Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 2052/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2024-02-13 00:00:00+01:00 ()
Symbol z opisem: 6076 Sprawy objęte dekretem o gruntach warszawskich
Hasła tematyczne: Administracyjne postępowanie
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok z art. 179a ustawy PoPPSA
Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 151
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 7
journal: Dz.U. 1945 nr 50 poz 279
law: Dekret z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m. st. Warszawy.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Małgorzata Boniecka-Płaczkowska Sędziowie Sędzia WSA Magdalena Durzyńska (spr.) Sędzia WSA Przemysław Żmich Protokolant referent Aneta Suchecka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 26 stycznia 2024 r. sprawy ze skargi kasacyjnej I. T., J. P., M. L., P. L. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 29 czerwca 2021 r. sygn. akt I SA/Wa 2052/20 w sprawie ze skargi M. L., I. T., J. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] lipca 2020 r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia nieważności orzeczenia 1. uchyla zaskarżony wyrok; 2. oddala skargę; 3. odstępuje od zasądzenia kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia 20 lipca 2020 r. nr KOC/4429/Go/19, po rozpatrzeniu wniosku M. N., B. K. i [...] Sp. z o.o. w [...] – właścicieli wyodrębnionych lokali i współużytkowników wieczystych gruntu, o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z 11 lipca 2003 r., na zasadzie art. 138 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (dalej: kpa), Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie (dalej: Kolegium/organ/SKO) uchyliło w całości zaskarżoną decyzję nadzorczą SKO z 11 lipca 2003 r. i w tym zakresie orzekło o odmowie stwierdzenia nieważności orzeczenia administracyjnego Prezydium Rady Narodowej m.st. Warszawy z 30 listopada 1955 r. o odmowie przyznania prawa własności czasowej do gruntu nieruchomości warszawskiej położonej przy ul. [...] (obecnie Al. [...]) nr hip. [...] stwierdzając jednocześnie, że wszystkie budynki i fragmenty budynków położonych na ww. gruncie przeszły na własność Skarbu Państwa.

Decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym:

Prezydium Rady Narodowej w m.st. Warszawie (dalej: Prezydium) orzeczeniem administracyjnym z dnia 30 listopada 1955 r., po rozpatrzeniu wniosku L. T., złożonego w trybie art. 7 dekretu z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m.st. Warszawy (Dz. U. Nr 50, poz. 279, dalej: dekret), odmówiło przyznania prawa własności czasowej do gruntu ww. nieruchomości warszawskiej.

Decyzją z 11 lipca 2003 r., w oparciu o art. 156 § 1 pkt 2 kpa w zw. z art. 7 ust. 2 dekretu, Kolegium stwierdziło nieważność "decyzji" Prezydium z dnia 30 listopada 1955 r. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał m.in., że powyższe orzeczenie Prezydium zostało wydane po uprzednim przywróceniu (decyzją z dnia 25 października 1948 r.) byłym właścicielom przedmiotowej nieruchomości terminu do złożenia wniosku o przyznanie prawa własności czasowej do wymienionego gruntu, a także, że w sprawie ówcześnie orzekający organ błędnie uznał, że nie było możliwe pogodzenie korzystania z gruntu przez dotychczasowych właścicieli z planem zabudowy. W konsekwencji w 2003r. Kolegium uznało, że orzeczenie administracyjne z dnia 30 listopada 1955 r. zostało wydane z rażącym naruszeniem art. 7 ust. 2 dekretu, tym samym zachodziły przesłanki do stwierdzenia nieważności przedmiotowego orzeczenia na podstawie art. 156 § 1 pkt 2 kpa.

Rozpoznając wniosek M. N., B. K. i [...] Sp. z o.o. – właścicieli wyodrębnionych lokali i współużytkowników wieczystych gruntu, o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej ww. decyzją, Kolegium zaskarżoną w niniejszym postępowaniu sądowoadministracyjnym decyzją z dnia 20 lipca 2020 r. uchyliło zaskarżoną decyzję z 2003r. w całości i w tym zakresie orzekło o odmowie stwierdzenia nieważności orzeczenia administracyjnego Prezydium z dnia 30 listopada 1955 r.

W uzasadnieniu decyzji Kolegium wskazało, że w trybie przepisów dekretu powyższa nieruchomość została objęta w posiadanie przez gminę w dniu 14 lipca 1947 r., zatem termin do złożenia wniosku o przyznanie prawa własności czasowej upływał 14 stycznia 1948 r. W dniu 20 lipca 1948 r. M. T. wniosła o przyznanie jej prawa własności czasowej do przedmiotowego gruntu w oparciu o treść art. 7 dekretu, zwracając się jednocześnie z prośbą o przywrócenie terminu do złożenia stosownego wniosku. Decyzją z 25 października 1948 r. Prezydent miasta przywrócił termin na złożenie ww. wniosku, jednakże decyzja ta, pomimo zapadłego w jej przedmiocie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia z 12 maja 2015 r. sygn. akt P 46/13, została ostatecznie i prawomocnie wyeliminowana z obrotu prawnego m.in. po orzeczeniach sądów administracyjnych (vide wyrok NSA z dnia 5 grudnia 2017 r. sygn. I OSK 3519/15, wyrok WSA w Warszawie z dnia 17 maja 2018 r. sygn. I SA/Wa 361/18, wyrok NSA z dnia 29 maja 2019 r. sygn. I OSK 3832/18). Kolegium wskazało w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, że rozpoznając kwestię przywrócenia ww. terminu "dekretowego" Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 29 maja 2019 r. sygn. akt I OSK 3832/18 przesądził – podzielając w tym zakresie stanowisko prezentowane od szeregu lat w orzecznictwie - że przewidziany w art. 7 ust. 1 dekretu sześciomiesięczny termin na złożenie wniosku był terminem zawitym prawa materialnego, który nie podlegał przywróceniu. Pogląd o braku możliwości przywrócenia tego terminu został zaprezentowany w wielu orzeczeniach, między innymi w uchwale składu pięciu sędziów NSA z 14 października 1996 r. sygn. akt OPK 19/96 (ONSA nr 2/1997).

