Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 597/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2023-09-21 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: Art. 4 ust. 1 i ust. 2 pkt 1, art. 25 ust. 1 i 2
journal: Dz.U. 2019 poz 2407
law: Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci
article: Art. 119 pkt 2, art. 135, art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a i lit. c
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: Art. 30
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
article: Art. 6, art. 7, art. 77 par. 1, art. 80, art. 107 par. 3
journal: Dz.U. 2023 poz 775
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t. j.)
article: Art. 72 ust. 1
journal: Dz.U. 1997 nr 78 poz 483
law: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie  Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu  25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r.

SENTENCJA

Dnia 21 września 2023 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Michał Zbrojewski (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Agata Sobieszek-Krzywicka, Asesor WSA Marcin Olejniczak, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 21 września 2023 roku sprawy ze skargi M.W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi z dnia 31 marca 2023 r. nr SKO.4118.4.2023 w przedmiocie uznania za nienależnie pobrane i zwrot świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Zgierza z dnia 2 lutego 2023 roku, nr MOPS.5352.5482.2023.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia 31 marca 2023 r., nr SKO.4118.4.2023 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łodzi po rozpatrzeniu odwołania M.W. działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r. poz. 2000 ze zm.), powoływanej dalej jako: "k.p.a." art. 1 ust 1 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (tekst jedn. Dz. U. z 2018r. poz. 570), art. 25 ust. 1 i 2 pkt 6, ust. 3, ust. 7-9 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (tekst jedn. Dz. U . z 2019 r. poz. 2407 ze zm.), powoływanej dalej jako: "u.p.p.w.d." oraz art. 20 ust. 2 ustawy z dnia 17 września 2021 r. o zmianie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz niektórych innych ustaw (Dz. U . z 2021 r., poz. 1981), powoływanej dalej jako: "ustawa nowelizująca" utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta Z. z dnia 2 lutego 2023 r. znak: MOPS.5352.5482.2023 wydaną na podstawie art. 104 k.p.a., art. 4 ust. 1, ust. 2 pkt 1, art. 10, art. 20 ust. 1, art. 22, art. 25 ust. 1, ust. 2 pkt 6, ust. 3, ust. 8, ust. 9, u.p.p.w.d. w zw. z art. 17, art. 20 ust. 2 ustawy nowelizującej o ustaleniu że wypłacone za okres od 01.11.2021 r. do 31.05.2022 r. świadczenie wychowawcze na N. J. i P. J. w kwocie 7 000,00 zł (1 000,00 zł miesięcznie) stanowi świadczenie nienależnie pobrane (pkt 1) i żądaniu zwrotu nienależnie pobranego za okres od 01.11.2021 r. do 31.05.2022 r. świadczenia wychowawczego w kwocie 7 000,00 zł łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie.

Organ I instancji stwierdził, że z treści postanowienia Sądu Rejonowego w Ł. Wydział III Rodzinny i Nieletnich z dnia 21 marca 2022r., sygn. Akt III Nsm 363/21 wynika, że małoletnie N.J. i P.J. przebywają pod opieką ojca Ł.J. od 1 listopada 2021 r. wobec czego nie przysługiwało skarżącej świadczenie wychowawcze na dzieci.

Odwołanie od powyższej decyzji złożyła M.W. wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji, która wydana została na błędnym przyjęciu, że wystąpiły przesłanki do uznania, że świadczenie w okresie od 1 listopada 2021 r. do 31 maja 2022 r. było nienależnie pobranym.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łodzi po rozpoznaniu powyższego odwołania utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

Kolegium, po przywołaniu treści art. 4 ust. 2 pkt 1, art. 5 ust. 2a u.p.p.w.d. wyjaśniło, że celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Ustawodawca przypisuje istotne znaczenie rzeczywistemu wspólnemu zamieszkiwaniu dziecka wraz z osobą uprawnioną do wsparcia finansowego w postaci świadczenia wychowawczego i pozostawaniu na utrzymaniu wnioskodawcy. Wspólne zamieszkiwanie z dzieckiem jest warunkiem koniecznym do przyznania świadczenia wychowawczego. Uprawnionym do świadczenia wychowawczego będzie ten rodzic, który zamieszkuje wspólnie z dzieckiem i sprawuje nad nim bezpośrednią opiekę. W przypadku rodzica, który zaprzestał wspólnego zamieszkiwania z dzieckiem, nie ma możliwości przyznania mu prawa do świadczenia wychowawczego, bowiem nie spełnia on ustawowej przesłanki do uzyskania prawa do świadczenia wychowawczego.

