Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 924/05
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2005-11-30 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi - Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA: Czesława Nowak-Kolczyńska (spr.), Sędziowie: Sędzia WSA: Joanna Sekunda-Lenczewska, Asesor WSA: Ewa Cisowska-Sakrajda, Protokolant asystentka sędziego Dominika Janicka, po rozpoznaniu w dniu 30 listopada 2005 r. na rozprawie sprawy ze skargi H. B. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] 2) zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz H. B. kwotę 200 (dwieście) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] Nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na podstawie art. 1 ust. 1, art. 4 ust. 1 i 2, art. 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. nr 87 poz. 395 z późn. zm.) odmówił H. B. przyznania uprawnienia do świadczenia z wyżej wskazanej ustawy, uznając że strona nie spełnia określonego przepisami warunku deportacji do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy.

Wobec niezłożenia wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy decyzja ta stała się ostateczna.

W dniu 28 lutego 2005 roku H. B. złożyła podanie, w którym zwróciła się "o przyznanie jej świadczenia emerytalno-rentowego przysługującego osobom-dzieciom urodzonym w III Rzeszy" w okresie trwania II Wojny Światowej, na podstawie ustawy z dnia 31 maja 1996 r.. W uzasadnieniu strona wyjaśniła, że urodziła się 2 listopada 1944 roku w miejscowości W., podczas pobytu rodziców na robotach przymusowych.

Decyzją z dnia [...] Nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, na podstawie art. 154 kpa w związku z art. 2 pkt 2 lit. a, art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, odmówił zmiany decyzji własnej z dnia[...].

W uzasadnieniu organ administracji stwierdził, że z uwagi na to, iż strona nie powołała się w piśmie z dnia 28 lutego 2005 roku na ustawowe podstawy wznowienia postępowania ani też na podstawy stwierdzenia nieważności decyzji pismo to zostało zakwalifikowane jako wniosek o uchylenie decyzji w trybie art. 154 kpa.

Organ administracji wyjaśnił ponadto, że zgodnie z wyżej powołanym przepisem art. 2 pkt 2 lit. a represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r. na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Wskutek zmiany wykładni sądowej art. 2 pkt 2 lit. a powołanej ustawy, za osobę represjonowaną uznano także dziecko urodzone w miejscu wykonywania pracy przymusowej przez deportowaną matkę.

Jednakże w ocenie organu administracji, z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, że H. B. przebywała na deportacji jedynie 5 miesięcy i 18 dni tj. w okresie od 2 listopada 1944 roku do dnia 20 kwietnia 1945 roku tj. do czasu wyzwolenia rejonu Norymbergii. Data wyzwolenia została ustalona przez organ na podstawie opracowania "Kronika II Wojny Światowej" pod redakcją Donalda Sommerville’a, Warszawa 1995 rok. Po tym czasie w ocenie organu administracji pobyt strony w wyżej wymienionym rejonie nie stanowił represji w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym.

W dniu 28 czerwca 2005 roku H. B. złożyła wniosek o ponowne rozpoznanie sprawy.

W uzasadnieniu wskazała, że Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził jednoznacznie, iż wszystkie osoby urodzone w III Rzeszy mają prawo do dodatku pieniężnego do emerytury.

Decyzją z dnia [...] Nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, na podstawie art. 127 § 3 i art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 roku kodeks postępowania administracyjnego ( Dz. U. z 2000 Nr 98 poz. 1071 z póź. zm.) oraz art. 2 pkt 2 lit. a i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSRR, utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...].

W uzasadnieniu organ stwierdził, że skarżąca przebywała w W. przez okres 5 miesięcy i 24 dni. W ocenie organu administracji nie było możliwe zaliczenie stronie okresu pobytu na deportacji po dniu 25 kwietnia 1945 roku. Organ, powołując się na opracowanie Atlas of the Second World War (Atlas II Wojny Światowej) pod red. Johna Keegana, wyd. Letter Perfect International 1995 rok wskazał, że okolice W. zostały wyzwolone między 20 kwietnia 1944 roku a 29 kwietnia 1944 rok, a zatem pobyt na deportacji po tym okresie nie stanowi represji. Kierownik Urzędu stwierdził ponadto, że nawet gdyby przyjąć datę 29 kwietnia 1945 roku za datę zakończenia podlegania represjom, to i tak nie upłynęłoby wymagane 6 miesięcy.

