Wyrok WSA w Szczecinie, sygn. akt II SA/Sz 1073/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie
Data orzeczenia: 2024-02-22 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji i umorzono postępowanie administracyjne
Powołane przepisy: article: art. 16 ust. 1-3, art. 17 ust. 1, art. 24 ust. 4, art. 32 ust. 1, ust. 1a, ust. 1b, ust. 1c, ust. 1d, ust. 2, art. 30 ust. 2, pkt 2
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
article: art. 2, art. 32 ust. 1
journal: Dz.U. 1997 nr 78 poz 483
law: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie  Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu  25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r.
article: art. 44, art. 8 par. 1, art. 9, art. 6, art. 10, art. 7
journal: Dz.U. 2023 poz 775
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t. j.)
article: art. 15h ust. 1 pkt 2
journal: Dz.U. 2020 poz 1842
law: Ustawa z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych  chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych - t.j.
article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a i c,  art. 135, art. 145 par. 3
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Wojciechowska (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Wiesław Drabik, Asesor WSA Krzysztof Szydłowski po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 22 lutego 2024 r. sprawy ze skargi J. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Szczecinie z dnia 6 listopada 2023 r. nr SKO/WT/431/3923/2023 w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego oraz zobowiązania do jego zwrotu I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Stargard z dnia 30 sierpnia 2023 r., nr DS.5110.578.2023.EC.11877, II. umarza postępowanie administracyjne.


UZASADNIENIE

Prezydent Miasta S. wydał w dniu 30 sierpnia 2023 r. decyzję nr DS.5110.578.2023.EC.11877 na podstawie art. 16, art. 20 ust. 3, art. 25 ust. 1, art. 30 ust. 1, ust. 2, ust. 2 b, ust. 6 - 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 390 ze zm.; dalej "u.ś.r."), art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U z 2023 r. poz. 775 ze zm.; dalej "K.p.a"), wobec J. M. (dalej "skarżąca") w której:

- uznał świadczenie rodzinne, tj. zasiłek pielęgnacyjny wypłacony na osobę uprawnioną – M. M. za okres od 1.05.2021 r. do 31.07.2023 r.

w wysokości [...] zł za świadczenie nienależnie pobrane;

- orzekł o obowiązku zwrotu ww. świadczenia nienależnie pobranego wraz z kwotą ustawowych odsetek za opóźnienie, które są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych, tj. od dnia 1.06.2021 r. do dnia całkowitej spłaty należności.

Wskazał, że wysokość ustawowych odsetek za opóźnienie wyliczonych na dzień wydania niniejszej decyzji, tj. na dzień 30.08.2023 r. wynosi [...] zł.

Organ I instancji przytoczył treść art. 2 pkt 2 u.ś.r. i wskazał, że na podstawie wniosku z dnia 6 kwietnia 2018 r. o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego, decyzją nr DS.16.5000-905/2018 z dnia 11 kwietnia 2018 r. przyznano skarżącej prawo do zasiłku pielęgnacyjnego na córkę M. M. na okres od 1.01.2018 r. do 31.03.2021 r. Powyższą decyzję zmieniono decyzją nr DS.5110.228.2021.MT1.11877 z dnia 8 kwietnia 2021 r. przez wydłużenie okresu przysługiwania prawa do zasiłku pielęgnacyjnego z tytułu niepełnosprawności do upływu 60. dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia

o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności.

Organ I instancji podał, że zgodnie z art. 26 ustawy z dnia 9 marca 2023 r.

o zmianie ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2023 r. poz. 852) w dniu 16 sierpnia 2023 r. wszczęto z urzędu postępowanie w sprawie zmiany decyzji z dnia 8 kwietnia 2021 r. nr DS.5110.228.2021.MT1.11877. Organ I instancji wskazał, że na podstawie art. 23b ust. 1 u.ś.r. uzyskał informację, iż

w dniu 14 kwietnia 2021 r. zostało wydane dla córki skarżącej orzeczenie

o niepełnosprawności nr WN.8321.2.71.2021. W dniu 17 sierpnia 2023 r. skarżąca złożyła wniosek o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego na córkę wraz

z orzeczeniem o niepełnosprawności z dnia 14 kwietnia 2021 r.

Organ I instancji przytoczył treść art. 24 ust. 2a i 4 u.ś.r. i wskazał, że skarżąca złożyła w dniu 17 sierpnia 2023 r. nowy wniosek o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego, a więc po upływie 3 miesięcy od daty wydania orzeczenia

o niepełnosprawności, zatem prawo do zasiłku pielęgnacyjnego przyznano skarżącej od miesiąca złożenia wniosku, tj. od sierpnia 2023 r., na czas obowiązywania orzeczenia.

