Wyrok WSA w Olsztynie, sygn. akt II SA/Ol 37/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie
Data orzeczenia: 2023-04-06 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Zabezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodnicząca sędzia WSA Ewa Osipuk Sędziowie sędzia WSA Marzenna Glabas asesor WSA Grzegorz Klimek (spr.) Protokolant starszy sekretarz sądowy Sylwia Chodorowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 kwietnia 2023 r. sprawy ze skargi J. N. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Elblągu z dnia [...] nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego I. oddala skargę; II. przyznaje adwokatowi G. H. od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie kwotę 240 zł (dwieście czterdzieści złotych) powiększoną o należny podatek VAT, tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 4 listopada 2022 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Elblągu (Kolegium), działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2022 r., poz. 2000, dalej: k.p.a.) w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4, oraz ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 615, dalej: u.ś.r.), po rozpatrzeniu odwołania J. N. od decyzji wydanej z upoważnienia Burmistrza przez Kierownika Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej (organ I instancji) z dnia 12 sierpnia 2022 r. w przedmiocie odmowy przyznania J. N. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad osobą niepełnosprawną, matką W. N. – utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

Zakwestionowana decyzja została wydana w następujących okolicznościach faktycznych sprawy:

W dniu 10 sierpnia 2022 r. J. N. (strona, skarżący) złożył wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania stałej opieki nad matką W. N.

Decyzją z 12 sierpnia 2022 r. organ I instancji odmówił przyznania stronie świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na wystąpienie przesłanki negatywnej, określonej w art. 17 ust. 1b u.ś.r., bowiem nie da się ustalić od kiedy powstała niepełnosprawność W. N. Jednocześnie wskazał, iż po przeanalizowaniu dokumentów i dowodów, a także biorąc pod uwagę wywiad środowiskowy pracownika socjalnego należało stwierdzić, że szeroki zakres wykonywanych czynności opiekuńczych, a także stały i osobisty charakter opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej przez J. N.

W odwołaniu od tej decyzji, kwestionując jej zasadność, J. N. wskazał, że opiekuje się chorą matką od 15 czerwca 2022 r. w formie całodobowej. Niepełnosprawność matki uniemożliwia jej codzienną egzystencję, przez co wymaga pomocy drugiej osoby. Ponadto, decyzja organu I instancji jest niezasadna z uwagi na treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, który uznał niekonstytucyjność normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki.

Z analizy pozostającego do dyspozycji Kolegium materiału dowodowego wynikało, że J. N. aktualnie posiada prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy przyznanej na okres od dnia 1 września 2020 r. do dnia 30 września 2023 r. decyzją Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Elblągu z dnia 26 listopada 2020 r.

W oparciu o powyższe postanowieniem z dnia 16 września 2022 r. Kolegium umożliwiło J. N. przedłożenie informacji, świadczących o zawieszeniu ww. renty bądź też o podjęciu przez stronę działań zmierzających do takowego wyeliminowania powyższej decyzji z obrotu prawnego.

W odpowiedzi, pismem z dnia 12 października 2022 r. J. N. oświadczył, iż nie zrezygnuje ze swojej renty. Obecnie z mamą mają bardzo trudną sytuację finansową, bowiem utrzymują się z renty mamy i jego w wysokości 800 zł, ale to Państwo jest zobligowane do pomocy przy opiece nad niepełnosprawną mamą. Wniósł o jak najszybsze wydanie decyzji odmownej celem dochodzenia sprawiedliwości na drodze sądowej.