Powołując się na wiążący w niniejszej sprawie wyrok NSA z dnia 29 maja 2019 r., Kolegium, dokonując ponownie rozważań z uwzględnieniem powyżej zaprezentowanego stanowiska Naczelnego Sądu Administracyjnego, w tym wyroku TK z dnia 12 maja 2015 r. sygn. P 46/13 stwierdziło, że wniosek M. T. z dnia 20 lipca 1948 r. o przyznanie prawa własności czasowej został złożony z uchybieniem terminu do jego złożenia (termin ten upływał z dniem 14 stycznia 1948 r.), a także, że termin ten jest terminem prawa materialnego i nie podlega przywróceniu. W tej sytuacji Kolegium w zaskarżonej decyzji z dnia 20 lipca 2020 r. uznało, że niezasadnie decyzją z 11 lipca 2003 r. stwierdzono nieważność orzeczenia administracyjnego Prezydium z dnia 30 listopada 1955 r. przyjmując, że nie było podstaw do odmowy ustanowienia tego prawa, gdyż odmowa przyznania prawa własności czasowej była uzasadniona złożeniem wniosku dekretowego po terminie.

Skargę na powyższą decyzję wywiedli: M. L., J. P. i I. T. Zaskarżonej decyzji ww skarżący zarzucili:

1) błędną wykładnię art. 7 ust. 1 w zw. z art. 4 dekretu i § 5 ust. 1 rozporządzenia Ministra Odbudowy z dnia 7 kwietnia 1946 r. wydanego w porozumieniu z Ministrem Administracji Publicznej w sprawie obejmowania gruntów w posiadanie przez gminę m.st. Warszawy (Dz. U. Nr 16, poz. 112), polegającą na wadliwym przyjęciu, że wniosek dekretowy M. T. z 20 lipca 1948 r. został złożony po upływie 6-miesięcznego terminu, o jakim mowa w art. 7 ust. 1 dekretu, podczas gdy prawidłowa analiza materiału dowodowego sprawy prowadzi do wniosku, że najwcześniej objęcie nieruchomości przy Al. [...] w posiadanie przez gminę m.st. Warszawy nastąpiło dopiero 25 listopada 1948 r., a więc termin do złożenia wniosku upływał dopiero 25 maja 1949 r.;

2) naruszenie art. 1 dekretu poprzez pominięcie okoliczności, że dekret ten nie służył celom ekspropriacyjnym, a jedynie celom planistycznym (zob. wyrok NSA z 4.I.1999 r., IV SA 135/98), a w konsekwencji, że kamienica przy Al. [...] (poprzednio przy Al. [...]) jako nieuszkodzona w czasie działań wojennych i zamieszkała przez lokatorów, w tym przez dwie współwłaścicielki (M. T. i L. T.) nie mogła służyć celom planistycznym, albowiem przeznaczenie tej nieruchomości w obowiązujących planach zagospodarowania przestrzennego (wcześniej "planach zabudowania") nie uległo zmianie od XIX wieku do chwili obecnej, a zatem wyjątkowo niesprawiedliwe i naruszające podstawowe prawa człowieka (w tym prawo własności), a zarazem sprzeczne z zasadami demokratycznego państwa prawnego byłoby pozbawienie rodziny T. i P. prawa własności ich rodzinnej kamienicy;

3) błędne i sprzeczne z orzecznictwem sądów administracyjnych (zob. wyroki NSA z: 26 XI 2008, I OSK 1622/07 i 18 IV 2012 r., I OSK 617/11 oraz wyrok WSA z 25 V 2009 r. I SA/Wa 156/09) oraz materiałem dowodowym ustalenie, że gmina m.st. Warszawy rzekomo skutecznie objęła nieruchomość skarżących w posiadanie z dniem 14 stycznia 1948 r. (a nie dopiero 25 maja 1949 r.), podczas, gdy szczegółowa analiza treści § 4 ust. 1 pkt 1 w zw. z § 5 ust. 1 rozporządzenia Ministra Odbudowy z dnia 7 kwietnia 1946 r. wydanego w porozumieniu z Ministrem Administracji Publicznej w sprawie obejmowania gruntów w posiadanie przez gminę m.st. Warszawy prowadzi do wniosku, że to "pierwotne" objęcie było od samego początku wadliwe, albowiem:

