygnacją z zatrudnienia a sprawowaną opieką należy brać pod uwagę także i to, czy wnioskodawca jest jedyną osobą zobowiązaną do alimentacji niepełnosprawnego, czy też obowiązkiem opieki nad niepełnosprawnym objęte są również i inne osoby.

4.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie na opisaną wyżej decyzję skarżący zarzucił:

- błędną wykładnię art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji,

- rażącą obrazę przepisów prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że skarżącemu nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, mimo że skarżący zalicza się do kręgu osób uprawnionych do uzyskania, będąc jednocześnie faktycznie opiekunem osoby niepełnosprawnej z uwagi na to, że rodzeństwo skarżącego może partycypować w opiece nad siostrą, podczas gdy wykładania przepisów powinna skutkować przyznaniem świadczenia.

Skarżący podkreślił m.in., że warunku "stałej" opieki nie można rozumieć jako wykonywania opieki nieustannie i przez 24 godziny na dobę, lecz ma to być opieka stała w sensie trwałości, zaś "długotrwała" w sensie rozciągłości w czasie.

Zdaniem skarżącego, jeżeli jest kilka osób zobowiązanych alimentacyjnie w jednakowym stopniu, to można przyznać świadczenie jednej z nich, jeżeli tylko spełnia przewidziane prawem warunki. Organy administracji nie mogą decydować za stronę w jaki sposób będzie wywiązywała się z ciążącego na niej obowiązku alimentacyjnego.

5.

W odpowiedzi na skargę SKO w Tarnowie domagało się jej oddalenia, podtrzymując dotychczas wyrażone w sprawie stanowisko.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

Na wstępie należy zaznaczyć, że sprawa - zgodnie z wnioskiem skarżącego została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 259; dalej: p.p.s.a.). Zgodnie z tym przepisem, sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w tym trybie, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy.

Sądowoadministracyjna kontrola zaskarżonej decyzji wykazała, że decyzja ta nie narusza ani przepisów postępowania, ani prawa materialnego w stopniu nakazującym wyeliminowanie tego aktu z obrotu prawnego. Skarga więc, jako niezasadna, podlegała oddaleniu.

Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 615; dalej u.ś.r.). Przepis ten mówi, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje także innym - niż wymienione w poprzednich punktach tego ustępu - osobom, na których zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli osoby te nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

Z kolei w myśl art. 17b ust. 1 u.ś.r. w przypadku, gdy o świadczenie pielęgnacyjne ubiegają się rolnicy, małżonkowie rolników bądź domownicy, świadczenia te przysługują odpowiednio:

1) rolnikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego;

2) małżonkom rolników lub domownikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego albo wykonywania przez nich pracy w gospodarstwie rolnym.

Stosownie do ustępu 2 cytowanego ostatnio przepisu, zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego lub zaprzestanie wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, potwierdza się stosownym oświadczeniem złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań.

W celu uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego należy zatem wykazać, że osoba ubiegająca się o to świadczenie, nie tylko należy do kręgu osób w nim wskazanych, ale także - stale i osobiście opiekuje się bliską (tj. objętą ustawowym obowiązkiem alimentacyjnym) osobą niepełnosprawną. Fundamentalną jest tu natomiast kwestia, czy taka opieka stanowi przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, a tym samym, czy w istocie zachodzi bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją (niepodejmowaniem) zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej (w tym w gospodarstwie rolnym), a sprawowaną opieką. Innymi słowy, zaniechanie aktywności zawodowej opiekuna (w tym przypadku pracy w gospodarstwie rolnym) musi nastąpić w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Podkreślić bowiem należy, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za sam tylko fakt opieki nad niepełnosprawnym, lecz za rzeczywisty brak możliwości podjęcia zatrudnienia przez opiekuna (lub jego rezygnację z zatrudnienia) - wynikający właśnie z konieczności sprawowania tej opieki. Jak przy tym wskazuje się w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (por. wyrok NSA z 17 października 2020 r., sygn. akt I OSK 1148/20). Jak zasadnie wskazał WSA w Warszawie w wyroku z 7 października 2011 r. (sygn. I SA/Wa 1265/11), wymóg opieki nad osobą niepełnosprawną związany jest z całkowitą zależnością tej osoby od otoczenia. Uznać więc należy, że pojęcie "opieki", o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., utożsamiać należy ze stałą i bezpośrednią troską o zapewnienie osobie niepełnosprawnej realizacji jej podstawowych potrzeb życiowych i społecznych, których sama nie jest ona w stanie zrealizować z uwagi na swoją niepełnosprawność. Opieka ta powinna być przy tym tak absorbująca, że podjęcie jakiejkolwiek aktywności zawodowej przez opiekuna musiałoby się odbyć ze szkodą dla niej (por. wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 18 marca 2021 r., sygn. akt IV SA/Wr 51/21, por. też wyrok WSA w Krakowie z 19 stycznia 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 1389/22).