W uzasadnieniu własnej decyzji z dnia 4 listopada 2022 r. Kolegium wskazało, że zgodnie z art. 17 ust. 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Jednak przepis ten utracił moc w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, z dniem 23 października 2014 r. na podstawie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 (Dz. U. poz. 1443), jako niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Zatem organ rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożony przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej, w obecnym stanie prawnym (dopóki w tej materii nie zostaną wprowadzone nowe rozwiązania ustawowe) ma obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia określone w art. 17 u.ś.r., tj. z wyłączeniem tej części tego przepisu, która z dniem 23 października 2014 r. została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną. Kolegium wskazało, że bezsporne w sprawie jest, że W. N. (ur. 25.12.1950 r.) legitymuje się orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności z dnia 30 czerwca 2022 r., na podstawie którego została zaliczona do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności ([...]) wraz z koniecznością zapewnienia stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Nie da się ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność, zaś ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 21 czerwca 2022 r. i ma charakter okresowy, stąd orzeczenie wydano do dnia 30 września 2023 r. Skarżący jest jedynym członkiem rodziny mogącym zaopiekować się W. N. Jak wynika z zebranego w sprawie materiału dowodowego J. N. posiada umiarkowany stopień niepełnosprawności, zaś orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia 3 września 2020 r. został uznany za częściowo niezdolnego do pracy do 30 września 2023 r. i z tego tytułu otrzymuje rentę (decyzja ZUS z dnia 26 listopada 2020 r.). Mimo posiadanego orzeczenia, jak wynika z dokumentacji sprawy był osobą aktywną zawodowo. W związku z pogorszeniem się stanu zdrowia matki złożył do pracodawcy wniosek o rozwiązanie umowy o pracę za porozumieniem stron. Taki stan rzeczy obiektywnie uniemożliwia skarżącemu podjęcie regularnego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Skarżący, jako rencista z tytułem częściowej niezdolności do pracy niewątpliwie ma prawo podjąć zatrudnienie. Z powodu konieczności sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką nie może dorobić do niskiej renty. W tym kontekście prawo rencistów do świadczenia pielęgnacyjnego potwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 26 czerwca 2019 r., sygn. akt SK 2/17. W wyroku tym Trybunał stwierdził, że sytuacja faktyczna takich osób sprawujących opiekę nad niepełnosprawnymi (gdy nie podejmują zatrudnienia, które mogliby podjąć przy jednoczesnym pobieraniu świadczenia rentowego) jest tożsama z sytuacją osób zdolnych do pracy, lecz rezygnujących z niej w celu opieki nad niepełnosprawnym. Trybunał Konstytucyjny potwierdził w ten sposób, że sam fakt pobierania renty nie dyskwalifikuje do ubiegania się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Trybunał nie wypowiadał się natomiast na temat możliwości pobierania jednocześnie i renty, i świadczenia pielęgnacyjnego. Skarżący został poinformowany o możliwości dokonania zawieszenia prawa do renty (postanowieniem Kolegium z dnia 16 września 2022 r.). Skarżący nie zgodził się z taką koniecznością, co wyjaśnił w piśmie z dnia 12 października 2022 r. Zdaniem Kolegium, wobec pobierania świadczenia rentowego przez skarżącego, zachodzi negatywna przesłanka uniemożliwiająca skuteczne rozstrzygnięcie o jego prawie do świadczenia pielęgnacyjnego. Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 16 marca 2022 r., sygn. akt I OSK 1242/21, wskazał, iż "skoro przepisy prawa umożliwiają stronie wybór świadczenia, to organ nie powinien czynić przeszkód w uzyskaniu przez nią świadczenia korzystniejszego, ale powinien przedsięwziąć takie czynności, aby strona mogła z tego prawa wyboru skorzystać (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 15 września 2020 r., sygn. akt I OSK 2199/19)". Wybór taki w rozpoznawanej sprawie mógł zostać zrealizowany przez złożenie do właściwego organu wniosku o zawieszenie prawa do renty o czym strona została poinformowana. Zawieszenie prawa do renty skutkuje wstrzymaniem jej wypłaty, w ten sposób dochodzi do eliminacji negatywnej przesłanki, wyłączającej nabycie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Jak wynika z akt sprawy, skarżący nie zgodził się ze stanowiskiem organu o konieczności zawieszenia renty. Oznacza to, że strona ubiegająca się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego nie dokonała wyboru świadczenia, choć miała taką możliwość, nie wykazała, że złożyła wniosek do organu rentowego o zawieszenie renty i nie przedłożyła decyzji o wstrzymaniu wypłaty renty. Zatem, na dzień orzekania przez organy administracyjne nie ustała negatywna przesłanka określona wart. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., co stanowiło samodzielną przesłankę do odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia.

