Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 352/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2024-08-21 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6210 Dodatek mieszkaniowy
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: Art. 64  ust. 1 pkt 2,
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
article: Art. 7, 77  i art. 80 i 107  par. 3
journal: Dz.U. 2023 poz 775
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t. j.)
article: Art. 45  par. 1  pkt 1  lit. c, 250
journal: Dz.U. 2024 poz 935
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jakub Makuch Sędziowie WSA Elżbieta Czarny-Drożdżejko WSA Janusz Kasprzycki (spr.) Protokolant starszy referent Paulina Grojec po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 sierpnia 2024 r. sprawy ze skargi M. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia 14 lutego 2024 r. nr SKO.DM/4114/1/2024 w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranego dodatku mieszkaniowego I. uchyla zaskarżoną decyzję; II. przyznaje od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie na rzecz adwokat A. B. tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych podwyższoną o podatek od towarów i usług przewidziany dla tego rodzaju czynności.


UZASADNIENIE

Uzasadnienie:

Zaskarżoną przez M. K., zwaną dalej skarżącą, decyzją z dnia 14 lutego 2024 r. znak: SKO.DM/4114/1/2024, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie, działając na podstawie art. 7 ust. 9 ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r. o dodatkach mieszkaniowych (tekst jedn. Dz. U. 2023. 1335), art. 64 ust.1 pkt 2 ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (Dz.U. z 2023 r., poz. 1270, zwanej dalej ustawą o finansach publicznych), art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r., poz. 775, zwanej dalej w skrócie – k.p.a.), utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Miasta Trzebini z dnia 3 stycznia 2024 r. nr AK.5301.1.2024, odmawiającą skarżącej umorzenia nienależnie pobranego dodatku mieszkaniowego wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie (kwota główna 1840,80zł plus odsetki na dzień wydania decyzji 222,94zł).

Powyższa decyzja zapadła w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:

Wnioskiem z dnia 29 czerwca 2023 r. skarżąca zwróciła się do organu pierwszej instancji o umorzenie nienależnie pobranego świadczenia postaci dodatku mieszkaniowego.

Decyzją z dnia 23 sierpnia 2023 r. nr AK.5301.272.2023 Burmistrz Miasta Trzebini odmówił skarżącej umorzenia nienależnie pobranego świadczenia.

Decyzją z dnia 16 października 2023 r., znak: SKO.DM/4114/32/2023, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie uchyliło ww. decyzję organu pierwszej instancji i przekazało sprawę temu organowi do ponownego rozpoznania.

Decyzją z dnia 3 stycznia 2024 r. nr AK.5301.1.2024, działając na podstawie art. 60 pkt 7, art. 61 ust. 1 pkt 4 i art. 64 ust. 1 pkt 2 ustawy o finansach publicznych oraz art. 104 i art. 107 k.p.a. Burmistrza Miasta Trzebini odmówił skarżącej umorzenia pobranego dodatku mieszkaniowego wraz z odsetkami ustawowymi w łącznej kwocie 2.063,74 zł.

W uzasadnieniu decyzji organ podał, że decyzją z dnia 27 kwietnia 2020 r. nr: AK.5301.158.2020 przyznano skarżącej dodatek mieszkaniowy w kwocie: 153,40 zł miesięcznie na okres od: 1 maja 2020 do: 31 października 2020 r. na zajmowany lokal mieszkalny - ul. G. [...] w T. Z uzyskanych przez Ośrodek Pomocy Społecznej w Trzebini informacji wynika, iż w dniu 23 kwietnia 2020r . składając wniosek o przyznanie dodatku mieszkaniowego razem z deklaracją o wysokości dochodów za okres trzech miesięcy tj. l, II, III 2020 r. skarżąca nie zadeklarowała pobieranej przez męża zagranicznej renty inwalidzkiej w łącznej kwocie: 11.921,41 zł. W związku z powyższym, postanowieniem z dnia z dnia 24 maja 2021 r. wznowiono z urzędu postępowanie w sprawie przyznania pomocy w formie dodatku mieszkaniowego. Decyzją z dnia 19 lipca 2021 r., w wyniku wznowienia postępowania uchylono w całości decyzję z dnia 27 kwietnia 2020 r. przyznającą skarżącej dodatek mieszkalny i odmówiono przyznania jej dodatku mieszkalnego. Decyzją z dnia 28 września 2021 r., znak: SKO.DM/4114/1/2021, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji z dnia 19 lipca 2021 r. Z kolei wyrokiem z dnia 30 maja 2022 r., sygn. akt III SA/Kr 1656/21, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie oddalił skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławcze w Krakowie z dnia 28 września 2021 r.

