Wyrok WSA we Wrocławiu, sygn. akt III SA/Wr 71/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Data orzeczenia: 2025-01-16 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: *Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 28 ust. 3a
journal: Dz.U. 2023 poz 1230
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Magdalena Jankowska - Szostak, Kamila Paszowska – Wojnar (sprawozdawca), Sędziowie Sędzia WSA Asesor WSA Anna Kuczyńska – Szczytkowska, Protokolant Z-ca Kierownika Sekretariatu Wydziału III Monika Tarasiewicz, po rozpoznaniu w Wydziale III na rozprawie w dniu 16 stycznia 2025 r. sprawy ze skargi J.P. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 23 listopada 2023 r. nr UP-882/2023 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 28 sierpnia 2023 r. nr 1721/2023;


UZASADNIENIE

J. P. (dalej: skarżący, strona skarżąca) wnioskiem z dnia 26 czerwca 2023 r. zwrócił się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: organ, ZUS, Zakład) o umorzenie należności z tytułu składek za osobę prowadzącą działalność gospodarczą za okres od stycznia do sierpnia 2010 r. Skarżący wskazał, że upłynął termin przedawnienia dla wymagalności żądanych przez organ składek. Na wezwanie organu z dnia 4 lipca 2023 r. skarżący wskazał, że powyższy wniosek motywuje trudną sytuacją finansową. Do pisma dołączył oświadczenie o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej, która nie prowadzi działalności gospodarczej. Z oświadczenia tego wynika, że strona skarżąca prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z żoną i synem. Dochód miesięczny netto gospodarstwa domowego wynosi 4.169,28 zł netto, na który składa się emerytura skarżącego w kwocie 3.267,28 zł netto oraz dochód żony w wysokości 902 zł. Strona nie posiada innych źródeł przychodu. Syn jest bezrobotny. Łączne miesięczne wydatki związane z utrzymaniem wynoszą zaś 1.200 zł netto. Posiada zobowiązanie pieniężne (Fundusz Gwarancyjny) i należność ta jest od niego egzekwowana przez ZUS w kwocie 1400 zł miesięcznie. Skarżący nie posiada nieruchomości, gospodarstwa rolnego, innych praw majątkowych ani wierzytelności. Prowadzona jest wobec niego wyłącznie egzekucja przez ZUS, zaległej kwoty 1.400 zł na Fundusz Gwarancyjny. Posiada skuter marki [...] z [...] r. i elektronikę użytkową oraz artykuły gospodarstwa domowego o łącznej zadeklarowanej wartości 1.000 zł. Jest osobą, która przeszła [...], ma zmiany [...] oraz choruje na [...]. Do wniosku skarżący załączył dokumentację medyczną.

Na wezwanie organu skarżący wyjaśnił także, że zarejestrowany na niego samochód marki [...] z [...] r. jest własnością syna, który z niego korzysta. Auto zaś zarejestrowano na skarżącego z uwagi na mniejszą wysokość składek na ubezpieczenie, a on sam nie posiada prawa jazdy.

Decyzją z 28 sierpnia 2023 r. nr 1721/2023 organ odmówił umorzenia należności z tytułu składek za osobę prowadzącą działalność gospodarczą w łącznej kwocie 14.701,34 zł (składki na ubezpieczenia społeczne wraz z odsetkami: 9.511,78 zł, składki na ubezpieczenie zdrowotne wraz z odsetkami: 4.330,56 zł, składki na Fundusz Pracy wraz z odsetkami: 859,00 zł).

W dniu 20 września 2023 r. skarżący wniósł o ponowne rozpatrzenie sprawy. Uzasadniając swoje stanowisko wskazał, że po zmianie przepisów dotyczących przetargów stracił możliwość zarabiania pieniędzy. Skarżący nie mógł się z tym pogodzić, co skończyło się problemami z [...]. Podniósł, że jest starszym schorowanym człowiekiem, któremu pozostało niewiele życia.