Organ I instancji stwierdził, że z uwagi na fakt, iż decyzja z dnia 11 kwietnia

2018 r. nr DS.16.5000-905/2018 wygasła z dniem wydania nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, tj. 14 kwietnia 2021 r. - zasiłek pielęgnacyjny nie przysługiwał skarżącej w okresie od 1.05.2021 r. do 31.07.2023 r. Zostało to ujawnione 16 sierpnia 2023 r., tj. po realizacji wypłaty zasiłku pielęgnacyjnego za okres od 1.05.2021 r. do 31.07.2023 r. i stanowiło podstawę do wszczęcia niniejszego postępowania, o czym skarżącą powiadomiono i pouczono o możliwości zapoznania się z zebranymi materiałami i dowodami oraz zgłoszenia żądań.

Organ I instancji przywołał treść art. 25 ust. 1 u.ś.r. i wskazał, że w decyzji z dnia 11 kwietnia 2018 r. oraz z dnia 8 kwietnia 2021 r. pouczył skarżącą o obowiązku niezwłocznego powiadomienia organu wypłacającego świadczenia rodzinne

o zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych. Również, składając wniosek w dniu 6 kwietnia 2021 r. skarżąca podpisała się pod stosownym pouczeniem o ww. obowiązku.

Organ I instancji wskazał na definicję nienależnie pobranego świadczenia na podstawie art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Organ I instancji podał, że w związku z tym, iż decyzja z dnia 11 kwietnia 2018 r. wygasła z dniem wydania nowego orzeczenia

o stopniu niepełnosprawności, tj. 14 kwietnia 2021 r., zasiłek pielęgnacyjny wypłacony za okres od 1.05.2021 r. do 31.07.2023 r. w wysokości [...] zł został uznany za świadczenie nienależnie pobrane zgodnie z art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Skarżąca jest zatem obowiązana do zwrotu ww. kwoty wraz z odsetkami.

Skarżąca złożyła odwołanie od ww. decyzji i wskazał, że nie poinformowano jej o konieczności złożenia nowego wniosku w sytuacji gdy organ wypłacał jej pieniądze z tytułu ww. świadczenia. Nowe orzeczenie o niepełnosprawności córki nadesłano listownie, gdyż w okresie pandemii nie odbywały się komisje lekarskie. Dopiero

w sierpniu 2023 r. pracownik MOPS skontaktował się z nią informując, że powinna złożyć nowy wniosek. Po przejrzeniu akt skarżąca zorientowała się, że nie otrzymała decyzji z maja 2021 r. Wskazała, że jej córka jest dzieckiem niesłyszącym od urodzenia i w przyszłości nie nastąpi poprawa tego stanu rzeczy. Wyjaśniła, że nie miała na celu wyłudzenie świadczenia.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze wydało w dniu 6 listopada 2023 r. decyzję nr SKO/WT/431/3923/2023, w której utrzymano w mocy decyzję organu I instancji.

Organ odwoławczy przedstawił stan faktyczny w sprawie i przywołał treść art. 30 ust.1, ust. 2 pkt 1, ust. 2b, ust. 8 u.ś.r. Organ odwoławczy wyjaśnił, że nienależnie pobrane świadczenie jest wówczas gdy zostaje ono wpłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Organ wskazał, że o takim świadczeniu w rozumieniu ustawy o świadczeniach rodzinnych można mówić wtedy, gdy strona pobiera świadczenie, chociaż wie, że nie powinna go pobierać w ogóle lub w danej wysokości.

Organ odwoławczy podał, że decyzją z dnia 11 kwietnia 2018 r. organ I instancji orzekł o przyznaniu zasiłku pielęgnacyjnego córce skarżącej z tytułu niepełnosprawności na okres od 1.08.2019 r. do 31.10.2019 r. w wysokości [...] zł miesięcznie, a w okresie od 1.01.2018 r. do 31.03.2021 r. w wysokości [...] zł miesięcznie. Pismem z dnia 8 kwietnia 2021 r. organ I instancji zawiadomił skarżącą o wszczęciu postępowania w sprawie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego w związku z art. 15h ust. 1 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. 2020 r. poz. 1842 ze zm.; dalej "ustawa COVID"). Następnie decyzją z dnia 8 kwietnia 2021 r. organ I instancji orzekł o zmianie decyzji z dnia 11 kwietnia 2018 r., przyznającej prawo do zasiłku pielęgnacyjnego z tytułu niepełnosprawności poprzez wydłużenie okresu przysługiwania prawa do zasiłku pielęgnacyjnego z tytułu niepełnosprawności do upływu 60. dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności.

