Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 924/01
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2004-02-17 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi - Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący del.Sędzia NSA Ewa Markiewicz, del.Sędzia NSA Zygmunt Zgierski (spr.), Sędzia WSA Jolanta Rosińska, Protokolant Arkadiusz Widawski, po rozpoznaniu w dniu 17 lutego 2004 roku na rozprawie sprawy ze skargi F.Ś. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej 1. uchyla zaskarżoną decyzję; 2. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz F.Ś. kwotę 10 (dziesięć) zł tytułem zwrotu wpisu sądowego od skargi; 3. stwierdza, że z uwagi na brak przymiotu wykonalności orzekanie o wstrzymaniu wykonania decyzji jest bezprzedmiotowe.


UZASADNIENIE

II SA/Łd 924/01

Uzasadnienie

Decyzją z dnia [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych uchylił decyzję własną z dnia [...] o przyznaniu F.Ś. uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu represji oraz orzekł o odmowie przyznania uprawnienia do wyżej wymienionego świadczenia.

W uzasadnieniu rozstrzygnięcia podniesiono, że po przeprowadzenia postępowania w sprawie wniosku F.Ś. o ponowne rozpatrzenie sprawy stwierdzono, że decyzja z dnia [...] została wydana z rażącym naruszeniem prawa poprzez przyjęcie błędnej kwalifikacji represji, których doznała strona podczas okupacji.

Zgodnie bowiem z treścią art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Art. 2 pkt 1 powołanej ustawy stanowi, że represją w rozumieniu ustawy jest osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych.

Organ administracji oparł się na dowodach, według których strona pracowała przymusowo w Fabryce A w P., a więc na terytorium II Rzeczypospolitej, a z treści zaświadczenia wydanego przez Archiwum Państwowe w P. z dnia [...] wynika, że przebywała w obozie B i pracowała w ww. fabryce. Ponadto wydawnictwo "Obozy hitlerowskie na ziemiach polskich 1939-1945", pod red. Cz. Pilichowskiego, PWN Warszawa 1979 r., nie potwierdza istnienia w okresie 1944-1945 obozu pracy przymusowej w P. przy fabryce A.

Organ administracji, na podstawie informacji uzyskanych z Archiwum Państwowego w P. stwierdził, że obozy istniejące w P. przy fabryce A miały charakter przyfabrycznych obozów mieszkalnych. Na podstawie tych ustaleń Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych uchylił decyzję z dnia [...] i odmówił przyznania F.Ś. uprawnień do świadczenia.

Stwierdzono ponadto, iż wcześniejsza praca przymusowa strony w Niemczech trwała 3 miesiące, a więc krócej niż minimalny okres 6 miesięcy wymagany przez ustawodawcę i świadczenie za ten okres nie może zostać przyznane.

Na powyższe rozstrzygnięcie F.Ś. wniosła skargę do Naczelnego Sądu Administracyjnego.

W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z treścią art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m.in. przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (§ 2 art. 1 wyżej powołanego aktu).

Sąd nie przejmuje sprawy administracyjnej do końcowego załatwienia, lecz ma jedynie ocenić działalność organu orzekającego.

Wojewódzki Sąd Administracyjny rozpoznając skargę w tak zakreślonej kognicji stwierdził, iż zaskarżona decyzja nie może pozostać w obrocie prawnym.

Zgodnie z treścią art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270) decyzja podlega uchyleniu w całości lub w części, jeżeli sąd stwierdzi:

a) naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy,

b) naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego,

c) inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy.

W rozpoznawanej sprawie organ administracji naruszył przepisy postępowania administracyjnego, a mianowicie art. 7, 77 § 1 i 80 kpa i naruszenie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Podstawą prawną rozstrzygnięcia stanowiły przepisy ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.).

Zgodnie z treścią art. 1 ust. 1 wymienionej ustawy świadczenie pieniężne przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie oraz posiadają stałe miejsce zamieszkania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

W myśl zaś art. 2 pkt 1 cytowanej ustawy represją w rozumieniu ustawy jest osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych.

W rozpoznawanej sprawie w ocenie Sądu sporną jest kwestia, czy skarżąca była osadzona w obozie pracy przymusowej. Dla ustalenia, czy F.Ś. faktycznie była osadzona w takim obozie zasadnicze znaczenie miało wyjaśnienie w jaki sposób funkcjonowały obozy pracy przymusowej. Władze hitlerowskie w okresie od 1939 r. do 1945 r. organizowały na terenie III Rzeszy i krajów okupowanych różnego rodzaju obozy. Były to obozy koncentracyjne, przesiedleńcze, przejściowe, specjalne i pracy przymusowej. Należało zatem wyjaśnić na jakich zasadach funkcjonowały obozy pracy przymusowej, a w szczególności, jakie obowiązywały tam rygory, jakie były warunki dla osób w nich osadzonych oraz dlaczego konkretny obóz po zakończeniu wojny został zakwalifikowany jako obóz pracy przymusowej. Dokładne scharakteryzowanie obozów pracy przymusowej wymagało, w razie potrzeby, zasięgnięcia opinii jednostki naukowej. Wymagane są tu bowiem wiadomości specjalne, a więc szczególna wiedza dotycząca zasad funkcjonowania różnego rodzaju obozów hitlerowskich.

