Wyrok WSA w Lublinie, sygn. akt II SA/Lu 629/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie
Data orzeczenia: 2024-12-05 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 80
journal: Dz.U. 2024 poz 572
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.)
article: art 43
journal: Dz.U. 2023 poz 1429
law: Ustawa z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym
article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit a i c, art. 153
journal: Dz.U. 2024 poz 935
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
article: art. 17 ust. 1 pkt 1, art. 24 ust. 2
journal: Dz.U. 2024 poz 323
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jacek Czaja Sędziowie Sędzia WSA Grzegorz Grymuza, Asesor sądowy Bartłomiej Pastucha (sprawozdawca) Protokolant Referent Justyna Kłosowska-Pietrynko po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 grudnia 2024 r. sprawy ze skargi I. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lublinie z dnia 8 lipca 2024 r. znak: SKO.41/2205/OS/2024 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Prezydenta Miasta Lublin z dnia 10 kwietnia 2024 r. znak: MOPR.D-ŚS.460.13991.1.2024.


UZASADNIENIE

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Lublinie decyzją z dnia 8 lipca 2024 r. znak: SKO.41/2205/OS/2024, po rozpatrzeniu odwołania I. S. od decyzji Prezydenta Miasta Lublin z dnia 10 kwietnia 2024 r. nr MOPR.D-ŚS.460.13991.1.2024 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 572, dalej jako "k.p.a.") oraz art. 17 ust. 1 pkt 1 ustawy dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 323 ze zm., dalej jako "u.ś.r."), utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji.

Stan sprawy przedstawia się następująco:

W dniu 15 maja 2023 r. I. S. (dalej także jako "wnioskodawca" lub "skarżący") zwrócił się do Prezydenta Miasta Lublin z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną córką A. S.. Do wniosku załączył m.in. orzeczenie o stopniu niepełnosprawności Miejskiego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w L. z dnia 12 maja 2023 r. znak: [...], zaliczające A. S. do znacznego stopnia niepełnosprawności od wczesnego dzieciństwa do 31 maja 2025 r.

Decyzją z dnia 16 czerwca 2023 r. Kierownik sekcji ds. świadczeń socjalnych Nr 4 Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie [...], działając z upoważnienia Prezydenta Miasta Lublin, odmówił przyznania wnioskodawcy świadczenia pielęgnacyjnego. Organ stwierdził, że wnioskodawca nie spełnia przesłanki określonej w art. 17 ust. 1 u.ś.r., bowiem nie jest zmuszony rezygnować z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad córką. W ocenie organu pierwszej instancji, zakres czynności opiekuńczych wykonywanych przez wnioskodawcę nad niepełnosprawną córką, ustalony na podstawie złożonego oświadczenia o zakresie sprawowanej opieki oraz przeprowadzonego w dniu 2 czerwca 2023 r. wywiadu środowiskowego, jest niewystarczający, aby przyznać wnioskowane świadczenie.

Decyzją z dnia 17 sierpnia 2023 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Lublinie utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. Organ odwoławczy podzielił stanowisko, iż w przypadku skarżącego brak jest związku pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaną opieką nad niepełnosprawną córką. Kolegium wskazało, że A. S. nie jest osobą obłożnie chorą, a jej samodzielność wyrażająca się między innymi w sprawności ruchowej, samodzielnym myciu i ubieraniu, jedzeniu oraz poruszania się – dojazdach na zajęcia w oddziale dziennym Psychiatryczno-Rehabilitacyjnego Ośrodka Psychiatrii Środowiskowej i Psychoterapii Ex CORDIS, uzasadnia przyjęcie, że opieka ojca nad nią nie stanowi przeszkody w podjęciu zatrudnienia.

Na skutek skargi I. S., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie wyrokiem z dnia 30 listopada 2023 r. sygn. akt II SA/Lu 891/23, uchylił powyższe decyzje organów obu instancji. Sąd stwierdził, że zakres podjętych przez organy działań w ramach postępowania wyjaśniającego nie był wystarczający i pozwalający na podjęcie rozstrzygnięcia o odmowie przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Żaden z organów nie podjął bowiem próby ustalenia, jak na zakres opieki i funkcjonowanie A. S. wpływa zdiagnozowana w 2022 r. padaczka. Sąd zwrócił uwagę, że w aktach administracyjnych znajduje się karta informacyjna leczenia szpitalnego, w której wskazano, że A. S. oprócz zdiagnozowanego autyzmu miewa również napady drgawkowe z utratą przytomności. Organy obu instancji nie zweryfikowały zupełnie tych okoliczności, nie wyjaśniły jak często zdarzają się te ataki, jak przebiegają i co w takiej sytuacji należy przedsięwziąć. W ocenie Sądu, w sprawie nie wzięto również pod uwagę faktu, że skarżący samodzielnie musi sprawować opiekę nad córką, gdyż jego żona oraz pełnoletni syn również wymagają wsparcia i nie mogą wyręczać go w wykonywaniu codziennych obowiązków związanych z opieką. Niewłaściwe, zdaniem Sądu, jest przy tym skupienie się przez organy wyłącznie na kwestii funkcjonowania córki w środowisku, w tym samodzielnego uczęszczania na zajęcia w Oddziale Dziennym Psychiatrycznego Rehabilitacyjnego Ośrodka Psychiatrii Środowiskowej i Psychoterapii Ex CORDIS przy ul. [...], bez dokładnego ustalenia jak szczegółowo wygląda codzienne wsparcie i opieka, którą skarżący musi wykonywać.

