Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 43/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2023-04-18 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: oddalono skargę
Powołane przepisy: article: Art. 17  ust. 1  i art. 17  ust. 1b
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Kazimierz Bandarzewski Sędziowie: WSA Hanna Knysiak-Sudyka WSA Janusz Kasprzycki (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 18 kwietnia 2023 r. sprawy ze skargi J. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia 6 października 2022 r., sygn. akt SKO.ŚR/4111/1191/2022, w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego skargę oddala


UZASADNIENIE

Zaskarżoną przez J. K., zwanego dalej skarżącym, decyzją z dnia 6 października 2022 r., sygn. akt SKO.ŚR/4111/1191/2022, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie, działając na podstawie art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 615 ze zm., zwanej dalej ustawą o świadczeniach rodzinnych) oraz art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r., poz. 735 ze zm., zwanej dalej w skrócie – k.p.a.) utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy G. z dnia 17 sierpnia 2022 r. o odmowie przyznania skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matka J. K.

Powyższa decyzja zapadła w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:

Decyzją 17 sierpnia 2022 r. Wójt Gminy G. odmówił przyznania skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką.

Organ ustalił, że skarżący prowadzi odrębne gospodarstwo domowe od matki, nie zamieszkuje z nią. Matka skarżącego legitymuje się orzeczeniem o trwałej niezdolności do samodzielnej egzystencji wydanym przez Lekarza orzecznika KRUS z dnia 12 sierpnia 2020 r. jednakże jej niepełnosprawność powstała po ukończeniu 18 roku życia. Nie wymaga ona stałej opieki ze strony innych osób.

Matka skarżącego mieszka razem z niepełnosprawnym synem, którym się opiekuje, sama też wykonuje domowe obowiązki. Jak podała, jej stan zdrowia uniemożliwia jej dbanie o siebie i syna. Z kolei mąż wymagającej opieki legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale zamieszkuje w odrębnych pomieszczeniach i sam sobie radzi. Matkę skarżącego odwiedzają pozostali synowie świadcząc jej pomoc w cięższych pracach w gospodarstwie domowym, ponadto odwiedza ją córka robiąc zakupy i sprzątając. Organ ustalił, że skarżący nie sprawuje osobistej opieki nad matką, a dopiero planuje opiekować się nią ze względu na jej podeszły wiek. Według organu czynności, jakie wykonuje skarżący nad matką nie wypełniają znamion koniecznej, stałej opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1 ustawy. Organ nie doszukał się związku przyczynowego między rezygnacją z zatrudnienia lub jego niepodejmowaniem, a koniecznością opieki nad matką przez skarżącego. Dokumentacja w aktach sprawy wskazuje na okoliczność, że rezygnacja ta miała inne przyczyny, tj. zły stan zdrowia skarżącego.

W sprawie nie zostały więc spełnione przesłanki z art. 17 ust. 1 ustawy oświadczeniach rodzinnych, ani z art. 17 ust. 1 b ustawy, ze względu na datę powstania niepełnosprawności matki skarżącego.

W odwołaniu od tej decyzji skarżący, reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika zarzucił organowi pierwszej instancji naruszenie prawa materialnego:

- art. 17 ust. 1b pkt 1 i 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez nieuwzględnienie okoliczności, ze na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. , sygn. akt K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 7 oraz 190 ust. 1 Konstytucji RP;

- art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez dokonanie błędnej wykładni na skutek zaniechania dokonania wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez organ, że brak jest związku pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącego a sprawowaniem przez niego opieki nad matką, podczas gdy w rzeczywistości taki związek przyczynowy – skutkowy istnieje, a także niewłaściwe przyjęcie, że zakres opieki świadczony przez skarżącego nie wypełnia ww. dyspozycji, podczas gdy opieka świadczona przez skarżącego jest stałą i długotrwałą;

- art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 § 1, art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, tj. rzeczywistego zakresu opieki skarżącego nad matką oraz przyjęcie iż sam fakt zwrócenia się z wnioskiem przez syna dorosłej osoby wymagającej opieki skutkuje brakiem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i zwalnia organy z podejmowania działań zmierzających do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, pozwalającego na wydanie rozstrzygnięcia z uwzględnieniem słusznego interesu strony

W związku z powyższymi zarzutami wniósł o uchylenie kwestionowanej decyzji i bezpośrednie przyznanie prawa do żądanego świadczenia.