Na powyższą decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi złożyła H. B. W uzasadnieniu skargi wyjaśniła, że matka jej przebywała na deportacji przez 4 lata, ona sama zaś przez 7 miesięcy, bowiem z chwilą wyzwolenia W. rodzice nadal pracowali czekając na dokumenty zezwalające na powrót do kraju.

W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie z przyczyn wskazanych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Stosownie do treści art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych ( Dz. U. nr 153, poz. 1269 ) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości między innymi przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.

Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. nr 153, poz. 1270 ), sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie uchyla decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi:

a/ naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy,

b/ naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego,

c/ inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Ponadto, stosownie do treści art. 134 § 1 tejże ustawy, Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, ale nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny rozpoznając sprawę w tak zakreślonej kognicji stwierdził, iż zaskarżona decyzja oraz decyzja ją poprzedzająca wydane zostały z naruszeniem przepisów postępowania administracyjnego tj. art. 7, 9, 77 § 1, 80 kpa,

w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a to naruszenie procedury doprowadziło do naruszenia prawa materialnego tj. art. 2 pkt 2 lit a ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. nr 87 poz. 395 z późn. zm.).

Zgodnie z treścią art. 9 kpa organy administracji publicznej są obowiązane do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego.

Zasada udzielania informacji realizowana wobec stron oznacza, że strony powinny uzyskać informację faktyczną i prawną dotyczącą rozstrzygnięcia sprawy oraz powinny być ustrzeżone od błędów wynikających z nieznajomości prawa, które mogłyby narazić je na szkodę. Pogląd taki został wyrażony w podręczniku B. Adamiak i J. Borkowski – Polskie postępowanie administracyjne i sądowoadministracyjne (Wydawnictwo Prawnicze Lexis Nexis Warszawa 2002 r. str. 165).

W wyroku z dnia 23 lipca 1992 r. w sprawie III ARN 40/92 Sąd Najwyższy przyjął, że obowiązek informowania i wyjaśniania stronom przez organ prowadzący postępowanie całokształtu okoliczności faktycznych i prawnych toczącej się sprawy powinien być rozumiany tak szeroko jak to jest tylko możliwe. Udowodnienie naruszenia tego obowiązku powinno być rozumiane jako wystarczająca podstawa do uchylenia decyzji, szczególnie wówczas gdy urzędnik stwierdza (lub powinien stwierdzić), że strona zamierza podjąć działania wiążące się dla niej z niekorzystnymi skutkami lub nawet ryzykiem wystąpienia podobnych skutków (POP nr 4 z 1993 r. poz.68).

W rozpoznawanej sprawie organ administracji nie zrealizował wobec skarżącej obowiązku wynikającego z przepisu art. 9 kpa.