W skardze wywiedzionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie na decyzję Kolegium z 4 listopada 2022 r. skarżący podniósł, że nie zgadza się z decyzją odmowną organu stwierdzającą, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje z powodu pobierania renty. Powołał się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego, który stwierdza, że nie jest przeszkodą pobieranie renty do otrzymania świadczenia opiekuńczego, a także Trybunał nie wypowiedział się, że warunkiem jest rezygnacja z renty, którą pobiera w kwocie 793 zł. Podał, że został poinformowany o powyższym przez Kierownika Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej. Wskazał także na swoją trudną sytuację finansową, bowiem obecnie wobec jego rezygnacji z dotychczasowej pracy utrzymują się z mamą z jego i jej renty. Do skargi dołączył "wniosek o przyznanie adwokata z urzędu".

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje:

Stosownie do art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 2492) oraz art. 134 § 1 w zw. z art. 145 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 259, dalej jako: p.p.s.a.), sąd administracyjny dokonuje kontroli zaskarżonego aktu pod względem zgodności z prawem, nie będąc przy tym związanym zarzutami i wnioskami skargi, na podstawie stanu faktycznego i prawnego istniejącego w dacie jego wydania. Wzruszenie zaskarżonego rozstrzygnięcia może mieć miejsce w sytuacji, gdy przedmiotowa kontrola wykaże naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Oznacza to, że badaniu w postępowaniu sądowym podlega prawidłowość zastosowania przez organy administracji publicznej przepisów prawa w odniesieniu do istniejącego w sprawie stanu faktycznego oraz trafność zastosowanej wykładni tych przepisów.

Sąd dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji w świetle powołanych wyżej kryteriów oraz w oparciu o akta sprawy, zgodnie z art. 133 § 1 p.p.s.a., nie stwierdził naruszeń prawa dających podstawę do jej wyeliminowania z obrotu prawnego. Kwestionowana decyzja w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wydana została zgodnie z przepisami ustawy o świadczeniach rodzinnych, z poszanowaniem zasad unormowanych w k.p.a.

Istota sporu w rozpoznawanej sprawie dotyczy możliwości przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w zbiegu z prawem do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy.

Rozważając tę kwestię należy mieć na uwadze cel przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, a także kontekst historyczny wprowadzenia regulacji art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r.

Jak wynika z art. 17 ust. 1 u.ś.r. istotną cechą osób będących adresatami zawartej tam normy prawnej, określającej przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, jest sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny i związana z tym rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Celem świadczenia pielęgnacyjnego jest pomoc finansowa Państwa rodzinom dotkniętym niepełnosprawnością, które z powodu konieczności sprawowania faktycznej opieki przez jej członka nad osobą niepełnosprawną pozbawione są przez to źródła dochodu. Określony w art. 17 ust. 1 u.ś.r. warunek "niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki" należy łączyć z wymogiem sprawowania stałej lub długotrwałej i osobiście świadczonej opieki. Opieka taka musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej. Zaznaczyć trzeba, że zgodnie z brzmieniem art. 17 ust. 1 u.ś.r. na równi z rezygnacją z zatrudnienia należy traktować niepodejmowanie pracy z powodu konieczności sprawowania opieki. Przyjmuje się, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobie bezrobotnej, która była zatrudniona lub wykonywała pracę zarobkową w formach określonych w art. 3 pkt 22 u.ś.r. i zrezygnowała z niej, bądź też mając możliwość podjęcia zatrudnienia lub wykonywania pracy zarobkowej,

z możliwości tej nie korzysta w celu sprawowania opieki. Dla ustalenia niepodejmowania zatrudnienia w celu sprawowania opieki wystarczające jest stwierdzenie, że wnioskodawca jest osobą bezrobotną, nie ma przeszkód faktycznych ani prawnych do podjęcia przez niego zatrudnienia i sprawuje opiekę nad niepełnosprawnym wymagającym stałej lub długotrwałej pomocy w zakresie obiektywnie uniemożliwiającym podjęcie zatrudnienia. W orzecznictwie powszechne jest stanowisko, zgodnie z którym przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres sprawowanej opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (tak np: Naczelny Sąd Administracyjny w wyrokach z 13 maja 2015 r., sygn. akt I OSK 2820/13; z 5 czerwca 2012 r., sygn. akt I OSK 2454/11; Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w wyrokach z 24 kwietnia 2018 r., sygn. akt II SA/Ol 231/18, z 7 maja 2019 r., sygn. akt II SA/Ol 265/19, dostępne: orzeczenia.nsa.gov.pl, CBOSA).

Zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym.

Literalna wykładnia tego przepisu prowadziła do wniosku, że posiadanie prawa do renty wykluczało w ogóle ubieganie się o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Problematyka zależności pomiędzy uprawnieniem do świadczenia pielęgnacyjnego osób, które mają ustalone prawo do emerytury, czy renty stała się przedmiotem licznych już orzeczeń sądów administracyjnych. W niektórych z nich przyjmowano, że należy kierować się literalną wykładnią tego przepisu. Akcentowano w tym względzie, że istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest częściowe zrekompensowanie opiekunowi niepełnosprawnego strat finansowych spowodowanych niemożnością podjęcia pracy lub rezygnacją z niej w związku

z koniecznością opieki nad osobą niepełnosprawną. Wskazywano, że emerytura czy renta jest niejako odpowiednikiem wynagrodzenia za pracę uzyskiwanym po przepracowaniu określonego czasu i w określonym ustawowo wieku. Przyjmowano, że emerytura, czy renta są silniejszym prawem i ustawodawca świadomie z kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego wykluczył te, które mają już ustalone prawo do emerytury lub renty (por. wyroki NSA z dnia 6 kwietnia 2017 r., I OSK 2950/15; z 10 lipca 2018 r., I OSK 134/18; z 30 listopada 2020 r., sygn. akt I OSK 1334/20, CBOSA). W judykaturze prezentowane jest też przeciwne stanowisko, które skład orzekający w niniejszej sprawie podziela (zob. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z: 28 czerwca 2019 r., sygn. akt I OSK 757/19; 8 stycznia 2020 r., sygn. akt I OSK 2392/19; 30 kwietnia 2020 r., sygn. akt I OSK 1546/19; 27 maja 2020 r., sygn. akt I OSK 2375/19; 18 czerwca 2020 r., sygn. akt I OSK 254/20; 30 października 2020 r., sygn. akt I OSK 1189/20; 24 listopada 2020 r., sygn. akt I OSK 1416/20, CBOSA). We wskazanych wyrokach podkreślana jest potrzeba uzupełnienia wyników wykładni językowej art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., wynikami wykładni celowościowej, funkcjonalnej i systemowej, gdyż proces wykładni prawa nie może ograniczać się do dyrektyw językowych. Zauważa się, że zastosowanie dyrektyw funkcjonalnych i systemowych może prowadzić do odrzucenia rezultatów wykładni językowej, nawet, gdy wykładnia ta prowadzi do jednoznacznych rezultatów (por. uchwała NSA składu 7 sędziów z 10 grudnia 2009 r., sygn. akt I OPS 8/09, CBOSA). Ta linia orzecznicza zwraca uwagę na kontekst historyczny pojawienia się art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. w systemie prawa. Uwzględnia się, że w dacie uchwalenia ustawy o świadczeniach rodzinnych wysokość ówczesnego świadczenia pielęgnacyjnego była niższa niż najniższe ówczesne wysokości świadczeń wyłączających prawo do tego świadczenia. Tym samym, wyłączenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, którego celem jest zrekompensowanie danej osobie strat, jakie ponosi w związku z rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, było uzasadnione i zgodne z systemem aksjologicznym wyrażonym w Konstytucji RP. W przypadku osób, o których mowa

w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., wyłączenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego było konsekwencją posiadania źródła utrzymania, którego wysokość przewyższała pierwotnie wysokość tego świadczenia. Ta relacja ekonomiczna przedmiotowych świadczeń utrzymywała się do 1 maja 2014 r., kiedy to świadczenie pielęgnacyjne wzrosło do 800 zł i stało się nieznacznie wyższe od najniższej emerytury,

a następnie było waloryzowane i obecnie jest już znacznie wyższe od najniższej emerytury czy renty. Intencją ustawodawcy wprowadzającego przedmiotowe wyłączenie było, aby uprawniony opiekun nie pobierał świadczenia pielęgnacyjnego, w sytuacji gdy otrzymuje świadczenie wyższe. Podkreśla się, że odczytanie znaczenia art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. w obecnych realiach jako pozbawiającego