W kontrolowanej sprawie nie ulegało wątpliwości, że siostra skarżącego dysponuje stosownym orzeczeniem uznającym ją za osobę niepełnosprawną w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. Nadto, nie było sporu co do tego, że skarżący złożył oświadczenie o rezygnacji z pracy w gospodarstwie rolnym (z dniem 13.05.2022 r.) i że opiekuje się on siostrą. Zasadniczy spór sprowadzał się natomiast do przesądzenia, czy zakres opieki, jaką skarżący świadczy siostrze jest tego rodzaju, że wyklucza jego aktywność zawodową (pracę w gospodarstwie rolnym), a więc, czy pomiędzy rezygnacją przez skarżącego pracy w tym gospodarstwie, a opieką sprawowaną nad niepełnosprawną stwierdzić można wystąpienie związku przyczynowo-skutkowego, w rozumieniu wyżej zaprezentowanym. Pośrednio kwestią sporną było też to, czy okoliczność, że poza skarżącym są jeszcze inne osoby zobowiązane do alimentacji jego siostry (czworo jej rodzeństwa), rzutuje na oceny dotyczące spełnienia przez skarżącego normatywnych przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Zdaniem Sądu, analiza całokształtu materiału dowodowego znajdującego się w aktach sprawy nakazuje uznać, że trafnie wywiodło Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie, iż stwierdzony w postępowaniu stan zdrowia siostry skarżącego, przy uwzględnieniu zakresu opieki jej zapewnianej, nie wyklucza możliwości pracy skarżącego w gospodarstwie rolnym.