Sąd uznał, że niedokonanie dokładnych ustaleń w powyższym zakresie czyni odmowę przyznania wnioskowanego świadczenia przedwczesną. Zaznaczył przy tym, że uchybienie przepisom prawa przez organy w niniejszej sprawie nie jest równoznaczne z uznaniem, że skarżącemu żądane świadczenie przysługuje. W ocenie Sadu, aby to ocenić i stwierdzić konieczne będzie przeprowadzenie ponownie postępowania dowodowego w sprawie przy uwzględnieniu wytycznych zawartych w uzasadnieniu wyroku.

Odnośnie do dalszego postępowania Sąd wskazał, że organ pierwszej instancji uzupełni materiał dowodowy sprawy i wyjaśni, czy, a jeżeli tak, to w jakim zakresie choroby, na które cierpi córka skarżącego, zwłaszcza autyzm i padaczka, wpływają na jej samodzielne funkcjonowanie, a w konsekwencji powyższego, dokona jednoznacznych ustaleń co do zakresu niezbędnej opieki skarżącego nad córką. Organ powinien uzupełnić materiał dowodowy o aktualną dokumentację medyczną. Dokonawszy wyczerpujących i jednoznacznych ustaleń co do poziomu samodzielności córki skarżącego i zakresu koniecznej nad nią opieki, organ weźmie pod uwagę, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobom, których brak aktywności zawodowej wynika bezpośrednio i wyłącznie z konieczności sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny.

Po ponownym rozpatrzeniu sprawy organ pierwszej instancji decyzją z dnia 10 kwietnia 2024 r. odmówił przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W uzasadnieniu organ podał, że kierując się wskazaniami Sądu uzupełnił materiał dowodowy o dokumentację medyczną, tj. kartę informacyjną ze Szpitala Neuropsychiatrycznego przy ul Abramowickiej w L. z dnia 10 listopada 2022r., kartę informacyjną z Ośrodka Psychiatrii Środowiskowej i Psychiatrii Ex CORDIS w L. z dnia 31 lipca 2023 r. oraz opinię psychologiczną z dnia 16 sierpnia2023 r. Ponadto w dniu 20 marca 2024 r. ponownie przeprowadzono wywiad środowiskowy. W wyniku oceny uzupełnionego materiału dowodowego organ podtrzymał stanowisko, iż w realiach niniejszej sprawy nie można mówić o rezygnacji z zatrudnienia lub jego niepodejmowaniu ze względu na konieczność opieki nad osobą niepełnosprawną. Skarżący nie podejmuje bowiem zatrudnienia od 1 grudnia 2019 r. Ponadto, jak wynika z ustaleń wywiadu środowiskowego, A. S. jest osobą sprawną ruchowo, w mieszkaniu potrafi wykonywać różne czynności, np. sprzątać, pomagać w kuchni, wymaga tylko "stałego przypominania". Niepełnosprawna sama załatwia potrzeby fizjologiczne i samodzielnie porusza się poza domem. Ojciec niepełnosprawnej jest obecny podczas wizyt lekarskich. A. S. jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, ma zdiagnozowany autyzm i epilepsję od 2022 r., ponadto w 2023 r. przebyła operację rogówki. Autyzm objawia się m.in. tym, że nie panuje nad emocjami. Od momentu zdiagnozowania u niej padaczki miała 4 ataki, które trwały około 10 minut. Jak wynika z dołączonych do akt kart informacyjnych – "decyzją swego ojca Pani A. nie przyjmuje leków p- padaczkowych mimo ewidentnych wskazań do stosowania leczenia przeciw- epileptycznego", "mimo bezsprzecznych wskazań do tego nie podjęła leczenia przeciwdrgawkowego". Dodatkowo ze sporządzonego przez wnioskodawcę harmonogramu opieki nad córką wynika, opieka ta zajmuje ok. 4-5 godzin dziennie, a zatem – w ocenie organu - nie wyklucza możliwości podjęcia zatrudnienia.

W odwołaniu od powyższej decyzji skarżący nie zgodził się z podjętym rozstrzygnięciem, zarzucając organowi złą wolę i brak zrozumienia dla jego trudnej sytuacji. Skarżący wyjaśnił, że jego córka - pomimo, iż pewne czynności potrafi wykonać sama - wymaga uwagi i nadzoru. Ponadto podniósł, że opiekuje się trójką osób niepełnosprawnych umysłowo, tj. żoną, synem i córką. Ze względu na konieczność sprawowania opieki nad rodziną, zrezygnował z pracy od 1 grudnia 2019 r. i do tej pory nie podejmuje zatrudnienia.

Po rozpatrzeniu odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Lublinie wskazaną na wstępie decyzją z dnia 8 lipca 2024 r. (obecnie zaskarżoną do Sądu) utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji z dnia 10 kwietnia 2024 r.