Następnie organ przywołał treść art. 25 u.p.p.w.d. i wyjaśnił, że w przypadku regulacji z art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. nie bierze się pod uwagę świadomości strony, co do spełniania przesłanek ustawowych, ani nie ocenia się skutków braku pouczenia o prawie do świadczenia wychowawczego, gdyż zawarte w tym przepisie pojęcie "nienależnej pobranego świadczenia" jest pojęciem o charakterze obiektywnym. Na definicję świadczeń nienależnie pobranych w oparciu o analizowany przepis składa się wyłącznie element obiektywny w postaci rzeczywistego skorzystania z określonej formy wsparcia finansowego, mimo braku prawa do jego pobierania. Ustawa nie przewiduje również wymogu uznania świadczenia za nienależnie pobrane od konieczności pouczenia osoby pobierającej świadczenia o braku podstaw do jego pobierania. Ustawy nie zawiera warunku, że świadczenia wychowawcze nie może zostać uznane za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze gdy środki z wypłaconego świadczenie zostały przeznaczone zgodnie z celem ustawy, tj. na potrzeby dzieci.

Bezspornym jest, że w dniu 28 kwietnia 2021 r. M.W. złożyła wniosek o przyznanie świadczenia wychowawczego m.in. na dzieci N. J. i P. J.a na okres świadczeniowy 2021/2022 i informacją z dnia 30 kwietnia 2021 r. organ I instancji poinformował o przyznaniu prawa do świadczenia wychowawczego na ww. dzieci w wysokości po 500,00zł miesięcznie na okres od 1 czerwca 2021 r. do 31 maja 2022 r.

Z akt sprawy wynika, że od dnia 26 października 2021 r. dzieci N.J. i P.J. zamieszkują i przebywają pod faktyczną opieką ojca Ł.J.. Zamieszkanie dzieci z ich ojcem potwierdzone zostało przed Sądem Rejonowym w Ł. na rozprawie z dnia 17 marca 2022 r., a M.W. ani wówczas ani obecnie tego nie podważa.

M.W. w okresie od 1 listopada 2021 r. do 31 maja 2022 r. nie zamieszkiwała ze swymi dziećmi N.J. i P.J., a także nie sprawowała nad nimi faktycznej opieki, zatem nie spełniała przesłanek do przyznania świadczenia wychowawczego na te dzieci, co stanowiło podstawę do stwierdzenia, że świadczenie wychowawcze za ten okres jest świadczeniem nienależnie pobranym podlegającym zwrotowi wraz ustawowymi odsetkami za opóźnienie.

Kolegium wyjaśniło, że organ nie może rozstrzygać czy zmiana rodzica z którym dziecko przebywa nastąpiła zgodnie z prawem czy też z pogwałceniem wydanych w sprawie postanowień sądów powszechnych, jedynie musi przyjąć fakt zmiany osoby sprawującej faktyczną opiekę, co ma wpływ na ustalenie osoby uprawnionej do świadczenia wychowawczego. Kluczowym jest fakt zaprzestania zamieszkiwania M.W. wspólnie z dziećmi i brak sprawowania nad nimi opieki. Tym samym nie można uwzględnić okoliczności przeznaczania kwoty świadczenia wychowawczego na potrzeby dzieci, bowiem z faktu wydatkowania tych środków zgodnie z przeznaczeniem na potrzeby dzieci nie można wywieść prawa do świadczenia wychowawczego, które ustaje w sytuacji braku zamieszkiwania z dziećmi. W toku postępowania M.W. nie przedstawiła dowodów świadczących o przekazywaniu ojcu dzieci środków uzyskanych z tytułu świadczenia wychowawczego na dzieci N.J. i P.J., a przedstawione wydruki z konta bankowego nie mogą ich zastąpić. Tym samym okoliczność podnoszone w odwołaniu nie mogły zostać uwzględnione.

Przeprowadzone postępowanie jednoznacznie potwierdziło, że od 26 października 2021 r. dzieci N.J. i P.J. nie zamieszkują ze swą matką - M.W., co oznacza, że matka dzieci M.W. wraz z zaprzestaniem wspólnego zamieszkiwania z dziećmi przestała spełniać przesłanki do przyznania świadczenia wychowawczego na te dzieci, a zatem brak zamieszkiwania z tym dziećmi jest okolicznością powodującą ustanie prawa do świadczenia wychowawczego. Konsekwencją powyższego jest zatem uznanie, że świadczenie wychowawcze wypłacone M.W. za okres od 1 listopada 2021 r. do 31 maja 2022 r. w wysokości 500,00zł miesięcznie na dziecko jest świadczeniem nienależnie pobranym podlegającym zwrotowi łącznie w wysokości 7 000 zł (500 zł x 7 m-cy x 2 dzieci) wraz z odsetkami za opóźnienie naliczanymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczenia wychowawczego do dnia spłaty włącznie. Ustawodawca nie przewidział uznaniowości w powyższym zakresie i możliwości odstąpienia od naliczania odsetek od nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego. Nie wystąpiła również przesłanka pozwalająca na odstąpienie od wydania decyzji w sprawie ustalenia i zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego.