Zaskarżoną w niniejszym postępowaniu decyzją z dnia 23 listopada 2023 r. (nr UP-882/2023) organ, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r. poz. 775 ze zm.) dalej: k.p.a., w zw. z art. 83 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2023 r., poz. 1230 ze zm.) dalej: u.s.u.s., utrzymał w mocy decyzję z 28 sierpnia 2023 r. (nr 1721/2023) o odmowie umorzenia należności z tytułu składek. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji w pierwszej kolejności organ wskazał, że skarżący podlegał obowiązkowym ubezpieczeniom w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych z tytułu wykonywania działalności gospodarczej. Dalej ZUS wyjaśnił, że decyzją z 28 sierpnia 2023 r. nr 1721/2023 Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił umorzenia zaległości, gdyż nie wystąpiły przesłanki z art. 28 ust. 2 u.s.u.s. uzasadniające uznanie należności za całkowicie nieściągalne, skarżący nie wykazał, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną spłata należności wiązałaby się z brakiem możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych skarżącego i jego gospodarstwa domowego. Jak dalej wskazał organ, skarżący nie wykazał również, aby powstanie zadłużenia było następstwem szczególnego zdarzenia, ani że przewlekła choroba lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny pozbawiła skarżącego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Organ ustalił, że skarżący pobiera świadczenie emerytalne w kwocie 2.881,22 zł netto, a świadczenie to jest wolne od potrąceń egzekucyjnych. Pozostaje w związku małżeńskim, a małżonka pobiera świadczenie emerytalne w kwocie 920,81 zł netto. Posiada trójkę dzieci, z których dwoje pozostaje w zatrudnieniu oraz jedno od 1 października 2022 r. nie posiada tytułu do ubezpieczenia w ZUS.

Następnie - odnosząc się do kwestii przedawnienia należności, którą podniósł skarżący we wniosku o umorzenie należności - wyjaśnił, że termin, w którym należności mogą być dochodzone, zgodnie z art. 24 u.s.u.s. jeszcze nie upłynął, oraz że czynności mające wpływ na zawieszenie biegu przedawnienia zostały wyjaśnione w decyzji z 28 sierpnia 2023 r. i pozostają aktualne.

W uzasadnieniu decyzji z 28 sierpnia 2023 r. organ, powołując się na historyczne przepisy dotyczące biegu terminu przedawnienia należności składkowych, wskazał że dochodzone zaległości nie uległy przedawnieniu i są wymagalne. Jak dalej wyjaśnił, zaistniały okoliczności powodujące zawieszenie biegu przedawnienia. Jako taką okoliczność organ wskazał trwające postępowania egzekucyjne. Następnie Zakład wyliczył, że Naczelnik Pierwszego Urzędu Skarbowego we Wrocławiu prowadzi egzekucję dla należności objętych wnioskiem:

- za styczeń 2010 – czynna egzekucja wystawiona na podstawie decyzji KL-3034/10 z 15 marca 2010 r., tytuły wykonawcze doręczono 15 lipca 2010 r.;

- za luty i marzec 2010 r. – czynna egzekucja wystawiona na podstawie decyzji KL-4356/10 z 29 kwietnia 2010 r., tytuły wykonawcze doręczono 19 kwietnia 2011 r.;

- za okres od kwietnia do czerwca 2010 r. - czynna egzekucja wystawiona na podstawie decyzji KL-7348/10 z 27 lipca 2010 r., tytuły wykonawcze doręczono 19 września 2011 r.;

- za lipiec i sierpień 2010 r. - czynna egzekucja wystawiona na podstawie decyzji KL-10643/10 z 10 listopada 2010 r., tytuły wykonawcze doręczono 19 kwietnia 2011 r.

Organ podniósł, że zgodnie z art. 24 ust. 5b u.s.u.s., bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od pierwszego dnia miesiąca, w którym nastąpiło rozpoczęcie potrąceń ze świadczeń z ubezpieczeń społecznych wypłacanych przez Zakład lub podjęcia pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony, do ostatniego dnia miesiąca, w którym zakończono potrącenia lub do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego.

