Wyrok WSA w Rzeszowie, sygn. akt II SA/Rz 933/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Data orzeczenia: 2024-12-05 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c)
journal: Dz.U. 2024 poz 935
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
article: art. 6 pkt 3, art. 61 ust. 1, 2, 2b, art. 64, art. 104 ust. 4
journal: Dz.U. 2023 poz 901
law: Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Piotr Godlewski Sędziowie WSA Joanna Zdrzałka /spr./ WSA Karina Gniewek – Berezowska Protokolant starszy specjalista Anna Mazurek-Ferenc po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 28 listopada 2024 r. sprawy ze skargi M. H. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Rzeszowie z dnia 17 czerwca 2024 r. nr SKO.4110/144/2022 w przedmiocie zobowiązania do zwrotu opłaty za pobyt ojca w domu pomocy społecznej I. uchyla zaskarżoną decyzję i decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia 2 listopada 2022 r. nr PI-DPS.5026.342.2.2022.7; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Rzeszowie na rzecz skarżącego M. H. kwotę 480 zł /słownie: czterysta osiemdziesiąt złotych/ tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.


UZASADNIENIE

II SA/Rz 933/24

UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi M.H. (dalej: "skarżący") jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Rzeszowie (dalej: "SKO", "Kolegium", "organ odwoławczy") z dnia 17 czerwca 2024 r. nr SKO.4110/144/2022 w przedmiocie zobowiązania wyżej wymienionego do zwrotu należności z tytułu opłat za pobyt ojca w domu pomocy społecznej (dps) i jednocześnie odmawiająca odstąpienia od żądania zwrotu ww. należności.

W podstawie prawnej decyzji wskazano art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. 2024 r. poz. 572 ze zm. – dalej: "k.p.a.") i art. 61 ust. 3 w zw. z art. 104 ust. 3 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2023 r., poz. 901 ze zm. - dalej: "u.p.s.").

Jak wynika z uzasadnienia i akt administracyjnych sprawy decyzją Prezydenta Miasta [...] (dalej: "Prezydent", "organ I instancji") z dnia 22 września 2014 r. zobowiązano skarżącego do wnoszenia opłaty za pobyt ojca w DPS w wysokości 2.511,96 zł miesięcznie, począwszy od 22 września 2014 r., tj. od dnia wydania decyzji zobowiązującej do wnoszenia opłaty.

Zawiadomieniem z 5.03.2019 r. Prezydent wszczął z urzędu postępowanie w sprawie zwrotu należności z tytułu opłaty za pobyt M.H.1 (ojca) w dps.

Decyzją z dnia 5 kwietnia 2019 r. nr PI-DPS.5026.99.1.3.2019 zobowiązał skarżącego do zwrotu należności z tytułu opłat za pobyt jego ojca w Domu Pomocy Społecznej w [...], za okres od 1 stycznia 2017 r. do 31 grudnia 2017 r., na łączną kwotę 30 143,52 zł. W decyzji podano, że opłatę należy uiścić w terminie 14 dni od dnia, kiedy decyzja stanie się ostateczna.

Wnioskiem z 18.04.2019 r. skarżący zwrócił się o umorzenie w całości ww. kwoty. Postanowieniem z dnia 19 kwietnia 2019 r. Prezydent Miasta [...] zawiesił postępowanie z wniosku o umorzenie kwoty zadłużenia do czasu, kiedy decyzja o zwrocie należności z tytułu opłaty za pobyt w dps (z 5 kwietnia 2019 r. ) stanie się ostateczna.

Po rozpoznaniu odwołania złożonego od decyzji z 5.04.2019 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Rzeszowie decyzją z dnia 4 czerwca 2019 r. nr SKO.4110/79/2019 utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

Wyrokiem z dnia 26 listopada 2019 r., sygn. akt II SA/Rz 957/19 WSA w Rzeszowie oddalił skargę złożoną na ww decyzję Kolegium.

Wskutek wniesionej skargi kasacyjnej NSA wyrokiem z dnia 1 grudnia 2021 r. sygn. I OSK 403/20 uchylił zaskarżony wyrok oraz zaskarżoną decyzję Kolegium z dnia 4 czerwca 2019 r.