Rozpatrując wniosek o umorzenie nienależnie pobranego dodatku mieszkalnego organ ustalił, że skarżąca prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe; pobiera rentę z tytułu niezdolności do pracy w kwocie: 588,31 zł, dodatek pielęgnacyjny w kwocie 294,39 zł oraz świadczenie uzupełniające dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji w kwocie 500,00 zł. Na dochód skarżącej składa się renta z tytułu niezdolności do pracy w kwocie: 588,31 zł. Dodatek pielęgnacyjny oraz świadczenie uzupełniające dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji nie są wliczane do dochodu, ale stanowią dodatkowe źródło dochodowe i skarżąca może je przeznaczyć na zabezpieczenie niezbędnych potrzeb życiowych.

Organ dodał, że w dniu 27 listopada 2023 r. skarżąca dostarczyła potwierdzenia wpłat za:

- opłatę za mieszkanie (czynsz + media): 352,45 zł,

- opłatę za prąd: 89,27 zł,

Na inne nieudokumentowane wydatki poniesione w miesiącu: maj 2023 r. zgodnie ze złożonym w dniu 27 lutego 2023 r. oświadczeniem o sytuacji materialno-bytowej składają się:

- zakup żywności: 100,00 zł

- zakup leków: 500,00 zł.

Pismem z dnia 4 grudnia 2023 r. organ zwrócił się do skarżącej o wyjaśnienie rozbieżności w złożonych oświadczeniach w zakresie przedłożonych dowodów wpłat:

a) na konto T., gdyż w dniu 17 lipca 2023 r. W/w dostarczyła dowód zapłaty za energię elektryczną za V 2023r. w kwocie: 90,78 zł, a w dniu 26 listopada 2023 r. został dostarczony dowód zapłaty za energię elektryczną za V 2023r. w kwocie: 89,27 zł,

b) na konto Urzędu Miasta w Trzebini, gdyż w dniu 17 lipca 2023 r. W/w dostarczyła dowód wpłaty na kwotę: 108,00 zł, a w dniu 26 listopada 2023 r. został dostarczony dowód wpłaty na kwotę: 111,00 zł.

c) oraz o wyjaśnienie jaką faktycznie kwotę W/w wydatkowała na zakup leków w miesiącu: V 2023r., gdyż w oświadczeniu z dnia 17 lipca 2023r. skarżąca podała kwotę 300,00 zł, a w oświadczeniu z dnia 26 listopada 2023 r. podała kwotę 500,00 zł.

W piśmie z dnia 4 grudnia 2023 r. skarżąca potwierdziła, że w oświadczeniu z dnia 17 lipca 2023 r. podała niedokładne dane, a dane z dnia 26 listopada 2023 r. są ostateczne oraz, że w maju 2023 r. wydała na żywność 100,00 zł bo przebywała w sanatorium. Organ zauważył jednak, że z załączonej karty informacyjnej z uzdrowiska w K. wynika, iż skarżąca przebywała w sanatorium w dniach od: 19 kwietnia 2023 r. do: 9 maja 2023 r., czyli w miesiącu maju 2023 r. przebywała w sanatorium tylko przez dziewięć dni, natomiast 22 dni maja 2023 r. przebywała w domu i nie wyjaśniła jak w obliczu powszechnej wiedzy co do obecnych cen żywności mogła wydać na żywność tylko 100,00 zł.

W ocenie organu przedłożone dokumenty oraz argumenty przedstawione we wniosku o umorzenie należności nie stanowią przesłanki do udzielenia ulgi w tak szerokim zakresie, jakim jest całkowite umorzenie należności z tytułu nienależnie pobranego dodatku mieszkaniowego. Ponadto skarżąca może w odrębnym postępowaniu wnosić o odroczenie terminu płatności lub rozłożenie należności na raty.