Następnie organ zauważył, że należności z tytułu składek mogą być umarzane w przypadku stwierdzenia ich całkowitej nieściągalności określone w art. 28 ust. 3 pkt 1-6 u.s.u.s., z zastrzeżeniem 3a u.s.u.s. Według organu takie okoliczności nie zachodzą. Z przyczyn zaś oczywistych, nie miał również zastosowania art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s. Organ przyjął, że skoro w stosunku do zobowiązanego nie było prowadzone postępowanie upadłościowe ani likwidacyjne, to nie zaistniały podstawy określone w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4, 4b i 4c u.s.u.s. Podniesiono następnie, że skarżący nie prowadzi już działalności gospodarczej, ale uzyskuje dochody z tytułu otrzymywanego świadczenia emerytalnego. Ma też następców prawnych. Jak kolejno podniósł organ, wysokość zadłużenia z tytułu nieopłaconych składek przewyższa kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym, co oznacza, że przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s. również nie ma zastosowania, bowiem koszt takiego upomnienia wynosi 16,00 zł. Naczelnik Urzędu Skarbowego lub komornik sądowy nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję oraz nie jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne, ponieważ wobec skarżącego Naczelnik I Urzędu Skarbowego we Wrocławiu prowadzi postępowanie egzekucyjne na należności z tytułu składek. Organ podkreślił także, dopóki istnieją niewykorzystane dotychczas możliwości wyegzekwowania zaległości podatkowej, dopóty jej umorzenie przed ich wyczerpaniem byłoby sprzeczne z interesem publicznym.

Następnie organ rozważył przesłanki warunkujące możliwość umorzenia zaległych należności pomimo braku całkowitej ich nieściągalności, określone w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz wydanym na tej podstawie rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003 r., Nr 141, poz. 1365, dalej: rozporządzenie). W ocenie organu wykluczone jest zastosowanie przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia, gdyż skarżący nie prowadzi działalności gospodarczej. Odnosząc się do przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia, organ wskazał, że jej wystąpienie uwarunkowane jest istnieniem przewlekłej choroby osoby zobowiązanej lub konieczność sprawowania opieki nad członkiem jej rodziny, ale także skutkiem choroby lub konieczności opieki w postaci pozbawienia takiej osoby możliwości uzyskania dochodu. Organ podkreślił, że skarżący powołuje się na swój stan zdrowia, a załączona dokumentacja medyczna potwierdza dolegliwości [...] oraz związane z [...] czy [...]. Według organu nie stanowi to jednak przesłanek umorzenia zadłużenia, gdyż skarżący nie utracił możliwości uzyskiwania dochodów umożliwiających spłatę zadłużenia, bowiem co miesiąc wypłacane mu jest świadczenie emerytalne. Dalej ZUS wyjaśnił, że przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia nie odnosi się do subiektywnego odczucia dłużnika o dolegliwości z powodu konieczności zapłacenia zaległych składek, lecz oznacza obiektywną i wyjątkową sytuację, która zagraża podstawowemu bytowi zobowiązanego lub jego rodziny. Nie odnosi się więc ona do kłopotów finansowych z uwagi na to, że każdy człowiek indywidualnie i w ramach przysługującej mu samodzielności podejmowania decyzji organizuje swoje sprawy zawodowe i osobiste.

Następnie organ dokonując analizy sytuacji rodzinnej i finansowej, organ stwierdził, że wykazane wydatki związane z utrzymaniem w kwocie 950 zł oraz koszty leczenia w kwocie 250 zł miesięcznie nie są nadzwyczajnymi kosztami, a podniesione przez skarżącego okoliczności w istotny sposób nie odróżniają się od realiów osób, które również borykają się z problemami finansowymi. Zakład zaś nie może umarzać należności każdej osobie która ponosi koszty związane z utrzymaniem.

