Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 388/20
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2023-11-10 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Reforma rolna
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art.184
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Iwona Bogucka Sędziowie: Sędzia NSA Monika Nowicka Sędzia del. WSA Anna Wesołowska (spr.) Protokolant: Sekretarz sądowy Dominik Kozarski po rozpoznaniu w dniu 10 listopada 2023 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej M. P., A. R., M. R., J. R. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 10 czerwca 2019 r. sygn. akt I SA/Wa 2345/18 w sprawie ze skargi M. P., A. R., M.R., J. R. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] października 2018 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z 10 czerwca 2019 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę M. P., A. R., M. R. i J. R. (Skarżący) na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi (Minister) z [...] października 2018 r. w przedmiocie reformy rolnej.

Wyrok wydany został w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy :

Minister decyzją z [...] października 2018 r., wydaną po rozpatrzeniu odwołania Skarżących, uchylił w całości decyzję Wojewody L.(Wojewoda) z [...] grudnia 2014 r. (pkt 1 decyzji) i orzekł, że :

- zespół dworsko-parkowy położony w miejscowości B., gmina W., obejmujący część aktualnej działki ewidencyjnej nr [...], położonej w W., o powierzchni 1,46 ha, na którą składają się następujące użytki: [...] o powierzchni 0,39 ha, [...] o powierzchni 0,80 ha, N o powierzchni 0,27 ha, określone na wypisie z rejestru gruntów i zaznaczone na wyrysie z mapy ewidencyjnej, które stanowią odpowiednio załącznik nr 1 i załącznik nr 2 do decyzji, nie podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (pkt 2 decyzji),

- pozostała część aktualnej działki ewidencyjnej nr 388, położonej w W., o powierzchni 3,08 ha, z wyłączeniem jej obszaru, określonego w punkcie 2 sentencji, podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (pkt 3 decyzji), oraz

- umorzył postępowanie w zakresie żądania dotyczącego lasu, odpowiadającego aktualnym działkom ewidencyjnym, położonym w W., o następujących numerach: [...]o powierzchni 24,66 ha, 1093 o powierzchni 21,72 ha, [...] o powierzchni 25,06 ha, [...] o powierzchni 22,50 ha, [...] o powierzchni 24,82 ha i [...] ha o powierzchni 21,72 ha (pkt 4 decyzji).

Skarżący zaskarżyli do Sądu pierwszej instancji decyzję Ministra w części, to jest w zakresie jej punktu 3 i 4.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę uznając, że organ drugiej instancji prawidłowo ustalił, iż określone w pkt 3 zaskarżonej decyzji sporne działki (ich części) miały w dniu wejścia w życie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej charakter rolny i mogły być wykorzystane do realizacji celów reformy rolnej. Sąd zwrócił uwagę, że część obecnej działki ewidencyjnej nr [...], określona w punkcie 3 decyzji obejmowała sad i grunty orne, a więc użytki niewątpliwie o charakterze rolniczym. Sąd zwrócił uwagę, że skoro na omawianym obszarze występowały użytki o charakterze rolnym i gospodarczym, które były lub mogły być wykorzystane na cele reformy rolnej, to mogły one być przejęte, w zgodzie z omawianymi przepisami, na tak określony cel. Za nieuzasadnione uznał argumenty Skarżących dotyczące braku związku funkcjonalnego omawianych działek z rolną częścią majątku, gdyż w przypadku, gdy przejęte grunty były lub mogły być wykorzystane na cele rolne i nie stanowiły terenu dworsko-parkowego, to w ocenie Sądu pierwszej instancji, nie zachodziła potrzeba przeprowadzenia takiej oceny.

Sąd wyjaśnił również, że jak wynika ze zgromadzonych dokumentów, sporne lasy zostały ostatecznie przeznaczone na cele gospodarki leśnej, na podstawie dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa i do dzisiaj pozostają w zarządzie Lasów Państwowych. Sąd wskazał, że nieruchomości leśne, nieprzeznaczone do produkcji rolnej, stanowiące część nieruchomości ziemskiej, mogły być wyłączone spod działania dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej na podstawie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, o ile przekraczały 25 ha, albowiem przechodziły ex lege na własność Skarbu Państwa na podstawie art. 1 dekretu z dnia 12 grudnia 1944 r. (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 listopada 2010 r., sygn. akt I OSK 660/10). Taka sytuacja występuje w rozpatrywanej sprawie, w której obszar lasów znajdujących się na działkach ewidencyjnych od nr [...] do nr [...]oraz od nr [...] do nr [...] wynosił 136,68 ha.