Z akt administracyjnych wynika, że decyzją z dnia [...] Nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił H. B. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego. Decyzja ta stała się ostateczna. W dniu 28 lutego 2005 roku H. B. złożyła wniosek "o przyznanie jej świadczenia emerytalno-rentowego przysługującego osobom urodzonym w III Rzeszy" w okresie trwania II Wojny Światowej na podstawie ustawy z 31 maja 1996 r.. Organ administracji potraktował to pismo jako wniosek o uchylenie własnej decyzji na podstawie art. 154 kpa opierając się na treści art. 235 § 1 kpa. Zgodnie z tym przepisem skargę w sprawie, w której w toku postępowania administracyjnego została wydana decyzja ostateczna, uważa się zależnie od jej treści za żądanie wznowienia postępowania lub za żądanie stwierdzenia nieważności decyzji albo jej uchylenia lub zmiany z urzędu. Z treści pisma skarżącej nie wynika, iż wnosi ona o uchylenie decyzji z dnia [...] na podstawie art. 154 kpa. Analiza tego pisma wskazuje, iż skarżąca wnosi o przyznanie jej świadczenia pieniężnego lecz nie określa, czy chodzi jej także o wzruszenie decyzji ostatecznej. Skoro H. B. złożyła ponowny wniosek o przyznanie jej świadczenia pieniężnego określonego w ustawie z 31 maja 1996 r. to organ administracji winien ustalić czy i ewentualnie w jaki sposób chce ona wzruszyć ostateczną decyzję z [...] Skarżąca winna zostać poinformowana o przesłankach i możliwościach wzruszenia ostatecznej decyzji, a mianowicie poprzez stwierdzenie jej nieważności, żądanie wznowienia postępowania czy też żądanie jej uchylenia na podstawie art. 154 kpa. H. B. winna również zostać wezwana do wypowiedzenia się, czy chodzi jej o wzruszenie decyzji z [..] , a jeżeli tak to w jaki sposób, czy też nie żąda wzruszenia tej decyzji a składa jedynie nowy wniosek o przyznanie jej świadczenia pieniężnego określonego w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. Organ administracji nie uczynił jednak tego uznając, że H. B. złożyła wniosek o uchylenie decyzji na podstawie art. 154 kpa mimo, że nic takiego nie wynika z treści jej pisma z dnia 28 lutego 2005 roku. Organ administracji naruszył zatem przepis art.9 kpa. Ponadto organ administracji przyjmując tryb przewidziany w art. 154 kpa nie wykazał braku słusznego interesu strony, przerzucając ciężar dowodu istnienia przesłanek do zmiany decyzji na samą stronę, wbrew zasadzie określonej w art. 7 kpa.

Rozpoznając sprawę merytorycznie organ z naruszeniem art. 7, 77 § 1 i 80 kpa nie wyjaśnił sprawy należycie pod kątem przesłanek wynikających z art. 2 pkt 2a. Represją w rozumieniu tego przepisu jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed 1 września 1939r. na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945.

Słusznie organ przyjął za utrwalonym już orzecznictwem sądowoadministracyjnym, że z wymienionego przepisu wynika, iż represją jest każde wywiezienie do pracy przymusowej bez względu na to czy osoba deportowana faktycznie świadczyła pracę. Osobą represjonowaną może być więc osoba deportowana do pracy przymusowej bez względu na wiek. Dotyczy to także dziecka wywiezionego wraz z rodzicami na roboty przymusowe. Skoro zatem dziecko takie uznaje się za osobę represjonowaną to dotyczy to także dziecka, które urodziła kobieta, wywieziona na roboty przymusowe, w miejscu wykonywania takich robót. Nie można bowiem racjonalnie uzasadnić, że sytuacja małego dziecka wywiezionego wraz z matką na roboty przymusowe jest inna niż sytuacja dziecka urodzonego już po wywiezieniu matki na roboty przymusowe. Skoro o represji nie decyduje wiek dziecka ani to czy faktycznie pracowało to osobą represjonowaną jest również dziecko urodzone w miejscu wykonywania pracy przymusowej przez deportowaną matkę. Pogląd, iż o deportacji w rozumieniu art. 2 pkt. 2 lit. a ustawy z dnia 31 maja 1996 r. można mówić w stosunku do dziecka zarówno wtedy gdy zostało ono wywiezione z rodzicami na roboty przymusowe jak i w sytuacji gdy wywieziona na roboty przymusowe kobieta urodziła dziecko w miejscu wykonywania tych robót wyraził Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 19 sierpnia 2004 r. w sprawie OSK 135/04 (ONSA nr 1 z 2005 r. poz. 15). Sąd w obecnym składzie podzielił pogląd wyrażony w wymienionym wyroku.