NSA wskazał, że zasadność stosowania art. 104 ust. 4 u.p.s. (dot. ulgi w spłacie nienależnie pobranych świadczeń) powinna być badana już w toku prowadzenia postępowania w przedmiocie zwrotu należności pochodzącej ze środków pomocy społecznej. Organy administracji publicznej orzekające w sprawach zwrotu nienależnie pobranych środków pomocy publicznej mają obowiązek stosowania art. 104 ust. 4 u.p.s. także na etapie postępowania w przedmiocie ustalenia kwoty do zwrotu wynikającej z faktu nienależnego pobrania wsparcia. Oznacza to, że postępowanie wyjaśniające prowadzone przez organy powinno obejmować nie tylko kwestie związane z ustaleniem, że określone świadczenia zostały pobrane nienależnie i wyliczenia ich wysokości, ale także ustalenie, czy zwrot takiej należności stanowiłby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub niweczyłby skutki udzielonej pomocy.

Po przekazaniu akt postępowania, SKO w Rzeszowie decyzją z dnia 21 czerwca 2022 r. nr SKO.4110/8/2022 uchyliło decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia 5 kwietnia 2019 r. i przekazało sprawę do ponownego rozpoznania przez ten organ. Kolegium wskazało na konieczność przeanalizowania sytuacji finansowej zobowiązanego w celu ustalenia przesłanek zastosowania ulgi w spłacie należności na podstawie art. 104 ust. 4 u.p.s.

Po ponownym przeprowadzeniu postępowania Prezydent Miasta [...] decyzją z dnia 2 listopada 2022 r. nr PI-DPS.5026.342.2.2022.7 w pkt 1) zobowiązał M.H. (syna) do zwrotu należności z tytułu opłat za pobyt ojca M.H.1 (ojca) w Domu Pomocy Społecznej w [...], przy ul. [...], za okres od 1 stycznia 2017 r. do 31 grudnia 2017 r., na łączną kwotę 30.143,52 zł oraz w pkt 2) odmówił M.H. (synowi) odstąpienia od żądania zwrotu kwoty 30.143,52 zł należności za pobyt Pana M.H.1 (ojca) w Domu Pomocy Społecznej w [...] za okres od 1 stycznia 2017 r. do 31 grudnia 2017 r. z tytułu wydatków poniesionych zastępczo przez Gminę Miasto [...].

Organ wyjaśnił, że w celu ustalenia sytuacji osobistej i majątkowej zobowiązanego organ przeprowadził wywiad środowiskowy z M.H. (synem). Wymieniony w trakcie postępowania odmówił udzielenia informacji o swoich dochodach. Udzielenia wszelkich informacji o swojej sytuacji materialnej odmówiło również jego rodzeństwo. Wobec odmowy pomocy ze strony M.H. (syna) w ustaleniu sytuacji faktycznej, a tym samym ustalenia wystąpienia przesłanki szczególnie uzasadnionego przypadku w rozumieniu art. 104 ust. 4 u.p.s. Prezydent odmówił odstąpienia od żądania zwrotu wydatków poniesionych zastępczo przez Gminę Miasto [...] za pobyt w dps od 1.01.2017 r. do 31.12.2017 r. i jednocześnie zobowiązał skarżącego do zwrotu należności.

W odwołaniu od tej decyzji skarżący reprezentowany przez adwokata D.G. zarzucił naruszenie art. 7, art. 77, art. 80 k.p.a. poprzez brak wszechstronnego rozpatrzenia materiału dowodowego poprzez uznanie, że skarżący jest zobowiązany do uiszczania opłat za pobyt biologicznego ojca w dps, w sytuacji gdy w sprawie istnieją szczególne okoliczności przemawiające za zwolnieniem strony z tego obowiązku oraz dokonanie dowolnej oceny dowodów czego następstwem jest ustalenie o braku okoliczności przemawiających za całkowitym zwolnieniem z obowiązku wnoszenia opłaty za pobyt ojca pomimo zmiany stanu prawnego korzystnej dla odwołującego. Skarżący zarzucił także naruszenie art. 64 ust. 7 i 2 oraz art. 64a u.p.s. poprzez jego niezastosowanie i brak zwolnienia od ponoszenia kosztów za pobyt ojca w dps, podczas gdy stan faktyczny stanowi, że wniosek odwołującego jest w pełni zasadny i usprawiedliwiony.