Opisaną na wstępie decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji.

Kolegium powołało treść przepisów art. 17 ust. 1 i art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz wskazał, że w brew twierdzeniom organu pierwszej instancji w sprawie nie zachodzi przesłanka, o której mowa w art. 17 ust. 1 lit. "b" ww. ustawy.

Kolegium wskazało na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, który rodzi obowiązek prokonstytucyjnej wykładni tego przepisu. W konsekwencji świadczenie pielęgnacyjne przysługiwać będzie także wtedy, gdy niepełnosprawność powstała w okresie późniejszym niż wskazany w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych. Organy rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożony przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej w obecnym stanie prawnym mają więc obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia określone w art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych, z wyłączeniem tej części tego przepisu, która z dniem 23 października 2014 r. została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.

Niezależnie jednak od powyższego Kolegium stwierdziło, że w sprawie nie została spełniona inna przesłanka warunkująca przyznanie ww. świadczenia, tj. brak jest istnienia związku przyczynowego między rezygnacją (niepodejmowaniem) przez skarżącego zatrudnienia (pracy w gospodarstwie rolnym), a koniecznością sprawowania opieki nad matką.

Kolegium podkreśliło, że przesłankami przyznania świadczenia pielęgnacyjnego są: sprawowanie osobistej opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, wymagającym stałej pielęgnacji i opieki oraz niepodejmowanie z tego powodu zatrudnienia. Celem instytucji świadczenia pielęgnacyjnego jest udzielenie materialnego wsparcia osobom, które rezygnują z aktywności zawodowej, by opiekować się osobą niepełnosprawną, przy czym zakres sprawowanej opieki musi być na tyle szeroki, aby uniemożliwiać podjęcie pracy zawodowej. Świadczenie pielęgnacyjne ma zatem zastąpić dochód, wynikający ze świadczenia pracy, której nie może podjąć osoba pielęgnująca.

Rezygnacja z zatrudnienia (rezygnacja z prowadzenia gospodarstwa rolnego i pracy w tym gospodarstwie) w świetle art. 17 ust. 1 ustawy, tylko wówczas stanowić może przesłankę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, gdy podyktowana zastała tylko i wyłącznie jedyną przyczyną. Tą przyczyną może być, nie budząca wątpliwości, istniejąca w dacie rezygnacji z pracy konieczność sprawowania opieki nad osobą tego wymagającą - niepełnosprawną osobą podopieczną. Musi zatem zachodzić korelacja czasowa miedzy momentem rezygnacji z pracy, a momentem takiego stanu niepełnosprawności po stronie podopiecznej, który wymaga stałej, nieprzerwanej opieki.

Organ wskazał, że w przedmiotowej sprawie skarżący oświadczył wprawdzie, że w dniu 20 czerwca 2022 r. zrezygnował z pracy w gospodarstwie rolnym i wskazał, że uczynił to w celu sprawowania opieki nad matką. Jednakże na podstawie wywiadu środowiskowego (przeprowadzonego w dniu 18 lipca 2022 r.) i złożonego tam oświadczenia, nie sposób przyjąć aby wskazywana przyczyna rezygnacji z pracy w gospodarstwie rolnym rzeczywiście była jedyną przyczyną. Skarżący wyraźnie podał bowiem, że nie prowadzi gospodarstwa rolnego ze względu na swój stan zdrowia (ma bowiem przepuklinę kręgosłupa). Wobec takich twierdzeń nie sposób przyjąć, że istnieje bezpośredni ścisły związek przyczynowy miedzy rezygnacją z pracy w gospodarstwie a koniecznością opieki nad matką.

Nadto, zdaniem Kolegium brak jest podstaw do przyjęcia, że zakres opieki jakiej wymaga matka skarżącego jest tego rodzaju, że uzasadnia konieczność rezygnacji przez skarżącego z prowadzenia gospodarstwa rolnego lub z podjęcia jakiejkolwiek innej aktywności zawodowej.