a) współwłaścicielki nieruchomości - tj. siostry M. T. i L. T., które mieszkały nieprzerwanie od okresu przedwojennego w przedmiotowej kamienicy (mieszkanie nr 6 zajmowała aż do swej śmierci w dniu [...] IX 1985 r. M. T., a mieszkanie nr 27 — jej siostra L. T., która zmarła [...] VI 1977 r.), a Zarząd Miejski w latach 1947-1948 posiadał o nich stosowne dane, w tym ich dane adresowe, a mimo to nie zostały one nigdy formalnie i pisemnie powiadomione o zamiarze objęcia gruntu i kamienicy w posiadanie gminy m.st. Warszawy i o rozpoczęciu biegu terminu do złożenia wniosku dekretowego — co naruszało obowiązek organu określony § 5 ust. 1 i ust. 2 w/w rozporządzenia Ministra Odbudowy z dnia 7 kwietnia 1946r.;

b) wskazywane przez SKO ogłoszenie zamieszczone w Dzienniku Urzędowym Nr 12 z 1947 r. na str. 12, pod poz. 133 nie zawierało, wbrew treści § 4 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Odbudowy z dnia 7 kwietnia 1946 r. dokładnego oznaczenia przedmiotowej nieruchomości (pomylono zarówno jej adres tj. tzw. Numer policyjny - w ogłoszeniu tym jest bowiem mowa o nieruchomości przy Al. [...], podczas gdy nieruchomość skarżących miała wtedy i ma nadal numer policyjny (porządkowy) - [...];

c) ogłoszenie zamieszczone w Dzienniku Urzędowym Nr 12 Rady Miejskiej i Zarządu Miasta Stołecznego Warszawy z daty 14 lipca 1947 r. na str. 12, pod poz. 133 nie dotyczyło przedmiotowej nieruchomości (tj. oznaczonej jako [...] dla której prowadzona była księga hipoteczna Nr [...]), lecz innej nieruchomości, a położonej przy Alei [...] i objętej inną księgą hipoteczną o numerze hip. Nr [...], w każdym razie omyłka ta była na tyle istotna, że w sytuacji, gdy konsekwencją takiego ogłoszenia miała być utrata chronionego Konstytucją prawa własności (nieruchomości rodzinnej wielkiej wartości), to ogłoszenie takie nie mogło wywołać żadnych skutków prawnych wobec właścicieli, albowiem dla swej skuteczności nie powinno zawierać żadnych błędów (a tym bardziej tak podstawowych tj. adresowych i związanych z oznaczeniem właściwej księgi hipotecznej);

d) jak wyjaśnił NSA w swoim orzecznictwie (zob. wyroki z 26 listopada 2008 r., I OSK 1622/07 i 18 kwietnia 2012 r. I OSK 617/11), jeżeli objęcie gruntu na podstawie rozporządzenia Ministra Odbudowy z dnia 7 kwietnia 1946 r. "było wadliwe, to nie było ono skuteczne" i wtedy przyjmuje się, iż "nie nastąpiło to objęcie". W takiej sytuacji 6-miesięczny terminy do złożenia wniosku upływał dopiero w dniu 25 maja 1949 r., jeśli przyjąć, że skuteczne było późniejsze objęcie na podstawie ogłoszenia ogólnego opublikowanego w Dzienniku Urzędowym Nr 27 z dnia 25 listopada 1948 r., co w realiach tej konkretnej sprawy oznacza, że wniosek M. T. został złożony w terminie, albowiem jak wyjaśnił NSA w uchwale 7 sędziów z 8 IX 2003 r. OPS 3/03, skuteczne jest także złożenie wniosku przed objęciem gruntu w posiadanie przez gminę;

e) przedmiotowa nieruchomość nigdy nie nadawała się do przejęcia w ramach dekretu o gruntach warszawskich, albowiem przetrwała całą okupację praktycznie nie uszkodzona, a jej przeznaczenie nie zmieniło się od czasu wybudowania kamienicy w XIX wieku do chwili obecnej;

4) naruszenie art. 156 § 1 pkt 2 kpa w zw. z art. 7 ust. 2 dekretu poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i bezzasadne przyjęcie, że orzeczenie administracyjne (dekretowe) Prezydium Rady Narodowej m. st. Warszawy z dnia 30 listopada 1955 r. o odmowie przyznania własności czasowej do gruntu warszawskiego jest zgodne z prawem i nie narusza prawa w sposób kwalifikowany "rażący" skutkujący jego nieważnością (ex tunc), podczas gdy:

(i) wszelkie orzeczenia organów administracji powinny uwzględniać porządek prawny i słuszny interes obywatela, jego konstytucyjnie chronione prawo własności i być w ogólnym poczuciu słuszne i sprawiedliwe, co w stanie faktycznym niniejszej sprawy powoduje, że jedynie pierwszoinstancyjna decyzja SKO z 11 lipca 2003 r. odpowiadała prawu i czyniła zadość poczuciu powszechnej sprawiedliwości, eliminując z obrotu prawnego nieważne orzeczenie dekretowe z 1955 r.;