Nadto, jak podał organ decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia 16 października 2023 r. skarżąca została zobowiązania do współpracy z organem w zakresie podania pełnej informacji na temat swojej sytuacji życiowej i dochodowej jednak nie wywiązała się z tego obowiązku. Tymczasem w przypadku rozpatrywania wniosku o umorzenie nienależnie pobranego dodatku mieszkaniowego organ musi wnikliwie ustalić całą sytuację wnioskodawcy, w tym również sytuację majątkową celem podjęcia decyzji o ewentualnym umorzeniu nienależnie pobranego świadczenia.

Zdaniem organu sytuacja materialna i zdrowotna skarżącej nie ma charakteru nadzwyczajnego zdarzenia losowego, niezależnego od jej działania. Jest ona wynikiem niedopełnienia przez skarżącą obowiązku. Składając wniosek o przyznanie dodatku mieszkaniowego i nie wykazując w składanej deklaracji wszystkich dochodów musiała bowiem liczyć się z konsekwencjami, jakie przewidują przepisy prawa w przypadku podania nieprawdziwych danych w zakresie dochodów. Również sytuacja finansowa skarżącej pozwala jej – według organu na spłatę zadłużenia. W pierwszej kolejności winny być bowiem spłacane należności publicznoprawne, jakim jest nienależnie pobrany dodatek mieszkaniowy. Rezygnacja Burmistrza Miasta Trzebini z należnego prawem świadczenia byłaby zbytnim uprzywilejowaniem strony w stosunku do innych podmiotów w zakresie równego traktowania pod względem praw i obowiązków. W interesie wierzyciela leży bowiem odzyskanie utraconych środków publicznych.

Organ zwrócił jednak uwagę, że nie istnieje przepis prawa, w myśl którego pozostawanie w trudnej czy nawet bardzo trudnej sytuacji materialnej automatycznie wiąże się z umorzeniem należności publicznoprawnych przysługującym gminie. Nawet w sytuacji, gdy wnioskodawca spełnia przesłanki do umorzenia tego rodzaju należności, umorzenie ich nie jest obligatoryjne, lecz pozostaje w sferze uznania organu administracyjnego. Należy bowiem mieć na względzie, że umorzenie zobowiązania publicznoprawnego jest równoznaczne z wygaśnięciem tego zobowiązania czyli definitywną rezygnacją organu władzy publicznej z możliwości uzyskania środków finansowych z tego tytułu. Ponadto zatajając przed organem pierwszej instancji faktu uzyskiwania przez męża dochodu z tytułu renty zagranicznej skarżąca powinna była się liczyć z konsekwencjami w postaci obowiązku zwrotu nienależnie uzyskanego dodatku mieszkaniowego oraz związanej z tym sankcji, tzn. konieczności zwrotu podwójnej wysokości tego świadczenia.

Od powyższej decyzji odwołanie wniosła skarżąca .

Wymienioną na wstępie decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji.

W uzasadnieniu decyzji Kolegium wskazało, że kwestia ustalenia, że skarżąca pobrała nienależnie świadczenie z tytułu dodatku mieszkaniowego jest już zakończona i nie może być dalej kwestionowana w obecnie prowadzonym postępowaniu.

Kolegium wyjaśniło, że zgodnie z art. 7 ust. 9 ww. ustawy o dodatkach mieszkaniowych, jeżeli w wyniku wznowienia postępowania stwierdzono, że dodatek mieszkaniowy przyznano na podstawie nieprawdziwych danych zawartych w deklaracji lub wniosku, o których mowa w ust. 1, osoba otrzymująca dodatek mieszkaniowy jest obowiązana do zwrotu nienależnie pobranych kwot w podwójnej wysokości. Należności te wraz z odsetkami i kosztami egzekucyjnymi podlegają przymusowemu ściągnięciu w trybie postępowania egzekucyjnego w administracji. Wypłatę dodatku mieszkaniowego w skorygowanej wysokości wstrzymuje się do czasu wyegzekwowania należności. Zgodnie z powyższą regulacją ustalono obowiązek zwrotu kwoty 1840,84zł (z tytułu podwójnej wielkości przyznanego dodatku mieszkaniowego) wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, które na dzień wydania przez organ I instancji wynosiły obecnie już ponad 200 zł.