Kolegium na wstępie odnotowało, że z dniem 1 stycznia 2024 r. weszła w życie nowelizacja u.ś.r. przewidziana przepisami ustawy z dnia 23 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1429 ze zm. dalej jako "u.ś.w."), która skutkuje zmianą stanu prawnego odnoszącego się m.in. do problematyki dotyczącej nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Jednakowoż, wskazując na treść art. 63 ust. 1 ww. ustawy nowelizującej, organ drugiej instancji stwierdził, w sprawach, w których wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wpłynął przed dniem 1 stycznia 2024 r., mają zastosowanie przepisy dotychczasowe obowiązujące do dnia 31 grudnia 2023 r., o ile w tym dniu zainteresowana strona legitymowała się prawem do świadczenia pielęgnacyjnego. W ocenie organu odwoławczego, taka sytuacja nie ma miejsca w przedmiotowej sprawie.

Kolegium opisało dotychczasowy przebieg postępowania oraz przytoczyło wytyczne zawarte w wyroku z dnia 30 listopada 2023 r. Następnie wskazało, że w toku ponownego rozpatrywania sprawy organ pierwszej instancji zgromadził dokumentację medyczną dotyczącą A. S., przeprowadził wywiad środowiskowy i ustalił, że córka wnioskodawcy jest osobą w dużym stopniu samodzielną i nie wymaga pomocy osób drugich w codziennych czynnościach. Jest osobą sprawną ruchowo. Samodzielnie radzi sobie z czynnościami higienicznymi, samodzielnie ubiera się adekwatnie do pogody, samodzielnie dojeżdża na zajęcia komunikacją MPK, pomaga w kuchni (kroi, przygotowuje sobie kanapki) pomaga w sprzątaniu. A. S. uczęszcza na zajęcia grupowe do Fundacji H., Stowarzyszenia A., Krajowego Towarzystwa Autyzmu oraz na wolontariat do biblioteki przy ul. [...] w L.. Od listopada 2022 r. ma zdiagnozowaną padaczkę i od tego czasu miała 4 ataki, które objawiały się drgawkami trwającymi ok. 10 min. Wówczas wymagała zabezpieczenia głowy przed przypadkowym uderzeniem, potem zaś odpoczynku i opieki do końca dnia. Ustalono także, że niepełnosprawna na konsultacji u lekarza neurologa była tylko jeden raz i nie przyjmuje leków przeciwpadaczkowych.

Na podstawie dokumentacji medycznej tj. kart Oddziału Dziennego Ośrodka Psychiatrii Środowiskowej i Psychoterapii E. C., Kolegium ustaliło, że pierwszy atak epilepsji wraz z utratą przytomności miał miejsce u A. S. podczas hospitalizacji na Oddziale Psychiatrycznym w okresie od 21 października do 10 listopada 2023 r. Wówczas lekarz nie włączył leczenia przeciwdrgawkowego. Zalecono natomiast konsultacje w Poradni Neurologicznej. Kolejne 3 ataki drgawkowe miały miejsce podczas pobytu A. S. na turnusie terapeutycznym na ww. Oddziale E. C.. Ostatni atak padaczki miał miejsce w maju 2023 r. Kolegium powtórzyło za organem pierwszej instancji, iż z kart informacyjnych wynika, że "decyzją swego ojca Pani A. nie przyjmuje leków p-padaczkowych mimo ewidentnych wskazań do stosowania leczenia przeciw-epileptycznego" oraz, że "mimo bezsprzecznych wskazań do tego - nie podjęła leczenia przeciwdrgawkowego". I. S. poinformował, że z uwagi na rzadkość napadów, specjalista nie zalecił przyjmowania leków. Według oświadczeń skarżącego, sprawuje on opiekę nad wszystkimi członkami rodziny i w ramach tej opieki codziennie robi zakupy, gotuje, sprząta, pierze. Ponadto ze wszystkimi członkami rodziny chodzi na wizyty lekarskie.

Kolegium wskazało, że z ustaleń pracownika socjalnego wynika, iż sytuacja w rodzinie skarżącego jest specyficzna i bardzo trudna. Relacje pomiędzy członkami rodziny są zaburzone, od listopada 2022 r. do marca 2024 r. prowadzona jest procedura Niebieskiej Kart, ponadto toczy się postępowanie w Prokuraturze. Wnioskodawca podejmuje decyzje za wszystkich członków rodziny, sam decyduje o sposobie leczenia córki i syna. Jest przeciwny leczeniu farmakologicznemu syna i neurologicznemu córki. Sam dawkuje córce leki, czasami wbrew zaleceniom lekarzy.

W ocenie organu odwoławczego, decyzja odmowna organu pierwszej instancji odpowiada prawu. Analiza zgromadzonego materiału dowodowego prowadzi bowiem do wniosku, że nie została spełniona przesłanka pozytywna określona w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Materiał dowodowy wskazuje, że czynności wykonywane przez skarżącego w ramach opieki nad córką nie wypełniają całego dnia. Ponadto zakres tych czynności nie świadczy o wypełnieniu warunku ścisłego i bezpośredniego związku między niepodejmowaniem, rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a sprawowaną opieką.