Odnosząc się do sytuacji rodzinnej i majątkowej skarżącego organ wskazał, że prowadzi on gospodarstwo domowe wspólnie z dorosłym synem K. P., a pod adresem zamieszkania strony zameldowany jest również jego drugi dorosły syn P. P. (prowadzący gospodarstwo domowe z małoletnią córką). Organ powołał się na normy moralne oraz przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (Dz.U. z 2022 poz. 2140 ze zm.), z których wywiódł, że z uwagi na obowiązek rodziców i dzieci do wzajemnego wsparcia m.in. materialnego, synowie powinni partycypować w bieżących wydatkach na utrzymanie domu.

W dalszej kolejności Zakład jako podstawę do wyliczenia minimum socjalnego lub minimum egzystencji przyjął wartości dla dwuosobowego gospodarstwa emeryckiego i jednoosobowego gospodarstwa pracowniczego. Podano, że minimum socjalne ustalone 10 listopada 2023 r. na II kwartał tego roku dla dwuosobowego gospodarstwa emeryckiego wynosi 2.893,90 zł, a dla jednoosobowego gospodarstwa pracowniczego 1.741,01 zł. Minimum egzystencji opracowane na 2022 r. wynosiło kolejno dla tych gospodarstw 1.252,25 zł (dwuosobowe gospodarstwo emeryckie) i 775,42 zł (jednoosobowe gospodarstwo pracownicze). Odnosząc sytuację rodzinną i majątkową skarżącego do tych kryteriów, ZUS stwierdził, że dochód jego gospodarstwa domowego jest na poziomie niższym niż minimum socjalne, natomiast wyższym niż minimum egzystencji. Dalej podniósł, że wprawdzie dochód poniżej ustalonego minimum socjalnego może uniemożliwiać zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, jednak skarżący nie korzysta z pomocy społecznej ani nie przedstawił żadnych dokumentów świadczących o tym, że ma problemy z uregulowaniem należności, co doprowadziło Zakład do wniosku, że niezbędne potrzeby bytowe strony skarżącej są zaspokojone. Dodatkowo wskazano, że emeryci dostają dodatkowe wsparcie pieniężne od państwa w postaci trzynastej i czternastej emerytury, co zdaniem organu z pewnością ma pozytywny wpływ na poziom zaspokajania niezbędnych potrzeb życiowych gospodarstwa domowego skarżącego.

Konkludując, ZUS stwierdził, że upatruje szansę na wyegzekwowanie należności poprzez kontynuowanie postępowania egzekucyjnego lub rozłożeniu ich na raty. Decyzję o umorzeniu należności, biorąc pod uwagę okoliczności sprawy uznał natomiast za nieuzasadnioną. Zatem biorąc pod uwagę materiał dowodowy nie znalazł podstaw do umorzenia należności objętych wnioskiem.

W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego skarżący wyraził niezadowolenie z zaskarżonej decyzji. W uzasadnieniu wskazał, że prowadząc działalność gospodarczą w listopadzie 2009 r. nie osiągnął żadnych dochodów. Składki na ubezpieczenie społeczne do końca 2009 r. opłacał z oszczędności. W następnym roku popadł w [...], był w kryzysie [...]. Z powyższych względów nie mógł znaleźć pracy. Jego problemy z [...] trwały około 6 lat, co w dalszym życiu przypłacił chorobami. Wobec powyższego wniósł o umorzenie ciążących na nim należności.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Podtrzymał argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje.

Zgodnie z treścią art. 1 § 1 i 2 ustawy z 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2024 r., poz. 572), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Zakres tej kontroli wyznacza art. 134 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935 ze zm.) - dalej: p.p.s.a., który stanowi, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. Zgodnie natomiast z art. 145 § 1 p.p.s.a., uwzględnienie przez sąd administracyjny skargi i uchylenie decyzji następuje, gdy sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy.

Przedmiotem badania Sądu jest decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych odmawiająca stronie skarżącej umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne za okres od stycznia do sierpnia 2010 r.