Wprawdzie w stosunku do matki skarżącego wydano orzeczenie Lekarza Rzeczoznawcy KRUS z dnia 12 sierpnia 2020 r., w którym stwierdzono jej trwałą niezdolność do samodzielnej egzystencji od dnia 20 lipca 2020 r. Jednocześnie ustalono jednak, że obecnie samodzielnie prowadzi ona swoje gospodarstwo domowe. Mieszka wraz z niepełnosprawnym synem, którym się opiekuje. Sama też wykonuje domowe obowiązki (gotuje, pierze). Odczuwa wprawdzie zawroty głowy, posiada dolegliwości bólowe biodra (w związku z czym planuje mieć operację), jednak nie zażywa żadnych leków. Sama się ubiera, samodzielnie załatwia sprawy fizjologiczne, w domu radzi sobie sama, a poza domem porusza się o kulach

(jest w stanie nakarmić hodowane ptactwo przydomowe).

Matka skarżącego posiada dziewięcioro dzieci, z których część udziela jej dodatkowo doraźnej pomocy (tj. syn M. przyjeżdża okresowo - do dwa tygodnie wykonywać prace gospodarskie wokół domu, podobnie skarżący przyjeżdża do matki i wykonuje cięższe prace w gospodarstwie, córka B. natomiast robi zakupy i sprząta). Jak podała, że pozostałe dzieci nie są w stanie się nią opiekować, natomiast chciałaby, aby skarżący sprawował nad nią opiekę.

Zdaniem Kolegium brak jest podstawy aby odmówić wiarygodności twierdzeniom skarżącego i jego matki. Oświadczenie matki skarżącego ma charakter wypowiedzi spójnej i logicznej, a przytaczane w nim fakty, czy też wyliczenia (np. odnośnie sposobu udzielania jej pomocy przez dzieci, czy odnośnie czynności wykonywanych samodzielne) przedstawione zostały w sposób uporządkowany. Brak jest zatem podstaw aby uznać, że relacja ta nie polega na prawdzie, np. ze względu na podnoszoną w odwołaniu, (tj. przypisywaną przez skarżącego) "skłonność matki do mylenia faktów i braku poczucia rzeczywistości". Nadto w dniu 6 lipca 2022 r skarżący złożył oświadczenie, w którym nie kwestionował prawdziwości twierdzeń matki, a jedynie uzupełnił tę wypowiedź wskazując, że "częściej odwiedza matkę

niż raz na miesiąc". Co więcej, w toku wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 18 lipca 2022 r. skarżący potwierdził prawdziwość relacji swojej matki odnośnie jej stanu zdrowia i okoliczności, że jest ona osobą samodzielną, potrafi sama umyć się, ubrać, załatwia potrzeby fizjologicznie sama, przygotowuje posiłki. Przyznał też, że matka wychodzi sama z domu bez opieki, ale chodzi tylko wokół domu i gospodarstwa, nie wyrusza dalej ze względu na problemy z chodzeniem. Sama też wykonuje lżejsze prace w domu, jak również opiekuje się niepełnosprawnym synem.

W konsekwencji Kolegium uznało, że jakkolwiek matka skarżącego

ze względu na podeszły wiek, towarzyszące jej choroby, ograniczoną sprawność ruchową, wymaga pewnej pomocy ze strony osób drugich (opiekę tę sprawuje już obecnie trójka jej dzieci, w sposób doraźny) tym niemniej jest osobą, która w dalszym ciągu w znacznej części prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe. Wyniki postępowania dowodowego przeczą twierdzeniom skarżącego, aby jego matka, wymagała stałego nadzoru ze strony opiekuna.

Zdaniem Kolegium zakres oraz rozmiar czasowy opieki, jaką skarżący powinien świadczyć matce, aby ulżyć jej w prowadzeniu gospodarstwa domowego, jest do pogodzenia z równoczesnym podjęciem zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasowym. Nie budzi wprawdzie wątpliwości, że wspólne zamieszkanie skarżącego z matką (na co wskazuje on pośrednio we wniosku) ułatwiłoby jej prowadzenie gospodarstwa domowego, to jednak wniosek taki, jest niewystarczający dla przyznania skarżącemu uprawnienia do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego.