Skarżący zaskarżyli wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargą kasacyjną w całości zarzucając mu na podstawie art. 174 pkt 1 p.p.s.a., naruszenia prawa materialnego, tj:

1 niewłaściwe zastosowanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (dalej : dekret) do części objętej wnioskiem resztówki okalającej dwór (dz. e. nr [...], W., obręb [...] B. o powierzchni 3,08 ha) i w konsekwencji przyjęcie, że podlegała ona pod działanie dekretu bez oceny jej związku funkcjonalnego z gospodarstwem rolnym,

2. błędną odmowę zastosowania art. 2 ust. 1 lit. e dekretu w związku z § 5 Rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania Dekretu, Dz. U Nr 10, poz. 51 ze zm. (dalej rozporządzenie) do objętego wnioskiem lasu przejętego wraz z całym majątkiem na podstawie dekretu, (obecnie dz. e. W., obręb [...] B., nr 1092 o pow. 24,66 ha, nr [...] o pow. 21,72 ha, nr [...] o pow. 25,06 ha, nr [...] o pow. 22,50 ha, nr [...] o pow. 24,82 ha, nr [...] o pow. 21,72 ha).

Skarżący wnieśli alternatywnie:

1. na podstawie art. 188 p.p.s.a. o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie skargi przez uchylenie decyzji organu I instancji i stwierdzenie, że część aktualnej działki ewidencyjnej nr [...] położonej w W. obręb [...] B., o powierzchni 3,08 ha oraz las odpowiadający aktualnym działkom ewidencyjnym położonym w W., obręb 0003 B., o numerach: [...] o pow. 24,66 ha, nr [...] o pow. 21,72 ha, nr [...]o pow. 25,06 ha, nr [...] o pow. 22,50 ha, nr [...] o pow. 24,82 ha i nr [...] o pow. 21,72 ha, nie podlegały pod działanie dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, oraz o zasądzenie na rzecz Skarżących kosztów postępowania z kosztami zastępstwa adwokackiego za obie instancje);

II. na podstawie art. 188 p.p.s.a. o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu do ponownego rozpoznania wraz z wykładnią znajdującego zastosowanie prawa materialnego: art. 2 ust. 1 lit. e dekretu w związku z § 5 rozporządzenia, stosownie do art. 190 p.p.s.a., z pozostawieniem Sądowi Wojewódzkiemu rozstrzygnięcia o kosztach postępowania w obu instancjach

Odpowiedź na skargę kasacyjną nie została wniesiona.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje :

Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a. i nie zachodzi żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 p.p.s.a., które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku.

Zarzut objęty punktem 1 petitum skargi kasacyjnej jest niezasadny.

Skarżący zarzucają w nim Sądowi pierwszej instancji naruszenie przepisów prawa materialnego to jest zastosowanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (t.j. Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13 z późn. zm., dalej "dekret") do części objętej wnioskiem resztówki okalającej dwór (dz. ew. nr [...], W., obręb [...] B. o powierzchni 3,08 ha) i w konsekwencji przyjęcie, że podlegała ona pod działanie dekretu bez oceny jej związku funkcjonalnego z gospodarstwem rolnym.

Odnosząc się do tego zarzutu Sąd kasacyjny wyjaśnia, że jak wynika z uzasadnienia wyroku Sądu pierwszej instancji, podzielił on stanowisko Ministra zgodnie z którym sporna część działki [...] nie stanowiła terenu dworsko-parkowego a w konsekwencji nie zachodziła potrzeba dokonywania oceny związku funkcjonalnego pomiędzy ową nieruchomością a rolną częścią majątku.

Skarżący kasacyjnie uzasadniają zarzut naruszenia prawa materialnego objęty punktem 1 petitum skargi kasacyjnej wskazując, że gdyby Sąd zastosował kompletnie wyłożoną normę, brak związku funkcjonalnego objętej skargą części resztówki z gospodarstwem rolnym, a zarazem jej ścisły związek z zespołem dworsko-parkowym, kazałby skargę uwzględnić. Przywołując znajdujące się w aktach sprawy dokumenty takie jak opis majątku z 16 września 1944 r., protokół zdawczo-odbiorczy z 16 kwietnia 1946 r., protokół z 31 grudnia 1949 r., Skarżący wykazują, że cała resztówka, o powierzchni 6,10 ha została potraktowana przez organ dokonujący nacjonalizacji jako zwarty terytorialnie i funkcjonalnie ośrodek, wydzielony od gospodarstwa rolnego podlegającego parcelacji. Przywołując fragmenty dokumentacji ewidencyjnej założenia dworsko-ogrodowego w W. wywodzą, że opisany w nim opisany zespół stanowi zwarte założenie o powierzchni 6,1 ha. W konsekwencji Skarżący kwestionują twierdzenie organu, że założenie parkowe ograniczało się jedynie do najbliższego otoczenia dworu i północno-zachodniej okolicy stawu.