Sąd dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji stwierdził naruszenie przepisów prawa materialnego skutkujące koniecznością jej uchylenia, jak również uchylenia decyzji jej poprzedzającej.

Wskazać należy, że niniejsza sprawa została rozpoznana na podstawie przedstawionych przez organ akt administracyjnych. Orzekanie na podstawie akt sprawy oznacza, iż sąd przy ocenie legalności decyzji bierze pod uwagę okoliczności, które z akt tych wynikają i które legły u podstaw zaskarżonego aktu. Podstawą orzekania przez sąd administracyjny jest zatem materiał dowodowy zgromadzony przez organ administracji publicznej w toku postępowania, na podstawie stanu faktycznego i prawnego istniejącego w dniu wydania zaskarżonego rozstrzygnięcia (por.: wyrok NSA z 12.03.2024 r., III OSK 4835/21, CBOSA).

W postępowaniu dotyczącym umorzenia należności z tytułu składek sądy administracyjne posiadają kompetycję do oceny upływu ich terminu przedawnienia.

Z uwagi na podniesiony przez skarżącego - na etapie wniosku wszczynającego kontrolowane postępowanie - zarzut przedawnienia należności za okres od stycznia do sierpnia 2010 r. Sąd zobowiązany jest do rozstrzygnięcia tej kwestii.

Zasady przedawnienia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne wynikają z regulacji art. 24 ust. 4 - 6 u.s.u.s. Od dnia 1 stycznia 2003 r. do dnia 31 grudnia 2011 r. termin przedawnienia należności z tytułu składek wynosił 10 lat, licząc od dnia, w którym stały się one wymagalne, przy czym określone ustawowo okoliczności mogły wpłynąć na bieg terminu przedawnienia. (Dz. U. z 2011 r., Nr 232, poz. 1378, dalej: ustawa o redukcji) zmieniające brzmienie art. 24 ust. 4 u.s.u.s. Zgodnie z art. 24 ust. 4 u.s.u.s. (w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 2012 r.) należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat. Stosownie do art. 27 ust. 1 ustawy o redukcji, do przedawnienia należności z tytułu składek, którego bieg rozpoczął się przed dniem 1 stycznia 2012 r., stosuje się przepisy w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą (pięcioletni okres przedawnienia), z tym że bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia 1 stycznia 2012 r. Zatem do należności składkowych nieprzedawnionych do 1 stycznia 2012 r. (wedle starych zasad z zastosowaniem dziesięcioletniego okresu przedawnienia) ma zastosowanie pięcioletni termin przedawnienia, z istotnym zastrzeżeniem, że liczy się go nie od daty ich wymagalności, tak jak o tym stanowi art. 24 ust. 4 u.s.u.s., ale od dnia 1 stycznia 2012 r. Wyjątek od tej zasady przewidziany został w art. 27 ust. 2 ustawy o redukcji, stosownie do którego jeżeli przedawnienie rozpoczęte przed dniem 1 stycznia 2012 r. nastąpiłoby zgodnie z przepisami dotychczasowymi wcześniej, przedawnienie następuje z upływem tego wcześniejszego terminu. Powołana regulacja oznacza, że wybór odpowiedniego terminu przedawnienia pięcioletniego (liczonego od dnia 1 stycznia 2012 r.) lub dziesięcioletniego (liczonego od daty wymagalności składki) — w zależności od tego, który z nich jest korzystniejszy dla zobowiązanego (upłynie wcześniej).