Kolegium zwróciło uwagę, że z akt sprawy wynika jednoznacznie, iż pomimo stwierdzonej u niepełnosprawnej padaczki skarżący zadecydował o tym, że córka nie podjęła leczenia przeciwdrgawkowego i nie przyjmuje leków przeciwpadaczkowych. W oświadczeniu z dnia 30 marca 2024 r. skarżący sam przyznał, że córka "u neurologa była raz, lęków na padaczkę nie przyjmuje. Z uwagi na małą ilość ataków neurolog nie zalecił łęków". Organ zwrócił przy tym uwagę, że z kart informacyjnych zalegających w aktach sprawy wynika, że wszystkie ataki padaczki u A. S. miały miejsce podczas jej pobytów na oddziale psychiatrycznym. W ocenie organu, nie są zatem zgodne ze stanem faktycznym informacje podane przez I. S., iż ,,w sytuacji ataku zabezpieczam jej głowę i opiekuję się aż do wieczornego snu". Ponadto organ zauważył, że z zaleceń zawartych w karcie informacyjnej z Oddziału Dziennego Psychiatryczno Rehabilitacyjnego Ośrodka Psychiatrii Środowiskowej i Psychoterapii E. C. w L. z dnia 23 lipca 2023 r. wynika, że "wskazane jest by nadzór nad leczeniem psychiatrycznym pacjentki miała jej mama". Ponadto stwierdzono, że "niezmiennie i bezwzględnie konieczne jest podjęcie leczenia przeciwpadaczkowego z systematyczną kontrolą stanu neurologicznego pacjentki". W ocenie Kolegium, ignorowanie przez skarżącego zaleceń lekarskich i samodzielne decydowanie o dawkach leków dla niepełnosprawnej, jednoznaczne wskazuje, iż sprawowana przez skarżącego opieka nad córką nie jest prawidłowa, skoro może przyczynić się do pogorszenia stanu zdrowia niepełnosprawnej.

Niezależnie od powyższego Kolegium podkreśliło, że pomimo stwierdzonego autyzmu i padaczki niepełnosprawna jest osobą w dużym stopniu samodzielną, nie wymaga pomocy osób drugich w codziennych czynnościach. Ponadto A. S. nie pozostaje w domu sama, bowiem jej matka D. S. i brat J. S. są nieaktywni zawodowo i przez większość dnia pozostają w domu. Skarżący nie wykonuje w związku ze stanem zdrowia córki żadnych szczególnych czynności, pochłaniających tyle czasu, by niemożliwe było kontynuowanie przez niego dotychczasowego zatrudnienia dorywczego – zwłaszcza, że opieka nad córką zajmuje mu ok. 4-5 godzin dziennie. Z wywiadu środowiskowego z dnia 6 czerwca 2023 r. wynika przy tym, że A. S. otrzymuje też pomoc od matki, zwłaszcza wówczas, gdy skarżący jest w pracy (praca dorywcza w godzinach popołudniowo-wieczornych).

Podsumowując swe rozważania organ odwoławczy podkreślił, że świadczenie pielęgnacyjne nie może być traktowane jako zastępcze źródło dochodu. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. stosuje się wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. W ocenie Kolegium, nie znalazło potwierdzenia stanowisko skarżącego, że ze względu na sprawowaną opiekę nie może on pojąć zatrudnienia. Nie zostały zatem wyczerpane przesłanki wynikające z art. 17 ust 1 u.ś.r., które warunkują ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, co przesądza o tym, że sprawa jest rozstrzygana na podstawie przepisów u.ś.r. obowiązujących od dnia 1 stycznia 2024 r. – zgodnie z art. 63 ust. 1 u.ś.w. W związku z tym zasadne jest wydanie decyzji o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na wiek niepełnosprawnej córki skarżącego, tj. fakt ukończenia przez nią 18-ego roku życia.

I. S. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie na opisaną wyżej decyzję organu odwoławczego. W skardze podniósł jedynie, iż zaskarżona decyzja zawiera błędne wnioski oraz opiera się o nieprawdziwe stwierdzenia, co skarżący wykaże podczas rozprawy.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Lublinie wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko przedstawione w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje:

Podkreślić na wstępie należy, że uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone przepisami m.in. art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1267) oraz art. 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 935 ze zm., dalej jako "p.p.s.a."), sprowadzają się do kontroli działalności organów administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Sąd rozstrzyga przy tym w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.).

Rozpoznając sprawę według powyższych kryteriów Sąd doszedł do wniosku, że skarga jest zasadna. Zaskarżona decyzja oraz utrzymana nią w mocy decyzja organu pierwszej instancji naruszają bowiem prawo w stopniu uzasadniającym ich uchylenie.

