Wyrok WSA w Rzeszowie, sygn. akt II SA/Rz 20/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Data orzeczenia: 2024-04-11 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.
article: art. 145 § 1 pkt 1 lit. a
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Elżbieta Mazur - Selwa Sędziowie WSA Magdalena Józefczyk AWSA Jolanta Kłoda-Szeliga /spr./ po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 11 kwietnia 2024 r. sprawy ze skargi A. A. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Przemyślu z dnia 20 października 2023 r. nr SKO.4115.920.2023 w przedmiocie odmowy ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję i decyzję Wójta Gminy [...] z dnia 6 września 2023 r. nr GOPS.R.524.28.2023.AO; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Przemyślu na rzecz skarżącej A. A. kwotę 480 zł /słownie: czterysta osiemdziesiąt złotych/ tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.


UZASADNIENIE

Skarga A. A. (dalej Skarżąca), reprezentowanej przez profesjonalnego pełnomocnika, na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Przemyślu (dalej : SKO) z dnia 20 października 2023 r. nr SKO 4115.920.2023 utrzymującą w mocy decyzję Wójta Gminy [...] (dalej: organ I instancji) z 6 września 2023 r. nr GOPS.R.524.28.2023.AO w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w związku z koniecznością opieki nad osobą niepełnosprawną, została wniesiona w następującym stanie sprawy:

Wnioskiem z 7 sierpnia 2023 r. o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką M. B., wystąpiła córka niepełnosprawnej – Skarżąca A. A.

Z akt sprawy wynika, że niepełnosprawna legitymuje się orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w [...] z 10 lipca 2023r. o znacznym stopniu niepełnosprawności. Orzeczenie wydano na czas określony do 31 lipca 2025 r.

Skarżąca w treści wniosku o ustalenie prawo do świadczenia pielęgnacyjnego oświadczyła, że jest rolnikiem i zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego oraz wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym od 4 sierpnia 2023r. Skarżąca posiada wraz z mężem gospodarstwo rolne o powierzchni 4,17 ha, które w 2018 roku zostało wydzierżawione i jest prowadzone przez osobę trzecią. Skarżąca jest ubezpieczona w KRUS jako rolnik. Korzystała ze zwrotu podatku akcyzowego, zawartego w cenie paliwa, jednakże nie złożyła kolejnego wniosku na 2023r. Nie jest zarejestrowana jako producent rolny i nie pobiera płatności bezpośrednich. Prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z dziećmi i mężem, a do matki, która zamieszkuje wraz z rodziną syna w odległości 7 km – dojeżdża regularnie.

Z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego wynika, że niepełnosprawna matka jest wdową, ma 73 lata, choruje na [...], [...], [....]. Pozostaje pod stałą opieką [...], [...] i [.... Porusza się za pomocą kul oraz balkonika, korzysta z toalety przenośnej, jednak jest też pampersowana. Nie rozpoznaje członków rodziny. Opieka nad niepełnosprawną polega na higienie osobistej, kąpieli, przyrządzaniu i podawaniu posiłków oraz leków, ubieraniu, mierzeniu ciśnienia, robieniu zakupów, praniu, sprzątaniu, wykupywaniu leków oraz umawianiu wizyt lekarskich. W ocenie pracownika socjalnego, przeprowadzającego wywiad środowiskowy, niepełnosprawna wymaga stałej i długotrwałej opieki oraz pomocy w codziennym życiu, którą to opiekę, w sposób stały i długotrwały sprawuje nad nią Skarżąca.

Niepełnosprawna oprócz wnioskodawczyni ma jeszcze 3 synów: A., w którego domu zamieszkuje, na podstawie dożywotniej służebności mieszkania, a który pracuje za granicą oraz J. i D. – zamieszkujących oddzielnie, pracujących i mających na utrzymaniu małoletnie dzieci.