(ii) nie do pogodzenia z zasadą demokratycznego państwa prawnego byłaby sytuacja, gdyby obecne organy demokratycznego państwa prawnego akceptowały pozbawienie rodziny ofiary Zbrodni Katyńskiej (tj. R./J. P. i I. L. z d. P.) i zasłużonej dla Polski rodziny znanego dyplomaty II Rzeczypospolitej - konsula polskiego w Genewie i przy Lidze Narodów i członka rządu emigracyjnego w Londynie – K. T.) ich rodzinnego majątku o znacznej wartości (kamienicy) i to w sytuacji, gdy stanowiąca ich własność kamienica nie została uszkodzona w czasie wojny i zamieszkana była przez dwie ich współwłaścicielki - siostry M. i L. T.;

(iii) M. T. i jej rodzeństwo, a następnie ich spadkobiercy (w tym skarżący) wskutek złożenia w 1947 r. wniosku dekretowego przez M. T. nabyli w pełni ukształtowaną ekspektatywę ustanowienia na ich rzecz prawa użytkowania wieczystego gruntu;

(iv) orzeczenie dekretowe wydane zostało sprzecznie z obowiązującym wtedy planem zagospodarowania przestrzennego, tj. Ogólnym Planem Zabudowania m.st. Warszawy z 1931 r. zatwierdzonym przez Ministerstwo Robót Publicznych, a żaden późniejszy plan zagospodarowania przestrzennego nie przewidywał zmiany przeznaczenia tej nieruchomości, która uniemożliwiałaby zwrot kamienicy jej byłym właścicielom, gdyż "korzystanie z gruntu przez dotychczasowego właściciela da się pogodzić z przeznaczeniem gruntu według planu zabudowania", a to zgodnie z art. 7 ust. 2 dekretu;

5) naruszenie art. 61 § 1 w zw. z art. 156 § 1 pkt 2 kpa poprzez bezzasadne zaniechanie przez SKO działania z "urzędu" i utrzymania w mocy decyzji SKO (pierwszoinstancyjnej) z 11 lipca 2003 r., która w rzeczywistości odpowiadała prawu przy jednoczesnym utrzymaniu w mocy wadliwego orzeczenia dekretowego z 30 listopada 1955 r., które w sposób oczywisty i "rażący" narusza prawo, co szczegółowo i prawidłowo wyjaśniło SKO w swej decyzji z 2003 r., a w konsekwencji, co obligowało każdy organ demokratycznego państwa prawnego do działania "z urzędu" (art. 61 § 1 kpa) w celu jak najszybszego wyeliminowania z obrotu prawnego naruszającego prawo orzeczenia administracyjnego;

6) błędną wykładnię pojęcia "objęcia gruntu w posiadanie" polegającą na przyjęciu, że możliwe było to bez zaistnienia po stronie ówczesnej gminy m. st. Warszawy faktycznego fizycznego władania przedmiotową nieruchomością (bez istnienia łac. corpus possesionis) oraz bez jakiegokolwiek zamanifestowania woli faktycznego i fizycznego władania nieruchomością wobec mieszkających i wciąż władających swoją własnością sióstr M. i L. T.;

7) naruszenie art. 7, art. 77 oraz art. 107 § 3 kpa poprzez zaniechanie wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego w sprawie oraz dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, z uwzględnieniem przy tym przede wszystkim słusznego interesu obywateli (dzieci ofiary "Zbrodni katyńskiej" oraz dyplomaty polskiego i członka Rządu RP na Uchodźstwie), w tym w szczególności poprzez zaniechanie prawidłowego ustalenia, czy w świetle § 4 ust. 1 pkt 1 oraz § 5 ust. 1 rozporządzenia Ministra Odbudowy z dnia 7 kwietnia 1946 r. termin do złożenia wniosku dekretowego odnośnie do przedmiotowej nieruchomości warszawskiej rozpoczął swój bieg, a jeśli tak, to kiedy (czy np. nie dopiero 25 maja 1949 r.);

8) naruszenie art. 7, art. 77 oraz art. 107 § 3 kpa w zw. z art. 4 dekretu i § 5 ust. 1 rozporządzenia Ministra Odbudowy z dnia 7 kwietnia 1946 r. w sprawie obejmowania gruntów w posiadanie przez gminę m.st. Warszawy (Dz.U. Nr 16, poz. 112), poprzez zaniechanie ustalenia przez SKO, czy Zarząd Miejski w latach 1947-1949 wykazał stosownymi dokumentami zawartymi w aktach sprawy dekretowej, iż miał trudności w znalezieniu danych adresowych M. T. i L. T. i podjął niezbędne czynności w celu ustalenia możliwości ich zawiadomienia o zamiarze objęcia w posiadanie będącej ich własnością nieruchomości, i to w sytuacji, gdy nieprzerwanie od okresu przedwojennego obie siostry T. mieszkały w swojej kamienicy przy Al. [...];

9) naruszenie art. 138 § 1 pkt 2 kpa poprzez jego niewłaściwe i bezzasadne zastosowanie, a w konsekwencji błędne uchylenie decyzji SKO z dnia 11 lipca 2003 r. i jednoczesne utrzymanie w mocy orzeczenia administracyjnego Prezydium Rady Narodowej w m.st. Warszawie z 30 listopada 1955 r. które to orzeczenie dekretowe w sposób oczywisty rażąco narusza prawo, podczas gdy w okolicznościach niniejszej sprawy organ winien był zastosować art. 138 § 1 pkt 1 kpa i utrzymać decyzję SKO w mocy, jako odpowiadającą prawu;