SKO w Rzeszowie wskazaną na wstępie decyzją z dnia 17 czerwca 2024 r. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

Kolegium powołując się na art. 61 ust. 3, art. 104 ust. 3 i 4 u.p.s. wyjaśniło, że zaskarżona decyzja jest wynikiem nierealizowania przez skarżącego opłat ustalonych w decyzji Prezydenta z dnia 22 września 2014 r.

Kolegium zauważyło, że przesłanki i okoliczności, które legły u podstaw wydania tamtej decyzji nie są przedmiotem postępowania w niniejszej sprawie. Wobec powyższego organ I instancji zobowiązany był do wszczęcia postępowania i wydania decyzji zobowiązującej odwołującego się do zwrotu kwot zaległości, wynikających z tamtej decyzji. W sytuacji gdy w obrocie prawnym istnieje decyzja ostateczna, z której wynika, że strona zobowiązana jest uiścić określoną należność i z obowiązku tego się nie wywiązała, to właściwą drogą wyegzekwowania wyłożonych przez gminę należności jest wydanie decyzji na podstawie art. 61 ust. 3 w zw. z art. 104 ust. 3 u.p.s.

Odnośnie podstaw do zastosowania art. 104 ust. 4 u.p.s. Kolegium przypomniało, że umorzenie należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń może nastąpić tylko w przypadkach szczególnie uzasadnionych. Ma charakter wyjątkowy i zachodzi jedynie wówczas, jeżeli żądanie zwrotu stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy. Zastosowanie tego przepisu może mieć miejsce wyłącznie w sytuacjach nadzwyczajnych, a nie może być traktowane jako coś "rutynowego" i możliwego do zastosowania w każdej sprawie. Pojęcie "szczególnie uzasadnionego przypadku" należy odnieść do całokształtu aktualnej sytuacji materialnej, zdrowotnej i życiowej wnioskodawcy, przy czym ciężar postępowania leży po stronie organu. Jednakże wnioskodawca, który ubiega się o udzielenie ulgi jest zobowiązany do dostarczenia organowi koniecznych danych lub co najmniej do umożliwienia organowi pozyskania tych danych w drodze wywiadu środowiskowego.

Kolegium stwierdziło, że odwołujący odmawiając przedstawienia organowi swojej sytuacji majątkowej i informacji o dochodach świadomie uchylił się od wykazania, że do jego aktualnej sytuacji materialnej, zdrowotnej, życiowej odniesienie znaleźć może pojęcie "szczególnie uzasadnionego przypadku". Brak jest podstaw do uznania wystąpienia przesłanek zastosowania art. 104 ust. 4 u.p.s.

Odnosząc się do zarzutów odwołania przypomniało, że w ramach postępowania prowadzonego w trybie art. 104 ust. 3 w zw. z art. 61 ust. 3 u.p.s. oceniane są wyłączenie okoliczności dotyczące istnienia obowiązku konkretnej osoby, wywiązania się z jego realizacji i zakresu opłat zastępczo poniesionych przez właściwą gminę. Nie weryfikuje się ani zasadności ponoszonych opłat ani podmiotu zobowiązanego, ani wysokości tych opłat.

Kolegium wyjaśniło także, że regulacje z art. 64a i 64 pkt 2 i 7 u.p.s. przewidują możliwość zwolnienia osoby zobowiązanej do ponoszenia opłaty lub wnoszącej opłaty od tych opłat (w opisanych w przepisach okolicznościach), ale wyłącznie na ich wniosek. Organy nie są uprawnione do działania z urzędu. Z akt sprawy wynika, że strona takiego wniosku nie formułowała. Wnioskiem z 18 kwietnia 2019 r. zwróciła się o umorzenie w całości kwoty opłaty na podstawie art. 104 ust 4 u.p.s. i wniosek ten podtrzymała pismem z 26 lipca 2022 r. Odnośnie zmian legislacyjnych i wprowadzenia pkt 7 do art. 64 u.p.s., co nastąpiło z mocą od 27 stycznia 2022 r. Kolegium wyjaśniło, że podstawą sformułowania wniosku strony były inne przepisy. Odwołujący nie podjął działań zmierzających do procedowania przez organ w tym trybie. Organ może działać w tym zakresie wyłącznie na wniosek strony. Same zarzuty odwołania podważające niezastosowanie art. 64 i 64a u.p.s. w toku postępowania prowadzonego w trybie art. 104 ust. 3 w zw. z art. 61 ust. 3 u.p.s. nie mogą stanowić wniosku strony o zwolnienie od opłat.