W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi M.W. zaskarżyła w całości decyzję organu II instancji zarzucając naruszenie:

1. art. 4 ust. 2 u.p.p.w.d. polegające na uznaniu, że rodzicowi, z którym zgodnie z prawomocnym postanowieniem sądu dzieci mają ustalone miejsce zamieszkania nie przysługuje sprawującej pieczę bieżącą nad dzieckiem nie przysługuje świadczenie wychowawcze, a przysługuje ono rodzicowi, który bezprawnie zabrał dzieci matce;

2. art. 25 ust. 1 pkt. 6 u.p.p.w.d. polegające na uznaniu, że skarżąca nienależnie pobrała świadczenie wychowawcze na dzieci w okresie od 1 listopada 2021 r. do 31 maja 2022 r, gdyż w tym okresie dzieci faktycznie zamieszkiwały z ojcem, podczas gdy ojciec przejął opiekę nad dziećmi wbrew woli skarżącej oraz wbrew prawomocnemu orzeczeniu sądu, a ponadto skarżąca mimo niezamieszkiwania faktycznego dzieci z nią nadal częściowo zaspokajała ich potrzeby;

3. art. 7, art. 8, art. 12, art. 77 i art. 80 k.p.a. poprzez ich niezastosowanie, co w konsekwencji doprowadziło do uznania, że skarżąca nienależnie pobiera świadczenie wychowawcze na dzieci, pomimo że organy administracyjne stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy i są zobowiązane do postępowania w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej.

Skarżąca wniosła o uchylenie w całości decyzji organu II instancji, ewentualnie uchylenie decyzji organu I instancji i przekazanie mu sprawy do ponownego rozpoznania.

W uzasadnieniu skarżąca wyjaśniła, że jej dzieci – N. i P. zamieszkały z Ł. J. wbrew jej woli. W jej ocenie były mąż nakłaniał dzieci do zamieszkania z nim. Przez dłuższy czas skarżąca nie miała z nimi żadnego kontaktu. Zdaniem skarżącej Ł.J. zabrał dzieci wbrew prawomocnemu wyrokowi rozwodowemu z dnia 13 czerwca 2017 r. ustalającym miejsce zamieszkania dzieci jako każdorazowe miejsce zamieszkania matki oraz ograniczającym mu władzę rodzicielską nad dziećmi. Gdy dzieci mieszkały ze skarżącą, były mąż nie interesował się nimi, nie uczestniczył w procesie ich wychowania i cały trud bieżącej troski o dzieci spoczywał na skarżącej. Ł.J. nie regulował terminowo zasądzonych od niego alimentów na dzieci.

W dniu 21 marca 2022 r. sąd wydał postanowienie ustalające tymczasowo miejsce zamieszkania dzieci z ojcem. Postanowienie to stało się prawomocne dopiero w dniu 29 września 2022 r. W ocenie skarżącej od tego dnia dzieci w sposób legalny zamieszkują z ojcem.

Następnie skarżąca podkreśliła, że w okresie objętym decyzją przeznaczała otrzymane świadczenia wychowawcze na potrzeby N. i P.a. W okresie kiedy dzieci zamieszkiwały z byłym mężem, skarżąca nadal ponosiła koszty ich utrzymania, które w przypadku N. znacznie przekraczały pobrane świadczenie (same kursy przygotowawcze do matury kosztowały 5 000 zł). N. i P. w październiku 2021 r. mieli również zakupione buty i kurtki zimowe. Koszt ten na każde z dzieci przekroczył kwotę 900 zł. Zakupu te zabezpieczyły dzieci w odzież niezbędną w całym okresie zimowym. W okresie od listopada 2021 r. do maja 2022 r. skarżąca kupowała również dzieciom artykuły papiernicze do szkoły zgodnie z ich potrzebami.

Przytaczając treść orzeczeń wojewódzkich sądów administracyjnych skarżąca stwierdziła, że Ł.J. jest uprawniony do świadczenia wychowawczego dopiero od momentu uprawomocnienia się postanowienia o tymczasowym ustaleniu miejsca zamieszkania dzieci z nim tj. od dnia 28 września 2022 r. i od tego czasu świadczenie to pobiera. Przyznanie mu świadczenia za okres wcześniejszy byłoby zezwoleniem na nierespektowanie przez rodziców prawomocnych wyroków sądu jedynie w celu otrzymywania świadczenia.

Jednocześnie stwierdziła, że nawet przy ustaleniu, że faktyczne zamieszkiwania dzieci z drugim rodzicem, który działa wbrew prawomocnemu orzeczeniu sądu jest wystarczającą przesłanką do przyznania mu świadczenia wychowawczego, stwierdzić należy, że w stanie faktycznym sprawy, fakt przeznaczania świadczenia wychowawczego w całości na potrzeby dzieci przesądza o tym, że świadczenie to nie było przeze skarżącą nienależnie pobrane. W jej ocenie dokonana przez organ II instancji wykładnia literalna przepisów u.p.p.w.d. powoduje, że w stosowaniu ustawy nie jest brane pod uwagę ratio legis sprowadzające się do wspierania rodziców w ponoszeniu kosztów utrzymania dzieci i tym samym poprawiania bytu małoletnich.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łodzi wniosło o jej oddalenie podtrzymując argumentację wyrażoną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

W pierwszej kolejności wyjaśnić należy, że niniejsza sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym zgodnie z art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.), powoływanej dalej jako: "p.p.s.a.". Przepis ten stanowi, że sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. W rozpatrywanej sprawie z wnioskiem o jej rozpoznanie w omawianym trybie zwrócił się organ administracji, zaś skarżąca nie zażądała w zakreślonym terminie przeprowadzenia rozprawy. Nie było zatem przeszkód do rozpoznania sprawy w omówionym trybie.