W niniejszej sprawie skarżący wnioskiem z dnia 15 maja 2023 r. zwrócił się o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad córką A. S.. Wniosek ten podlegał zatem rozpatrzeniu w oparciu o przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (u.ś.r.). Jak natomiast prawidłowo odnotował organ odwoławczy, poszczególne przepisy tej ustawy, w tym jej art. 17 regulujący zasady i kryteria przyznawania świadczeń pielęgnacyjnych, stały się przedmiotem nowelizacji dokonanej ustawą z dnia 23 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (u.ś.w.), która weszła w życie w dniu 1 stycznia 2024 r., a więc przed wydaniem zaskarżonej decyzji oraz utrzymanej nią w mocy decyzji organu pierwszej instancji. Zgodnie z nowym brzmieniem art. 17 u.ś.r., nadanym ww. ustawą zmieniającą, świadczenie pielęgnacyjne może zostać przyznane w związku ze sprawowaniem opieki wyłącznie nad osobą w wieku do ukończenia 18.roku. Oczywiste jest wobec tego, że gdyby rozpatrywać wniosek skarżącego na gruncie stanu prawnego obowiązującego od 1 stycznia 2024 r., przyznanie mu świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad córką nie byłoby możliwe, albowiem A. S. ukończyła 18. rok życia. Niemniej jednak, jak słusznie zauważyło Kolegium, zgodnie z art. 63 ust. 1 u.ś.w., w sprawach o świadczenie pielęgnacyjne i specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym, do których prawo powstało do dnia 31 grudnia 2023 r., stosuje się przepisy dotychczasowe. W świetle przytoczonego przepisu przejściowego, przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o art. 17 u.ś.r. w brzmieniu sprzed tej daty, pozostaje możliwe pod warunkiem ustalenia, że wnioskodawca do dnia 31 grudnia 2023 r. złożył wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego i spełnił wszystkie wówczas obowiązujące warunki do jego uzyskania. Datę powstania prawa do świadczenia, do której odwołuje się art. 63 ust. 1 u.ś.w., należy bowiem wiązać z momentem spełnienia przez osobę, która wystąpiła z wnioskiem o świadczenie pielęgnacyjne, wszystkich wymaganych przez prawo przesłanek do uzyskania przedmiotowego świadczenia. Zdaniem Sądu, ocena materiału dowodowego dokonana pod tym kątem w zaskarżonej decyzji, nie może być uznana za prawidłową.

Przypomnieć należy, ze odmowa przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego na zasadach obowiązujących do 31 grudnia 2023 r., oparta została na zakwestionowaniu spełnienia przesłanki konieczności rezygnacji z zatrudnienia celem sprawowania opieki, wynikającej z art. 17 ust. 1 u.ś.r. Przepis ten w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2023 r. stanowił, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Dokonując oceny sprawy pod kątem kryteriów wskazanych w powyższym unormowaniu organy – stosownie do art. 153 p.p.s.a. – zobowiązane były uwzględnić ocenę prawną i wskazania zawarte w prawomocnym wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 30 listopada 2023 r., sygn. akt II SA/Lu 891/23, którym uwzględniono skargę skarżącego i uchylono wcześniejsze decyzje organów obu instancji wydane w niniejszej sprawie. W wyroku tym Sąd wprawdzie nie zawarł przesądzającej oceny w kwestii uprawnienia skarżącego do świadczenia pielęgnacyjnego, jednak sformułował określone wytyczne co do zakresu postępowania wyjaśniającego wymagającego uzupełniania celem dokonania prawidłowej oceny spełniania przesłanki z art. 17 ust. 1 pkt 1 u.ś.r. Przypomnieć należy, że wytyczne te sprowadzały się do konieczności zbadania, w jakim zakresie choroby, na które cierpi córka skarżącego, zwłaszcza autyzm i padaczka, wpływają na jej samodzielne funkcjonowanie, a w konsekwencji na zakres opieki realizowanej przez skarżącego i możliwość podjęcia przez niego zatrudnienia. Przy czym uznając dotychczasowe ustalenia organów w tym zakresie za niewystarczające, Sąd wytknął m.in., że w sprawie nie wzięto pod uwagę faktu, iż skarżący samodzielnie musi sprawować opiekę nad córką. Jednocześnie jako niewłaściwe Sąd ocenił skupienie się przez organy wyłącznie na kwestii funkcjonowania córki w środowisku, w tym samodzielnego uczęszczania na zajęcia w Oddziale Dziennym Psychiatrycznego Rehabilitacyjnego Ośrodka Psychiatrii Środowiskowej i Psychoterapii E. C. przy ul. [...], bez dokładnego ustalenia jak szczegółowo wygląda codzienne wsparcie i opieka, którą skarżący musi wykonywać.

Analiza materiału dowodowego zgormadzonego w toku ponownie prowadzonego postępowania prowadzi do wniosku, iż postępowanie wyjaśniające zostało uzupełnione przez organy zgodnie ze wskazaniami Sądu. Do akt dołączono bowiem dokumentację medyczną dotyczącą stanu zdrowia A. S., która umożliwia ustalenie wpływu jej schorzeń na jej samodzielne funkcjonowanie, a także dokumentację medyczną dotyczącą pozostałych członków rodziny skarżącego, tj. jego żony D. S. i syna J. S.. W poczet materiału dowodowego włączono ponadto oświadczenia skarżącego z dnia 20 marca 2024 r., dotyczące zakresu sprawowanej przez niego opieki nad córką oraz warunków i sposobu funkcjonowania jego rodziny, oraz protokół z przeprowadzonego w tym dniu ponownego wywiadu środowiskowego. W ocenie Sąd, materiał ten jest wystarczający dla rozstrzygnięcia sprawy. Organy błędnie jednak materiał ten oceniły pod kątem przesłanki z art. 17 ust. 1 pkt 1 u.ś.r. i o konsekwencji - odmawiając ponownie przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia - wadliwie zastosowały powyższy przepis, co miało wpływ na wynik sprawy. Zdaniem Sądu, prawidłowa ocena zgormadzonych dowodów i poczynionych ustaleń, tj. dokonana z zachowaniem zasady swobodnej oceny dowodów wyrażonej w art. 80 k.p.a. oraz zgodnie ze wskazaniami zawartymi w wyroku z dnia 30 listopada 2023 r., winna prowadzić do uznania, że w przypadku skarżącego przesłanka konieczności rezygnacji z zatrudnienia celem sprawowania opieki, określona art. 17 ust. 1 pkt 1 u.ś.r. w brzmieniu sprzed 1 stycznia 2024 r., została spełniona.