w całości świadczenia pielęgnacyjnego także opiekuna otrzymującego świadczenie znacznie niższe, pozostaje w sprzeczności z wynikami wykładni systemowej oraz funkcjonalnej (zob. wyrok NSA z 30 kwietnia 2020 r., sygn. akt I OSK 1546/19, CBOSA). Zgodnie ze stanowiskiem utrwalonym w orzecznictwie sądów administracyjnych, zasadne jest odstąpienie od literalnej, językowej wykładni tego przepisu i oparcie się na efektach zastosowania prokonstytucjnej wykładni celowościowej, pozwalającej na realizację zasad: równości wobec prawa (art. 32 ust. 1), sprawiedliwości społecznej (art. 2), obowiązku udzielania szczególnej pomocy rodzinom znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej (art. 71 ust. 1 zdanie drugie) i osobom niepełnosprawnym (art. 69), (wyrok NSA z 23 marca 2022 r., sygn. akt I OSK 1160/21, CBOSA). Jak wskazał NSA z wyroku z 15 marca 2023 r. (sygn. akt I OSK 1280/22, CBOSA) "należy opowiedzieć się za poglądem nakazującym uzupełnienie wyników wykładni językowej art. 17 ust. 5 lit. a u.ś.r. wynikami wykładni celowościowej, funkcjonalnej i systemowej, co prowadzi do wniosku, iż okoliczność ustalonego prawa do emerytury sama przez się nie jest przesłanką uniemożliwiającą skuteczne ubieganie się o świadczenie pielęgnacyjne. Prawidłowa wykładnia przepisu przemawia więc za umożliwieniem osobie uprawnionej dokonania wyboru jednego ze świadczeń: pielęgnacyjnego lub emerytalno-rentowego".

W niniejszej sprawie ustalono bezspornie, że skarżący zamieszkuje z matką i sprawuje nad nią całodobową opiekę. Taki stan rzeczy obiektywnie uniemożliwia skarżącemu podjęcie regularnego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Skarżący, jako rencista z tytułem częściowej niezdolności do pracy niewątpliwie ma prawo podjąć zatrudnienie. Z powodu konieczności sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką, jak zasadnie wskazało Kolegium, nie może dorobić do niskiej renty. W tym kontekście prawo rencistów do świadczenia pielęgnacyjnego potwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 26 czerwca 2019 r., sygn. akt SK 2/17. W wyroku tym Trybunał stwierdził, że sytuacja faktyczna takich osób sprawujących opiekę nad niepełnosprawnymi (gdy nie podejmują zatrudnienia, które mogliby podjąć przy jednoczesnym pobieraniu świadczenia rentowego) jest tożsama z sytuacją osób zdolnych do pracy, lecz rezygnujących z niej w celu opieki nad niepełnosprawnym. Trybunał Konstytucyjny potwierdził w ten sposób, że sam fakt pobierania renty nie dyskwalifikuje do ubiegania się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Trybunał nie wypowiadał się natomiast na temat możliwości pobierania jednocześnie i renty, i świadczenia pielęgnacyjnego. Zasada równości, która stała za rozstrzygnięciem przyjętym w wyroku w sprawie o sygn. akt SK 2/17, powinna znaleźć zastosowanie również do warunków, na jakich opiekunowie osób niepełnosprawnych uprawnieni do świadczeń z ubezpieczenia społecznego (emerytury, renty), rezygnujący z zatrudnienia, mogą uzyskać prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Nakazuje ona przyjąć, że wyrok TK nie wywołał skutku polegającego na możliwości pobierania przez osoby uprawnione zarówno świadczeń z zabezpieczenia społecznego, jak i świadczenia pielęgnacyjnego, ale warunkiem jest dokonanie wyboru i rezygnacja z dotychczas pobieranego świadczenia. Z wykładni celowościowej, funkcjonalnej i systemowej art. 17 ust. 1, ust. 5 pkt 1 lit. a i art. 27 ust. 5 u.ś.r. wynika natomiast, że świadczenie pielęgnacyjne nie może pozostawać w zbiegu z dochodami za pracę lub świadczeniami socjalnymi zapewniającymi źródło utrzymania, bowiem świadczenie pielęgnacyjne ma zapewnić właśnie źródło utrzymania tym, którzy z powodu sprawowania opieki są go w ogóle pozbawieni.