W realiach kontrolowanej sprawy należy zwrócić uwagę, że skarżący prezentując stan zdrowia siostry, przedłożył do akt sprawy dokumentację medyczną (w tym karty pobytu w szpitalach) pochodzącą z lat 1984-2021 r. Z dokumentacji tej niewątpliwie wynika, że siostra skarżącego na przestrzeni wskazanego okresu leczyła się na szereg dolegliwości. W sierpniu 2021 r. przeszła zabieg usunięcia brodawczyka lewej zatoki szczękowej, który przebiegł bez powikłań i w stanie dobrym (ogólnym i miejscowym) została wypisana do domu (k. 15v). Z kolei, dwa lata przed złożeniem wniosku o świadczenie pielęgnacyjne (w 2020 r.), u siostry skarżącego wykonano zabieg operacyjny zatok, co także przebiegło bez powikłań, a pacjentka w stanie dobrym została wypisana do domu (nienumerowana strona za k. 16). W 2020 r. leczenie niepełnosprawnej dotyczyło również tętnic wieńcowych, a wykonane wówczas badania nie wykazały istotnych patologii (nienumerowana strona za k. 18). W związku zaś z niedokrwieniem kończyny dolnej prawej, niepełnosprawna przeszła we wrześniu 2018 r. zabieg medyczny i pacjentka bez powikłań została wypisana do domu (k. 19). W aktach znajduje się jeszcze informacja lekarska z grudnia 1984 r. o usunięciu u siostry skarżącego grasicy w związku z rozpoznaniem uogólnionej postaci miastenii (nienumerowana strona za k. 20). Jak wynika z tego dokumentu, po dwóch dniach od wdrożonego leczenia, u chorej zaobserwowano poprawę, a obecny (tj. w dacie sporządzania tego dokumentu) stan zdrowia chorej określony został jako dobry. Przedstawiona wyżej dokumentacja medyczna siostry skarżącego, która złożona została do akt sprawy wskazuje więc na to, że wdrożone u siostry skarżącego leczenie, każdorazowo doprowadzało do poprawy stanu jej zdrowia. Nadto, analiza powyższej dokumentacji medycznej nie pozwala dostrzec wpływu przebytych przez niepełnosprawną w przeszłości chorób i zrealizowanych kilka lat temu zabiegów medycznych (zatoki, brodawczak, tętnice) na aktualnie potrzebny niepełnosprawnej zakres czynności opiekuńczych, które miałyby uzasadniać niezbędność rezygnacji skarżącego z pracy w gospodarstwie rolnym. Wpływ ten jest tym bardziej niejasny jeśli uwzględnieni się, wynikający z przedłożonych dokumentów fakt poprawy stanu zdrowia osoby, nad którą skarżący roztacza opiekę. Zauważyć przy tym trzeba, że skarżący uzasadniając potrzebę rezygnacji z pracy w gospodarstwie rolnym wskazywał, że brak aktywności zawodowej - datowany od maja 2022 r. (wcześniej pobierał on świadczenia w związku z opieką nad matką) - jest wynikiem pogorszenia się stanu zdrowia siostry. Rzecz jednak w tym, że przedłożona przez skarżącego do akt dokumentacja medyczna jego siostry (opisana wyżej) – pochodzi z lat 1984-2021 r., a więc nie odnosi się do okresu bezpośrednio poprzedzającego złożenie wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, a więc nie jest ona miarodajna do wykazania tego, że stan zdrowia siostry w istocie uległ pogorszeniu przed zainicjowaniem kontrolowanego postępowania administracyjnego. Jednocześnie słusznie zwróciło uwagę Kolegium Odwoławcze w Tarnowie na znajdujący się w aktach sprawy dokument skali Barthela odnoszący się do stanu zdrowia niepełnosprawnej (k. 32). W oparciu o ten dokument zasadnie wywiódł organ odwoławczy, że analiza jego treści prowadzi do wniosku, że siostra skarżącego w wielu sferach codziennego funkcjonowania nie jest całkowicie niesamodzielna. Dotyczy to przemieszczania się z łóżka na krzesło, utrzymywania higieny osobistej, poruszania się po powierzchniach płaskich (z pomocą innej osoby). Dostrzec należy, że także pozostałe dokumenty znajdujące się w aktach sprawy potwierdzają przedstawiony wyżej wniosek. Stanowisko bowiem, iż czynności higieniczne i toaletowe siostra skarżącego wykonuje samodzielnie, zostało wprost przez skarżącego przyznane (k. 32, oświadczenie w wywiadzie środowiskowym k. 29). Z powyższego więc wynika, że osoba podlegająca opiece nie jest całkowicie niesamodzielna, czy w pełni zależna od innych. Choć przy udziale skarżącego, to jednak o własnych siłach, jest w stanie uczestniczyć w spacerach, a wg dokumentu skali Barthela, osoba ta posiłki spożywa samodzielnie, potrzebując jedynie pomocy przy krojeniu i smarowaniu.