Z kolei zgodnie z art. 64 ust. 1 pkt 2 ustawy o finansach publicznych należności, o których mowa w art. 60, właściwy organ może na wniosek zobowiązanego:

umarzać w całości - w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zobowiązanego lub interesem publicznym,

umarzać w części, odraczać terminy spłaty całości albo części należności lub rozkładać na raty płatność całości albo części należności - w przypadkach uzasadnionych względami społecznymi lub gospodarczymi, w szczególności możliwościami płatniczymi zobowiązanego.

W przedmiotowej sprawie strona złożyła wniosek o umorzenie wskazanych wyżej należności.

Jak podał organ, biorąc pod uwagę fakt, że w tego rodzaju sprawach organ orzeka w granicach uznania administracyjnego, konieczne jest ustalenie pełnej sytuacji życiowej, zdrowotnej osoby starającej się o ulgę w postaci umorzenia. W przedmiotowej sprawie powyższe ustalenia początkowo nie zostały przeprowadzone prawidłowo przeprowadzone, dlatego Kolegium decyzją z dnia 16 października 2023 r. uchyliło poprzednie rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia. W ponownie prowadzonym postępowaniu organ pierwszej instancji prawidłowo ustalił sytuację życiową i majątkową skarżącej. Poczynił wiarygodne ustalenia, zarówno co do dochodów, ponoszonych wydatków jak i posiadanego majątku. Organ dokonał oceny zebranego materiału dowodowego i wydał rozstrzygnięcie, które uzasadnił zarówno pod względem faktycznym jak i prawnym.

Zdaniem Kolegium sytuacja materialna i zdrowotna skarżącej została zbadana, stwierdzono, że nie ma ona charakteru nadzwyczajnego, będącego wynikiem zdarzenia losowego, na które skarżąca nie miała wpływu. Skarżąca nie dopełniła obowiązku poinformowania organu o dochodzie małżonka, a obecnie posiada dochód w postaci renty, z którego egzekucja może być dokonana.

Na powyższą decyzje skarżąca wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie, podnosząc, że jest dla niej krzywdząca.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie podtrzymało swoje dotychczasowe stanowisko i wniosło o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

Stosownie do treści art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 2492 ze zm.) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935, zwanej dalej w skrócie P.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, stosując środki określone w ustawie. Kontrola sądu polega na zbadaniu zgodności z prawem (legalności) zaskarżonego aktu (odpowiednio decyzji, postanowienia) z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Sąd nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, zgodnie z dyspozycją art. 134 § 1 P.p.s.a. Sąd administracyjny nie rozstrzyga więc merytorycznie, lecz ocenia zgodność decyzji z przepisami prawa.

Skarga zasługiwała na uwzględnienie.

Sąd dokonując bowiem kontroli według wyżej wskazanych kryteriów zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji, nie stwierdził by tkwiły w nich kwalifikowane wady skutkujące stwierdzeniem ich nieważności, czy wznowieniem postępowania.

Sąd stwierdził natomiast, że działające jako organ drugiej instancji Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie dopuściło się naruszenia przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik tej sprawy – artykułów: 7, 77 § 1, 80 i 15 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r., poz. 775, zwanej dalej w skrócie – k.p.a.).

W rozpatrywanej sprawie materialnoprawną podstawą kontrolowanej zaskarżonej decyzji o odmowie umorzenia przedmiotowej należności stanowił prawidłowo powołany przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie przepis art. 64 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (Dz.U. z 2023 r., poz. 1270, zwanej dalej ustawą o finansach publicznych), którego treść na datę wydania zaskarżonej decyzji stanowiła, że właściwy organ może na wniosek zobowiązanego:

a) umarzać w całości - w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zobowiązanego lub interesem publicznym,

b) umarzać w części, odraczać terminy spłaty całości albo części należności lub rozkładać na raty płatność całości albo części należności

- w przypadkach uzasadnionych względami społecznymi lub gospodarczymi, w szczególności możliwościami płatniczymi zobowiązanego.