Skargę na tę decyzję złożył do WSA w Rzeszowie M.H. reprezentowany przez pełnomocnika, wnosząc o jej uchylenie wraz z poprzedzającą ją decyzją organu I instancji a także o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania (w tym kosztów zastępstwa procesowego).

Kwestionowanej decyzji zarzucił naruszenie prawa materialnego poprzez:

1. brak zastosowania art. 104 ust. 4 u.p.s. poprzez błędne uznanie, że nie zachodzi wskazany w hipotezie tego przepisu "przypadek szczególnie uzasadniony", ze względu na zbyt wąską interpretację powyższego pojęcia i ograniczenie jego rozumienia tylko do kwestii ściśle ekonomicznych, z całkowitym pominięciem okoliczności dotyczących szczególnej sytuacji rodzinnej skarżącego;

2. naruszenie art. 64 pkt 2 i 7 u.p.s. poprzez niezastosowanie w/w przepisów, pomimo że w przedmiotowej sytuacji faktycznej zmaterializowały się przesłanki ich zastosowania, ze względu na błędne przyjęcie przez organ, że w realiach niniejszej sprawy zabrakło wniosku skarżącego o zastosowanie określonego w w/w przepisach zwolnienia z ponoszenia opłat za pobyt biologicznego ojca w DPS, pomimo że wniosek taki został złożony.

Skarżący wskazał także na naruszenie prawa procesowego:

1. art. 7 w zw. z art. 77 k.p.a. poprzez brak wszechstronnego rozpatrzenia materiału dowodowego i błędne uznanie, że w sprawie nie zachodzą szczególne okoliczności, które skutkować powinny zwolnieniem strony z konieczności zwrotu opłat za pobyt biologicznego ojca w dps;

2. art. 80 k.p.a. poprzez dokonanie dowolnej, a nie swobodnej oceny dowodów, co skutkowało przyjęciem, że w niniejszej sprawie nie zaszły okoliczności przemawiające za całkowitym zwolnieniem skarżącego z obowiązku zwrotu opłat za pobyt biologicznego ojca w dps;

3. art. 7 k.p.a. w zw. z art. 104 ust. 4 oraz art. 64 pkt 2 i 7 u.p.s. poprzez nieuwzględnienie słusznego interesu strony i orzeczenie o konieczności uiszczeniu kwot za pobyt biologicznego ojca w dps w sytuacji, gdy ze względu na okoliczności faktyczne niniejszej sprawy rozstrzygnięcie to stoi w oczywistej sprzeczności z zasadą demokratycznego państwa prawa i ogólnie przyjętym zasadami słuszności;

4. art. 8 k.p.a w zw. z art. 104 ust. 4 oraz 64 pkt 2 i 7 u.p.s. poprzez orzeczenie o konieczności uiszczeniu kwot za pobyt biologicznego ojca w dps w sytuacji, gdy nałożenie na skarżącego takiego obowiązku jest oczywiście niesłuszne i stoi w sprzeczności z zasadą demokratycznego państwa prawa i ogólnie przyjętymi zasadami słuszności, co może podważać zaufanie obywateli do administracji publicznej.

Skarżący zwrócił się także o przeprowadzenia na podstawie art. 106 § 3 P.p.s.a. uzupełniających dowodów z dokumentów: wniosku skarżącego o całkowite zwolnienie z opłat za pobyt biologicznego ojca w dps z 13 września 2022 r.; decyzji Prezydenta Miasta [...] z dnia 31 sierpnia 2023 r.; znak: PI- DOS.5026.342.1.2022.52; odwołania skarżącego z dnia 25 września 2023 r.