Organ odnosząc w uzasadnieniu się do kwestii przedawnienia należności objętych wnioskiem, zdaniem Sądu słusznie stwierdził, że do przedawnienia nie doszło oraz w dostateczny sposób wykazał, że z uwagi na zawieszenie biegu terminu przedawnienia należności te są nadal wymagalne. W uzasadnieniu Zakład szeroko omówił oraz opisał przepisy prawa normujące okoliczności wpływające na zawieszenie biegu terminu przedawnienia. Następnie, wskazując na przesłankę z art. 24 ust. 5b u.s.u.s., wykazał, że zawieszenie biegu terminu przedawnienia nastąpiło z uwagi na wszczęcie postępowania egzekucyjnego dotyczącego należności objętych wnioskiem, wskazując dla każdej zaległości datę wydania decyzji nakładającej obowiązek ich zapłaty oraz terminy doręczenia skarżącemu tytułów wykonawczych. Postępowanie egzekucyjne prowadzone przez Naczelnika I Urzędu Skarbowego we Wrocławiu dalej jest w toku, wobec czego trwa okres zawieszenia biegu terminu przedawnienia, a należności w dalszym ciągu są wymagalne.

Jednakże, wskazać należy, że zastrzeżenia Sądu budzi dokonana w zaskarżonej decyzji ocena niektórych przesłanek umorzenia zaległych należności.

Jak stanowi przepis art. 28 ust. 1 i 2 u.s.u.s., należności z tytułu składek, przez co należy rozumieć składki, odsetki za zwłokę, koszty egzekucyjne, koszty upomnienia i dodatkową opłatę (art. 24 ust. 2 u.s.u.s.), mogą być umarzane w całości lub w części przez ZUS w przypadku ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi w sytuacjach wyliczonych w ust. 3 tego przepisu. W art. 28 ust. 3 u.s.u.s. wymieniono przypadki, w których zachodzi całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. Ma to miejsce w przypadkach, kiedy: 1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie; 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn o których mowa w art.13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze; 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa; 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; 4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienie w postępowaniu egzekucyjnym; 4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym, 4c) ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe; 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję; 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Jest to zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, że ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek.

Przedstawione przez organ uzasadnienie w zakresie powyższych przesłanek Sąd uznaje za prawidłowe.

Natomiast nie sposób uznać za poprawną argumentacji organu, dotyczącej przesłanek określonych w powołanym wyżej rozporządzeniu. Wskazać trzeba, że przepis art. 28 ust. 3a u.s.u.s. daje organowi możliwość uwzględnienia innych przesłanek umorzenia w odniesieniu do ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek. Należności te mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, na zasadach określonych w rozporządzeniu. Stosownie do § 3 ust. 1 rozporządzenia Zakład Ubezpieczeń Społecznych może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Zastrzeżenia Sądu budzi przede wszystkim dokonana w zaskarżonej decyzji ocena przesłanek zawartych w § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia, dotyczących przypadku, kiedy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb oraz przypadku występowania u zobowiązanego przewlekłej choroby lub konieczności prawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ podkreślił, że dochód gospodarstwa domowego strony skarżącej jest niższy niż kwota minimum socjalnego za II kwartał 2023 r. przewidziana dla dwuosobowego gospodarstwa emeryckiego oraz jednoosobowego gospodarstwa pracowniczego, wynosząca kolejno 2.893,90 zł i 1.741,01 zł. Jednocześnie – jak wskazano – dochód ten jest wyższy od kwoty minimum egzystencji wyliczonej dla tych samych typów gospodarstw na 2022 r., która wynosiła kolejno 1.252,25 zł i 775,42 zł. W orzecznictwie ugruntowane jest stanowisko, iż celem unormowania zawartego w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz w § 3 ust. 1 rozporządzenia jest zabezpieczenie niezbędnego minimum socjalnego, które pozwoli osobie zobowiązanej funkcjonować w codziennym życiu, dając gwarancję, że podstawowe potrzeby jej oraz jej rodziny będą zaspokojone (por. wyrok NSA z dnia 24 stycznia 2017 r., II GSK 1234/15).