Wykładnia powyższego przepisu prowadzi do wniosku, że użyte w nim sformułowanie "może" wskazuje, jak trafnie podniosło Kolegium, iż organ orzekający w przedmiocie umorzenia korzysta ze swobody uznania administracyjnego. Uznaniowy charakter decyzji w sprawie umorzenia wyraża się w tym, że organ ma prawo wyboru rozstrzygnięcia, może zatem w przypadku stwierdzenia przesłanek umorzenia uwzględnić wniosek lub odmówić jego uwzględnienia.

W orzecznictwie sądowoadministracyjnym ugruntowane jest stanowisko, że uznanie administracyjne nie powinno i nie może oznaczać dowolności. Oznacza to, że wybór kierunku rozstrzygnięcia może być swobodny, ale winien wynikać z wszechstronnego i dogłębnego rozważenia wszystkich okoliczności faktycznych sprawy. Konsekwencją powyższego jest obowiązek organu administracji publicznej szczególnie starannego prowadzenia postępowania, tak aby czyniło ono zadość obowiązkom płynącym z treści artykułów 7, 77 § 1 i 80 k.p.a. Uzasadnienie powinno zaś odpowiadać warunkom określonym w art. 107 k.p.a., tak aby strona mogła mieć pewność, a sąd mógł ocenić, że wszystkie podniesione przez nią okoliczności zostały wzięte pod uwagę i poddane ocenie w kontekście mających zastosowanie w sprawie przepisów. W szczególności w uzasadnieniu decyzji negatywnej dla wnioskującego powinno znaleźć szczegółowe omówienie kwestii istnienia lub nieistnienia okoliczności uzasadniających zastosowanie instytucji umorzenia. Jednak do uznania administracyjnego, a więc możliwości wyboru określonego kierunku rozstrzygnięcia, dochodzi w tego rodzaju sprawach dopiero po ustaleniu zaistnienia którejś z wymienionych w przepisach prawa przesłanek. W sytuacji, gdy żadna z tych przesłanek nie zostanie spełniona, organ nie ma możliwości wyboru konsekwencji prawnych i bezwzględnie zobowiązany jest odmówić przyznania tego rodzaju ulgi.

Kontrola sądowa tego rodzaju rozstrzygnięć sprowadza się do zbadania, czy decyzja uznaniowa poprzedzona została prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem oraz wyjaśnieniem stanu faktycznego i prawnego sprawy. Sąd bada więc, czy postępowanie przeprowadzono zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej, w myśl której organy zobligowane są do podjęcia wszelkich niezbędnych działań w celu dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy (art. 7 i 77 k.p.a.). Nadto, czy dowody oceniono zgodnie z zasadą swobodnej oceny (art. 80 k.p.a.) i czy zapewniono stronie czynny udział w postępowaniu (art. 10 k.p.a.) oraz czy wydane decyzje odpowiadają wymogom określonym w art. 107 § 3 k.p.a., w szczególności czy uzasadnienie decyzji wskazuje przyczyny, dla których organ nie zastosował instytucji umorzenia należności.

Natomiast sam wybór rozstrzygnięcia, dokonany na podstawie kryteriów celowości i słuszności pozostaje poza kontrolą sądu.

Ponadto wskazać należy, że Sąd dokonuje kontroli decyzji na dzień jej podjęcia. Sąd nie zastępuje organu w rozpoznaniu wniosku o umorzenie i ma obowiązek przyjąć stan faktyczny i prawny obowiązujący w dacie jej wydania przez organ.