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje:

Sąd administracyjny sprawuje w zakresie swej właściwości kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, co wynika z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2024, poz. 1267). Zakres tej kontroli wyznacza art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2024 r., poz. 935) – zwanej dalej w skrócie P.p.s.a. Stosownie do tego przepisu sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. W rozpoznawanej sprawie znajduje także zastosowanie art. 190 P.p.s.a. wskazujący na związanie wykładnią prawa dokonaną w konkretnej sprawie przez NSA, a to w związku z wyrokiem NSA z dnia 1 grudnia 2021 r., I OSK 403/20 uchylającym wyrok tut. Sądu z dnia 26 listopada 2019 r., II SA/Rz 957/19 oraz decyzję organu II instancji z dnia 4 czerwca 2019 r., wydane w objętym kontrolą Sądu postępowaniu.

W myśl art. 145 P.p.s.a., sąd zobligowany jest do uchylenia decyzji bądź postanowienia lub stwierdzenia ich nieważności, ewentualnie niezgodności z prawem, gdy dotknięte są one naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania, innym naruszeniem przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy, albo zachodzą przyczyny stwierdzenia nieważności decyzji wymienione w art. 156 k.p.a. lub innych przepisach.

W ramach kontroli legalności Sąd stosuje przewidziane prawem środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 P.p.s.a.).

Dokonując takiej kontroli w niniejszej sprawie Sąd doszedł do przekonania, że skarga zasługuje na uwzględnienie.

Zaskarżona decyzja dotyczy zwrotu należności za pobyt ojca skarżącego w domu pomocy społecznej.

Kwestie opłat za pobyt w dps regulują przepisy ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej Dz.U. z 2023 r., poz. 901 ze zm. – "u.p.s.". Art. 61 ust. 1 u.p.s. wskazuje osoby zobowiązane do wnoszenia opłat. Są nimi w kolejności: mieszkaniec domu pomocy społecznej, a w przypadku małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, małżonek, zstępni przed wstępnymi oraz gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej.

Wysokość obciążeń osób zobowiązanych określa art. 61 ust. 2 u.p.s., stanowiąc, że opłatę z pobyt w domu pomocy społecznej wnoszą: mieszkaniec domu (do wysokości 70% swojego dochodu), małżonek, zstępni przed wstępnymi - zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2, w przypadku osoby samotnie gospodarującej, jeżeli dochód jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, jednak kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% tego kryterium (art. 61 ust. 2 pkt 2 lit. a) u.p.s.), zaś w przypadku osoby w rodzinie, jeżeli posiadany dochód na osobę jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, z tym, że kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie (art. 61 ust. 2 pkt 2 lit. b) u.p.s.).

Prawidłowy sposób ustalenia przedmiotowej opłaty polega na obliczeniu wysokości dochodu na osobę w rodzinie osoby zobowiązanej w sposób określony w art. 6 pkt 3 u.p.s., to jest poprzez podzielenie sumy dochodów członków rodziny przez ilość członków rodziny, a następnie odjęciu od tej kwoty sumy odpowiadającej 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie. Wynik powyższego działania matematycznego (o ile stanowi liczbę dodatnią) stanowić będzie górną granicę opłaty jaką obciążyć można daną osobę zobowiązaną.

Podstawową kwestią przy ustaleniu opłaty jest zatem w pierwszej kolejności ustalenie sytuacji rodzinnej osoby zobowiązanej, a następnie wyliczenie jej dochodu bądź sumy dochodów wszystkich członków rodziny, którą zgodnie z art. 6 pkt 14 u.p.s. stanowią osoby spokrewnione lub niespokrewnione pozostające w faktycznym związku, wspólnie zamieszkujące i gospodarujące.

Ustaleń tych należy dokonać zgodnie z przepisami k.p.a. regulującymi postępowanie dowodowe. Kluczową normą jest w tym zakresie jest art. 7 k.p.a. i wyrażona w nim zasada prawdy obiektywnej, zgodnie z którą organy administracji publicznej są zobowiązane do podjęcia wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy. Stosownie natomiast do art. 77 § 1 k.p.a. organ jest zobowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy, oceniając na podstawie jego całokształtu czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 k.p.a.).