Przytoczenie argumentów podnoszonych przez Skarżących w uzasadnieniu zarzutu objętego punktem 1 petitum skargi kasacyjnej wskazuje, że podnosząc ten zarzut kwestionują oni w istocie ustalenia faktyczne, które legły u podstaw rozstrzygnięcia objętego punktem 3 decyzji Ministra i które podzielił w pełni Sąd pierwszej instancji. Z podzielonych przez Sąd pierwszej instancji ustaleń Ministra wynika bowiem, że sporna część działki [...] nie wchodziła w skład zespołu dworsko-parkowego, co kwestionują w Skarżący w skardze kasacyjnej.

W związku z taką konstrukcją zarzutu należy mieć na uwadze, że próba zwalczenia ustaleń faktycznych przyjętych za podstawę orzekania przez Sąd pierwszej instancji nie może skutecznie następować przez zarzut naruszenia prawa materialnego. Ocena zarzutu prawa materialnego może być dokonana wyłącznie w odniesieniu do konkretnego stanu faktycznego, nie zaś w odniesieniu do stanu faktycznego, który w ocenie strony skarżącej należy uznać za prawidłowy. Jeżeli strona skarżąca kasacyjnie uważa, że ustalenia faktyczne są błędne, ponieważ wadliwie oceniono treść znajdujących się w aktach sprawy dokumentów, to zarzut naruszenia prawa materialnego przez jego błędne zastosowanie należy ocenić jako co najmniej przedwczesny, a przez to nieskuteczny (por. wyrok NSA z 14 lipca 2023 r. III OSK 5179/21 i przywołane w nim orzecznictwo). W takiej sytuacji strona skarżąca kasacyjnie winna podnosić zarzuty zmierzające do zakwestionowania stanu faktycznego przyjętego przez sąd pierwszej instancji za podstawę kontroli zaskarżonej decyzji.

W niniejszej sprawie, jak już wskazano, Skarżący uzasadniając zarzut naruszenia prawa materialnego kwestionują ustalenia faktyczne poczynione przez Ministra i podzielone przez Sąd pierwszej instancji. Sąd kasacyjny podkreśla, że to na skutek podzielenia ustaleń faktycznych poczynionych przez organ drugiej instancji Sąd pierwszej instancji uznał, że rozstrzygnięcie zawarte w punkcie 3 decyzji Ministra jest prawidłowe. Ograniczenie zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej do zarzutu naruszenia prawa materialnego poprzez jego niewłaściwe zastosowania oznacza zaś, że jej autor akceptuje ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd pierwszej instancji jednak uważa, że tak ustalony stan faktyczny nie odpowiada hipotezie przepisu zastosowanego przez sąd.

Przywołany przez Skarżących jako wzorzec kontroli art. art. 2 ust. 1 lit. e dekretu stanowi, że na cele reformy rolnej przeznaczone będą nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni.

W sprawie nie było kwestionowane, że łączny obszar majątku W. przekraczał normy obszarowe wskazane w art. 2 ust. 1 lit e) dekretu. Minister a za nim Sąd pierwszej instancji przyjęli, że sporna część działki [...], nie stanowiła terenu dworsko-parkowego i obejmowała sad i grunty orne, a więc użytki o charakterze rolniczym.

Ustalenia faktyczne przyjęte przez Sąd pierwszej instancji za podstawę kontroli zgodności z prawem zaskarżonej decyzji nie zostały zakwestionowane przez Skarżących. W konsekwencji uznać należy, że Sąd pierwszej instancji prawidłowo zastosował art. 2 ust. 1 lit. e dekretu uznając, że część działki, która nie wchodziła w skład zespołu dworsko-parkowego a obejmowała sad i grunty rolne podpadała pod działanie dekretu.

Odnosząc się do zarzutu objętego punktem 2 petitum skargi kasacyjnej to jest błędnej odmowy zastosowania art. 2 ust. 1 lit. e dekretu w związku z § 5 Rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania Dekretu, Dz. U Nr 10, poz. 51 ze zm. (dalej "rozporządzenie") do objętego wnioskiem lasu przejętego wraz z całym majątkiem na podstawie dekretu przypomnieć należy, że zgodnie ze stanowiskiem Ministra ta część majątku W. została ostatecznie przejęta na podstawie dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa (Dz. U. Nr 15 poz. 82, dalej " dekret o lasach").