Podkreślić należy, że Sąd orzekający obecnie w niniejszej sprawie nie kwestionuje prawidłowości wykładni powyższego przepisu przyjętej przez organy. Prawidłowo w kontrolowanych decyzjach wskazano, że w świetle tego unormowania, dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego musi istnieć bezpośredni związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką, co oznacza, że zakres sprawowanej opieki musi całkowicie wykluczać możliwość wykonywania pracy zarobkowej przez opiekuna. Taki kierunek wykładni art. 17 ust. 1 u.ś.r. w brzmieniu sprzed 1 stycznia 2024 r. został zresztą wskazany w wyroku z dnia 30 listopada 2023 r., a więc był wiążący dla organów, jak i wiąże obecnie Sąd rozpoznający sprawę.

Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, wbrew stanowisku organów, nie daje jednak podstaw do zanegowania istnienia bezpośredniego związku pomiędzy brakiem aktywności zawodowej skarżącego a sprawowaniem przez niego opieki nad córką. Zdaniem Sądu, ocena organów w tym zakresie pomija dwie kluczowe kwestie wynikające z materiału dowodowego, mianowicie charakter i specyfikę schorzeń, na które cierpi A. S. oraz sytuację rodzinną skarżącego wynikającą ze stanu zdrowia pozostałych członków jego rodziny, tj. żony i syna skarżącego.

Przypomnieć należy, ze A. S. legitymuje się orzeczeniem z dnia 12 maja 2022 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności (k. 1 akt adm.), w którym wskazano następujące symbole przyczyn niepełnosprawności: 12-C (całościowe zaburzenia rozwojowe) oraz 02-P (choroby psychiczne). Jak wynika ze znajdującej się w aktach dokumentacji medycznej, A. S. jest osobą ze spektrum autyzmu. Z dołączonych do akt kart informacyjnych leczenia szpitalnego, dotyczących pobytów córki skarżącego na Oddziale Dziennym Psychiatrycznym Rehabilitacyjnym Ośrodka Psychiatrii Środowiskowej i Psychoterapii E. C. (k. 30-33 akt adm.) oraz na Oddziale Psychiatrycznym Ogólnym Szpitala Neuropsychiatrycznego im. P.. M. K. w L. (k. 34 akt adm.) wynika dodatkowo, że powyższe schorzenie przekłada się na zaburzenia osobowości i zachowania oraz zaburzenia depresyjno-lękowe. Ponadto u córki skarżącego w 2022 r. zdiagnozowano padaczkę. Z powyższej dokumentacji wynika, że łącznie A. S. doznała 4 ataków padaczki. Pierwszy atak miał miejsce w listopadzie 2022 r., natomiast kolejne 3 ataki wystąpiły w okresie od kwietnia do lipca 2023 r.

Wobec charakteru schorzeń zdiagnozowanych u A. S. nie sposób przyjąć, jak uczyniły to organy, że stałość i długotrwałość opieki sprawowanej przez skarżącego może być rozpatrywana jedynie w kontekście samodzielnego wykonywania przez podopieczną podstawowych czynności dnia codziennego, takich jak higiena osobista, ubieranie się czy spożywanie posiłków. Należy bowiem mieć na względzie, że opieka nad osobami ze schorzeniami psychicznymi wymaga niejednokrotnie poświęcenia psychicznego oraz fizycznego ze strony ich opiekunów, czego nie sposób pominąć przy rozpatrywaniu spraw wywołanych wnioskami o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Choroba psychiczna może uniemożliwiać nie tylko samodzielne funkcjonowanie chorego, ale również znacząco ograniczać życie osób najbliższych. Osoby z chorobami psychicznymi mogą mieć i często mają problem ze zrozumieniem znaczenia własnych słów i czynów, niejednokrotnie wymagają ciągłego nadzoru i kontroli ze strony opiekuna. Często wręcz stanowią zagrożenie dla zdrowia i życia swojego i innych członków rodziny. Opieka nad mobilną osobą cierpiącą na chorobę psychiczną może wręcz być trudniejsza niż opieka nad osobą leżącą. Tym samym charakter choroby psychicznej, w tym brak przewidywalności w wystąpieniu i nasileniu objawów, powinny być przez organy rozważone w kontekście możliwości podjęcia pracy zarobkowej przez opiekuna (por. m.in. wyroki WSA w Łodzi: z dnia 14 września 2023 r., sygn. akt II SA/Łd 549/23 oraz z dnia 7 września 2023 r., sygn. akt II SA/Łd 529/23; wyrok WSA w Krakowie z dnia 16 kwietnia 2024 r., sygn. akt III SA/Kr 72/24; wyrok WSA w Lublinie z dnia 10 października 2023 r., sygn. akt II SA/Lu 727/23 – opubl. w CBOSA).

Zgromadzony materiał dowodowy potwierdza, że właśnie takie okoliczności towarzyszą schorzeniom A. S.. Ze wskazanych wyżej kart informacyjnych wynika m.in., że niepełnosprawna "jest leczona psychiatrycznie od 15-16 r.ż., a ze względu na niezdolność do samodzielnej egzystencji wymaga stałego nadzoru oraz przewlekłej opieki osób drugich"; "zdradza zburzenia funkcji poznawczych, miewa zmienne nastroje, zaburzenia snu, przejawia paratymię i niestabilność emocjonalną, odczuwa lek przed bratem (agresywnym w stosunku do niej), występuje u niej także auto-agresja". Z kolei z protokołu wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 20 marca 2024 r. wynika m.in., że "A. jest częściowo zdolna do samoobsługi, ale wymaga stałego nadzoru przy wykonywaniu czynności domowych i w obrębie własnej osoby. Córka wymaga przypominania o konieczności załatwiania potrzeb fizjologicznych, jeśli się czymś zajmie, to zapomina; sama się ubiera adekwatnie do warunków pogodowych, jednak wymaga pomocy w szukaniu określonych ubrań". Ponadto w protokole wywiadu wskazano, że z uwagi na wskazania okulistyczne, w ostatnim czasie A. nie może się schylać, wysilać, w związku z tym nie ścieli łózka i nie sprząta swojego pokoju. Na noc córka ma zakładanego pampersa, gdyż często się moczy w nocy. A. wymaga nadzoru i przypominania, alby wszelkie czynności wykonywała w odpowiednim czasie (...). A. nie pozostaje sama w domu, gdyż może nie zamknąć drzwi wejściowych, wpuścić osobę obcą czy nie dopilnować potrawy na ogniu".

Wobec powyższych ustaleń co do charakteru objawów schorzeń A. S. i ich wpływu na jej funkcjonowanie, nie sposób zgodzić się z oceną Kolegium, iż córka wnioskodawcy "jest osobą w dużym stopniu samodzielną, nie wymaga pomocy osób drugich w codziennych czynnościach". Przytoczone ustalenia potwierdzają, że stan zdrowia A. S. przekłada się na konieczność zapewniania jej stałej, a przynamniej długotrwałej opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1 pkt 1 u.ś.r. Materiał dowodowy potwierdza jednocześnie, że taką opieką zapewnia jej skarżący. Podstawy do zakwestionowania istnienia w tej sytuacji przesłanki z art. 17 ust. 1 pkt 1 u.ś.r. nie może natomiast stanowić okoliczność, iż opieka ta skupia się nie tyle na czynnościach stricte pielęgnacyjnych, co bardziej na wsparciu i nadzorze w czynnościach wykonywanych przez niepełnosprawną oraz na wykonywaniu obowiązków z zakresu prowadzenia gospodarstwa domowego. Taki charakter opieki wynika wszakże z istoty potrzeb niepełnosprawnej determinowanych specyfiką jej schorzeń.

O braku konieczności rezygnacji przez skarżącego z zatrudnienia w związku z opieką nad córką nie może świadczyć argument, iż w razie nieobecności skarżącego A. S. nie pozostaje w domu sama, bowiem jej matka i jej brat są nieaktywni zawodowo i przez większość dnia pozostają w domu. Z dokumentacji zawartej w aktach wynika, że D. S. oraz J. S. są również osobami cierpiącymi na zaburzenia psychiczne. Żona skarżącego cierpi na zaburzenia efektywne dwubiegunowe oraz zaburzenia poznawcze, a przy tym stwierdzono u niej funkcjonowanie intelektualne na poziomie pogranicza normy i niepełnosprawności intelektualnej (zob. opinia psychologiczna z dnia 16 sierpnia 2023 r. – k. 29 akt adm., zaświadczenie lekarskie z dnia 29 lutego 2024 r. – k. 28). Z kolei syn J. S. choruje na schizofrenię paranoidalną (zob. zaświadczenie lekarskie z dnia 26 lipca 2023 r. – k. 27). Stan zdrowia żony i syna skarżącego wyklucza zatem możliwość uznania, że mogą oni choćby częściowo wyręczyć skarżącego w opiece nad córką A.. W kwestii tej tutejszy Sad wypowiedział się już zresztą w wyroku z dnia 30 listopada 2023 r., wskazując, iż organy nie wzięły pod uwagę faktu, że "skarżący samodzielnie musi sprawować opiekę nad córką, gdyż jego żona oraz pełnoletni syn również wymagają wsparcia i nie mogą wyręczać go w wykonywaniu codziennych obowiązków związanych z opieką". Dodać wypada, że powyższe ustalenia co do stanu zdrowia D. S. i J. S. nie tylko przeczą twierdzeniu, jakoby osoby te mogły partycypować w opiece nad niepełnosprawną A., lecz również uwiarygodniają wyjaśnienia skarżącego, iż w istocie, poza opieką nad córką, opiekuje się on również pozostałymi członkami rodziny i jego stały nadzór nad tymi osobami jest niezbędny – chociażby ze względu na potwierdzone w dokumentacji medycznej przejawy agresywnych zachowań J. S. wobec jego siostry. Ponadto, w ocenie Sądu, uwzględniając całokształt ustaleń co stanu zdrowia członków rodziny skarżącego, okoliczności przywołane w zaskarżonej decyzji, dotyczące zaburzonych relacji w rodzinie skarżącego, podejmowania przez skarżącego decyzji za wszystkich jej członków, czy też wszczętej procedury Niebieskiej Karty, znajdują wytłumaczenie, a w każdym razie nie mogą być traktowane jako argumenty świadczące na niekorzyść skarżącego w postępowaniu o ustalenie jego prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Podstaw do zakwestionowania istnienia bezpośredniego związku przyczynowo-skutkowego między rezygnacją z zatrudnienia (jego niepodejmowaniem) przez skarżącego, a sprawowaną przez niego opieką nad córką, nie daje ustalenie, iż skarżący zrezygnował z zatrudnienia już od 1 grudnia 2019 r., podczas gdy znaczny stopień niepełnosprawności u jego córki – jak wynika z orzeczenia z dnia 12 maja 2023 r. – istnieje dopiero od 7 lutego 2023 r. W tym kontekście należy przede wszystkim podkreślić, że w orzecznictwie sądowym wielokrotnie już wskazywano, iż okoliczność, że opiekun osoby niepełnosprawnej był zarejestrowany jako osoba bezrobotna na kilka lat przed złożeniem wniosku o świadczenie pielęgnacyjne, sama przez się nie może przesądzać o braku związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaną opieką (por. wyroki NSA dnia 27 września 2023 r., sygn. akt I OSK 859/23, LEX nr 3615923; z dnia 9 sierpnia 2023 r., sygn. akt I OSK 1655/22, LEX nr 3593366). W okolicznościach niniejszej sprawy brak jest podstaw by zakwestionować wyjaśnienia skarżącego zawarte w odwołaniu od decyzji organu pierwszej instancji, iż już w 2019 r. był on zmuszony zrezygnować z zatrudnienia celem zapewnienia opieki córce A. oraz pozostałym członkom swojej rodziny, legitymującym się wówczas orzeczeniami o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. Oczywiste jest natomiast, że wraz z pogorszeniem się stanu zdrowia A. S., zakres opieki sprawowanej przez skarżącego nad córką wzrósł i tym bardziej obecnie stanowi przeszkodę do podjęcia przez skarżącego zatrudnienia.