Na marginesie Kolegium wskazało, że skarżący nie jest jedyną osobą, która może zapewniać opiekę matce. Z akt sprawy wynika, że matka skarżącego posiada dziewięcioro dzieci. Przy tym tylko w odniesieniu do syna – Z., zachodzi obiektywna niemożność udzielania pomocy matce (jego niepełnosprawność). Organ wyjaśnił, ze rodzeństwo skarżącego w równym stopniu zobowiązane jest do opieki nad matką. Obowiązek alimentacyjny w równym stopniu obciąża pozostałe dzieci, chyba że wystąpią obiektywne przeszkody w tej mierze. W ramach obowiązków alimentacyjnych wynikających z przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zapewnienie odpowiedniej opieki przez pozostałe rodzeństwo skarżącego, który ubiega się o świadczenie pielęgnacyjne, można realizować nie tylko w sposób bezpośredni (przez opiekę osobistą), lecz także pośrednio (np. poprzez dofinansowanie usług opiekuńczych nad matką). Rozdział obowiązków między rodzeństwo skarżącego wg. ww. zasady, niewątpliwie umożliwi zapewnienie należytej pomocy wymagającej opieki (tak by ułatwić jej prowadzenie gospodarstwa domowego i spełnić jej oczekiwania) i jednocześnie nie spowoduje niemożliwych do pokonania przeszkód w podjęciu pracy także przez skarżącego (chociażby ta praca nie polegała już na pracy w gospodarstwie rolnym i miała być wykonywana w mniejszym wymiarze czasowym). Ewentualny brak chęci, czy woli pozostałych osób objętych w równym stopniu obowiązkiem alimentacyjnym względem osoby wymagającej opieki, czy też ewentualna subiektywna chęć skarżącego wyręczenia pozostałego rodzeństwa z tego obowiązku alimentacyjnego na rzecz sprawowania samodzielnej opieki nad osobą niepełnosprawną, a więc dobrowolne pominięcie innych zobowiązanych, stanowi element wyboru własnej sytuacji życiowej, w której strona będzie się znajdować. Taka okoliczność przeczy możliwości uznania, że ww. opieka na osobą niepełnosprawną sprawowana przez wnioskującą osobę ma charakter koniecznej.

Zdaniem Kolegium, na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego trudno przyjąć, że skarżący stale i nieprzerwanie sprawuje osobistą opiekę nad niepełnosprawną matką, a zakres i rozmiar czynności, jakie wykonuje opiekując się matką nie wyczerpuje zakresu opieki wymaganej dla świadczenia pielęgnacyjnego. Ze zgromadzonego w aktach sprawy materiału dowodowego nie wynika również, aby matka skarżącego posiadająca co prawda orzeczenie o niepełnosprawności, była niesamodzielna w większości sfer życia w takim stopniu, aby wymagała całodobowej opieki. Brak jest podstaw do przyjęcia, że przyczyną niepodejmowania aktualnie zatrudnienia przez skarżącego jest tylko i wyłącznie potrzeba całodobowej opieki nad matką - jako warunek konieczny.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego skarżący zarzucił organowi naruszenie przepisów:

- art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez organ, że zakres opieki świadczony przez skarżącego nie wypełnia ww. dyspozycji, podczas gdy w rozumieniu ww. przepisu osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym wymaga – w zależności od rodzaju schorzenia oraz aktualnego stanu zdrowia opieki stałej lub długotrwałej, lecz niekoniecznie całodobowej, co nie wpływa na uprawnienie opiekuna do świadczenia pielęgnacyjnego;

- art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych, polegającej na jego jedynie literalnym odczytaniu i zaniechaniu wykładni systemowej i celowościowej powołanego przepisu, a w konsekwencji przyjęciu, że przepis ten uniemożliwia ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, w której osoba wymagająca opieki ma inne dzieci nie legitymujące się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jednak z obiektywnych i niekwestionowanych względów dzieci te nie sprawują nad nią opieki,