Biorąc pod uwagę treść art. 64 ust. 1 pkt 2 ustawy o finansach publicznych wskazać trzeba, że rozpatrzenie wniosku o umorzenie należności nakłada na organ obowiązek ustalenia w pierwszym rzędzie tego, czy w okolicznościach faktycznych danej sprawy występuje "ważny interes zobowiązanego" lub "interes publiczny", jako dwie równorzędne przesłanki w tym przepisie wymienione. Jak bowiem trafnie wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 24 kwietnia 2014 r., sygn. akt II GSK 335/13 (dostępny na stronie internetowej www.orzeczenia.nsa.gov.pl, podobnie jak dalej przytaczane orzeczenia) "działanie w ramach uznania administracyjnego nakłada na organ obowiązek wyważenia interesu publicznego z indywidualnym interesem strony, gdyż zobowiązuje go do tego art. 2 Konstytucji RP w każdym przypadku, w którym w sprawie ma zastosowanie norma prawna uzależniająca załatwienie sprawy od tzw. uznania administracyjnego". Decyzja o charakterze uznaniowym musi więc odpowiednio wyważać interesy przeciwstawnych stron - interes obywatela z interesem publicznym, kierując się przy tym proporcjonalnością uwzględnienia obu rodzajów interesów (por. wyrok NSA z 22 czerwca 2012 r., sygn. akt I OSK 182/12).

Ustawodawca nie zdefiniował w ustawie pojęć "ważnego interesu zobowiązanego" i "interesu publicznego". Z tego względu konkretną treść tych pojęć ustalać należy z uwzględnieniem okoliczności rozpoznawanej sprawy.

O istnieniu "ważnego interesu zobowiązanego" oraz "interesu publicznego" decydują kryteria obiektywne, zgodne z powszechnie obowiązującą hierarchią wartości. W orzecznictwie przyjmuje się, że przez ważny interes podatnika należy rozumieć zdarzenia losowe oraz sytuacje osobiste, rodzinne, zdrowotne czy też ekonomiczne (dotyczące majątku, dochodów, wydatków, możliwości płatniczych), które w okolicznościach konkretnego przypadku nie pozwalają na spłatę należności publicznoprawnych bez szczególnej dolegliwości dla zobowiązanego w postaci nadmiernego obciążenia finansowego bądź innych ciężkich skutków. Przy czym pojęcia "ważnego interesu zobowiązanego" nie można ograniczać tylko i wyłącznie do sytuacji nadzwyczajnych czy też zdarzeń losowych uniemożliwiających uregulowanie dochodzonych należności, albowiem pojęcie to funkcjonuje w zdecydowanie szerszym znaczeniu, uwzględniającym nie tylko sytuacje nadzwyczajne, ale również normalną sytuację ekonomiczną podatnika, wysokość uzyskiwanych przez niego dochodów oraz wydatków. Z kolei przesłankę "interesu publicznego" interpretuje się jako dyrektywę postępowania nakazującą mieć na uwadze respektowanie wartości wspólnych dla całego społeczeństwa, takich jak: sprawiedliwość, bezpieczeństwo, zaufanie do organów władzy publicznej, sprawność działania aparatu państwowego.

Biorąc powyższe na uwadze, nie można jednocześnie pominąć, że obowiązek wyjaśnienia stanu faktycznego i prawnego sprawy nie spoczywa li tylko na organie pierwszej instancji. Zgodnie bowiem z naczelną zasadą postępowania administracyjnego, wyrażoną w art. 15 k.p.a. obowiązek ten spoczywa również na organie odwoławczym.

Wyrażona we wskazanym co dopiero art. 15 k.p.a. zasada dwuinstancyjności postępowania oznacza, że każda sprawa administracyjna, jeżeli zawiśnie przed organem drugiej instancji na skutek wniesienia przez stronę środka zaskarżenia, wymaga przede wszystkim ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia. Obowiązujący model postępowania odwoławczego nie ma zatem charakteru kasacyjnego, co wyklucza ograniczenie postępowania przed organem drugiej instancji jedynie do kontroli orzeczenia wydanego przez organ pierwszej instancji. Zasada dwuinstancyjności jest zrealizowana, gdy rozstrzygnięcia obu organów zostały poprzedzone przeprowadzeniem przez nie postępowania umożliwiającego osiągnięcie celów, dla których postępowanie to jest prowadzone, czyli postępowania merytorycznego w zakresie ustalenia stanu faktycznego, zebrania i oceny dowodów, przeanalizowania wszystkich argumentów i żądań strony oraz rozważań prawnych stosownych dla rozstrzygnięcia, a wszystko to powinno znaleźć dodatkowo odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji.