10) naruszenie art. 21 ust. 1 i ust. 2 oraz art. 64 ust. 1 i ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej (konstytucyjna ochrona własności) poprzez przyjęcie takiej wykładni art. 156 § 1 kpa, która prowadzi do uznania za dopuszczalne pozbawienie skarżących własności ich nieruchomości rodzinnej o wielkiej wartości (kamienicy w centrum Warszawy) bez jakiegokolwiek odszkodowania, podczas gdy ingerencja państwa w konstytucyjnie chronione prawo własności jest dopuszczalna jedynie w przypadkach określonych w ustawie i za słusznym odszkodowaniem;

11) naruszenie art. 31 ust. 3 Konstytucji RP w zw. z art. 7 i art. 8 kpa w zw. z art. 107 § 3 w zw. z art. 158 § 2 kpa poprzez niewyjaśnienie sprawy w sposób wszechstronny i zgodnie z tzw. zasadą proporcjonalności (wyrażoną w art. 7 kpa i art. 31 ust. 3 Konstytucji RP) oraz brak uwzględnienia słusznego interesu strony i wydanie zaskarżonej decyzji wyłącznie w oparciu o wykładnię przepisów proceduralnych de facto prowadzącą w swoich skutkach do nieproporcjonalnej ingerencji Państwa w prawo własności skarżących do ich rodzinnej kamienicy;

12) naruszenie art. 1 sporządzonego w dniu 20 marca 1952 roku Protokołu Nr 1 ratyfikowanego przez Polskę w dniu 10 października 1994 roku (Dz. U. z 1995 r. Nr 26, poz. 175) do sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 toku, a następnie zmienionej Protokołem Nr 3, Nr 5 i Nr 8 oraz uzupełnionej Protokołem Nr 2 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284) wskutek jego niezastosowania, a przez to pozbawienie skarżących prawnie uzasadnionego oczekiwania uzyskania efektywnego korzystania z nieruchomości stanowiącej ich własność (por. uzasadnienie decyzji Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z 27 stycznia 2000 r., nr 33752!96, orzeczenie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z 23 listopada 2000 r. w sprawie nr 25701194 — Case of the Former King of Greece and Others vs. Greece, w którym Trybunał stwierdził, że dokonane w latach 60-tych XX wieku wywłaszczenie byłego króla Grecji z jego majątku prywatnego bez odszkodowania jest niezgodne z normami międzynarodowymi i narusza podstawowe prawa obywatelskie; tak samo Trybunał w Strasburgu w orzeczeniu z lutego 2001 roku w sprawie Dan Brumarescu vs. Rumunia).

Mając na względzie powyższe zarzuty skarżący wnieśli o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji Kolegium i zasądzenie od organu na rzecz skarżących kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm prawem przepisanych.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie wniosło o jej oddalenie. Odnosząc się do stanowiska skarżących, że nieruchomość nie została objęta w posiadanie na podstawie ogłoszenia w Dzienniku Urzędowym Rady Narodowej i Zarządu Miejskiego m. st. Warszawy z 14 lipca 1947 r., bowiem w ogłoszeniu podano nieprawidłowy numer policyjny nieruchomości, Kolegium zauważyło, że adres nieruchomości brzmiał: Al. [...] - A. [...] - Al. [...] - Al. [...] oraz że sama M. T., składając wniosek dekretowy oraz wniosek o przywrócenie terminu do złożenia wniosku jako swój adres podała Al. [...] dawniejszy nr [...]. SKO podniosło, że w zaświadczeniu hipotecznym figuruje adres Al. [...] (k. 13). Wreszcie na mapie historycznej sporna nieruchomość opatrzona jest adresem Al. [...]. Dalej, w odniesieniu do terminu złożenia przez M. T. wniosku dekretowego, Kolegium wskazało, że wniosek dekretowy został złożony dopiero w 1948 r. Odnosząc się natomiast do zarzutu niepowiadomienia M. T. o terminie przystąpienia do objęcia gruntu w posiadanie Kolegium wskazało, że w aktach istotnie brak dowodu powiadomienia M. Tr. ani L. T. o terminie oględzin nieruchomości, ale brak nie oznacza, że takiego zawiadomienia nie było. Pozostałe zarzuty skargi, w tym niepolegające na prawdzie stwierdzenie, że budynek był nieuszkodzony, podczas gdy z zaświadczenia z 26 czerwca 1946 r. wynika, że budynek został "całkowicie wypalony wraz ze stropami i dachem", nie mają znaczenia w sprawie. Kolegium w całości podtrzymało swoje rozstrzygnięcie, stojąc na stanowisku, że objęcie gruntu było prawidłowe, a wniosek dekretowy został złożony po terminie. W tej sytuacji Kolegium nie znalazło podstaw do uchylenia lub zmiany własnego orzeczenia i wniosło o oddalenie skargi.

Wyrokiem z dnia 28 czerwca 2021 r. sygn. I SA/Wa 2052/20 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę.