- art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 § 1, art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, tj. faktycznego zakresu opieki skarżącego nad matką, determinującym konieczność stałego sprawowania opieki, co skutkuje brakiem ustalenia prawa skarżącego do świadczenia pielęgnacyjnego. Nadto organ w sposób dowolny bez wyjaśnienia wszystkich istotnych okoliczności uznał, że skoro wymagająca opieki ma inne dzieci nie legitymujące się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności to świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje. Tym samym organ odgórnie przesądził o braku spełnienia przesłanek do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, pomijając okoliczności niemożności sprawowania faktycznej opieki przez ww. osobę oraz brak możliwości zapewnienia przez nią środków na sfinansowanie opieki nad niepełnosprawnym matką.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie podtrzymało swoje dotychczasowe stanowisko i wniosło o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

Stosownie do treści art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 2492 ze zm.) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 259, zwanej dalej w skrócie P.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, stosując środki określone w ustawie. Kontrola sądu polega na zbadaniu zgodności z prawem (legalności) zaskarżonego aktu (odpowiednio decyzji, postanowienia) z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Sąd nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, zgodnie z dyspozycją art. 134 § 1 P.p.s.a. Sąd administracyjny nie rozstrzyga więc merytorycznie, lecz ocenia zgodność decyzji z przepisami prawa.

Skarga została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym wobec wniosku pełnomocnika skarżącego, zawartego w skardze i postanowień art. 119 § 2 P.p.s.a.

Skarga nie zasługiwała jednak na uwzględnienie.

Materialnoprawną podstawę wydania kontrolowanych decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 390, zwanej dalej ustawą o świadczeniach rodzinnych), w brzmieniu obowiązującym na datę zaskarżonej decyzji.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 ww. ustawy, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji zatrudnienia:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Z kolei, zgodnie z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:

1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub

2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.

Mając powyższe regulacje ustawy o świadczeniach rodzinnych na względzie nie ulega wątpliwości w niniejszej sprawie, że z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wystąpiła osoba uprawniona – syn (skarżący), a opieka sprawowana jest nad matką, legitymującą się orzeczeniem o trwałej niezdolności do samodzielnej egzystencji wydanym przez Lekarza orzecznika KRUS z dnia 12 sierpnia 2020 r. niepełnosprawność jej powstała po ukończeniu osiemnastego roku życia

Zauważyć należy, że wykładnia art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych powinna prowadzić do takiego rozumienia tego przepisu, że w stosunku do opiekunów tych dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała później niż w okresach wskazanych w ust. 1b pkt 1 i 2 kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. Stąd też w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium, jak zasadnie zauważył pełnomocnik skarżącego.

W ocenie Sądu, zgodzić się jednak należało ze stanowiskiem Kolegium, że ten błąd organu pierwszej instancji, który między innymi na tej podstawie odmówił przyznania żądanego przez skarżącego świadczenia, nie mógł przekreślić trafności i zasadności podjętego przez ten organ rozstrzygnięcia.

Zdaniem Sądu, wbrew zarzutom skargi, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie podjęło, pomimo powyższego uchybienia organu pierwszej instancji, prawidłowe jednak rozstrzygnięcie o utrzymaniu w mocy decyzji pierwszoinstancyjnej.

Zasadnie bowiem uznało, podobnie jak i organ pierwszej instancji, że skarżący nie spełnia przesłanek do przyznania mu świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na to, że brak jest związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy rezygnacją skarżącego z zatrudnienia w gospodarstwie rolnym a koniecznością sprawowania opieki nad matką. tj. warunku sprawowania stałej i długotrwałej opieki. Trafne jest stanowisko Kolegium, że brak jest związku przyczynowego między niepodejmowaniem pracy lub innego rodzaju zatrudnienia przez skarżącego, a koniecznością sprawowanej opieki nad niepełnosprawną matką.

Zasadnie, w ocenie Sądu, w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji podniosło Kolegium, że przesłankami przyznania świadczenia pielęgnacyjnego są: sprawowanie osobistej opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, wymagającym stałej pielęgnacji i opieki oraz rezygnacja, czy też niepodejmowanie z tego powodu zatrudnienia. Celem instytucji świadczenia pielęgnacyjnego jest udzielenie materialnego wsparcia osobom, które rezygnują z aktywności zawodowej, by opiekować się osobą niepełnosprawnym członkiem rodziny, przy czym zakres i charakter sprawowanej opieki musi być tego rodzaju, że wyklucza on podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia. Świadczenie pielęgnacyjne ma zatem zastąpić dochód, wynikający ze świadczenia pracy, której nie może podjąć osoba pielęgnująca.