Organ odwoławczy podał, że ww. decyzja została prawidłowo doręczona skarżącej w trybie art. 44 K.p.a.

W dniu 16 sierpnia 2023 r. organ I instancji uzyskał informację, że córka skarżącej posiada nowe orzeczenie o niepełnosprawności z dnia 14 kwietnia 2021 r.

Pismem z dnia 17 sierpnia 2023 r. organ I instancji zawiadomił skarżącą o wszczęciu postępowania w sprawie zasiłku pielęgnacyjnego wypłaconego w okresie od 1.05.2021 r. – 31.08.2021 r. w związku z brakiem uprawnień.

Organ odwoławczy przywołał treść art. 24 ust. 2a u.ś.r. i podał, że skarżącej przedłużono wypłatę zasiłku pielęgnacyjnego do dnia wydania nowego orzeczenia

o niepełnosprawności, a skoro orzeczenie o niepełnosprawności zostało wydane w dniu 14 kwietnia 2021 r. to od 1 maja 2021 r. skarżącej nie przysługiwał zasiłek pielęgnacyjny. Organ odwoławczy zgodził się z organem I instancji, że w okresie od 1.05.2021 r. do 31.08.2021 r. skarżąca nie była uprawniona do pobierania zasiłku pielęgnacyjnego na córkę. Według organu odwoławczego, skarżącą już z sentencji decyzji z dnia 8 kwietnia 2021 r. mogła wyczytać, iż z chwilą wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności decyzja o przyznaniu zasiłku pielęgnacyjnego traci moc. Organ odwoławczy uznał, że skarżąca była poprawnie pouczona o terminie wydłużenia okresu przysługiwania prawa do zasiłku pielęgnacyjnego i o ciążącym na niej, jako świadczeniobiorcy, obowiązku poinformowania organu o każdej zmianie sytuacji mającej wpływ na prawo do tych świadczeń. W ocenie organu odwoławczego, organ I instancji prawidłowo orzekł o zwrocie pobranego świadczenia jako nienależnie pobranego wraz z należnymi odsetkami. Organ odwoławczy pouczył skarżącą

o możliwości ubiegania się o umorzenie orzeczonej kwoty w całości lub w części lub

o rozłożeniu jej na raty.

Skarżąca złożyła skargę na ww. decyzję, gdyż według niej jest ona krzywdząca. Podała, że jej córka jest niesłysząca od urodzenia i nie nastąpi poprawa jej stanu zdrowia. W czasie pandemii nie odbywały się posiedzenia komisji lekarskich i nowe orzeczenie o niepełnosprawności otrzymała listownie. Nikt z MOPS nie zwrócił jej uwagi, że powinna złożyć nowy wniosek. Wypłacanie jej świadczenia przez organ upewniło ją w przekonaniu, że wszystko jest w porządku. Poinformowała, że złożyła wniosek o umorzenie zaległości.

W odpowiedzi na skargę, organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie.

W piśmie z 9 lutego 2024 r. organ I instancji poinformował, że postępowanie

z wniosku o umorzenie zaległości złożonego przez skarżącą zostało zawieszone do czasu rozpoznania skargi na przedmiotową decyzję przez WSA w Szczecinie.

W piśmie 14 lutego 2024 r. organ I instancji podał, że decyzje z dnia 2 października 2018 r. i 11 kwietnia 2018 r. doręczył skarżącej na adres podany przez nią we wniosku o przyznanie ww. zasiłku, zaś decyzję z dnia 8 kwietnia 2021 r. na adres wskazany przez skarżącą we wniosku z dnia 1 lipca 2019 r. o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego.

Przewodniczący Wydziału skierował sprawę do rozpoznania w trybie uproszczonym na podstawie w składzie trzech sędziów na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 259; dalej "p.p.s.a.").

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie wskazał, co następuje:

Na wstępie należy podkreślić, że przepisu u.ś.r. przytoczono w brzmieniu na dzień wydania zaskarżonej decyzji.

Na podstawie art. 16 ust. 1 i 2 u.ś.r., zasiłek pielęgnacyjny przyznaje się w celu częściowego pokrycia wydatków wynikających z konieczności zapewnienia opieki i pomocy innej osoby w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji. Zasiłek pielęgnacyjny przysługuje:

1) niepełnosprawnemu dziecku;

2) osobie niepełnosprawnej w wieku powyżej 16. roku życia, jeżeli legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) osobie, która ukończyła 75 lat.