Od powyższego wyroku J. P. i I. T. (dalej: skarżący kasacyjnie) wnieśli skargę kasacyjną w której zarzucili Sądowi m.in nieważność postępowania, o której mowa w art. 183 § 2 pkt 2 ppsa oraz art. 183 § 2 pkt 5 ppsa, a to wobec śmierci skarżącej M. L. w dniu [...] czerwca 2021 r. przed wydaniem wyroku (27 czerwca 2021 r.), o której pełnomocnik pozostałych skarżących informował Sąd I instancji najpierw pismem z dnia 6 lipca 2021 r., a następnie pismem z dnia 1 września 2021 r., przy którym przedstawiono jednocześnie akt zgonu ww. zmarłej skarżącej, wraz z tłumaczeniem przysięgłym na język polski, czego skutkiem jest utrata zdolności sądowej skarżącej, a tym samym pozbawienie jej spadkobierców (synów) możności obrony swoich praw w niniejszym postępowaniu, dotyczącym majątku spadkowego.

Skarżący kasacyjnie wnieśli o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie od organu na rzecz skarżących kasacyjnie kosztów postępowania, w tym kosztów postępowania kasacyjnego.

Na rozprawie w dniu 26 stycznia 2024 r. pełnomocnik skarżących kasacyjnie poparł skargę kasacyjną i skargę, zaś pełnomocnik uczestników postępowania wniósł o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna oparta o zarzut nieważności postępowania w związku ze śmiercią tydzień przed zaskarżonym wyrokiem M. L. - jest oczywiście uzasadniona, co skutkowało uchyleniem zaskarżonego wyroku WSA w ramach instytucji autokontroli przewidzianej w art. 179a ppsa. Okoliczność śmierci strony skarżącej stanowi oczywistą podstawę do uwzględnienia skargi kasacyjnej przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie i uchylenia własnego wyroku z 28 czerwca 2021 r. sygn. I SA/Wa 2052/20 oraz ponownego rozpoznania sprawy na tym samym posiedzeniu, w trybie art. 179a ppsa, bez konieczności inicjowania postępowania przed Naczelnym Sądem Administracyjnym.

W zakresie zaś meritum, Sąd, po ponownym rozpoznaniu sprawy, podobnie jak poprzedni skład orzekający, uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie uchylająca decyzję tego organu z 11 lipca 2003 r. o stwierdzeniu nieważności orzeczenia administracyjnego z 30 listopada 1955 r. o odmowie przyznania prawa własności czasowej do gruntu nieruchomości warszawskiej położonej przy ul. [...] i orzekająca w tym zakresie o odmowie stwierdzenia nieważności ww orzeczenia administracyjnego Prezydium Rady Narodowej m. st. Warszawy z 30 listopada 1955 r.

Podstawową dla wyniku sprawy okazała się kwestia terminu złożenia przez byłego właściciela nieruchomości dekretowej wniosku o przyznanie prawa własności czasowej. Organ przyjął, że wniosek dekretowy wpłynął po terminie uprawniającym do jego złożenia, a zatem orzekający wówczas organ (Prezydium) był zobowiązany do wydania orzeczenia odmownego, gdyż upływ określonego w dekrecie 6-miesięcznego terminu powodował bezskuteczność ww wniosku. Z tego też względu Kolegium uznało, że orzeczenie administracyjne z 30 listopada 1955 r. o odmowie przyznania prawa własności czasowej do gruntu nieruchomości warszawskiej położonej przy ul. [...], jest prawidłowe, ale nie ze względów planistycznych lecz z uwagi na złożenie wniosku dekretowego po terminie – zwłaszcza że z obrotu zostało prawomocnie wyeliminowane orzeczenie przywracające termin na złożenie ww wniosku. W tym zakresie wiążące są przywołane wyżej wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego w sprawie I OSK 3519/15 i I OSK 3832/18.

Trzeba podkreślić, że postępowanie w niniejszej sprawie toczyło się w oparciu o przepisy art.156-158 kpa, a zatem jego przedmiotem było ustalenie, czy sporna decyzja dekretowa z 1955r. została wydana z wadami, o których mowa w art. 156 § 1 kpa. Strony zarzuciły ówczesnemu organowi rażące naruszenie prawa określone w art. 156 § 1 pkt 2 kpa. W świetle orzecznictwa ta wada decyzji oznacza, że doszło do oczywistego, wyraźnego i bezspornego naruszenia przepisu prawa. Pierwszoplanowe znaczenie miało ustalenie kwestii złożenia spornego wniosku dekretowego w odpowiednim terminie. W tym zakresie trzeba przypomnieć, że wg orzecznictwa termin do złożenia wniosku o przyznanie prawa własności czasowej do gruntu jest terminem prawa materialnego uznawanym za termin zawity. Stąd, niezłożenie przez osobę uprawnioną wniosku o przyznanie prawa własności czasowej w terminie określonym w art. 7 dekretu spowodowało wygaśnięcie roszczenia (uprawnienia). Zgodnie z art. 7 ust. 1 dekretu wniosek taki powinien być złożony w ciągu 6 miesięcy od dnia objęcia w posiadanie gruntu przez gminę. Zarówno w orzecznictwie, jak i doktrynie reprezentowane jest jednolite stanowisko, że stosunek prawny polegający na objęciu danego gruntu w posiadanie przez gminę w rozumieniu art. 7 ust. 1 dekretu następował z dniem wydania numeru dziennika urzędowego Zarządu Miejskiego (por. m.in. uchwała składu pięciu sędziów NSA z 5 czerwca 2000 r., sygn. akt OPS 32/99 opubl. ONSA 2000 z. 4, poz. 142 i wyrok składu siedmiu sędziów NSA z 11 czerwca 2001 r., sygn. akt OSA 3/01 opubl. ONSA 2001 z. 4, poz. 144). A więc dzień wydania danego Dziennika Urzędowego wg ugruntowanego usus wywołuje skutek prawny w postaci rozpoczęcia biegu terminu do złożenia wniosku o przyznanie prawa własności czasowej. Takie ogłoszenie w niniejszej sprawie zostało opublikowane w Dzienniku Urzędowym Nr 12, datowanym na dzień 14 lipca 1947 r.; zatem sześciomiesięczny ustawowy termin do złożenia wniosku upływał w dniu 14 stycznia 1948 r.