W rozpoznawanej sprawie dotyczącej odpłatności skarżącego za pobyt w dps jego biologicznego ojca – M.H.1 toczyło się wiele postępowań administracyjnych i sądowoadministracyjnych, w których skarżący zwalczał stanowisko organów o konieczności obciążenia go częścią opłaty, argumentując to względami społecznymi – faktem, że ojciec nigdy nie nim nie interesował, nadużywał alkoholu, nie łożył na jego utrzymanie, był dłużnikiem alimentacyjnym, wychowała go matka.

Skarżący został zobowiązany do wnoszenia opłat za pobyt ojca w dps decyzja Prezydenta Miasta [...] z dnia 22 września 2014 r., utrzymaną w mocy decyzją SKO w Rzeszowie z dnia 22 czerwca 2015 r. Jak wynika z akt sprawy decyzje te pozostają w obrocie prawnym.

Skarżący starał się również o zwolnienie z ponoszenia opłat – w tym zakresie zapadły decyzje wydane przez organy I i II instancji (16.08.2018 r. i 19.10.2019), jednak zostały one uchylone wyrokiem WSA w Rzeszowie z dnia 12 marca 2019 r., II SA/Rz 1403/18.

Niezależnie od tego toczyły się postępowania dotyczące zwrotu kwot opłaty za dps uiszczonych zastępczo przez Gminę, która to kwestia jest również przedmiotem decyzji w rozpoznawanej sprawie – dotyczy kwoty 30 143,52 zł i okresu od 1.01.2017 do 31.12.2017.

Zgodnie z art. 61 ust. 2b gmina, z której osoba skierowana do dps wnosi opłaty w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w dps a opłatami wnoszonymi przez wszystkie inne osoby (w tym mieszkańca dps i jego bliskich).

Ponadto, w przypadku niewywiązywania się osób, o których mowa w art. 61 ust. 2 pkt 1 i 2 oraz ust. 2a u.p.s., z obowiązku opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej, ustalonego w decyzji lub umowie, o której mowa w art. 103 ust. 2, opłaty te zastępczo wnosi gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej.

W rozpoznawanej sprawie istotne znaczenie ma fakt, że w toku toczącego się postępowania o zwrot kwoty 30 143,52 zł, już po wydaniu decyzji przez organy administracji – zmianie uległ przepis art. 64 u.p.s. Dodano do niego pkt 7 z mocą od 27.01.2022 r.

Obecnie przepis ten brzmi: "Osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, w szczególności jeżeli:

1) wnoszą opłatę za pobyt innych członków rodziny w domu pomocy społecznej, ośrodku wsparcia lub innej placówce;

2) występują uzasadnione okoliczności, zwłaszcza długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, straty materialne powstałe w wyniku klęski żywiołowej lub innych zdarzeń losowych;

3) małżonkowie, zstępni, wstępni utrzymują się z jednego świadczenia lub wynagrodzenia;

4) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty jest w ciąży lub samotnie wychowuje dziecko;

5) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty lub jej rodzic przebywała w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka lub placówce opiekuńczo – wychowawczej, na podstawie orzeczenia sądu o ograniczeniu władzy rodzicielskiej osobie kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańcowi domu;

6) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty przedstawi wyrok sądu oddalający powództwo o alimenty na rzecz osoby kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu";

7) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty wykaże, w szczególności na podstawie dokumentów dołączonych do wniosku, rażące naruszenie przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu, obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty".

Dokonana zmiana legislacyjna ma w rozpoznawanej sprawie istotne znaczenie.

Skarżący domaga się bowiem odstąpienia od zwrotu uiszczonej zastępczo przez gminę za 2017 r. kwoty ponad 30 000 zł za pobyt jego ojca w dps, argumentując to brakiem jakichkolwiek więzi z ojcem i jego naganną postawą wobec skarżącego – brakiem wywiązywania się z obowiązków rodzicielskich, znęcaniem się nad rodziną, brakiem kontaktów z synem po rozwodzie oraz niewywiązywaniem się z obowiązku alimentacyjnego względem syna, co doprowadziło do powstania długu alimentacyjnego.

Organy orzekające w sprawie uznały, że skarżący nie spełnia przesłanek z art. 104 ust. 4 u.p.s., umożliwiającego odstąpienie od żądania zwrotu uiszczonej zastępczo opłaty za dps. Przy czym organ I instancji wskazał na przeprowadzony 31.08.2022 r. wywiad środowiskowy, w którym skarżący i jego bliscy odmówili wskazania wysokości i źródeł swoich dochodów.