Skarżąca nie pracuje zawodowo - ostatnie zatrudnienie wykazała świadectwem pracy z 27 maja 2012 r. z którego wynika, że stosunek pracy zakończono z winy pracownika.

Decyzją z dnia 6 września 2023 r. organ I instancji odmówił przyznania Skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego. Jako powód odmowy wskazał art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych z dnia 28 listopada 2003 r. (t.j. : Dz. U. z 2022 r. poz. 615 ze zm.), zwanej dalej u.ś.r., stwierdzając, że nie zostały spełnione przesłanki zawarte w tym przepisie, tj. nie wykazano związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia czy prowadzenia gospodarstwa rolnego, a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną.

W odwołaniu od tej decyzji Skarżąca wniosła o jej uchylenie i orzeczenie, co do istoty sprawy, poprzez przyznanie jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawną matką. Decyzji organu pierwszej instancji zarzuciła naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r. i przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez Skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z pracy zarobkowej, w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym.

Utrzymując w mocy zaskarżoną decyzję SKO podkreśliło, że w niniejszej sprawie związek przyczynowy pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez stronę, z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką, wskazany w art. 17 ust. 1 - nie zachodzi. Niepełnosprawna nie jest bowiem osobą leżąca, nie wymaga ekstraordynaryjnych czynności takich jak robienie zastrzyków czy sporządzanie opatrunków. Nie ma w ciągu dnia rehabilitacji, a Skarżąca nie wykonuje też czynności pielęgnacyjnych w podstawowych czynnościach życia codziennego, takich jak poruszanie się, jedzenie, leczenie odleżyn, pomoc w załatwianiu potrzeb fizjologicznych czy cewnikowanie. Tym samym, w ocenie organu, opieka którą sprawuje Skarżąca nad matką może być wykonywana w różnych porach dnia i nie stanowi przeszkody do podjęcia przez nią pracy zarobkowej. Czynności wykonywane przez stronę nie mają nadzwyczajnego charakteru, a sprawowana opieka nie ma charakteru ciągłego i nie jest na tyle absorbująca czasowo, aby uniemożliwić Skarżącej jakiekolwiek zatrudnienie. Przygotowanie posiłków, realizacja recept, umawianie wizyt lekarzy i pomoc w pracach domowych nie są czynnościami wykluczającymi jakąkolwiek aktywność zawodową, ale zazwyczaj są wykonywane przez osoby zatrudnione w pełnym wymiarze czasu pracy.

SKO wskazało również, że Skarżąca nie jest jedyną osobą zobowiązaną do alimentacji matki, a zakres jej potrzeb mógłby zostać zaspokojony na drodze wzajemnej współpracy czwórki rodzeństwa. SKO podkreśliło, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest kierowane do wszystkich niezatrudnionych osób opiekujących się niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz tylko do tych osób, które wywiązują się ze swego obowiązku alimentacyjnego, osobiście zapewniając stałą i długotrwałą opiekę i pomoc niepełnosprawnemu członkowi rodziny i jednocześnie z tego właśnie powodu zaprzestają aktywności zawodowej. Nie może być ono zatem traktowane jako zastępcze źródło dochodu.

W skardze na powyższą decyzję, wnosząc o jej uchylenie, a także o uchylenie poprzedzającej ją decyzji organu I instancji i zasądzenie zwrotu kosztów postępowania, Skarżący zarzuciła organom naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r. i przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez Skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

W odpowiedzi na skargę, wnosząc o jej oddalenie, SKO podtrzymało dotychczasowe stanowisko w sprawie .

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje:

Stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (legalności), jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sądy administracyjne, kierując się kryterium legalności, dokonują oceny zgodności treści zaskarżonego aktu z normami prawnymi - proceduralnymi i materialnymi - przy czym ocena ta jest dokonywana według stanu prawnego obowiązującego w dniu wydania zaskarżonego aktu i na podstawie ustalonego przez organy stanu faktycznego. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych rozstrzygnięć administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd - jak stanowi art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634), dalej P.p.s.a., nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną podstawą prawną.