Relewantnym z punktu widzenia rozpatrzenia sprawy przez organ było zatem wyłożenie i zastosowanie zwrotu normatywnego "zaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych" (§ 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia). Zdaniem Sądu wykładnia językowa powyższego zwrotu uprawnia do stwierdzenia, że użycie wyrażenia "niezbędne potrzeby życiowe" odnosi się do potrzeb objętych kryterium minimum socjalnego. Wypada dodać, że "minimum socjalne" oraz "minimum egzystencji" to odmienne standardy poziomu potrzeb bytowych i konsumpcyjnych, które są normatywnymi modelami zaspokajania potrzeb bytowo-konsumpcyjnych na niskim poziomie. Kategorie te mają postać koszyków określonych ilościowo i wartościowo, które są zbudowane na podstawie norm odpowiadających danym grupom potrzeb. Przy konstruowaniu koszyka minimum socjalnego specjaliści mieli na uwadze wyznaczenie granicy wydatków gospodarstw domowych, pozwalających na zachowanie godziwych warunków życia (Małgorzata Raczkowska – "Minimum socjalne i minimum egzystencji - wzorce warunków bytu ludności żyjącej w sferze ubóstwa"). Minimum socjalne jest więc utrwalonym wzorcem zaspokajania fundamentalnych potrzeb bytowo-konsumpcyjnych na niskim poziomie, ale dostatecznym dla reprodukcji sił witalnych człowieka na każdym etapie jego biologicznego rozwoju, dla posiadania i wychowania potomstwa oraz dla zachowania więzi ze społeczeństwem (L. Deniszczuk, B. Sajkiewicz "Kategoria minimum Socjalnego"- 1997). Minimum egzystencji jest drugą linią stosowaną przy wyznaczaniu bezwzględnie granicy ubóstwa, a także miernikiem wyznaczającym dolną granicę obszaru ubóstwa absolutnego, inaczej mówiąc - granicę skrajnej biedy (M. Raczkowska, Ibidem). Definicja minimum egzystencji opiera się na przekonaniu, że życie ludzkie jest wartością najważniejszą i mówi, że minimum egzystencji to taki poziom wydatków (spożycia), który zapewnia utrzymanie człowieka przy życiu, w stanie zdrowia i zdolności do pracy (Mała encyklopedia ekonomiczna, PWN, Warszawa 1973).

Z regulacji przywołanego przepisu § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia wynika potrzeba zabezpieczenia niezbędnego minimum socjalnego, które pozwoli osobie zobowiązanej funkcjonować w codziennym życiu, dając gwarancję, że jej podstawowe potrzeby będą zaspokojone. Sąd przyjmuje jako własny pogląd wyrażony przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie, zgodnie z którym przy wyłożeniu i zastosowaniu zwrotu normatywnego "zaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych" trzeba przyjąć, że nie chodzi tu tylko o zachowanie standardu minimum koniecznego do przeżycia, ale o minimalnie godziwy poziom życia (por. wyrok WSA w Rzeszowie z 8 kwietnia 2021 r., I SA/Rz 140/21). Wobec tego, to ustalone na dzień wydania decyzji przez organ minimum socjalne powinno stanowić punkt odniesienia dla oceny stanu finansowego gospodarstwa domowego przy rozstrzyganiu o zasadności umorzenia zaległości składkowych na ubezpieczenie społeczne.