Odnosząc się do realizowanego przez skarżącego względem siostry zakresu czynności opiekuńczych, Sąd podziela pogląd orzekającego organu administracji, iż zakres opieki dostarczanej siostrze nie uniemożliwia skarżącemu pracy w gospodarstwie rolnym. Wskazać należy, iż zakres czynności opiekuńczych deklarowanych przez skarżącego opisany został w oświadczeniu złożonym przy wniosku inicjującym postępowanie (k. 7-8), jak też następnie powtórzony w trakcie wywiadu środowiskowego (k. 29). Z dokumentów tych wynika, że czynności opiekuńcze obejmują: pomoc w przygotowaniu siostrze ubrań (co ma miejsce tylko "czasami", tj. przy jej złym samopoczuciu), prowadzenie do toalety (gdzie jak wyżej wskazano czynności toaletowe osoba ta wykonuje już samodzielnie), uczestnictwo w spacerach, przygotowanie oraz podanie posiłków, podanie leków, domową diagnostykę medyczną (pomiar ciśnienia), ćwiczenia rehabilitacyjne, ścielenie łóżka, udział w wizytach lekarskich, jak też szeroko pojęte utrzymanie gospodarstwa domowego (zakupy, sprzątanie, pielęgnacja ogrodu, odśnieżanie, przygotowanie opału). Dostrzec trzeba, że deklaracji skarżącego o pomocy siostrze w codziennym funkcjonowaniu w razie gorszego jej samopoczucia nie towarzyszyło nawet wskazanie, ani tym bardziej wykazanie (np. dokumentami medycznym) częstotliwości występowania powyższych sytuacji. Pamiętać przy tym trzeba, że przedstawiona wyżej dokumentacja medyczna niepełnosprawnej wskazuje zasadniczo na poprawę stanu zdrowia chorej po każdorazowym wdrożeniu leczeniu i zawiera stwierdzenie, iż opuszała ona placówki medyczne w stanie ogólnym dobrym. Powyższe – przy braku innych dokumentów - nie pozwalało więc uznać, że częstotliwość pomocy w sygnalizowanym zakresie aktualizuje na tyle często, aby konieczna była stała opieka nad niepełnosprawną warunkująca potrzebę rezygnacji opiekuna z aktywności zawodowej tj. pracy w gospodarstwie rolnym, w szczególności przy uwzględnieniu specyfiki tej aktywności (por. niżej). Takie przy tym czynności jak: organizowanie wizyt lekarskich, przygotowanie posiłków, podanie leków, a tym bardziej czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego, mogą być realizowane przed rozpoczęciem pracy lub po jej zakończeniu, a znaczna część tej aktywności (np. sprzątanie, pranie, zakupy) może mieć miejsce także w dni wolne od pracy, np. w weekendy (por. wyrok WSA w Krakowie z 5.12.2022 r., sygn. akt III SA/Kr 918/22). Czynności opiekuńcze skarżącego trafnie zatem zostały zakwalifikowane przez orzekający organ administracji jako niebędące na tyle absorbującymi, aby musiały być czynione przez osobę, która w tym celu całkowicie zrezygnować musi z pracy w gospodarstwie rolnym. Znamienne dla sprawy jest przy tym to, że do czynności opiekuńczych względem siostry skarżący zalicza wszelką aktywność jaką wykonuje on lub może wykonywać w ciągu dnia, w tym koszenie trawy, pielęgnację kwiatów, odśnieżanie, czy przygotowanie opału na zimę. Podkreślić jednak trzeba, że wskazana wyżej aktywność nie jest związana z konieczną opieką nad niepełnosprawną, tym bardziej, że czynności związane z prowadzeniem domu odnoszą się do miejsca zamieszkania skarżącego, a więc potrzeba ich wykonywania jest celowa aby zapewnić także samemu skarżącemu odpowiednie warunki bytowe. To samo odnieść należy do robienia zakupów, płacenia rachunków, przygotowania pożywienia, które to czynności skarżący w trosce o siebie, także musi wykonać. Czynności te nie absorbują więc dodatkowego czasu opiekuna (por. wyroki WSA w Gdańsku z 15 kwietnia 2021 r. sygn. III SA/Gd 71/21 oraz WSA we Wrocławiu z 18 marca 2021 r. sygn. IV SA/Wr 39/21).