Ponadto stosownie do art. 16 ust. 3 u.ś.r., zasiłek pielęgnacyjny przysługuje także osobie niepełnosprawnej w wieku powyżej 16. roku życia legitymującej się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, jeżeli niepełnosprawność powstała w wieku do ukończenia 21. roku życia.

Na mocy art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne przysługuje:

Świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego

1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Jak wynika z art. 24 ust. 4 u.ś.r., prawo do zasiłku pielęgnacyjnego lub świadczenia pielęgnacyjnego ustala się na czas nieokreślony, chyba że orzeczenie

o niepełnosprawności lub orzeczenie o stopniu niepełnosprawności zostało wydane na czas określony.

W myśl art. 15h ust. 1 pkt 2 ustawy COVID, orzeczenie o niepełnosprawności albo orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, wydane na czas określony na podstawie ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, którego ważność upływa w terminie od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy, zachowuje ważność do upływu 60. dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności.

Zgodnie z art. 32 ust.1 u.ś.r., organ właściwy oraz wojewoda mogą bez zgody strony zmienić lub uchylić ostateczną decyzję administracyjną, na mocy której strona nabyła prawo do świadczeń rodzinnych, jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna lub dochodowa rodziny mająca wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, członek rodziny nabył prawo do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, osoba nienależnie pobrała świadczenie rodzinne lub wystąpiły inne okoliczności mające wpływ na prawo do świadczeń. Zmiana decyzji na korzyść strony nie wymaga jej zgody (art. 32 ust. 1a u.ś.r.).

Wszczęcie postępowania w sprawie zmiany decyzji ustalającej prawo do świadczeń rodzinnych na korzyść strony, w zakresie zmiany wysokości świadczeń, następuje z urzędu (art. 32 ust. 1b u.ś.r.). Wszczęcie postępowania, o którym mowa

w ust. 1b, nie wymaga zawiadomienia strony (art.32 ust. 1c u.ś.r.).

Decyzje przyznające świadczenia rodzinne oraz decyzje w sprawie zmiany wysokości świadczeń rodzinnych na korzyść strony są natychmiast wykonalne (art. 32 ust. 1d u.ś.r.).

W sprawach nieuregulowanych w niniejszej ustawie stosuje się przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2022 r. poz. 2000 i 2185), z zastrzeżeniem ust. 3 (art. 32 ust. 2 u.ś.r.).

Należy więc przyjąć, że postępowanie administracyjne wszczęte przez organ

z urzędu w związku z art. 15h ustawy COVID było postępowaniem szczególnym wobec zaistnienia konkretnej sytuacji faktycznej (czas epidemii), mającym na celu wyeliminowanie negatywnych skutków dla osób uprawnionych, związanym

z utratą ważności orzeczenia o niepełnosprawności, którego podstawą był art. 32 ust. 1 u.ś.r. Postępowanie to, choć wszczęte było na korzyść strony, to nie było związane ze zmianą wysokości świadczenia.

Jak wynikało z akt, decyzja z dnia 8 kwietnia 2021 r. została doręczona skarżącej w trybie zastępczym w sposób prawidłowy. Skutkowało to przyjęciem przez organy założenia, że skarżąca została poinformowana, iż w przypadku uzyskania nowego orzeczenia o niepełnosprawności traci moc decyzja przedłużająca stosowanie dotychczasowej decyzji przyznającej ww. zasiłek.

Zdaniem Sądu, w rozpoznawanej sprawie należy ustalić, czy przedmiotowy zasiłek pobrany przez skarżącą stanowi nienależnie pobrane świadczenie w rozumieniu przepisów u.ś.r.

Zgodnie z art. 30 ust. 1 u.ś.r., osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu.

Stosownie do art. 30 ust. 2 u.ś.r., za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się:

1) świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania;

1a) świadczenia rodzinne wypłacone w związku z zastosowaniem przepisów o utracie i uzyskaniu dochodu – po ustaleniu, że wystąpiły okoliczności, o których mowa w art. 5 ust. 4c;

2) świadczenia rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia;

3) świadczenia rodzinne wypłacone w przypadku, o którym mowa w art. 23a ust. 5, za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenia rodzinne;

4) świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie rodzinne przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego;

5) świadczenia rodzinne wypłacone osobie innej niż osoba, która została wskazana w decyzji przyznającej świadczenia rodzinne, z przyczyn niezależnych od organu, który wydał tę decyzję.