Wskazać należy, że w przypadku zbiegu uprawnień do różnych świadczeń rodzinnych, ustawodawca wprowadził zasadę wypłaty jednego świadczenia, wybranego przez osobę uprawnioną. Norma taka została wprowadzona w art. 27 ust. 5 u.ś.r., zgodnie z którym w przypadku zbiegu uprawnień do świadczenia rodzicielskiego lub świadczenia pielęgnacyjnego, specjalnego zasiłku opiekuńczego, dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10, lub zasiłku dla opiekuna,

o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów - przysługuje jedno z tych świadczeń wybrane przez osobę uprawnioną – także w przypadku gdy świadczenia te przysługują w związku z opieką nad różnymi osobami. Zbieg uprawnień do świadczeń uregulowany jest również

w art. 95 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. 2021 r., poz. 291 ze zm. - dalej jako: u.e.r.f.u.s.). Przepisy każdej z wymienionych ustaw regulują zbieg świadczeń przyznawanych na podstawie tych ustaw, ewentualnie wyraźnie wskazanych przepisów (por. art. 27 ust. 5 pkt 5 u.ś.r. czy art. 96 ust. 1 i ust. 2 u.e.r.f.u.s.) wypłacanych przez organy określone w każdej z nich. Natomiast jedyną regulacją prawną dotyczącą zbiegu uprawnień do świadczenia pielęgnacyjnego i emerytury, czy renty z tytułu niezdolności do pracy, przyznawanych i wypłacanych przez różne organy jest art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. W świetle przedstawionej prawidłowej wykładni tego przepisu, potwierdzonej wyrokiem TK sygn. SK 2/17, należy uznać, że istota ograniczenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego dla rencisty, wynikająca z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. musi być interpretowana jako związana nie z samym prawem do renty, lecz z jego realizacją w postaci wypłaty tego świadczenia. Warunkiem niezbędnym do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest dokonanie przez osobę uprawnioną wyboru jednego ze świadczeń.

Jak zasadnie stwierdził Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 16 marca 2022 r, sygn. akt I OSK 1242/21 (CBOSA), "skoro przepisy prawa umożliwiają stronie wybór świadczenia, to organ nie powinien czynić przeszkód w uzyskaniu przez nią świadczenia korzystniejszego, ale powinien przedsięwziąć takie czynności, aby strona mogła z tego prawa wyboru skorzystać (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 15 września 2020 r., sygn. akt I OSK 2199/19)". Wybór taki w rozpoznawanej sprawie mógł zostać zrealizowany przez złożenie do właściwego organu wniosku o zawieszenie prawa do renty na podstawie art. 103 ust. 3 u.e.r.f.u.s., o czym strona została poinformowana. Zawieszenie prawa do renty skutkuje wstrzymaniem jej wypłaty, w ten sposób dochodzi do eliminacji negatywnej przesłanki, wyłączającej nabycie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Jak wynika z akt sprawy, skarżący nie zgodził się ze stanowiskiem organu o konieczności zawieszenia renty. Oznacza to, że strona ubiegająca się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego nie dokonała wyboru świadczenia, choć miała taką możliwość; nie wykazała, że złożyła wniosek do organu rentowego o zawieszenie renty i nie przedłożyła decyzji o wstrzymaniu wypłaty renty. Zatem, na dzień orzekania przez Kolegium nie ustała negatywna przesłanka określona w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., co stanowiło samodzielną przesłankę do odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia (por. wyroki WSA w Olsztynie z 29 marca 2022 r., sygn. akt II SA/Ol 157/22 i z 12 kwietnia 2022 r., sygn. akt II SA/Ol 210/22, CBOSA) .