Zgodnie z treścią art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst. jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 1492) w zw. z art. 3 § 1 p.p.s.a. sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, sąd administracyjny bada, czy zaskarżony akt administracyjny (decyzja, postanowienie) jest zgodny z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego określającymi prawa i obowiązki stron oraz procesowego normującymi podstawowe zasady postępowania administracyjnego. Sąd rozpoznający sprawę nie może zmienić zaskarżonej decyzji, a jedynie uwzględniając skargę może uchylić ją, stwierdzić jej nieważność lub niezgodność z prawem, a może to uczynić, stosownie do unormowania zawartego w art. 145 § 1 p.p.s.a., jeśli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy; naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego; inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W przypadku zaś, gdy nie zachodzą okoliczności wskazane w art. 145 § 1 p.p.s.a., skarga zgodnie z art. 151 p.p.s.a. podlega oddaleniu. Wedle przepisu art. 134 § 1 p.p.s.a. rozstrzygając daną sprawę, sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi, może zastosować przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach, prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p.p.s.a.).

Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji, jak i poprzedzającej jej decyzji organu I instancji w powyższym trybie i zakreślonych powyżej granicach sąd stwierdził, że naruszają one prawo w stopniu uzasadniającym ich uchylenie.

Przedmiotem kontroli sądu w zakreślonych wyżej granicach jest legalność zaskarżonego przez M.W. rozstrzygnięcia Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi, które utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta Z. o ustaleniu że wypłacone za okres od 1 listopada 2021 r. do 31 maja 2022 r. świadczenie wychowawcze na N. J. i P. J.a w kwocie 7 000,00 zł (1 000,00 zł miesięcznie) stanowi świadczenie nienależnie pobrane i żądaniu jego zwrotu łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie.

Istota sporu wyrażona sformułowanymi w skardze zarzutami sprowadza się do tego czy okoliczność celu przeznaczenia wypłaconego świadczenia wychowawczego powinna mieć wpływ na ocenę uznania świadczenia za nienależnie pobrane.

Organ I instancji stwierdził, że z treści Postanowienia Sądu Rejonowego w Ł. Wydział III Rodzinny i Nieletnich z dnia 21 marca 2022 r., sygn. akt III Nsm 363/21 wynika, że małoletnie N.J. i P.J. przebywają pod opieką ojca Ł.J. od 1 listopada 2021 r. wobec czego od tej daty nie przysługiwało skarżącej świadczenie wychowawcze na dzieci. Organ II instancji utrzymując ww. decyzję dodał, że w okresie od 1 listopada 2021 r. do 31 maja 2022 r. skarżąca nie zamieszkiwała ze swymi dziećmi, a także nie sprawowała nad nimi faktycznej opieki, zatem nie spełniała przesłanek do przyznania świadczenia wychowawczego na dzieci.

Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (tekst jedn. Dz. U. z 2019 r., poz. 2407 ze zm.), powoływanej dalej jako: "u.p.p.w.d.". Należy mieć bowiem na względzie treść art. 20 ustawy z dnia 17 września 2021 r. o zmianie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2021 r. poz. 1981) zgodnie z którym sprawy o nienależnie pobrane świadczenia wychowawcze oraz dodatki, o których mowa w art. 80 ust. 1a, art. 113a albo art. 115 ust. 2a ustawy zmienianej w art. 15 w brzmieniu dotychczasowym, przyznane odpowiednio przez wójtów, burmistrzów, prezydentów miast lub starostów są rozpatrywane na podstawie przepisów dotychczasowych.

Zgodnie z art. 25 ust. 1 u.p.p.w.d. osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu. Za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia (ust. 2 pkt 6).

Zaś w myśl art. 4 ust. 1 oraz ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d. celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca.

Z powyższych przepisów wynika, że podstawowym celem świadczenia wychowawczego jest zapewnienie przez Państwo pomocy w wychowywaniu dziecka, w postaci faktycznego dostarczenia środków pieniężnych dla częściowego pokrycia wydatków związanych z jego wychowywaniem, w tym z opieką nad dzieckiem i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Dokonując wykładni przepisów odnoszących się do obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego należy mieć na uwadze przedstawioną aksjologię przepisów powoływanej u.p.p.w.d. Skoro celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, to przy ocenie uznania pobranego świadczenia za nienależne niezbędne staje się uwzględnienie przeznaczenia (sposobu wydatkowania) środków pochodzących z otrzymanego świadczenia. Co prawda świadczenie wychowawcze przysługuje matce, ojcu lub opiekunowi, jednak w istocie ma ono służyć dziecku. Wobec tego okoliczność na co faktycznie zostało przeznaczone wypłacone świadczenie, ma kluczowy wpływ na ocenę czy świadczenie mogło zostać uznane za nienależne (por. wyroki: WSA w Krakowie z dnia 17 marca 2022 r., sygn. akt III SA/Kr 604/21, WSA w Łodzi z 24 czerwca 2021 r., sygn. akt II SA/Łd 668/20, WSA w Gliwicach z dnia 7 lipca 2021 r., sygn. akt II SA/Gl 47/21, z dnia 23 czerwca 2023 r., sygn. akt II SA/Gl 396/23, dostępne w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych pod adresem orzeczenia.nsa.gov.pl, powoływanej dalej jako: "CBOSA").