Zgodnie z art. 119 pkt 2 P.p.s.a. sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Z uwagi na zawarcie odpowiedniego wniosku w skardze sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym.

Materialnoprawną podstawę wydanych w sprawie decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, a w szczególności art. 17 u.ś.r., w którym szczegółowo określono wymogi, od spełnienia których uzależnione jest pozytywne rozpatrzenie wniosku opiekuna osoby niepełnosprawnej o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.

W myśl art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Z powyższych unormowań wynika, że zasadniczym warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest to, aby opiekun osoby niepełnosprawnej nie podejmował lub rezygnował z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest bowiem częściowe zrekompensowanie opiekunowi niepełnosprawnego strat finansowych związanych z niemożnością podjęcia pracy lub rezygnacją z pracy, spowodowaną koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną (por. wyrok NSA z dnia 21 sierpnia 2018 r., sygn. akt I OSK 1124/18).

Należy jednak podkreślić, że wskazane świadczenie nie jest przyznawane jedynie za sam fakt sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz za związany z tą opieką rzeczywisty brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub rezygnację z zatrudnienia. Wnioskujący o świadczenie pielęgnacyjne musi zatem sprawować faktyczną i konieczną opiekę nad osobą niepełnosprawną w wymiarze, który uniemożliwia mu wykonywanie pracy zarobkowej. Z okoliczności sprawy musi też wynikać, że sprawujący opiekę nie podejmuje aktywności zawodowej (tj. rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej) wyłącznie z uwagi na konieczność sprawowania stałej opieki nad osobą niepełnosprawną i to w wymiarze (zakresie), który w okolicznościach danej sprawy wyklucza mu możliwość podjęcia jakiejkolwiek aktywności zawodowej.

Niewątpliwie matka Skarżącej legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ze wskazaniem stałej lub długotrwałej pomocy innej osoby, w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Orzeczenie o niepełnosprawności w sposób wiążący określa zakres niezbędnej pomocy osobie niepełnosprawnej, którego nie mogą kwestionować organy orzekające o świadczeniach pielęgnacyjnych.

Opieka nad chorym bliskim musi spełniać przede wszystkim cechę stałości lub długotrwałości. Niniejsze wyklucza zatem sprawowanie czynności opiekuńczych sporadycznie, nie oznacza to jednak stricte opieki całodobowej (por. wyrok NSA z 2 lutego 2017 r., I OSK 2201/15). Równie istotnym czynnikiem wpływającym na zasadność przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest ustalenie, że sprawowanie opieki przez wnioskodawcę w sposób rzeczywisty uniemożliwia podjęcie lub dalsze wykonywanie pracy zarobkowej, gdyż wskazane świadczenie nie jest wynagrodzeniem za opiekę nad niepełnosprawnym, lecz swoistą rekompensatą za brak możliwości w związku z tym podjęcia i kontynuowania działalności zarobkowej (por. wyrok NSA z 13 maja 2015 r., I OSK 2820/13).

Z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego wynika, że niepełnosprawna, w ocenie pracownika socjalnego, wymaga stałej i długotrwałej opieki oraz pomocy w codziennym życiu, którą to opiekę, w sposób stały i długotrwały sprawuje nad nią Skarżąca. Niepełnosprawna wymaga zaopatrzenia w przedmioty ortopedyczne ułatwiające funkcjonowanie, a także wymaga korzystania z usług opiekuńczych, terapeutycznych i rehabilitacyjnych. Wymaga też pomocy we wszystkich czynnościach życia codziennego takich jak ubieranie się, mycie, sprzątanie, przygotowywanie posiłków i podanie leków. Po domu porusza się przy pomocy kul bądź balkonika, korzysta z przenośnej toalety, ale jest przy tym również pampersowana. Wymaga pomocy w czynnościach higienicznych. Z wywiadu środowiskowego wynika, że niepełnosprawna nie rozpoznaje osób bliskich, co może wskazywać na to, że jej stan jest dużo poważniejszy, aniżeli mogłaby o tym świadczyć sama niepełnosprawność fizyczna podopiecznej.