Tymczasem w niniejszej sprawie jako punkt odniesienia do oceny udokumentowanej w aktach sytuacji finansowej skarżącego przyjęto, że wystarczającym jest osiągany dochód gospodarstwa domowego, który znajduje się na poziomie wyższym niż minimum egzystencji, ale niższym niż minimum socjalne. Uwagę Sądu orzekającego w niniejszej sprawie zwróciło w szczególności stwierdzenie organu, że "dochód poniżej ustalonego minimum socjalnego może uniemożliwiać zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, jednak skarżący nie korzysta z pomocy społecznej, nie przedstawił żadnych dokumentów świadczących, że ma problemy z uregulowaniem innych należności", co doprowadziło do uznania przez ZUS, że niezbędne potrzeby bytowe strony skarżącej są zaspokojone i możliwe jest egzekwowanie zaległości w postępowaniu egzekucyjnym. W ocenie Sądu takie stanowisko jest całkowicie nieuprawnione. Stosując wykładnie celowościową wprowadzenia do u.s.u.s. przepisu art. 28 ust. 3a oraz § 3 ust. 1 rozporządzenia określających uzasadnione przyczyny umorzenia, kiedy nie zachodzi całkowita nieściągalność należności, należy mieć na względzie, że wolą ustawodawcy było umożliwienie - w uzasadnionych przypadkach - egzystencji podmiotom zadłużonym, ich powrót do normalnego życia oraz brak konieczności korzystania przez nich z pomocy społecznej, aby nie doprowadzić tych osób do coraz większego ubóstwa czy wpadania w spiralę zadłużeń. Fakt, że skarżący nie posiada innego zadłużenia niż to wobec ZUS i nie korzysta z pomocy społecznej, nie oznacza, że spłata zadłużenia nie doprowadzi do pogorszenia się jego już trudnej sytuacji, za jaką należy uznać sytuację finansową plasującą się na poziomie poniżej minimum socjalnego.

W ocenie Sądu w sprawie nie została również właściwie rozważona przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia, związana z istnieniem przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. W zakresie oceny tej przesłanki organ podniósł, że problemy zdrowotne skarżącego nie powstały w tym samym czasie, co zaległości objęte wnioskiem, wobec czego trudna sytuacja zdrowotna skarżącego nie miała wpływu na powstanie zadłużenia. Zastosowana przez Zakład interpretacja omawianego przepisu jest całkowicie sprzeczna z jego treścią. Dla wystąpienia tej przesłanki ustawodawca nie przewidział bowiem, aby trudna sytuacja zdrowotna musiała wystąpić w okresie, w którym powstała zaległość, a mówi jedynie o istnieniu przewlekłej choroby lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Ponadto Sąd zauważa, że w ramach oceny powyższej przesłanki ZUS skupił się w zasadzie wyłącznie na kwestii uzyskiwania przez skarżącego dochodu w postaci świadczenia emerytalnego, uznając, że w tej sytuacji omawiana przesłanka nie zachodzi. Organ wprost wskazywał, że skarżący nie utracił możliwości osiągania dochodów umożliwiających spłatę zadłużenia, odnosząc te możliwości tylko do posiadania przez niego prawa do świadczenia emerytalnego. Trzeba jednak wskazać, że w przytoczonym przepisie mowa jest o możliwościach uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacanie należności, nie zaś o możliwości uzyskiwania jakiegokolwiek dochodu. Zatem organ w ramach oceny omawianej przesłanki winien rozważyć, czy stan zdrowia skarżącego pozbawia go możliwości uzyskania dodatkowego dochodu ponad otrzymywaną kwotę emerytury. Powyższych okoliczności organ jednak w ogóle nie badał, co było wynikiem błędnej wykładni omawianej przesłanki.

Przyjęcie przez organ takiego rozumienia omawianych wyżej przesłanek, zdaniem Sądu stanowi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, co uzasadniało wyeliminowanie zaskarżonej oraz poprzedzającej ją decyzji z obrotu prawnego.

W ponownie prowadzonym postępowaniu organ uwzględni ocenę prawną wyrażoną w wyroku zgodnie z treścią powyższych rozważań. Organ dokona należytej oceny sytuacji materialnej strony w oparciu o dokumenty potwierdzające tę sytuację oraz biorąc pod uwagę zawarte w wyroku wskazania. Organ winien również rozpatrzyć możliwość zastosowania przepisu § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia w kontekście sytuacji finansowej skarżącego oraz ewentualnego braku możliwości uzyskania przez skarżącego dodatkowego dochodu. Dopiero ocena okoliczności sprawy, w odniesieniu do prawidłowo rozumianych przesłanek otworzyć może organowi drogę do skorzystania z uznania, zgodnie z należycie umotywowanym przekonaniem.

Z tych wszystkich względów Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a oraz art. 135 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.