Odnosząc się do wykładni art. 25 u.p.p.w.d. należy odwołać się do poglądów judykatury wypracowanych na tle art. 30 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r. poz. 390), powoływanej dalej jako: "u.ś.r", zachowujących swoją aktualność także na gruncie u.p.p.w.d. W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalił się pogląd zgodnie z którym błędne jest stanowisko utożsamiające pojęcie "nienależnego świadczenia" z pojęciem "nienależnie pobranego świadczenia". "Nienależne świadczenie" jest stwierdzeniem obiektywnym, występującym wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła, zaś "świadczeniem nienależnie pobranym" jest świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Pojęcia te nie są jednakowe. W konsekwencji przyjmuje się, że obowiązek zwrotu obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy. Osoba która nienależnie pobrała świadczenie musi być świadoma, że świadczenie jej nie przysługuje. Innymi słowy o świadczeniu nienależnie pobranym można mówić wówczas, gdy nie tylko doszło do jego wypłaty mimo braku podstaw ustawowych do takiego działania, ale przy zaistnieniu świadomości osoby która świadczenie pobiera, że świadczenie jej nie przysługuje.

Jak zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w wyrokach z dnia 19 października 2021 r., sygn. akt I OSK 540/21 oraz z dnia 12 maja 2022 r., sygn. akt I OSK 1929/21, dodanie w art. 25 ust. 2 u.p.p.w.d. z dniem 1 lipca 2019 r. pkt 6 nastąpiło jednocześnie z uchyleniem w art. 25 ust. 2 u.p.p.w.d. pkt 1, 1a i 4 oraz zmianą treści pkt 5 (art. 1 pkt 23 lit. a tiret pierwsze ustawy z dnia 26 kwietnia 2019 r.; Dz.U. poz. 924). W uzasadnieniu rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz niektórych innych ustaw, druk sejmowy nr 3387, nie ma wyjaśnienia odnoszącego się do wprowadzanych zmian. Analiza tych regulacji pozwala jednak na stwierdzenie, że uchylenie pkt 1a związane jest z wyeliminowaniem przez ustawodawcę kryterium dochodowego uzależniającego prawo do świadczenia wychowawczego na pierwsze dziecko, zmiana pkt 5 wynika wyłącznie z tego, że w obecnym stanie prawnym nie wydaje się już decyzji administracyjnej przyznającej świadczenie wychowawcze, a osoba ubiegająca się o świadczenie wychowawcze otrzymuje informację o przyznaniu tego świadczenia. Jeśli chodzi o pozostałe dwie zmiany w art. 25 ust. 2 u.p.p.w.d., tj. uchylenie pkt 1 i 4, można wywieść, że nie stanowią one bezpośredniej konsekwencji wprowadzonych rozwiązań programu "Rodzina 500+" zmierzającego do objęcia ustawą wszystkich dzieci do 18. roku życia. Ustawodawca zrezygnował bowiem z przesłanki pozwalającej uznać za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze - świadczenie wychowawcze wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczenia wychowawczego albo wstrzymanie wypłaty świadczenia wychowawczego, jeżeli osoba pobierająca to świadczenie była pouczona o braku prawa do jego pobierania (pkt 1) oraz świadczenie wychowawcze przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie wychowawcze przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia wychowawczego (pkt 4). W ich miejsce ustawodawca wprowadził nową przesłankę określoną w pkt 6 nakazującą traktować jako nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze - świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia. Z tak dokonanej zmiany ustawowej uprawniony wydaje się wniosek, że w szeroko ujętej podstawie "braku prawa do tego świadczenia" mieści się również treść dotychczasowych przesłanek zawartych w pkt 1 i 4. I o ile w przypadku regulacji zamieszczonej w uchylonym art. 25 ust. 2 pkt 4 u.p.p.w.d. nie można brać pod uwagę świadomości strony co do spełnienia przesłanek ustawowych, ewentualnego wprowadzenia w błąd, świadomości podania nieprawdy, ponieważ nie przewiduje ona w ogóle takich przesłanek, o tyle w przypadku regulacji art. 25 ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d. istotne jest nie tylko, że doszło do wypłaty świadczenia mimo braku podstaw ustawowych do takiego działania, ale także musi wystąpić świadomość osoby, która świadczenie pobiera, że świadczenie jej nie przysługuje.