W niniejszej sprawie przepisy art. 30 ust. 2 pkt 1a, pkt 3, pkt 4 i pkt 5 u.ś.r. nie mają zastosowania.

Zdaniem Sądu, pobrany zasiłek przez skarżącą nie jest nienależnie pobranym świadczeniem z art. 30 ust. 2 pkt 2 u.ś.r., gdyż nie było ono przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów oraz jego przyznanie i wypłacenie nie było wynikiem świadomego wprowadzenia w błąd organu przez skarżącą. Według Sądu, organy nie podważyły wyjaśnień skarżącej, że nie była świadoma konieczności złożenia nowego wniosku wobec wydania córce nowego orzeczenia

o niepełnosprawności. Decyzja z 8 kwietnia 2021 r. weszła do obrotu prawnego

w trybie zastępczym i wiąże się nią domniemanie o poinformowaniu skarżącej

o ciążących na niej obowiązkach. Doręczenie na podstawie art. 44 K.p.a. to tzw. fikcja doręczenia i jest to sytuacja, w której pismo uważa się za doręczone, mimo że faktycznie adresat pisma nie odebrał. Bezspornie ww. decyzja wywołała skutki prawne, lecz na tle art. 30 ust. 2 pkt 2 u.ś.r. wymagane jest świadome działanie osoby pobierającej świadczenie rodzinne.

W ocenie Sądu, żeby prawidłowo rozumieć pojęcie świadomego działania należy odnieść się do jego znaczenia, wynikającego ze słowników języka polskiego.

Według Uniwersalnego Słownika Języka Polskiego PWN pod red. S. Dubisza, Warszawa 2008, świadomy to: a) zdający sobie z czegoś sprawę, wiedzący o czymś, umiejący przewidzieć skutki, konsekwencje czegoś (świadomy odpowiedzialności, trudnej sytuacji); b) dobrze zorientowany w swojej dziedzinie, działający w sposób odpowiedzialny, podejmujący przemyślane decyzje, umiejący dokonać oceny sytuacji (świadomy polityk, świadomy artysta, świadomy obywatel); c) podejmowany w sposób przemyślany, zaplanowany, zamierzony, celowy (świadoma działalność, świadomy wybór, świadoma decyzja).

Według Słownika Języka Polskiego PWN, Warszawa 1996, pod red.

M. Szymczaka, świadomy to: 1. zdający sobie z czegoś sprawę, wiedzący o czymś; 2. taki, z którego ktoś zdaje sobie sprawę; uświadamiany, zamierzony, nieinstynktowny (świadoma działalność, świadomy upór, wysiłek, świadome postępowanie).

Według Słownika Języka Polskiego PWN, Warszawa 2011, L. Drabik i inni, świadomy to: 1. zdający sobie dokładnie z czegoś sprawę, uświadamiający sobie coś, wiedzący o czymś; 2. wynikający ze świadomości, taki z którego ktoś zdaje sobie sprawę, zgodny z czyjąś wolą.

Według Słownika 100tysięcy potrzebnych słów PWN Warszawa 2008 pod red.

J. Bralczyka, świadomy to: 1. zdający sobie sprawę z czegoś; 2. dobrze zorientowany w swojej dziedzinie i podejmujący przemyślane decyzje i działania; 3. zaplanowany, celowy.

Z powyższego wynika, że świadome działanie oznacza celowe, zamierzone, przemyślane postępowanie danej osoby i takiego postępowania, mającego na celu wprowadzenie organu w błąd nie sposób zarzucić skarżącej w realiach niniejszej sprawy.

Zdaniem Sądu, pobrany przez skarżącą zasiłek nie stanowi również nienależnie pobranego świadczenia z art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r.

Jak już wyżej wskazano, decyzja z dnia 8 kwietnia 2021 r. weszła do obrotu

w trybie zastępczym. Należy więc rozważyć czy świadczenia rodzinne wypłacono skarżącej mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, oraz czy skarżąca została pouczona o braku prawa do ich pobierania.