Przekonywujące są wobec tego argumenty Kolegium, że rezygnacja

z zatrudnienia (rezygnacja z prowadzenia gospodarstwa rolnego i pracy w tym gospodarstwie) w świetle art. 17 ust. 1 ustawy, tylko wówczas stanowić może przesłankę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, gdy podyktowana zastała tylko i wyłącznie jedyną przyczyną - koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny.

Skoro skarżący oświadczył, że w dniu 20 czerwca 2022 r. zrezygnował z pracy w gospodarstwie rolnym i wskazał, iż uczynił to w celu sprawowania opieki nad matką, to właściwa jest ocena orzekających organów wobec dokonanych ustaleń w drodze wywiadu środowiskowego, przeprowadzonego w dniu 18 lipca 2022 r., i złożonego tam przez skarżącego oświadczenia, że nie sposób przyjąć aby z tego powodu zrezygnował on z pracy w gospodarstwie rolnym. Rzeczywistą przyczyną jego rezygnacji z prowadzenia gospodarstwa rolnego był jego stan zdrowia (ma bowiem przepuklinę kręgosłupa).

A nawet jeżeliby uznać za wiarygodne w tym względzie twierdzenia skarżącego, to nie sposób zarzucić organom orzekającym w stanie faktycznym i prawnym niniejszej sprawy, że niewłaściwie ustaliły i oceniły istotne dla treści rozstrzygnięcia okoliczności składające się na elementy związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy rezygnacją skarżącego z prowadzenia gospodarstwa rolnego a sprawowaniem przez niego opieki nad matką.

Zgodzić się należało z oceną organów, że nie można przyjąć, by czynności jakie wykonuje skarżący przy matce są tego rodzaju, iż uzasadniały one konieczność rezygnacji przez niego z prowadzenia gospodarstwa rolnego lub z podjęcia jakiejkolwiek innej aktywności zawodowej.

Podkreślić należy, że ustawa o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji sprawowania opieki, ale to z treści art. 17 ust. 1 tej ustawy wynika, iż aby można było mówić o opiece w jej rozumieniu musi ona być "stała" lub "długoterminowa". Określenia "stała" lub "długoterminowa" wskazują na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie (zob. wyrok NSA z dnia 2 lutego 2017 r., sygn. akt I OSK 2201/15). Nie należy jednak rozumieć warunku "stałej" i "ciągłej" opieki, jako wykonywanie opieki "bez przerwy" i przez 24 godziny na dobę, lecz ma to być stała, w sensie trwałości, a ciągła w sensie rozciągłości w czasie, opieka nad niepełnosprawną osobą, której zakres wyznaczony jest niepełnosprawnością opiekowanej osoby, a więc koniecznością wykonywania takich, a nie innych czynności warunkujących jej egzystowanie w warunkach godności człowieka (por. wyrok WSA w Krakowie z dnia 9 grudnia 2019 r., sygn. akt III SA/Kr 1164/19; LEX nr 2763205). Przepis art. 17 ust. 1 ustawy należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (zob. wyrok NSA z dnia 5 czerwca 2012 r., sygn. akt I OSK 2454/11).