Z powyższych względów Sąd w składzie orzekającym nie podziela stanowiska prezentowanego w wyroku WSA w Poznaniu z 4 listopada 2021 r., sygn. akt II SA/Po 402/21, a także wyroku NSA z 11 sierpnia 2022 r., sygn. akt I OSK 2052/21 (CBOSA). W wymienionym wyroku NSA wyrażono pogląd, że zestawienie treści przepisu art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. i sentencji wyroku Trybunału Konstytucyjnego o sygn. akt SK 2/17 nie pozostawia żadnych wątpliwości, że zawarte w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. wyłączenie przysługiwania świadczenia pielęgnacyjnego osobom posiadającym ustalone prawo do wskazanych w tym przepisie świadczeń, nie obejmuje sytuacji, gdy osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty. Zdaniem NSA zgodnie z art. 190 ust. 1 i 3 Konstytucji RP i wobec braku zmiany przepisów przez ustawodawcę, osoby mające ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy mogą uzyskać prawo do świadczenia pielęgnacyjnego na zasadach ogólnych, to jest po spełnieniu wymogów wynikających z art. 17 ust. 1 u.ś.r. Interpretacja taka uwzględnia wyłącznie literalne brzmienie art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., podczas gdy, w ocenie tutejszego Sądu, prawidłowa wykładnia analizowanego przepisu wymaga, jak wskazywano powyżej, oparcia się na efektach zastosowania prokonstytucyjnej wykładni celowościowej i systemowej pozwalającej na realizację m.in. zasad: równości wobec prawa (art. 32 ust. 1) i sprawiedliwości społecznej (art. 2)

Jednocześnie zauważyć należało, iż doszło do naruszenia przez organ pierwszej instancji art. 17 ust. 1 b u.ś.r., które to naruszenie nie miało wpływu na wynik sprawy w wyżej wyłożonych powodów. Otóż organ odmówił uwzględnienia wniosku skarżącego powołując się również na w/w przepis, który uznany został przez TK za nieodpowiadający wzorcom ustawy zasadniczej. Nastąpiło to na mocy wyroku Trybunału z dnia 21 października 2014 r., sygn. K 38/13. Sąd stoi na stanowisku, że skutkiem wyroku TK z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, jest zmiana obszaru zastosowania przepisu art. 17 ust. 1 b u.ś.r. w zakresie treści w nim ujętej, będącego przepisem szczególnym w odniesieniu do art. 17 ust. 1 tej ustawy, który określa ogólne przesłanki prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Zakresowe wyeliminowanie ograniczeń o charakterze podmiotowym (wieku powstania niepełnosprawności podopiecznych) nie powoduje dysfunkcjonalności ustawy, gdyż możliwe jest odnalezienie w treści art. 17 ustawy i przepisów z nim skorelowanych wszystkich elementów podmiotowych, przedmiotowych i czasowych koniecznych dla zrekonstruowania normy (norm) prawnej określającej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Nie jest to zatem przypadek tzw. pominięcia prawodawczego, które polega na wskazaniu przez Trybunał braku pewnych treści normatywnych w kontrolowanym przepisie (tak WSA w Rzeszowie w wyroku z dnia 26 listopada 2019 r., sygn. II SA/Rz 1090/19, CBOSA). Niedokonanie przez ustawodawcę zmiany treści art. 17 ust. 1 b u.ś.r. zgodnie ze stanowiskiem TK powoduje, że w tak ukształtowanym stanie prawnym, przy rozpatrywaniu wniosków o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego składanych przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej - wobec wynikającego z tego wyroku wymogu ich równego traktowania bez względu na moment powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki - organ miał obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia z wyłączeniem tej części przepisu art. 17 u.ś.r., która z tym dniem została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną (zob. np. wyrok WSA w Bydgoszczy z dnia 7 lipca 2020 r. o sygn. II SA/Bd 364/20; wyrok WSA w Gdańsku z 2 lipca 2020 r., sygn. III SA/Gd 436/20, CBOSA).

Sąd działając poza granicami zarzutów skargi nie dostrzegł w działaniach procesowych Kolegium jakichkolwiek powodów do zastosowania kompetencji kasacyjnych. Decyzja wydana w toku postępowania, jako zgodna z przepisami procesowymi i materialnoprawnymi powinna zatem pozostać w obrocie prawnym i wywoływać określone w niej skutki.

Z wyłożonych względów Sąd skargę oddalił na podstawie art. 151 p.p.s.a.

O wynagrodzeniu pełnomocnika ustanowionego dla skarżącego z urzędu w ramach prawa pomocy, będącego adwokatem, orzeczono na podstawie art. 250 p.p.s.a. oraz § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c w zw. z § 4 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. z 2019 r., poz. 18).