Sąd dokonał porównania orzeczenia o niepełnosprawności z dnia 21 marca

2018 r. z orzeczeniem z dnia 14 kwietnia 2021 r. i stwierdził, że treść obu orzeczeń jest identyczna poza okresem obowiązywania danego orzeczenia. Stanowi to uprawdopodobnienie twierdzeń skarżącej, że niepełnosprawność jej córki ma charakter wrodzony i stan jej zdrowia nie ulegnie poprawie. W ocenie Sądu, oznacza to, że mimo niezłożenia nowego wniosku przez skarżącą, nie wystąpiła sytuacja, iż ustały okoliczności uprawniające córkę skarżącej do ww. zasiłku. Nie wystąpiły również okoliczności powodujące zmniejszenie wysokości pobieranego zasiłku, ani okoliczności związane z zawieszeniem prawa do ww. zasiłku, czy też powodujące wstrzymanie wypłaty tego zasiłku. Zarówno na podstawie poprzedniego orzeczenia, jak i nowego orzeczenia córka skarżącej była uprawniona do uzyskania ww. zasiłku

w tej samej wysokości. Sam fakt niezłożenia przez skarżącą wniosku o przyznanie przedmiotowego zasiłku w sytuacji utraty ważności orzeczenia poprzedniego, którego stosowanie zostało wydłużone nie powoduje, że pobierany zasiłek stał się z tego powodu świadczeniem nienależnie pobranym. O tym, że organ nie kwestionował prawidłowości nowego orzeczenia o niepełnosprawności świadczy fakt, przyznania ww. zasiłku po złożeniu stosownego wniosku przez skarżącą.

Zgodnie z art. 2 Konstytucji RP, Rzeczpospolita Polska jest demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej. Jest to zasada demokratycznego państwa prawnego. Jej elementem składowym jest zasada proporcjonalności państwo prawne opiera bowiem na założeniu racjonalności prawodawcy, a warunkiem koniecznym realizacji tego założenia jest przestrzeganie proporcjonalności w procesie przestrzegania prawa. Zasada proporcjonalności kładzie nacisk na adekwatność celu i środka użytego do jego osiągnięcia.

Zasada równości wyrażona została w art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, zgodnie

z którym wszyscy są wobec prawa równi. Wszyscy mają prawo do równego traktowania przez władze publiczne.

Z powyższymi zasadami koresponduje art. 8 § 1 K.p.a., stanowiący zasadę zaufania do władzy publicznej zgodnie z którą organy administracji publicznej prowadzą postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej, kierując się zasadami proporcjonalności, bezstronności i równego traktowania.

W ocenie Sądu, zastosowanie przepisów u.ś.r. przez organ nie może być dyskryminujące, osoby znajdujące się w podobnej sytuacji faktycznej i prawnej nie mogą być różnie traktowane.

Podnieść należy, że choć w orzecznictwie przyjmuje się prymat wykładni językowej to jak podkreślono w uzasadnieniu uchwały NSA z 14 marca 2011 r. w sprawie II FPS 8/10, w procesie wykładni prawa interpretatorowi nie wolno jednak całkowicie ignorować wykładni systemowej lub funkcjonalnej poprzez ograniczenie się wyłącznie do wykładni językowej pojedynczego przepisu. Może się bowiem okazać, że sens przepisu, który wydaje się językowo jasny, okaże się wątpliwy, gdy go skonfrontujemy z innymi przepisami lub weźmiemy pod uwagę cel regulacji prawnej. Według NSA, przepisy prawne nie mogą dawać organom państwowym możliwości nadużywania swojej pozycji wobec obywatela, łamać ustalonych reguł postępowania, czy zastawiać pułapek (por. L. Garlicki, Polskie prawo konstytucyjne Zarys wykładu, Warszawa 2005r., s. 63). Jako przykład NSA przywołał wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 27 kwietnia 1997r., sygn. akt U 11/97 (publ. OTK-A 1997 r. Nr 5-6, poz. 67), w którym wskazano, że określając treść zasady ochrony zaufania obywateli do państwa i prawa nie można lekceważyć faktu, że dla obywateli treść prawa przejawia się przede wszystkim w sposobie jego stosowania przez organy państwowe. Zdaniem Trybunału, sądowe stosowanie prawa polega na stosowaniu norm ogólnych i abstrakcyjnych do konkretnych indywidualnych przypadków. W demokratycznym państwie prawnym stanowienie i stosowanie prawa nie może być pułapką dla obywatela, a obywatel powinien mieć możliwość układania swoich spraw w zaufaniu, iż nie naraża się na niekorzystne skutki prawne swoich decyzji i działań niemożliwe do przewidzenia w chwili podejmowania tych decyzji i działań (por. orzeczenie TK z 3 grudnia 1996 r., sygn. akt K 25/95, publ. OTK ZU Nr 6/1996, s. 301; wyrok TK z 25 listopada 1997 r., sygn. akt K 26/97; publ. OTK ZU Nr 5 i 6/1997, poz. 64).