Przesłanka wynikająca z art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. ma charakter nieostry. Określenie "braku prawa do świadczenia wychowawczego" będzie obejmowało wszystkie przypadki, kiedy osobie nieuprawnionej przyznano lub wypłacono świadczenie wychowawcze, a więc osobie, która nie miała prawa do świadczenia wychowawczego ubiegając się o nie albo to prawo utraciła w trakcie pobierania świadczenia wychowawczego. Językowe brzmienie przesłanki wynikającej z art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. pozwala wręcz na uwagę, że przesłanka ta została ukształtowana w taki sposób, że pojemnością w istocie obejmuje także sytuacje wynikające z art. 25 ust. 2 pkt 2, 3 i 5 u.p.p.w.d. Wszystkie wiążą się bowiem z pierwotnym albo wtórnym brakiem prawa do świadczenia wychowawczego na skutek okoliczności wymienionych w tych przepisach.

Wobec tego należałoby uznać, że przesłanka nienależnie pobranego świadczenie wychowawczego określona w art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. nie ma charakteru jednorodnego, który pozwalałby na automatyczne przyjęcie, że w każdej sytuacji zakwalifikowanej przez organ jako podpadającej pod ten przepis, nie będzie on odnosił się do elementu subiektywnego, czyli stanu świadomości (woli) osoby pobierającej świadczenie wychowawcze co do tego, że to świadczenie nie powinno zostać przyznane albo że zaistniały okoliczności powodujące ustanie prawa do tego świadczenia. W tej sytuacji nie wydaje się nieuprawnione sięganie do interpretacji wypracowanej na kanwie przepisów u.ś.r. oraz korzystanie z dorobku orzeczniczego sądów administracyjnych w tym przedmiocie na użytek interpretacji określenia świadczenia nienależnie pobranego w oparciu o przepisy art. 25 ust. 2 u.p.p.w.d. U.ś.r. również przewiduje obowiązek zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, zawierając zamknięty katalog stanów faktycznych, wyczerpujących znamiona świadczenia nienależnie pobranego. Nie ma więc żadnych podstaw, aby przy analogicznych definicjach użytych w odrębnych ustawach, normujących różne formy pomocy państwa rodzinie, stosować odmienne reguły interpretacyjne tożsamych pojęć. Jednolite postępowanie organów ustalających prawo do wspomnianych świadczeń sprzyja zachowaniu ładu w przestrzeni prawnej.

Przenosząc powyższe rozważania na grunt przedmiotowej sprawy wskazać należy, że organy obu instancji przyjmując literalne znaczenie "braku prawa do świadczenia wychowawczego" doszły do niewłaściwych wniosków i uznanły, że zaistniała sytuacja określona w art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d., wobec czego koniecznym stało się uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej. W pierwszej kolejności należy stwierdzić, że nie budzi wątpliwości, że dzieci skarżącej – N.J. i P.J. przebywają pod opieką ojca Ł.J. od 1 listopada 2021 r. i od tego czasu skarżąca nie zamieszkuje z nimi i nie sprawuje bieżącej, faktycznej opieki. Powyższe nie jest również kwestionowane przez samą skarżącą. Zgodzić się również należy z organami, że niesprawowanie bezpośredniej opieki nad dziećmi oznacza zmianę sytuacji rodzinnej strony powodującą z reguły brak uprawnień do pobierania świadczenia wychowawczego. Natomiast o warunkach przyznania świadczenia wychowawczego wynikających z art. 4 ust. 2 u.p.p.w.d. i o konieczności niezwłocznego powiadomienia organu o zmianach mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego skarżąca została prawidłowo pouczona.

W ocenie sądu rozpoznającego niniejszą sprawę powyższe okoliczności nie mogą być jednak wystarczające do stwierdzenia, że obiektywnie odpadła jedna z podstaw przyznania świadczenia, o których stanowi art. 4 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d., tj. wspólne zamieszkiwanie i pozostawanie na utrzymaniu, niezależnie od świadomości osoby pobierającej świadczenie co do obowiązku poinformowania o tym organu.

Prawidłowa wykładnia przesłanki "braku prawa do świadczenia" wynikająca z art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. wiąże się z koniecznością uwzględnienia dwóch czynników. Po pierwsze, stwierdzić należy, że sprawa o nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze nie jest stricte sprawą o przyznanie świadczenia wychowawczego i po drugie, należy wziąć pod uwagę cel regulacji u.p.p.w.d. jakim jest udzielenie przez Państwo pomocy rodzicom (opiekunom) w wychowaniu dzieci w formie częściowego pokrycia wydatków związanych z wychowaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych (świadczenie wychowawcze) (por. wyrok WSA w Łodzi z dnia 27 kwietnia 2023 r., sygn. akt II SA/Łd 232/23, CBOSA).