W zaskarżonej decyzji wskazano natomiast, że brak było podstaw do stosowania w sytuacji skarżącego przepisów art. 64 i art. 64 u.p.s. wobec faktu, że nie składał on wniosku o zwolnienie z opłat.

W ocenie Sądu stanowisko organów dowodzi naruszenia przepisów postępowania i jest niezgodne z oceną prawną wyrażoną w wyroku NSA z dnia 1 grudnia 2021 r., I OSK 403/20, którym organy były w niniejszej sprawie związane.

Dodatkową okolicznością, która wpływa na ocenę legalności zapadłych w sprawie po wyroku NSA decyzji jest fakt wydania innych decyzji, w tym dotyczących zwolnienia skarżącego z ponoszenia opłaty za pobyt ojca w dps.

Po uchyleniu decyzji w tym zakresie wspomnianym już wyrokiem z dnia 12 marca 2019 r., II SA/Rz 1403/18, WSA wskazał, że nie jest zgodna z art. 2 Konstytucji RP "taka interpretacja art. 64 pkt 2 u.p.s., która wyklucza możliwość zwolnienia częściowego lub całkowitego od opłaty zobowiązanego, wobec którego mieszkaniec domu pomocy społecznej zachowywał się w sposób nieodpowiadający przepisom kodeksu rodzinnego i opiekuńczego o obowiązku wzajemnego szacunku rodziców i dzieci, obowiązku utrzymywania kontaktów, dostarczania środków utrzymania oraz wychowania. Przepisy u.p.s. nakładające na zstępnych obowiązek wnoszenia opłaty, zakładają stan w którym rodzice wywiązywali się względem swych dzieci z obowiązków rodzicielskich, natomiast art. 64 pkt 2 u.p.s. zawierając w swej treści zwrot niedookreślony w postaci: "uzasadnionych okoliczności", pozwala na zmniejszenie lub całkowite zniesienie opłaty, jeżeli mieszkaniec postępował wobec zobowiązanego w sposób oczywiście nieodpowiadający jego ustawowym obowiązkom. Sytuacja tych osób nie jest taka sama, a jest zróżnicowana różnym sposobem traktowania zstępnego przez rodzica, co nie może pozostawać obojętne dla organu zobligowanego przez Konstytucję do urzeczywistniania w procesie wykładni i stosowania prawa zasady sprawiedliwości społecznej".

Kolejno wydane decyzje w tamtej sprawie również zostały uchylone wyrokiem WSA w Rzeszowie z dnia 25 czerwca 2020 r., II SA/Rz 302/20, w następstwie którego zapadły decyzje Prezydenta Miasta [...] z dnia 22 stycznia 2021 r. oraz utrzymująca ja w mocy decyzja SKO w Rzeszowie z dnia 12 kwietnia 2021 r., zwalniające skarżącego z ponoszenia opłaty w wymiarze 50% naliczonej odpłatności, począwszy od dnia 1 marca 2018 r. Wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 21 września 2021 r., II SA/Rz 1002/21 oddalił skargę na decyzję SKO w Rzeszowie z dnia 12.04.2021 r., z kolei wyrokiem NSA z dnia 15 listopada 2023 r., I OSK 2359/21 została oddalona skarga kasacyjna od wyroku Sadu I instancji.