Z zebranego materiału dowodowego wynika, iż rodzice skarżącej zostali wywiezieni do pracy przymusowej do miejscowości W. koło N.

W tej też miejscowości w dniu 2 listopada 1944r. urodziła się H. B. i przebywała tam do maja 1945 roku. Skoro matka H. B. została wywieziona do pracy przymusowej i w miejscu wykonywania tej pracy urodziła skarżącą to można uznać H. B. za osobę represjonowaną, o ile deportacja jej matki nastąpiła z terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed 1 września 1939r. Z akt administracyjnych nie wynika jednak z jakiej miejscowości deportowani zostali rodzice skarżącej. Organ administracji nie ustalił tej okoliczności.

Wyjaśnienia wymaga również okres deportacji skarżącej.

Sąd stwierdza, iż podziela pogląd, zgodnie z którym określenie "zakończenie wojny" należy odnieść do daty zakończenia II wojny światowej, tj. 8 maja 1945 r., a nie do sytuacji wyzwolenia danej miejscowości, względnie jej zajęcia przez armie sojusznicze (por. wyrok SN z dnia 25 marca 1999 r., sygn. III RN 158/98 – OSNAP 2000, Nr 3, poz. 86, wyrok NSA z dnia 7 czerwca 2002 r. sygn. II SA/Łd 535/00 - niepublikowany).

W powołanym przepisie art. 2 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich mówi się o deportacji na okres co najmniej 6 miesięcy w okresie wojny, która trwała do 8 maja 1945 r. Ustawodawca położył w tym przepisie nacisk na samo wywiezienie do pracy przymusowej, a więc okres przymusowego pozostawania poza miejscem zamieszkania. Ponadto przed zakończeniem działań wojennych nie było najmniejszych szans na powrót z deportacji do Polski, gdyż nadal trwały działania wojenne i przebiegały linie frontów. Działania wojenne na terenie Europy, okupowanej przez III Rzeszę kończyły się w różnym okresie i trudno uznać, aby organ orzekający w niniejszej sprawie posługując się nawet opracowaniami historycznymi miał pełne rozeznanie co do konkretnego dnia zajęcia określonej miejscowości przez siły aliantów.

Na powyższe wskazuje również treść uchylonych decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych. Mianowicie w decyzji z dnia [...] organ przyjął, w oparciu o "Kronikę II Wojny Światowej" pod redakcją Donalda Sommerville’a, iż wyzwolenie miejscowości W. koło N. nastąpiło w dniu 20 kwietnia 1945 roku. Natomiast w zaskarżonej decyzji, organ ustalił datę wyzwolenia w/w miejscowości na 25 kwietnia 1945 roku. Jednakże jak wynika z załączonego do akt fragmentu opracowania Atlas of the Second World War (Atlas II Wojny Światowej) pod red. Johna Keegana, wyd. Letter Perfect International Warszawa 1995 r., wyżej wymieniona data dotyczy miejscowości E., odległej około 30 km od miejscowości W.

Opracowanie nie zawiera natomiast żadnej informacji dotyczącej wyzwolenia miejsca urodzenia skarżącej.

W tej sytuacji tylko data 8 maja 1945 r. może być pewną datą graniczną, do której deportacja winna być uznana za spełniającą dyspozycję art. 2 pkt 2 lit. a powołanej ustawy z dnia 31 maja 1996 r. Tym bardziej, że znane są również przypadki kontrofensyw III Rzeszy na określonych terenach i w związku z tym – przechodzenia konkretnych terenów z rąk do rąk.

Z przytoczonych względów, Wojewódzki Sąd Administracyjny na podstawie art. 145 § 1 pkt a i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji. O zwrocie poniesionych przez skarżącą kosztów postępowania orzekł zgodnie z art. 200 powyższej ustawy.

Z uwagi na brak przymiotu wykonalności zaskarżonej decyzji Sąd uznał wydanie rozstrzygnięcia w trybie art. 152 w/w ustawy za bezprzedmiotowe.