Mając na względzie powyższe uwagi stwierdzić należy, że podstawowym zadaniem organów w postępowaniu dotyczącym nienależnie pobranego świadczenia powinno być ustalenie czy sporne świadczenia w okresie od 1 listopada 2021 r. do 31 maja 2022 r. były faktycznie przekazywane przez skarżącą na częściowe pokrycie wydatków związanych z zaspokojeniem potrzeb życiowych i wychowaniem dwójki dzieci. Dopiero w sytuacji ustalenia, że środki te nie zostały przeznaczone na pokrycie wydatków związanych z wychowaniem małoletnich, koniecznym byłoby uznanie ich za świadczenia nienależnie pobrane. Zgromadzone zaś w toku postępowania akta nie dają podstaw do jednoznacznego ustalenia celu ich przeznaczenia. Organy administracji nie poczyniły żadnych ustaleń w tym zakresie, wręcz przeciwnie, Kolegium odnosząc się do załączonych do odwołania wydruków z konta bankowego stwierdziło, że "wydruki z konta bankowego nie mogą zastąpić dowodów świadczących o przekazywaniu ojcu dzieci środków uzyskanych z tytułu świadczenia wychowawczego na dzieci". Powyższe stanowisko jest nieakceptowalne wobec poczynionych w pierwszej części uzasadnienia wyjaśnień.

Przechodząc zatem do analizy ww. potwierdzeń przelewów z konta bankowego, sąd doszedł do przekonania, że środki bądź ich część, uzyskiwanie przez skarżącą, faktycznie mogły być przeznaczane na potrzeby dzieci. Świadczą o tym fakcie w szczególności tytuły przelewów: składka klasowa, wpłata za wycieczkę klasową, lektorat z języka angielskiego, opłata semestralna lekcje rysunku, lektorat semestr II zawierające również nazwisko dziecka, którego dotyczą. Ponadto skarżąca załączyła dowody płatności za zakupy, które w jej ocenie były przeznaczone na dzieci, m.in. Pepco, Empik, TaniaKsiążka, Tantis, Jubiler. Jednakże zdaniem sądu na obecnym etapie postępowania przedwczesnym byłoby stwierdzenie czy dotyczą one pokrycia wydatków związanych z wychowywaniem dzieci. Sąd ma również na uwadze, że świadczenia wychowawcze nie były przekazywane bezpośrednio ojcu dziecka, jednakże nie może ulec uwadze, że kluczowe znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy jest ustalenie czy otrzymane świadczenie było w rzeczywistości wydatkowane na potrzeby dziecka zgodnie z jego celem wyrażonym w u.p.p.w.d., a nie czy ich adresatem był bezpośrednio aktualny opiekun. Najistotniejsze znaczenie ma bowiem dobro dziecka, które wymaga wzmożonej ochrony. Ponadto zgodnie z art. 72 ust. 1 Konstytucji RP na organach ciąży obowiązek zapewnienia ochrony praw dziecka w kontekście rozpoznawanej przez nie sprawy, tak aby dziecko nie zostało w nieuprawniony sposób pozbawione środków na pokrycie kosztów swego utrzymania i zaspokojenie potrzeb życiowych.

Ustawowe wskazanie celu świadczenia jest wyraźną deklaracją intencji prawodawcy i wskazówką interpretacyjną co do całości ustawy, a konsekwencją tak ukształtowanego normatywnego określenia celu świadczenia jest konieczność ustalenia w sprawie o zwrot nienależnie pobranego świadczenia, czy świadczenia wychowawcze w spornym okresie były w istocie przekazywane na częściowe pokrycie wydatków związanych z zaspokojeniem potrzeb życiowych i wychowaniem dzieci. Choć przepisy u.p.p.w.d. w interesie wszystkich świadczeniobiorców muszą być interpretowane ściśle, jednak nie może to oznaczać, że ich wykładnia i stosowanie mają być automatyczne, restrykcyjne czy wręcz formalistyczne. Wolą ustawodawcy było skierowanie świadczeń wychowawczych - jako należnych osobie małoletniej - do rąk jej rzeczywistego opiekuna. Jednakże w kontekście instytucji świadczenia nienależnie pobranego konieczne wydaje się powiązanie tego aspektu świadczenia osobistego z czerpaniem korzyści z tych środków i pobraniem świadczenia niezgodnie z celem ustawy. Innymi słowy, tylko w razie ustalenia, że środki pobrane przez rodzica niezamieszkującego z dzieckiem nie zostały przeznaczone na pokrycie wydatków związanych z jego wychowaniem, możliwe byłoby uznanie, że są one nienależnie pobrane w rozumieniu art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d., a więc, że wystąpił oczywisty brak prawa do tego świadczenia. Wobec tego żądanie zwrotu świadczeń spożytkowanych na zaspokojenie potrzeb dziecka, na które zostało przyznane byłoby nie do pogodzenia z ratio legis przepisów ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci (por. wyrok NSA z dnia 12 maja 2022 r., sygn. akt I OSK 1929/21, CBOSA).