Wnioski SKO leżące u podstaw wydania zaskarżonej decyzji, oparte zostały w dużej mierze na fakcie, że niepełnosprawna nie jest osoba leżącą, nie wymaga zastrzyków czy też cewnikowania. Należy podkreślić, że także osoby, które nie są w takim stanie mogą wymagać opieki lub asystowania w codziennych czynnościach, a do stwierdzenia konieczności sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną nie jest wymagane wykonywanie czynności ekstraordynaryjnych, takich jak robienie zastrzyków czy cewnikowanie. Przeciwnie, tego rodzaju czynności wykonują zazwyczaj osoby wyspecjalizowane w opiece nad innymi, a nie domownicy czy też najbliżsi osób niepełnosprawnych. Skarżąca pomaga matce w czynnościach higienicznych, podaje leki, a także zmienia pampersy. Z powodu trudności w przemieszczaniu się czynności higieniczne uzależniają niepełnosprawną od pomocy innej osoby. Należy wskazać również, że w zakresie tych czynności szczególnie przejawia się wymóg długotrwałej dyspozycyjności Skarżącej.

W uzasadnieniu Kolegium wskazało, że takie czynności jak pranie, sprzątanie, robienie zakupów, gotowanie należą do czynności dnia codziennego i składają się na prowadzenie każdego gospodarstwa domowego. Przygotowanie posiłków, realizacja recept, umawianie wizyt lekarskich i pomoc w pracach domowych nie są czynnościami wykluczającymi jakąkolwiek aktywność zawodową. Jednakże w przedmiotowej sprawie czynności te, w połączeniu z czynnościami sprawowanymi na potrzeby niepełnosprawnej, wynikające z jej stanu zdrowia, angażują Skarżącą w sposób uniemożliwiający podjęcie aktywności zawodowej. Warto zaznaczyć, że w zakres opieki wchodzą zarówno czynności opiekuńcze związane z obsługą chorego, jak i prowadzenie gospodarstwa domowego, gdyż osoba ze znacznym stopniem niepełnosprawności, nie może - co do zasady - sama wykonywać tych czynności, a są one niezbędne do codziennego funkcjonowania (zob. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 19 lipca 2022 r., sygn. akt II SA/Po 354/22).

Wskazać także należy, że zawarte w art. 17 ust. 1 ustawy sformułowanie "jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki" dotyczy zarówno sytuacji rezygnacji z zatrudnienia, jak również niepodejmowania zatrudnienia, w związku z koniecznością sprawowania opieki. Wynika to w sposób jednoznaczny z treści tego uregulowania. Z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika, że stan zdrowia matki i zakres dokonywanych przy niej czynności opiekuńczych uniemożliwia Skarżącej podjęcie zatrudnienia, a data wystąpienia o świadczenie opiekuńcze jest ściśle związana z datą uzyskania przez niepełnosprawną orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Nie można zatem podzielić stanowiska organu o braku związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez Skarżącą a sprawowaniem opieki nad matką. Nie można więc wskazywać, że Skarżąca ubiega się w celu uzyskania zastępczego źródła dochodu.

W ponownie prowadzonym postępowaniu organ I instancji rozpoznana wniosek strony z uwzględnieniem powyższych wyjaśnień.

Mając powyższe na uwadze Sąd uznał, że wydając zaskarżoną decyzję organ odwoławczy naruszył przepisy prawa materialnego z art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię oraz na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a P.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję.

O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 P.p.s.a., zasądzając od SKO na rzecz Skarżącej kwotę 480 zł, na którą składa się wynagrodzenie pełnomocnika.