Organ uzasadniając swoje stanowisko w tym zakresie przywołał protokół z 29 stycznia 1945 r., w sprawie przekazania lasów majątku W. o powierzchni 149 ha na rzecz Dyrekcji Lasów Państwowych w L., zestawienie Powiatowego Urzędu Ziemskiego w R. z 22 listopada 1945 r. jak również zapis znajdujący się w ewidencji nieruchomości ziemskich podlegających dekretowi o reformie rolnej stan na dzień 1 stycznia 1949 r.

Organ wyjaśnił, że w przywołanej ewidencji pod numerem 20, widnieje majątek W., zaś w kolumnie zatytułowanej "Lasy na podstawie Dekretu z [...]" zapisano, że z majątku tego wyłączono 143 ha lasów, które ostatecznie zostały przejęte na podstawie dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 12 grudnia 1944 r. przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa i przeznaczone na cele leśne.

Podsumowując organ uznał, że powyższe dokumenty świadczą, że lasy majątku W. zostały tylko objęte przez władze ziemskie, jednakże okoliczność ta nie stwarza domniemania zastosowania wobec lasów art. 2 ust. 1 lit e) dekretu gdyż ostatecznie przeznaczono je na cele gospodarki leśnej zgodnie z dekretem o lasach. Minister wskazał, że ówcześnie obowiązujące przepisy nie dawały podstaw do wydawania decyzji dotyczących przejmowanych nieruchomości leśnych. W związku z tym kwestię zasadności przejęcia lasów w trybie powołanego wyżej dekretu o lasach, mogą badać wyłącznie sądy powszechne.

Sąd pierwszej instancji podzielił ustalenia faktyczne dotyczące lasów wchodzących w skład majątku W. i uznał, że przejęte zostały one w trybie dekretu o lasach (str. 17 uzasadnienia). Sąd podzielił również stanowisko organu, że kwestię zasadności przejęcia lasów w trybie dekretu o lasach mogą rozstrzygać wyłącznie sądy powszechne w konsekwencji w tym zakresie postępowanie podlegało umorzeniu.

Skarżący zarzucając Sądowi pierwszej instancji błędną odmowę zastosowania art. 2 ust. 1 lit e dekretu oraz § 5 rozporządzenia wskazują, że zgromadzone w aktach sprawy dowody w tym zaświadczenie z [...] listopada 1946 r. Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w L. oraz wniosek tegoż organu z tej samej daty skierowany do Wydziału Okręgowego w S. jak również sam wpis w Dziale II Księgi Hipotecznej z [...] grudnia 1946 r. poświadczają, że nieruchomość o obszarze 302 ha 2073 m i "działki W. lit. [...]" obszarze 6 ha 1860 na mocy art. 2 ust. 1 lit. e dekretu przeszły na własność Skarbu Państwa Polskiego.

Sąd kasacyjny podziela stanowisko wyrażone w przywołanym przez Skarżących wyroku NSA z 17 listopada 2008 r. I OSK 1563/07 zgodnie z którym "ocena czy i w jakim zakresie lasy i grunty leśne przeszły na własność Skarbu Państwa nie należy do organów administracji publicznej oraz sądów administracyjnych, ale do sądów powszechnych (vide: uchwała Sądy Najwyższego z dnia 27 kwietnia 1994 r. III CZP 54/94, OSNC 1994, nr 11, poz. 215). Czym innym natomiast jest rozstrzygnięcie o tym, że określone lasy nie podlegały przejęciu na własność Państwa na podstawie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej".

Jednak możliwość zastosowania § 5 rozporządzenia do nieruchomości leśnych wymagałaby ustalenia, że zostały one przejęte na podstawie art. 2 ust. 1 lit e dekretu o reformie rolnej. Tymczasem w niniejszej sprawie Minister a za nim Sąd pierwszej instancji uznali, że podstawą przejęcia lasów wchodzących w skład majątku W. był dekret o lasach. Ustalenie to nie zostało zakwestionowane przez Skarżących w skardze kasacyjnej.

Do zaakceptowanego i przyjętego przez Sąd pierwszej instancji stanu faktycznego nie mógł zatem znaleźć zastosowania art. 2 ust. 1 lit e w związku z § 5 rozporządzenia. Jeżeli bowiem określona nieruchomość przejęta została w trybie dekretu o lasach, ewentualne spory co do prawidłowości przejęcia mogą być rozstrzygane wyłącznie przez sądy powszechne.

Zatem również drugi z podniesionych w skardze kasacyjnej zarzutów okazał się niezasadny.

Mają na uwadze powyższe wywody Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a. oddalił skargę kasacyjną.