Sąd zwraca jednocześnie uwagę, że z postanowienia Sądu Rejonowego w Ł. Wydział III Rodzinny i Nieletnich z dnia 21 marca 2022 r., sygn. akt III Nsm 363/21 wynika, że na czas trwania postępowania M.W. będzie kontaktowała się z małoletnimi dziećmi: N.J. i P.J. – w każdy pierwszy, trzeci i piąty (w miesiącach obejmujących pięć weekendów) weekend każdego miesiąca od piątku po zajęciach szkolnych małoletnich do niedzieli do godziny 20:00. W ocenie sądu powyższa okoliczność sugeruje, że w okresie w którym matka może przebywać z dziećmi, opiekuje się nimi i sprawuje pieczę. Powyższa okoliczność, w tym ustalenie kto w tym czasie pokrywa wydatki związane z wychowaniem i opieką nad dziećmi, również pozostała poza obszarem badania organów.

Wobec powyższych ustaleń sąd stwierdził, że decyzje organów są przedwczesne – organy nie wzięły pod uwagę wyjaśnień skarżącej, nie zweryfikowały przeznaczenia środków otrzymanych przez skarżącą, nie przesłuchały chociażby ojca dzieci celem zweryfikowania pokrywania wydatków na dzieci przez skarżącą, ostatecznie nie ustaliły jak często i w jakim zakresie skarżąca pozostaje z dziećmi, opiekuje się nimi i pokrywa bieżące wydatki.

Wobec powyższego stwierdzić należy, że zaskarżona decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi oraz poprzedzająca ją decyzja Prezydenta Miasta Z. o uznaniu za nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego i zobowiązaniu do jego zwrotu wydane zostały z naruszeniem prawa materialnego – art. 25 ust. 1 i ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. oraz przepisów prawa procesowego – art. 6, art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., które to uchybienia rzutowały w istotnym stopniu na wynik sprawy i obligowały sąd do ich usunięcia z obrotu prawnego. Należy bowiem jednoznacznie stwierdzić, że ustalenie czy wypłacone świadczenie wychowawcze zostało przeznaczone na częściowe pokrycie wydatków związanych z zaspokojeniem potrzeb dzieci skarżącej stosownie do celu określonego w art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d. powinny odbywać się z zachowaniem podstawowych zasad k.p.a., które kształtują postępowanie dowodowe w sprawie. Kolegium musi mieć jednocześnie na uwadze, że w postępowaniu odwoławczym obowiązują te same zasady co w postępowaniu przed organem I instancji i zobowiązują do zebrania kompletnego materiału dowodowego i jego pełnej, rzetelnej i prawidłowej oceny (art. 7 i art. 77 § 1 w zw. z art. 15 k.p.a.), uwzględniającej istotę i wartość dowodów zgromadzonych w sprawie, wskazując jednocześnie, którym dowodom przyznał rację, a którym jej odmówił (art. 80 k.p.a.). Wyżej przedstawione obowiązku organu są ściśle związane z przyjętą zasadą swobodnej oceny dowodów. Jednakże aby nie przerodziła się ona w samowolę, to musi być dokonana zgodnie z normami prawa procesowego oraz z zachowaniem reguł tej oceny. Oznacza to, że po pierwsze – ocena musi opierać się na materiale dowodowym zgromadzonym w sprawie, po drugie – ocena powinna być oparta na wszechstronnej analizie materiału dowodowego, o trzecie – organ zobowiązany jest dokonać oceny znaczenia i wartości dowodów z zastrzeżeniem ograniczeń, dotyczących dokumentów urzędowych mających szczególną moc dowodową, którym może odmówić wiary dopiero po wszechstronnym ich rozpatrzeniu, wyjaśniając przyczyny takiej ich oceny i po czwarte – wyniki dokonanej oceny na które składają się ustalenia istnienia okoliczności faktycznych powinny być zgodne z zasadami logiki i znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji stosownie do art. 107 § 3 k.p.a. Zgodnie z tym przepisem uzasadnienie faktyczne decyzji w szczególności zawierało wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej. Natomiast uzasadnienie prawne powinno wyjaśniać podstawę prawną decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa (por. wyroki WSA w Łodzi z dnia 2 sierpnia 2012 r., sygn. akt II SA/Łd 426/12 oraz z dnia 5 kwietnia 2023 r., sygn. akt II SA/Łd 41/23, CBOSA).

Rozpoznając ponownie sprawę organ uwzględni ocenę prawną oraz wskazania co do dalszego prowadzenia postępowania wyrażone w wyroku i weźmie pod uwagę wskazania dotyczące konieczności uzupełnienia postępowania dowodowego i dokonania prawidłowej oceny zgromadzonego w sprawie materiału z uwzględnieniem dokonanej przez sąd oceny przepisów prawa materialnego. W sytuacji ustalenia, że wypłacone świadczenie wychowawcze zostało spożytkowane na częściowe pokrycie wydatków związanych z zaspokojeniem potrzeb dzieci, nie będzie można stwierdzić, że świadczenie zostało nienależnie pobrane. Jedynie ustalenie, że uzyskane środki nie zostały przeznaczone na częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowaniem dzieci i skarżąca spożytkowała je we własnym zakresie, powinno skutkować uznaniem ich za świadczenia nienależnie pobrane

Mając powyższe na uwadze sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c p.p.s.a. w związku z art. 135 p.p.s.a. orzekł jak sentencji wyroku.

MR