Odnośnie do oceny zachowania terminu złożenia wniosku dekretowego w stosunku do spornej nieruchomości tut. Sąd podlega związaniu na zasadzie art. 153 ppsa wyrokami, jakie zostały wydane na gruncie tej sprawy. Ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie. Dla pełnego obrazu zakresu związania istotne jest też wskazanie, że zgodnie z art. 170 ppsa orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy i inne organy państwowe, a w przypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby.

Na gruncie rozpoznawanej sprawy należało zatem uwzględnić, że zaskarżona decyzja zapadła w warunkach uprzedniej wiążącej wypowiedzi sądów administracyjnych w zakresie dopuszczalności przywrócenia terminu do złożenia wniosku o przyznanie własności czasowej do przedmiotowej nieruchomości dekretowej. Kwestia ta była rozważana w kontekście wyeliminowania z obrotu decyzji o przywróceniu terminu do złożenia wniosku o przyznanie prawa własności czasowej. I tak, w wyroku z 17 maja 2018 r. sygn. akt I SA/Wa 361/18, od którego wywiedziona skarga kasacyjna została oddalona wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z 29 maja 2019 r. sygn. akt I OSK 2832/18, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zaakceptował ustalenia faktyczne organu, co do złożenia wniosku dekretowego po terminie określonym w przepisach dekretu. Z ustaleń dokonanych w toku prowadzonego wówczas postępowania administracyjnego w sprawie z wniosku o przywrócenie terminu wynikało, że termin do złożenia wniosku przez byłych właścicieli zabudowanej nieruchomości przy ul. [...] (obecnie Al. [...]) o przyznanie prawa własności czasowej upływał 14 stycznia 1948 r. Nieważność decyzji przywracającej ww termin na wniosek M. T. podyktowana była natomiast przyjęciem, że termin ustanowiony w art. 7 dekretu jest terminem prawa materialnego, o charakterze prekluzyjnym, skutkującym bezskutecznością wniosku dekretowego i wygaśnięciem uprawnienia byłego właściciela nieruchomości warszawskiej do uzyskania prawa własności czasowej. Kwestia przyjętych przez organ oraz sądy administracyjne dat istotnych z punktu widzenia skuteczności złożenia przez byłych właścicieli nieruchomości przy ul. [...] wniosku o przyznanie prawa własności czasowej - nie była przez skarżących kwestionowana.

Sąd przyjął zatem, podobnie jak Sąd w uchylonym w ramach autokontroli wyroku, że aktualnemu poglądowi skargi (a także i skargi kasacyjnej) o braku rozpoczęcia biegu dekretowego terminu, a tym samym nieprawidłowym ustaleniu, że do uchybienia terminu w ogóle doszło, przeczy przyznawany uprzednio przez samych zainteresowanych (w tym wnioskodawczynię) fakt uchybienia terminu do złożenia wniosku o przyznanie prawa własności czasowej, wynika to zresztą wprost z wniosku o przywrócenie tego terminu. Ustalenia wówczas poczynione podzieliło Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie w decyzji z 17 listopada 2011 r., która poddana była kontroli sprawowanej przez sądy administracyjne. Przywoływane zatem w skardze argumenty o innej dacie złożenia wniosku, czy też braku precyzji w zakresie oznaczenia przedmiotowej nieruchomości w ogłoszeniu o objęciu gruntów w posiadanie przez gminę m.st. Warszawy, a także wywody co do nierozpoczęcia biegu terminu dekretowego - nie mogły wywołać spodziewanego przez skarżących skutku w postaci uznania wadliwości zaskarżonej w niniejszej sprawie decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z 20 lipca 2020 r. Zaznaczyć dodatkowo trzeba, że przedmiotem ustaleń dokonywanych przez organ w trybie nieważnościowym nie mogły stać się kwestie ze sfery faktów ustalone i przyjęte w postępowaniu zwykłym. W wyroku z 22 listopada 2007 r., sygn. akt I OSK 1650/06 (CBOSA) Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, że postępowanie nieważnościowe jest samodzielnym postępowaniem administracyjnym, którego istotą jest jedynie ustalenie, czy dana decyzja jest dotknięta jedną z wad wymienionych w art. 156 § 1 kpa. Oznacza to, że w tym postępowaniu nie można rozpatrywać sprawy co do jej istoty od początku, jak ma to miejsce w postępowaniu odwoławczym. Tym samym kwestia ustalenia rozpoczęcia biegu terminu do złożenia wniosku o ustanowienie prawa własności czasowej do spornego gruntu, nie mogła być przedmiotem ponownych ustaleń w postępowaniu nieważnościowym obejmującym orzeczenie administracyjne wydane w odpowiedzi na wniosek złożony z uchybieniem terminu. Z tego samego powodu SKO nie można zarzucić, że zaniechało określonych czynności w poszukiwaniu wady orzeczenia z 1955r. czy też nie podjęło czynności związanych z precyzyjnym ustaleniem dochowania terminu wniosku dekretowego. Wbrew zarzutom skargi, w postępowaniu nadzorczym nie prowadzi się postępowania dowodowego, w szczególności zadaniem organu nadzoru nie jest prowadzenie postępowania wyjaśniającego na okoliczność ewentualnej wadliwości kontrolowanego orzeczenia.

W świetle powyższego za niezasadne Sąd uznał podniesione w skardze zarzuty nakierowane na uchylenie zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie. Organ, uwzględniając wydane w sprawie wyroki WSA i NSA (vide str. 2), mając na uwadze charakter prowadzonego postępowania, prawidłowo stwierdził, że wniosek dekretowy złożony po terminie do jego złożenia, determinował wydanie w 1955r. orzeczenia odmownego, albowiem upływ 6-miesięcznego terminu powodował bezskuteczność wniosku. W konsekwencji, nie odnosząc się do kwestii przeznaczenia spornej nieruchomości w planie miejscowym jak i przesłanek merytorycznych uwzględniania wniosku dekretowego, Sąd uznał, że wyrażone przez SKO stanowisko odnośnie do braku przesłanek do uwzględnienia wniosku dekretowego – z powodu złożenia go po terminie – zasługuje na aprobatę.

Odnosząc się kolejno do dalej podniesionych zarzutów skargi uznać należy, że postępowanie prowadzone w niniejszej sprawie, nie naruszało w sposób istotny przepisów postępowania. Reguły postępowania w trybie nieważnościowym, jak wskazano powyżej, nie obligowały organu do ponownego ustalenia stanu faktycznego sprawy i dowodzenia zaistnienia określonych okoliczności. W świetle powyższego nie są trafne zarzuty naruszenia art. 7, art. 77, jak również art. 107 § 3 kpa w zw. z art. 4 dekretu i § 5 ust. 1 rozporządzenia Ministra Odbudowy z dnia 7 kwietnia 1946 r. w sprawie obejmowania gruntów w posiadanie przez gminę m.st. Warszawy. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ przedstawił stan faktyczny sprawy, podstawy prawne, a także swoje stanowisko, podał też powody, dla których uchylił wydaną w dniu 11 lipca 2003 r. decyzję własną i w tym zakresie orzekł o odmowie stwierdzenia nieważności orzeczenia dekretowego z 1955r. W obszernym i rzeczowym uzasadnieniu, powołując się na związanie zapadłymi w niniejszej sprawie orzeczeniami NSA, Kolegium odniosło się do wszystkich istotnych kwestii z punktu widzenia norm materialnoprawnych. Niezasadne są więc zdaniem Sądu wszelkie zarzuty związane z brakiem ustaleń SKO odnośnie do czynności podejmowanych przez organy administracji w związku z obejmowaniem w posiadanie gruntów przez gminę, a w konsekwencji brak osobnych ustaleń SKO co do zachowania terminu na złożenie wniosku dekretowego. Kwestia niedochowania ww terminu była już przedmiotem rozważań NSA, na co wskazano wyżej, nie można wobec tego przyjąć, że w sprawie dotyczącej przywrócenia terminu do dochowania czynności (niezależnie od tego czy chodzi o sprawę w trybie zwykłym czy nadzorczym) nie był analizowany termin podjęcia danej czynności. Zdaniem Sądu kwestie podejmowane w skardze były już przedmiotem oceny przez NSA i zarówno SKO, jak i tut. Sąd, są związane wyrażonym przez ten Sąd stanowiskiem.

Zdaniem Sądu w kontrolowanej sprawie nie doszło też do naruszenia przywołanych w skardze przepisów obecnej Konstytucji czy art. 1 Protokołu Nr 1 do Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, sporządzonej 4 listopada 1950 r. w Rzymie (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 z późn. zm.). W kontrolowanym orzeczeniu odmawiającym stwierdzenia nieważności orzeczenia dekretowego z 1955r. nie doszło do pozbawienia strony skarżącej prawa własności, organ nie naruszył więc normy zawartej w tym akcie prawnym; zaś w 1955r. ww Konwencja i ww Protokół Nr 1 nie miały mocy wiążącej w PRL. To samo dotyczy zarzutów konstytucyjnych powiązanych z art. 156 § 1 pkt. 2 kpa.

Skutkowało to oddaleniem skargi (art. 151 ppsa).