Podkreślić należy, że celem regulacji związanej z przyznaniem świadczeń rodzinnych jest niewątpliwie pomoc osobom do niej uprawnionym, zwłaszcza w czasie obowiązywania ograniczeń wywołanych epidemią COVID.

W ocenie Sądu, w ww. sytuacji należało oczekiwać od organu, że podejmie

z urzędu działania w interesie strony postępowania. W art. 8 § 1 K.p.a. wyrażona została zasada pogłębiana zaufania obywateli do organów państwa, z której wynika przede wszystkim wymóg praworządnego i sprawiedliwego prowadzenia postępowania i rozstrzygnięcia sprawy przez organ administracji publicznej, co jest zasadniczą treścią zasady praworządności (art. 6 K.p.a.). Stosownie do art. 9 K.p.a., na organach administracji spoczywa obowiązek należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków a także czuwania nad tym aby strony i inni uczestnicy nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa i tym celu udzielają im niezbędnych wskazówek. Zgodnie natomiast z art. 10 § K.p.a., strona ma prawo czynnie uczestniczyć w całym toku postępowania. Czynny udział strony przejawia się w szczególności w postępowaniu wyjaśniającym, co dla ochrony praw strony ma istotne znaczenie. Strona postępowania administracyjnego posiada inicjatywę dowodową i w przypadku posiadania informacji przydatnych dla wyjaśnienia sprawy może przedkładać dokumenty, mogące mieć znaczenie dla jej praw czy obowiązków.

Dochowanie obowiązku poinformowania strony o okolicznościach mających wpływ na prawo do pobieranego świadczenia stanowi fundament budowania zaufania strony do organu państwa (art. 8 § 1 i art. 9 K.p.a.). Na gruncie stosowania art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. ustawodawca wymaga, by osoba pobierająca świadczenie miała świadomość, że czyni to w sposób nieuprawniony. Uwzględniając, że postępowanie dotyczące zmiany decyzji ustalającej prawo do zasiłku pielęgnacyjnego w trybie art. 15h ust. 1 pkt 2 ustawy COVID, wszczynane jest z urzędu, nie powinno być wątpliwości, że na organie prowadzącym postępowanie spoczywał obowiązek udzielenia stronie informacji zarówno o przepisach prawa materialnego, jak i procesowego, które mogą mieć wpływ na pobieranie świadczenia. Wyjaśnienie stronie w sposób należyty okresu, na jaki świadczenie będzie dalej przysługiwać powinno być nie tylko uzewnętrznione stronie, ale także przedstawione w sposób dla niej zrozumiały.

Na gruncie kontrolowanej sprawy, Sąd podziela w pełni stanowisko judykatury, wskazujące, że z zasady określonej w art. 9 K.p.a., wynika bezwzględny zakaz wykorzystywania przez organy administracji nieznajomości prawa przez obywateli lub przerzucanie skutków nieznajomości prawa przez urzędników na obywateli. Jakkolwiek więc art. 6 K.p.a. stanowi, że organy administracji publicznej działają na podstawie przepisów prawa, to nie można tego przepisu rozumieć w ten sposób, że istnienie przepisu prawa jest nadrzędną wartością wykluczającą analizę konkretnego przypadku w odniesieniu do zasady słusznego interesu obywatela, jak też zwalniającą organ władzy publicznej od obowiązku czuwania na tym, by strona postępowania, wskutek niedoinformowania nie poniosła szkody z powodu nieznajomości prawa. Zlekceważenie przez organ władzy publicznej tych elementarnych zasad praworządności w postępowaniu administracyjnym i przyznanie priorytetu przepisowi prawa skutkuje wprost naruszeniem zasady pogłębiania zaufania obywateli do organów władzy publicznej (por. wyrok WSA w Krakowie z 8 grudnia 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 1247/23). Organ nie może więc ograniczyć się tylko do udzielenia informacji prawnej, lecz musi podać również niezbędne wyjaśnienia co do treści przepisów oraz udzielać wskazówek, jak należy postąpić w danej sytuacji, aby uniknąć szkody (por. wyrok NSA z 29 października 2015 r., sygn. akt I OSK 557/14).