W sytuacji, gdy w toku wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 18 lipca 2022 r. skarżący potwierdził prawdziwość oświadczeń swojej matki, złożonych w dniu 4 lipca 2022 r. odnośnie jej stanu zdrowia i okoliczności, że jest ona osobą samodzielną, potrafi sama umyć się, ubrać, załatwić potrzeby fizjologicznie, przygotować posiłki, a nadto, że matka wychodzi sama z domu bez opieki, porusza się tylko wokół domu i gospodarstwa, nie wyrusza dalej ze względu na problemy z chodzeniem, wykonuje też lżejsze prace w domu, a nadto, co ważne, również opiekuje się niepełnosprawnym synem, to nie sposób zarzucić orzekającym organom, że te dokonały wadliwej oceny i błędnie przyjęły, iż wskazane okoliczności wykluczają podjęcie przez skarżącego jakiegokolwiek zatrudnienia zwłaszcza, że jak podała nawet sama matka skarżącego – "syn (skarżący) odwiedza nas przeważnie raz na miesiąc i pomaga coś ważnego zrobić i co się zepsuje to naprawi...." Nie mogły zmienić nic w tej ocenie okoliczności stanu zdrowia wymagającej opieki matki skarżącego, że odczuwa ona wprawdzie zawroty głowy, posiada dolegliwości bólowe biodra (w związku z czym planuje mieć operację), gdyż tego rodzaju dysfunkcje organizmu przy samodzielnym funkcjonowaniu matki skarżącego w życiu codziennym z pewnością nie są tak czasowo absorbujące skarżącego, że uniemożliwiają one podjęcie przez niego pracy. Jeżeli matka skarżącego jest w stanie przy swoim stanie zdrowia sprawować opiekę nad niepełnosprawnym synem, to kuriozalny jest postawiony w skardze zarzut organom, że nie dokonały w sposób poprawny ustaleń faktycznego zakresu opieki skarżącego nad matką zwłaszcza, iż skarżący oświadczył w dniu 18 lipca 2002 r., że: "pragnę się opiekować mamą i innymi członkami rodziny, którzy mieszkają w tym domu. Najpuźniej za kilka dni, jusz na stałe ponieważ mama parę zobowiązań, a później będę już do ich pomocy. Moja mama na pewno wymaga opieki i pomocy z mojej strony." Ani Sąd, ani żaden z organów nie neguje, że wymaga ona pomocy, ale materiał dowodowy, zgromadzony przez organy i prawidłowo przez nie oceniony, w żaden sposób nie pozwala na przyjęcie, że czynności jakie wykonuje skarżący, gdy jest u matki mają taki zakres i charakter, iż uzasadniają przyznanie prawa do przedmiotowego świadczenia. W ocenie istnienia wskazanego bowiem związku przyczynowo – skutkowego nie sposób również pominąć, że wymagająca opieki posiada dziewięcioro dzieci.

Stosownie do stanowiska wyrażonego przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie np. w wyrokach z dnia 26 kwietnia 2021 r., sygn. III SA/Kr 1065/20, z dnia 28 stycznia 2022 r., sygn. III SA/Kr 1386/21 i III SA/Kr 1418/21, z dnia 25 lutego 2022 r., sygn. III SA/Kr 1480/21, z dnia 29 marca 2022 r., sygn. III SA/Kr 1601/21, z dnia 3 czerwca 2022 r., sygn. III SA/Kr 372/22, z dnia 23 czerwca 2022 r., sygn. III SA/Kr 39/22 z dnia 13 września 2022 r., sygn. III SA/Kr 409/22, z dnia 14 października 2022 r., sygn. III SA/Kr 731/22, z dnia 28 października 2022 r., sygn. III SA/Kr 935/22 czy z dnia 7 grudnia 2022 r., sygn. III SA/Kr 1025/22, opubl. w CBOSA, w których Sąd wskazał, że jeżeli osoba wymagająca opieki ma oprócz osoby skarżącej jeszcze inne dzieci, z których część zamieszkuje w nieznacznej odległości od tej osoby, to realizując obowiązek alimentacyjny, w zakresie je obciążającym, mogą one wspomóc osobę skarżącą w opiece nad wymagającym opieki. Okoliczności te są także elementem istnienia bądź nieistnienia wskazanego związku przyczynowo – skutkowego. Przy tym, zgodzić się należało z przyjęciem przez Kolegium, że tylko w odniesieniu do syna – Z., zachodzi obiektywna niemożność udzielania pomocy matce z uwagi na jego niepełnosprawność. Brak jest obiektywnych przeszkód w realizacji ciążącego na pozostałych z rodzeństwa obowiązku alimentacyjnego wobec matki skarżącego, skoro brat M. oraz siostra B. mimo, że jak odnotował pracownik socjalny choruje na raka, pomagają w robieniu zakupów, pracach domowych i wokół gospodarstwa, jak wynika z ustaleń wywiadu środowiskowego z dnia 18 lipca 2022 r. Z ustaleń organu pierwszej instancji wynika także, że troje dzieci wymagającej opieki: syn A., syn L. i córka I. mieszkają w B., pozostałe córki: S. w M., a K. w okolicach M. Skarżący nie wykazał więc skutecznie, że nie mogą oni obiektywnie wspomóc go w czynnościach ani że nie jest w stanie wyegzekwować od nich pomocy finansowej na ten cel.