Podkreślenia w tym miejscu wymaga, że w postępowaniu administracyjnym prowadzonym w przedmiocie umorzenia należności, organ, ustalając sytuację majątkową dłużnika, winien porównać stwierdzoną sytuację materialną zobowiązanego z wysokością zaległej należności i wskazać jego dochody, które w ocenie organu byłyby wystarczające na pokrycie zadłużenia. Trzeba ponadto zestawić wysokość dochodu uzyskiwanego przez stronę z niezbędnymi kosztami jej utrzymania, w celu ustalenia, czy jest ona w stanie faktycznie spłacać istniejące zadłużenie bez uszczerbku dla swojego podstawowego utrzymania. Sąd dostrzega przy tym istotną okoliczność prawną, polegającą na tym, że w postępowaniu z wniosku o umorzenie zaległości ciężar wykazania, że spełnione są ustawowe przesłanki zastosowania ulgi płatniczej spoczywa przede wszystkim na stronie, która zna swoją sytuację życiową, finansową, majątkową czy zdrowotną i tylko ona może ją należycie wykazać. Nie zwalnia to jednak organu z obowiązku prowadzenia postępowania administracyjnego z uwzględnieniem zasady dochodzenia prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.) oraz zasady gromadzenia kompletnego materiału dowodowego i wyczerpującej jego oceny (art. 77 § 1 k.p.a.). Jeżeli zatem ocena dowodów zgromadzonych we w sprawie prowadzi do wniosku, że uzyskiwane przez stronę dochody nie pozwalają na pokrycie bieżących wydatków, to kwestia ta powinna być dokładnie zbadana przez organ, który powinien wykazać się w tym zakresie aktywnością procesową..

W niniejszym przypadku Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie, wydając zaskarżoną decyzję o utrzymaniu w mocy decyzji organu pierwszej instancji, nie rozpoznało i nie rozpatrzyło w ocenie Sądu ponownie sprawy, zgodnie z postanowieniami art. 15 k.p.a.

W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, będącej przecież odzwierciedleniem sposobu działania organu i motywów podjętego przez niego rozstrzygnięcia, a więc mającego fundamentalne znaczenie dla oceny prawidłowości podjętego rozstrzygnięcia, Kolegium ogólnikowo stwierdziło, że "...W ponownie prowadzonym postępowaniu organ pierwszej instancji prawidłowo ustalił sytuację życiową i majątkową skarżącej. Poczynił wiarygodne ustalenia, zarówno co do dochodów, ponoszonych wydatków jak i posiadanego majątku. Organ dokonał oceny zebranego materiału dowodowego i wydał rozstrzygnięcie, które uzasadnił zarówno pod względem faktycznym jak i prawnym. Zdaniem Kolegium sytuacja materialna i zdrowotna skarżącej została zbadana, stwierdzono, że nie ma ona charakteru nadzwyczajnego, będącego wynikiem zdarzenia losowego, na które skarżąca nie miała wpływu. Skarżąca nie dopełniła obowiązku poinformowania organu o dochodzie małżonka, a obecnie posiada dochód w postaci renty, z którego egzekucja może być dokonana."

Takie stwierdzenia w motywach podjętego rozstrzygnięcia są, zdaniem Sądu zbyt ogólnikowe i nie poddają się kontroli. Nie wiadomo bowiem z jakich przyczyn Kolegium uznało, za prawidłowe stanowisko organu pierwszej instancji, że sytuacja materialna i zdrowotna skarżącej nie ma charakteru nadzwyczajnego zdarzenia losowego, niezależnego od jej działania, a jest ona wynikiem niedopełnienia przez skarżącą obowiązku, w sytuacji, gdy pojęcie "ważnego interesu zobowiązanego" z art. 64 ustawy o finansach publicznych, nie można ograniczać tylko i wyłącznie do sytuacji nadzwyczajnych czy też zdarzeń losowych uniemożliwiających uregulowanie dochodzonych należności, gdyż pojęcie to funkcjonuje, jak Sąd wyżej podkreślił, w zdecydowanie szerszym znaczeniu, uwzględniającym nie tylko sytuacje nadzwyczajne, ale również normalną sytuację ekonomiczną podatnika, wysokość uzyskiwanych przez niego dochodów oraz wydatków.

Zdaniem Sądu z treści zaskarżonej decyzji nie wynika jednoznacznie, na jakich podstawach faktycznych Kolegium doszło do tego rodzaju konstatacji.

Należy także pamiętać, że przy ocenie stanu materialnego strony skarżącej i tego, czy zachodzi tu ważny interes dłużnika, nie można zapominać o zasadach logicznego rozumowania i tym, iż w niczyim interesie, także państwa i finansów publicznych, nie leży, aby, zmuszając dłużnika do spłaty należności, spowodować po jego stronie konieczność sięgania do pomocy społecznej z powodu niemożliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. "Punktem odniesienia przy ocenie, czy spłata zadłużenia zagraża egzystencji zobowiązanego, powinna być szczegółowa analiza określonego na czas podejmowania decyzji minimum socjalnego, które pozwoli osobie zobowiązanej funkcjonować w codziennym życiu, dając gwarancję, że podstawowe potrzeby jej oraz ewentualnie jej rodziny będą zaspokojone, czego w sprawie zabrakło. Uzasadnienie decyzji powinno zawierać wnikliwe wyjaśnienie sytuacji majątkowej wnioskodawcy przy uwzględnieniu dochodów i niezbędnych wydatków oraz rozważenie wpływu egzekucji konkretnej kwoty należności na sytuację życiową zobowiązanego, w tym przede wszystkim zdolność do utrzymania się."(por. wyr. WSA we Wrocławiu z dnia 30 maja 2023 r., sygn. akt III SA/Wr 393/22; LEX nr 3572075.).

W tym zakresie brak ustaleń Kolegium. Brak zatem ponownego rozpoznania i rozpatrzenia niniejszej sprawy przez Kolegium co do jej istoty i dojścia do wniosku, że rozstrzygnięcie merytoryczne pokrywa się z rozstrzygnięciem organu pierwszej instancji. Tylko w takiej sytuacji może dojść do utrzymania w mocy decyzji pierwszoinstancyjnej, chyba, że Kolegium dochodzi do przekonania, podając powody takiego stwierdzenia, że decyzja organu pierwszej instancji jest wadliwa.

Powyższe prowadzi do stwierdzenia, że w kontrolowanej sprawie doszło do naruszenia art. 7, art. 77 i art. 80 i 107 § 3 k.p.a., w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd wskazuje, że prawidłowe zastosowanie prawa materialnego zależy od uprzedniego ustalenia stanu faktycznego w stopniu pozwalającym na stwierdzenie, że sporne okoliczności zostały wyjaśnione dostatecznie do wydania rozstrzygnięcia. Z zasady prawdy materialnej wyrażonej w art. 7 k.p.a., a rozwiniętej w dalszych przepisach, m.in. w art. 77 k.p.a., wynika obowiązek działania organów z urzędu w celu dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy. Organ przy wydawaniu decyzji o charakterze uznaniowym obowiązany jest więc do rzetelnej i wnikliwej analizy wszelkich okoliczności sprawy w celu stwierdzenia, czy zostały spełnione określone w przepisach przesłanki, a dopiero w konsekwencji stwierdzenia ich zaistnienia - może ważyć, czy pomimo to ulga danemu płatnikowi przysługuje. Temu obowiązkowi Kolegium w tej sprawie nie sprostało.

Ponownie rozpatrując sprawę Kolegium weźmie pod uwagę stanowisko Sądu i zweryfikuje dotychczasowe ustalenia, stosownie do postanowień art. 153 P.p.s.a. W razie potrzeby organ podejmie kroki zmierzające do uzupełnienia materiału dowodowego, celem wyjaśnienia dostrzeżonych ewentualnych wątpliwości.

W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935), orzekł, jak w punkcie I sentencji wyroku.

Na podstawie art. 250 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935), Sąd przyznał wyznaczonemu z urzędu pełnomocnikowi skarżącej – koszty nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w wysokości 480 zł, wynikającej z § 23 ust. 1 pkt 1 lit. c w zw. z § 4 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 maja 2024 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa albo jednostki samorządu terytorialnego kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. z 2024 r., poz. 763), orzekając, jak w punkcie II sentencji wyroku.

.