W ocenie Sądu kwestia zwolnienia skarżącego z ponoszenia opłaty za pobyt ojca w dps w wymiarze 50% nie może pozostać bez wpływu na sprawę zwrotu zaległych należności. Należy pamiętać, że jeszcze przed tym, kiedy ostatecznie zapadły decyzje o zwolnieniu skarżącego z opłat (22.01.2021 i 12.04.2021) ubiegał się on o odstąpienie od zwrotu poniesionych przez gminę kosztów za pobyt ojca w dps, z taką samą argumentacją. Z tego względu i mając na uwadze treść art. 2 Konstytucji RP, zgodnie z którym Rzeczypospolita Polska jego demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej, choć w rozpoznawanej sprawie zastosowanie ma art. 104 ust. 4 u.p.s., względy które zdecydowały o częściowym zwolnieniu skarżącego z opłat, nie mogą być przez organy pomijane. Byłoby to z całą pewnością naruszeniem wspomnianej zasady sprawiedliwości. W orzecznictwie, także powstałym na tle przypadku skarżącego podkreśla się, że nie do zaakceptowania jest sytuacja, w której obciąża się opłatą za pobyt osoby w dps jej dziecko, wobec którego osoba ta zachowywała się w przeszłości nagannie, nie wykonując podstawowych obowiązków rodzicielskich, takich jak wychowanie, opieka nad dzieckiem oraz łożenie na jego utrzymanie, ale także naruszając normy społeczne i etyczne (por. wyroki WSA w Rzeszowie z dnia 12.03.2019 r., II SA/Rz 1403/18, z dnia 9.11.2021r., II SA/Rz 1156/21, a także najnowsze orzeczenia: wyroki WSA w Łodzi z dnia 25.09.2024 r., II SA/Łd 544/24, WSA w Krakowie z dnia 3.12.2024 r., III SA/Kr 1223/24).

Art. 104 ust. 4 ust. 4 u.p.s., który stanowił podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji i decyzji organu I instancji stanowi, że w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, o których mowa w ust. 1, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty.

W ocenie Sądu brzmienie tego przepisu nie wyklucza wzięcia pod uwagę w przypadku skarżącego powołanych wcześniej okoliczności, które de facto wyczerpują przesłanki zwolnienia z opłaty przewidzianej w art. 64 pkt 7 u.p.s. Art. 104 ust. 4 u.p.s. odwołuje się bowiem do "przypadków szczególnie uzasadnionych", wskazując w pierwszym rzędzie kwestie finansowe – nadmierne obciążenie osoby zobowiązanej lub zniweczenie skutków udzielanej pomocy.

Należy jednak podkreślić, że podobnie jak w przypadku uprawnień do zwolnień z art. 64 u.p.s. "szczególnie uzasadnione przypadki" wymieniono jedynie przykładowo, w formie katalogu otwartego, co oznacza, że strona ma prawo powoływać się na wszystkie przesłanki, które w jej ocenie mają wpływ na zasadność obciążenia jej opłatami za pobyt członka rodziny w dps. Ograniczenie badania przesłanek zwolnienia z opłat za pobyt mieszkańca w dps do związanych tylko ze sferą materialnego statusu osób zobowiązanych, nie znajduje uzasadnienia w treści art. 64 u.p.s., mającego charakter otwartego katalogu okoliczności mogących prowadzić do zastosowania ulgi (por. wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 20.10.2021 r., II SA/Rz 1114/21). W ocenie Sadu taki też kierunek wykładni powinien zostać zastosowany przy interpretacji art. 104 ust. 4 u.p.s.

Brak uwzględnienia szczególnych okoliczności związanych z sytuacją skarżącego i faktem niewywiązywania się ojca wobec niego w przeszłości w sposób rażący z obowiązków rodzicielskich oraz obowiązków alimentacyjnych, stanowi o istotnym, mającym niewątpliwie wpływ na wynik sprawy naruszeniu art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w powiązaniu z art. 104 ust. 4 u.p.s. i art. 64 u.p.s.

W ponownym postępowaniu organy wezmą te okoliczności pod uwagę, niemniej jednak zobligowane będą też ustalić sytuację dochodową skarżącego. Sąd nadmienia przy tym, że organy prowadzące postępowanie dysponują różnymi dowodami w celu wyjaśnienia tej okoliczności (mogą np. zwrócić się do Urzędu Skarbowego), w przypadku gdyby skarżący uchylał się od podania stosownych informacji. Na marginesie jedynie dodać należy, że powinien on w pełnym zakresie współpracować z organami, skoro domaga się zastosowania ulgi w obowiązkach finansowych.

Wobec stwierdzonych naruszeń przepisów postępowania oraz przepisów prawa materialnego, które miały istotny wpływ na wynik sprawy, Sąd uchylił decyzje organów obu instancji w oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) P.p.s.a. w zw. z art. 135 P.p.s.a. w zw. z art. 190 zd. pierwsze i art. 153 P.p.s.a.