Organ administracji nie wyjaśnił w sposób dokładny i wyczerpujący zasad funkcjonowania obozów pracy przymusowej oraz warunków życia osób w nich osadzonych. Ma to istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Dopiero bowiem po wyjaśnieniu tych kwestii można ustalić, czy warunki w jakich osadzona była skarżąca odpowiadały warunkom istniejącym w obozie pracy przymusowej i czy obóz w P. można uznać, bądź nie uznać za obóz pracy przymusowej.

Nie ma tutaj decydującego znaczenia okoliczność, iż obóz w P. nie figuruje w wykazie obozów hitlerowskich w Informatorze Encyklopedycznym "Obozy hitlerowskie na ziemiach polskich 1939-1945", PWN Warszawa 1979 r., ani w niepełnych informacjach posiadanych przez Archiwum Państwowe w P. Obu tych źródeł nie można uznać za wyczerpujący rejestr istniejących obozów hitlerowskich na ziemiach polskich. Istotne jest to, czy warunki, w jakich skarżąca była osadzona, odpowiadały warunkom osadzenia w obozie pracy przymusowej.

Z zebranego materiału dowodowego wynika, iż F.Ś. w okresie od dnia 27 kwietnia 1943 r. do dnia 10 stycznia 1945 r. przebywała w obozie w P. i w tym czasie świadczyła pracę. Z jej relacji złożonych w postępowaniu administracyjnym nie wynika, czy miała ona wyznaczony czas pracy, czy mogła się swobodnie poruszać po terenie obozu i czy miała zakaz jego opuszczania. Są to okoliczności istotne dla ustalenia, czy takie osadzenie odpowiadało osadzeniu w warunkach obozu pracy przymusowej. Zeznania świadków W.J. i J.P. również nie są wyczerpujące i nie pozwalają na dokładne określenie charakteru obozu w P.

Aby ustalić, czy okoliczności przytoczone przez organ orzekający w zaskarżonej decyzji rzeczywiście przemawiają przeciwko uznaniu, iż obóz w P. był obozem pracy przymusowej niezbędne było, jak to już wyżej podniesiono, wyjaśnienie zasad funkcjonowania i organizacji hitlerowskich obozów pracy przymusowej. Organ administracji nie wyjaśnił w sposób wyczerpujący tych kwestii, a w szczególności nie wyjaśnił, jakie były warunki życia osób osadzonych w takich obozach. Nie podjął zatem wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego ani też w sposób wyczerpujący nie zebrał ani nie rozpatrzył całego materiału dowodowego. Naruszył tym przepisy art.7, 77 § 1 i 80 kpa i naruszenie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Dodatkowo stwierdzić należy, co następuje:

Decyzją organu I instancji przyznane zostało F.Ś. uprawnienie do świadczenia pieniężnego przewidzianego w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.).

Po złożeniu przez skarżącą wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób represjonowanych uchylił swoją decyzję wydaną w I instancji i odmówił przyznania F.Ś. uprawnienia do świadczenia pieniężnego. Decyzja ta wydana została m. in. na podstawie art. 139 k.p.a.

Organ odwoławczy orzekając w sprawie wyszedł poza granice wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy i uchylił własną decyzję wydaną w I instancji oraz odmówił przyznania skarżącej uprawnienia do świadczenia pieniężnego.

W myśl art. 139 k.p.a. organ odwoławczy nie może wydać decyzji na niekorzyść strony odwołującej się, chyba że zaskarżona decyzja rażąco narusza prawo lub rażąco narusza interes społeczny.

Instytucja zakazu reformationis in peius stanowi podstawową gwarancję procesową chroniącą prawa strony w postępowaniu administracyjnym.

Zakaz wydania decyzji na niekorzyść strony obowiązuje zawsze, chyba że decyzja ta rażąco narusza prawo lub interes społeczny. Organ odwoławczy odstępując od zasady zakazu reformationis in peius obowiązany jest w uzasadnieniu szczegółowo wykazać wystąpienie w decyzji organu I instancji rażącego naruszenia prawa lub rażącego naruszenia interesu społecznego. Wymóg ten podkreślany jest niejednokrotnie w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego /B. Adamiak, J. Borkowski: Kodeks postępowania administracyjnego, Komentarz, Warszawa 1998, str. 675-677/.

W rozpoznawanej sprawie wydanie decyzji na niekorzyść strony uzasadniono lakonicznym stwierdzeniem, iż przyjęto błędną kwalifikację represji.

Tymczasem zgodnie z utrwalonym już orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego rozbieżność w wykładni przepisu nie stanowi przesłanki rażącego naruszenia prawa.

Słusznie natomiast organ administracji przyjął, iż wcześniejsza praca przymusowa strony wykonywana na terenie Niemiec w okresie od dnia 10 stycznia 1943 r. do dnia 26 kwietnia 1943 r. nie spełnia warunków koniecznych do przyznania prawa do świadczenia pieniężnego. Zgodnie z treścią art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Praca strony wykonywana na terenie III Rzeszy trwała niespełna 4 miesiące, nie została więc spełniona niezbędna przesłanka określona w przywołanym wyżej przepisie.

Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny, z mocy art. 145 § 1 pkt 1 i art. 152 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, uchylił zaskarżoną decyzję.

Z uwagi na to, iż skarga została uwzględniona, na podstawie art. 55 ust. 1 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym w związku z art. 97 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Przepisy wprowadzające ustawę – Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1271 ze zm.), Sąd zasądził od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie na rzecz F.Ś. kwotę 10 złotych tytułem zwrotu wpisu sądowego.