Zgodnie bowiem z art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r., poz. 1359, zwanej dalej w skrócie k.r.o.), obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny), obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Stosownie do treści art. 129 § 2 k.r.o, krewnych w tym samym stopniu, w tym wypadku dzieci, obowiązek alimentacyjny obciąża, co należy podkreślić, w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym. Natomiast zgodnie z art. 135 § 1 k.r.o., zakres świadczeń alimentacyjnych zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego. Z kolei stosownie do § 2 tego przepisu, wykonanie obowiązku alimentacyjnego wobec osoby niepełnosprawnej, może, ale nie musi, polegać w całości lub w części na osobistych staraniach o utrzymanie uprawnionego; w takim wypadku świadczenie alimentacyjne pozostałych zobowiązanych, polega na pokrywaniu w całości lub w części kosztów utrzymania uprawnionego. Zgodnie zaś z art. 140 § 1 k.r.o., osoba, która dostarcza drugiemu środków utrzymania, będąc zobowiązana z tego powodu, że uzyskanie na czas świadczeń alimentacyjnych od osoby zobowiązanej w tej samej kolejności, byłoby dla uprawnionego niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami, może żądać zwrotu od osoby, która powinna była te świadczenia spełnić.

Praca co do zasady nie jest obiektywną przeszkodą w sprawowaniu opieki, gdyż pomoc pozostałych osób zobowiązanych do alimentacji może przybrać formę współfinansowania koniecznej opieki. Zwrócić bowiem należy uwagę, że pomoc społeczna ma charakter subsydiarny, ponieważ to na rodzinie ciąży obowiązek opieki, zwłaszcza nad niepełnosprawnym jej członkiem. Pomoc państwa jest zatem możliwa jedynie wówczas, gdy wnioskujący o nią wykaże w sposób niebudzący wątpliwości, że wyczerpał wszystkie inne możliwości zapewnienia opieki osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji (w tym m.in. współdziałanie wszystkich dzieci w opiece, ewentualne zatrudnienie opiekuna, czy skorzystanie z usług opiekuńczych), a mimo to - ze względu na rzeczywisty zakres opieki, wynikający z potrzeb osoby niepełnosprawnej (a dokładniej, jej stanu zdrowia) – istnieje konieczność rezygnacji z zatrudnienia bądź ww. sytuacja uniemożliwia jego podjęcie (zob. np. wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 10 października 2022 r., sygn. III SA/Kr 699/22 czy z dnia 12 września 2022 r., sygn. III SA/Kr 335/22, opubl. w CBOSA).

Tego zatem aspektu nie sposób pominąć w kontroli legalności podjętych w sprawie przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego rozstrzygnięć organów administracji publicznej.

Nie można zatem w tym zakresie postawić Kolegium skutecznie zarzutu naruszenia art. 17 ust. 1 i art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Prawidłowa była zatem ocena Kolegium zakresu i charakteru czynności opiekuńczych, jak i współdziałania wszystkich dzieci niepełnosprawnej matki skarżącego w sprawowaniu opieki nad nią w kontekście istnienia związku przyczynowo – skutkowego, pomiędzy rezygnacją przez skarżącego w prowadzeniu gospodarstwa rolnego, a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką. Zarzuty więc uchybienia przez organy przepisom postepowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy - art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 § 1, art. 7 w zw. z art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r., poz. 775, zwanej dalej w skrócie – k.p.a.), poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy - są niezasadne.

Mając powyższe na uwadze Kolegium władne było zatem, w ocenie Sądu, do skorzystania z przyznanych mu art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., kompetencji i utrzymać w mocy decyzję organu pierwszej instancji.

Skarga nie mogła więc wywrzeć zamierzonego skutku.

W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 259) oraz art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobiegniem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2020 r., poz. 374 ze zm.) orzekł, jak w sentencji wyroku.