Zdaniem Sądu, nieuprawnione jest także wywodzenie przez organy, iż opieka sprawowana przez skarżącego nie wypełnia kryteriów określonych w art. 17 ust. 1 u.ś.r. w brzmieniu sprzed 1 stycznia 2024 r., na podstawie ustalenia, iż A. S. z woli ojca nie podjęła leczenia przeciwdrgawkowego i nie przyjmuje leków przeciwpadaczkowych. Podkreślić należy, że rolą organów orzekających w sprawie było ustalenie zakresu opieki realizowanej przez skarżącego nad córką oraz dokonanie oceny, czy opieka ta uniemożliwia podjęcie zatrudnienia. Poza kompetencje organów wykracza natomiast ocena słuszności decyzji co do metod leczenia córki skarżącego. Organy nie posiadają bowiem w tym zakresie niezbędnej wiedzy specjalistycznej. Poza tym kwestia ta nie ma wpływu na ocenę zakresu czynności opiekuńczych realizowanych przez skarżącego pod kątem możliwości podjęcia przez niego pracy zarobkowej. Powyższe ustalenie co do braku wdrożenia u A. S. przeciwpadaczkowego leczenia farmakologicznego, nie mogło tym samym stanowić argumentu za odmową przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia, zwłaszcza, że ocena słuszności tej decyzji nie może być uznana za oczywistą. Należy bowiem zauważyć, że dołączona do akt karta informacyjna z dnia 10 listopada 2022 r. (k. 34 akt adm.) potwierdza wyjaśnienia skarżącego, iż podczas konsultacji neurologicznej odbytej po wystąpieniu A. S. pierwszego ataku padaczki, nie zalecono wdrożono leczenia przeciwdrgawkowego. Wprawdzie z kart informacyjnych dotyczących późniejszych pobytów A. S. w placówkach medycznych wynikają już zalecenia do podjęcia leczenia przeciwdrgawkowego, jednak jednocześnie z ustaleń organów wynika, iż pomimo braku wdrożenia takiego leczenia ostatni atak drgawkowy u A. S. miał miejsce w lipcu 2023 r.

Reasumując stwierdzić należy, że organy, orzekając w sprawie ponownie po wydaniu przez tutejszy Sąd wyroku z dnia 30 listopada 2023 r., prawidłowo uzupełniły materiał dowodowy, jednak jego oceny dokonały z istotnym naruszeniem art. 80 k.p.a., a także z naruszeniem art. 153 p.p.s.a., co skutkowało błędnym uznaniem, że skarżący nie spełnił określonego w art. 17 ust. 1 pkt 1 u.ś.r. warunku konieczności rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad córką, a w konsekwencji wadliwym zastosowaniem ww. przepisu jako podstawy do odmowy przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego.

Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" i "c" p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.

Ponownie rozpatrując sprawę organ pierwszej instancji uwzględni ocenę prawną przedstawioną w wywodach powyżej. Organ zobowiązany będzie przyjąć, że skarżący przed wejściem w życie nowelizacji u.ś.r. dokonanej art. 43 u.ś.w., spełnił przesłankę określoną w art. 17 ust. 1 pkt 1 u.ś.r., co – wobec braku zastrzeżeń co do spełnienia przez skarżącego pozostałych, określonych w tym artykule warunków uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego – winno skutkować przyznaniem skarżącemu wnioskowanego świadczenia w oparciu o przepisy obowiązujące do 31 grudnia 2023 r., z uwzględnieniem treści art. 24 ust. 2 u.ś.r.