W kontekście normatywnych przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, do których zalicza się rezygnację z aktywności zawodowej uwarunkowaną opieką nad osobą niepełnosprawną, zauważyć trzeba, że praca w gospodarstwie rolnym charakteryzuje się niewątpliwie elastycznością czasu tej pracy. Jak stwierdził Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale 7 sędziów NSA z 11 grudnia 2012 r. (sygn. I OPS 5/12), przy właściwej organizacji pracy rolnik może prowadzić gospodarstwo rolne i jednocześnie sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną. Jest bowiem organizatorem własnej pracy. Ma możliwość jej zaplanowania, dostosowania rozkładu zajęć do potrzeb rodziny, w tym swobodnego wyznaczenia czasu niezbędnego na czynności opiekuńcze nad osobą niepełnosprawną. W ocenie Sądu, w zestawieniu ze stwierdzonym wyżej stanem zdrowia siostry skarżącego (nie jest osobą leżącą, pampersowaną, czy też niezdolną do samodzielnego przyjmowania posiłków) i zakresem sprawowanej opieki - aktywność zawodowa skarżącego w ramach gospodarstwa rolnego jest do pogodzenia z opieką nad siostrą. Jako trafne należało więc ocenić stwierdzenie przez SKO braku zaistnienia warunku występowania bezpośredniego związku przyczynowo-skutkowego między sprawowaniem opieki, a rezygnacją z pracy opiekuna, o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy.

Końcowo należy podkreślić, że orzekające Kolegium trafnie też dostrzegło, iż niepełnosprawna, poza skarżącym, posiada jeszcze czworo rodzeństwa, na których w równym stopniu ciąży ustawowy obowiązek alimentacyjny (art. 129 § 1 k.r.o.). Uczynienie zadość obowiązkowi alimentacyjnemu przez zobowiązane do tego osoby, poprzez zapewnienie niepełnosprawnej stosownej opieki i pomocy, niewątpliwie przybrać może także postać finansową, tj. przeznaczania części swoich dochodów na pokrycie koniecznych w tym względzie wydatków (por. szersze w tym względzie rozważania - wyrok WSA w Krakowie z 19 stycznia 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 1389/22). Może to polegać np. na opłaceniu opiekunki osoby niepełnosprawnej lub pieniężnego wynagrodzenia tego spośród rodzeństwa zobowiązanego do opieki, które przejmuje na siebie znaczną część obowiązków opiekuńczych. Pogląd ten podziela orzekający Sąd. Na gruncie niniejszej sprawy i w nawiązaniu do zarzutów skargi dostrzec jednak należy, że wskazywane wyżej okoliczności – jako element badania istnienia związku przyczynowo-skutkowego między rezygnacją opiekuna z zatrudnienia, a opieką sprawowaną nad osobą niepełnosprawną, nie stanowiły przesądzającej przesłanki za odmową przyznania skarżącemu żądanego świadczenia, skoro – jak wynika z zaprezentowanych przez organ odwoławczy rozważań – to ustalony zakres sprawowanej przez skarżącego opieki nad siostrą był tego rodzaju, że nie uniemożliwia mu pracy w gospodarstwie rolnym. Kwestia więc osób zobowiązanych do alimentacji niepełnosprawnej nie miała już decydującego dla sprawy znaczenia.

Końcowo zaakcentować trzeba, że trafnie także Kolegium Odwoławcze zweryfikowało w wydanej decyzji błędny pogląd organu I instancji przyjmujący, jako przeszkodę do przyznania skarżącej żądanego świadczenia pielęgnacyjnego okoliczność powstania niepełnosprawności u osoby, nad którą jest sprawowana opieka, po 25. roku życia (art. 17 ust. 1b u.ś.r. Kolegium Odwoławcze wskazując bowiem na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13) prawidłowo wywiodło, że kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności, co skutkować winno aktualnie tym, że nie jest dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.

Przedstawione wyżej rozważania stanowią jednocześnie ustosunkowanie się do zarzutów skargi. Skarga ta, wniesiona przez zawodowego pełnomocnika, poza ogólnie sformułowanymi zarzutami naruszenia art. 17 ust. 1 u.ś.r. i art. 17 ust. 1a) u.ś.r., nie prezentowała bliższych rozważań stanowiących odniesienie się do uwarunkowań faktycznych kontrolowanej sprawy.

Mając powyższe na uwadze, sąd oddalił skargę, działając na podstawie art. 151 p.p.s.a.