W ocenie Sądu, w niniejszej sprawie obowiązek informacyjny organu nie został zrealizowany właściwie na etapie zmiany decyzji na podstawie art. 15h ust. 1 pkt 2 ustawy COVID. Skarżąca nie została wówczas pouczona o konieczności niezwłocznego zawiadomienia organu o otrzymaniu nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, brak jest pouczenia o utracie prawa do pobierania świadczenia w razie niewywiązania się z tego obowiązku. Niedopuszczalne jest zatem przerzucanie skutków zaniechania przez organ obowiązku informacyjnego na skarżącą i czynienia jej zarzutu braku reakcji wobec uzyskania nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, skoro organ nie zadał sobie trudu aby w należyty sposób o takim obowiązku i jego skutkach skarżącą pouczyć.

Zdaniem Sądu, nie można utożsamiać realizacji pouczenia z powołaniem w decyzji przepisu prawa czy z samym brzmieniem rozstrzygnięcia w zakresie daty końcowej, do której nastąpiło przyznanie świadczenia. W ocenie Sądu, art. 25 ust. 1 u.ś.r. nie daje organom uprawnienia do pomijania na tej podstawie prawnej istotnych okoliczności faktycznych, tzn. o charakterze prawotwórczym, które się ujawnią w toku postępowania, a które nie zostały "niezwłocznie" podane do wiedzy organu przez osobę zobowiązaną. Przy ocenie, czy zaistniały okoliczności mające wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, decydujące są materialnoprawne przepisy u.ś.r. warunkujące to prawo, czyli z którymi ustawa łączy skutek w postaci nieprzysługiwania lub ustania prawa do świadczeń rodzinnych, zaś sam fakt niedotrzymania (przez stronę) wymogu informacyjnego nie ma takiego charakteru. Przepis ten nie uchyla generalnej normy z art. 7 K.p.a. ustanawiającej zasadę prawdy obiektywnej, w myśl której organy "podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy" - co oznacza, że organ prowadzący postępowanie ma obowiązek zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego, aby ustalić stan faktyczny sprawy zgodny z rzeczywistością (por. wyrok WSA we Wrocławiu z 10 października 2019 r., sygn. akt IV SA/Wr 245/19; WSA w Gliwicach z 15 lipca 2022 r., sygn. akt II SA/Gl 281/22; WSA w Łodzi z 11 stycznia 2023 r., sygn. akt II SA/Łd 640/22).

Tym bardziej, że organ posiada bezpośredni dostęp do Elektronicznego Krajowego Systemu Monitoringu Orzekania o Niepełnosprawności (ESMOON), który służy gromadzeniu danych dotyczących procesu orzekania o niepełnosprawności. Wspomaga rejestrację i proces wydawania orzeczeń o niepełnosprawności przez wojewódzkie i powiatowe zespoły do spraw orzekania o niepełnosprawności. Wykorzystywany jest również do kontroli wniosków i odwołań oraz orzeczeń wydawanych na obszarze całego kraju, a także do prowadzenia bieżących analiz przez Pełnomocnika Rządu ds. Osób Niepełnosprawnych (https://empatia.mpips.gov.pl/dla-przedsiebiorcow/systemy/on).

W ocenie Sądu, skoro pobranie przedmiotowego zasiłku nie było wynikiem świadomego wprowadzenia w błąd organu przez skarżącą, zaś wydanie nowego orzeczenia o niepełnosprawności nie powodowało zmiany mającej wpływ na prawo do pobierania zasiłku pielęgnacyjnego, a także z uwagi na fakt braku właściwych pouczeń ze strony organu o skutkach nieprzedłożenia nowego orzeczenia o niepełnosprawności w warunkach trwania epidemii COVID to brak jest podstaw do twierdzenia, że skarżącą pobrała ww. zasiłek nienależnie.

Zdaniem Sądu, materiał dowodowy w sprawie jest pełny i nie wymaga uzupełnienia, zaś ustalenia są jednoznaczne i świadczą o bezprzedmiotowości postępowania administracyjnego.

Podobne stanowisko zajął WSA w Szczecinie w wyroku w dniu 4 stycznia 2024 r. o sygn. akt II SA/Sz 896/23, WSA w Gliwicach w wyrokach z dnia 18 stycznia 2024 r. o sygn. akt II SA/Gl 1424/23 i II SA/Gl 1379/23.

Z tych względów Sąd, działając zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 lit.a i c oraz art. 135 p.p.s.a., uchylił decyzje wydane przez organy administracyjne obu instancji. Uznając jednocześnie, że z uwagi na stwierdzony charakter naruszenia prawa brak było podstaw do dalszego prowadzenia postępowania administracyjnego, Sąd na mocy art. 145 § 3 p.p.s.a. umorzył postepowanie administracyjne.

Przywołane w uzasadnieniu orzeczenia sądowe dostępne są na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl.