Wyrok NSA, sygn. akt III OSK 3614/21
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2024-03-26 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Hasła tematyczne: Administracyjne postępowanie
Skarżony organ: Inne
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 145 § 1 pkt 1 lit. a
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 1a ust. 1, art. 2 pkt 2 lit. a
journal: Dz.U. 1996 nr 87 poz 395
law: Ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Rafał Stasikowski Sędziowie: Sędzia NSA Małgorzata Masternak-Kubiak Sędzia del. WSA Hanna Knysiak-Sudyka (spr.) Protokolant: starszy asystent sędziego Łukasz Sielanko po rozpoznaniu w dniu 26 marca 2024 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej T. D. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 15 lipca 2020 r. sygn. akt II SA/Po 593/19 sprawy ze skargi T. D. na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] maja 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wyrokiem z dnia 15 lipca 2020 r. sygn. akt II SA/Po 593/19 oddalił skargę T. D. na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 23 maja 2019 r. nr DSE2-K0218-PT1510-2D/19 w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego.

Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.

Pismem z dnia 27 grudnia 2018 r. (k. 2-17 akt administracyjnych) T. D. (dalej: "skarżący") wystąpił o przyznanie mu świadczenia pieniężnego na podstawie art. 4 ust. 1 w zw. z art. 1a ust. 1 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (na datę sporządzenia skargi tekst jednolity tego aktu prawnego opublikowano w Dz. U. z 2014 r. poz. 1001, obecnie Dz. U. z 2019 r. poz. 1168 – uw. Sądu, zwana dalej: "ustawa o świadczeniu pieniężnym"). Skarżący wskazał, że jest uprawniony do świadczenia z tytułu poddania go w okresie od grudnia 1944 r. do sierpnia 1945 r. represji określonej w art. 2 ust. 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym. Represja ta miała postać deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej z terytorium państwa polskiego w granicach sprzed dnia 1 września 1939 r. na terytorium III Rzeszy.

W motywach wniosku T. D. wyjaśnił, że jest synem H. D. (z domu P.), urodzonej [...] listopada 19[...] r. w T. oraz T. D. urodzonego [...] czerwca 19[...] r. w B. W czasie trwania II Wojny Światowej rodzice skarżącego zostali deportowani do pracy przymusowej w gospodarstwach rolnych znajdujących się w L. koło M. H. D. pracowała przymusowo w latach 1941-1945 r., a zgodnie z treścią karty pracy (Arbeitskarte [...]) wydanej 17 lipca 1942 r., pozostawała ona robotnikiem rolnym w gospodarstwie W. R. (na dowód tych okoliczności skarżący dołączył do wniosku poświadczone za zgodność z oryginałem: Arbeitskarte [...] oraz kserokopię zeznań świadka z 14 grudnia 1992 r.).

Z kolei ojciec skarżącego – o takim samym imieniu – T. D. był żołnierzem Wojska Polskiego i brał udział w Kampanii Wrześniowej 1939 r. Dnia 28 września 1939 r. trafił do niewoli niemieckiej, a 1 czerwca 1940 r. został wywieziony na roboty przymusowe do gospodarstwa rolnego W. U. Do Polski T. D. (ojciec skarżącego) powrócił 29 maja 1945 r. Zdarzenia te potwierdza Skorowidz repatriantów pow. k. znajdujący się w Archiwum Państwowym w Poznaniu (zespół 53/918/0 Państwowy Urząd Repatriacyjny, Wojewódzki Oddział w Poznaniu, sygn. [...]), gdzie tenże figuruje pod pozycją [...] jako osoba legitymująca się kartą pracy [...] (Arbeitskarte).

Skarżący T. D. dołączył do wniosku o przyznanie świadczenia pieniężnego poświadczone za zgodność z oryginałem: książeczkę wojskową ojca, jego oświadczenie oraz kserokopię fragmentu Skorowidza repatriantów pow. k.

Dalej skarżący T. D., opisując własne losy, wyjaśnił, że urodził się 31 sierpnia 1945 r. w K. Oznacza to, że jego poczęcie miało miejsce w grudniu 1944 r., to jest w czasie przebywania ojca T. D.. i H. D. na robotach przymusowych w III Rzeszy.

Przenosząc powyższe na realia sprawy skarżący wywiódł, że skoro represją jest zgodnie z art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym "deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945", to nie ulega wątpliwości, że poddani jej byli jego rodzice T. i H. D.

W ocenie skarżącego T. D. ze względu na sytuację faktyczną jego matki, on także powinien być zaliczony do osób poddanych represji w okresie od grudnia 1944 r. do 31 sierpnia 1945 r. – to jest, gdy pozostawał w okresie prenatalnym. Skarżący przywołał dalej orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego oraz Sądu Najwyższego, w którym wyrażono pogląd o zrównaniu praw osób dorosłych deportowanych do pracy przymusowej oraz praw dzieci z nimi wywiezionych, względnie urodzonych w okresie deportacji. Dodatkowo wskazał, że deportacja matki oraz zmuszanie jej do pracy przymusowej w okresie ciąży wyrządziło krzywdę zarówno jej, jak i jej wówczas nienarodzonemu dziecku.

Pismem z dnia 9 kwietnia 2019 r., DSE2/K0218/PT1510/2019 Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, działając na podstawie art. 10 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (obecnie tekst jednolity Dz. U. z 2020 r. poz. 256 ze zm., zwana dalej: "k.p.a."), zawiadomił T. D. o zebraniu materiału dowodowego i o możliwości zapoznania się z nim, a nadto – powołując się na art. 79a § 1 k.p.a. – wskazał stronie przesłanki, jakich spełnienie jest niezbędne do wydania decyzji pozytywnej. Organ zaznaczył między innymi, że w przypadku dziecka urodzonego w okresie deportacji matki do pracy przymusowej, okres przed jego urodzeniem, w którym dziecko nie posiada obywatelstwa polskiego, nie jest okresem podlegania dziecka represjom w rozumieniu art. 1 ust. 1 w zw. z art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym (k. 20-21 akt administracyjnych).

W piśmie z dnia 9 maja 2019 r. T. D. podtrzymał swe żądanie przyznania mu świadczenia pieniężnego. Jeszcze raz podkreślił, że prawo do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej nie zostało uzależnione od kryterium wieku osoby deportowanej. Skarżący nie zgodził się z organem co do argumentu, że przeszkodą w nabyciu świadczenia przez osobę poczętą, ale nie narodzoną, jest brak obywatelstwa polskiego. W tym kontekście T. D. podkreślił, że jego rodzice byli obywatelami polskimi, stąd należy przyjąć, że w okresie prenatalnym jego przynależność państwowa była w pełni ukształtowana (k. 23-25 akt sądowych).

Decyzją z dnia 23 maja 2019 r., DSE2-K0218-PT1510-2D/19 Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, powołując się na art. 2 pkt 2 lit. a i art. 4 ust. 1, 2 oraz 4 ustawy o świadczeniu pieniężnym, odmówił przyznania T. D. świadczenia pieniężnego.

Skarżący nie skorzystał z prawa do zwrócenia się do organu z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy.

Złożył skargę w miejsce takiego wniosku w trybie art. 52 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, obecnie tekst jednolity Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm., zwana dalej: "p.p.s.a.") do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu.

W odpowiedzi na skargę Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie i podtrzymał dotychczasowe stanowisko.

W trakcie rozprawy sądowej, która odbyła się 15 lipca 2020 r., T. D. stawił się wraz z pełnomocnikiem. Pełnomocnik podtrzymał skargę, natomiast skarżący osobiście dodał, że jego matka na terenie Niemiec poddawana była doświadczeniom aborcyjnym, a mówiła mu o tym babcia i koleżanka matki. T. D. podkreślił, że rodzice w drodze do Polski przeżyli drastyczne chwile, zwłaszcza, że także żołnierze radzieccy wyciągali kobiety z transportu i gwałcili je. Skarżący urodził się w kiepskim stanie zdrowia, a jego matka do końca życia cierpiała na nerwicę i zmarła w wieku 70 lat.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w powołanym wyżej wyroku oddalił skargę T. D. uznając, że zaskarżona decyzja została wydana zgodnie z prawem.

Uzasadniając swoje stanowisko Sąd I instancji wskazał, że odnosząc się w ogólności do całokształtu skargi T. D. Sąd odnotował, że skarżący sformułował w niej dogłębną, obszerną i przejrzystą argumentację. Wielu tezom tam zaprezentowanym, analizowanym odrębnie, nie sposób odmówić chociażby po części racji. Trudno zaprzeczyć tezie, że kryterium 6 miesięcy czasokresu trwania represji może wykluczyć niektóre osoby ze świadczeń, chociaż te w okresie krótszym pracy przymusowej mogły także doznać niewyobrażalnych krzywd. Podobnie, trudno zaprzeczyć, że w polskim systemie prawa, a także kulturze prawnej, z której się ono wywodzi, prawa osoby poczętej, a nie narodzonej, podlegają ochronie.

W ocenie Sądu nie można jednak pomijać, że T. D. w swym rozumowaniu, opierając się na kolejnych twierdzeniach i wywodzonych z nich wnioskach, oddala się od założeń ustawy o świadczeniu pieniężnym. Te natomiast w ocenie Sądu są jednoznaczne. Ustawa o świadczeniu pieniężnym ma na celu, o czym stanowią wprost jej przepisy, zadośćuczynienie za osadzenie osób w obozach pracy przymusowej lub deportację (wywiezienie) do pracy przymusowej. Ustawodawca niewątpliwie adresował więc ten akt prawny do osób internowanych lub deportowanych w celu wykonywania pracy przymusowej. Dopiero w orzecznictwie sądowym – którego słuszności Sąd w tym składzie nie odmawia – przyjęło się szeroko interpretować kryteria ustawowe i utrwalił się pogląd o możliwości przyznania świadczeń pieniężnych z ustawy o świadczeniu pieniężnym także dzieciom, które wysłano do miejsc, gdzie podlegali represji ich rodzice lub które to dzieci urodziły się w trakcie trwania represji rodziców.

Zdaniem WSA w Poznaniu sytuacja, w której znalazł się T. D., jest rodzajowo inna. Skarżący chciałby bowiem, aby przyznano mu świadczenie pieniężne z tytułu represji, jakiej doznać miał jako osoba poczęta, ale jeszcze nienarodzona. W ocenie Sądu sytuacji T. D. nie można podciągnąć pod działanie ustawy, gdyż – jak wskazano – jest to sytuacja oddalająca się zanadto od docelowych stanów faktycznych, jakie ustawa miała objąć. Co więcej, przyznanie praw osobie, która miała doznać represji jako nasciturus, stałoby (w przeciwieństwie do sytuacji, gdy prawa przyznawane są osobom, które jako dzieci były wywiezione lub urodziły się w trakcie represji rodziców) w kolizji z konkretnymi przepisami ustawy, jak chociażby kryterium posiadania obywatelstwa w okresie represji.

Zdaniem Sądu I instancji, T. D. przyjmuje nieprawidłową perspektywę oceny swojej sytuacji w kontekście ustawy o świadczeniu pieniężnym. Należy bowiem przyjąć, że regulacja stanowiąca, iż świadczenie pieniężne "przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie" nie stanowi nadmiernego ograniczenia dostępu do świadczeń, ale jest ona właśnie tylko dowodem na zakodowane w ustawie założenie, że świadczenie pieniężne (związane przecież zasadniczo z wywiezieniem i pracą przymusową) miało dotyczyć osób, które doznały represji jako osoby urodzone. Z tego powodu – zdaniem Sądu obecnie orzekającego – nie jest nadużyciem ze strony Szefa Urzędu to, że organ ten negując prawa T. D. powołał się właśnie na brak posiadania przez skarżącego obywatelstwa polskiego w trakcie represji rodziców, jako że był on poczęty, ale jeszcze nienarodzony. Przesłanka obywatelstwa, nie wprost, ale jednoznacznie, wyraża bowiem zamysł ustawodawcy, że represji mogły być poddane tylko osoby urodzone.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu podkreślił, że bezsporne jest, że skarżący urodził się w dniu 31 sierpnia 1945 r. Stąd okresu przed urodzeniem skarżącego, w którym nie posiadał on jeszcze obywatelstwa polskiego, nie można uznać za okres podlegania skarżącego represjom w rozumieniu art. 1 ust. 1 w związku z art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym. Należy zauważyć, że w czasie przebywania skarżącego (w łonie matki) wraz z matką na robotach przymusowych obowiązywała ustawa z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego (Dz. U. nr 7, poz. 44 ze zm.). Stosownie do przepisu art. 4 tej ustawy obywatelstwo polskie nabywało się przez urodzenie lub na skutek późniejszych zdarzeń. Nabycie obywatelstwa polskiego przez urodzenie było związane z nabyciem obywatelstwa ojca albo matki (art. 5), co oznaczało, iż to, czy dziecko nabędzie obywatelstwo polskie przez urodzenie, zależało od tego, czy ojciec albo matka dziecka w chwili jego urodzenia posiadali obywatelstwo polskie. Nabycie obywatelstwa polskiego przez urodzenie następowało więc z mocy prawa z chwilą urodzenia dziecka, jeżeli w chwili urodzenia dziecka ojciec albo matka posiadali obywatelstwo polskie. Tak więc nabycie i posiadanie obywatelstwa polskiego nie odnosiło się do osoby przed jej urodzeniem się. Stanowisko co do tego, że okres deportacji powinien być liczony dopiero od chwili narodzin, znajduje potwierdzenie w konsekwentnym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego.

W ocenie Sądu stwierdzić należy, że skoro skarżący T. D. urodził się 31 sierpnia 1945 r., a więc po zakończeniu II Wojny Światowej, a także po powrocie jego matki do Polski, to oznacza to, że nie mógł on wcześniej, przed urodzeniem, podlegać represji z tytułu deportacji do pracy przymusowej w rozumieniu ustawy o świadczeniu pieniężnym.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu stwierdził, że nie są zasadne zarzuty naruszenia przepisów postępowania – art. 7, art. 77 i art. 80 k.p.a., gdyż w sytuacji faktycznej sprawy organy w sposób w zupełności wystarczający wyjaśniły, w świetle ustawy o świadczeniu pieniężnym, dlaczego T. D. nie można było uznać za uprawnionego do świadczenia pieniężnego. Jeśli natomiast chodzi o datę ustalenia końca represji, to kwestia ta w istocie nie ma w ostatecznym rozrachunku znaczenia, gdyż najistotniejsze jest, że skarżący urodził się nie tylko po zakończeniu okresu II Wojny Światowej, ale także po udokumentowanym powrocie matki do Polski.

Zdaniem WSA w Poznaniu nie uznano także za zasadne przedstawionych w skardze zarzutów różnych postaci naruszenia art. 1a ust. 1 w zw. z art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym. W ocenie Sądu w świetle całokształtu celów ustawy (przyznanie świadczeń osobom osadzonym w obozach pracy przymusowej lub deportowanym do pracy przymusowej), a także w kontekście konkretnych regulacji określających krąg podmiotowy jej adresatów (osoby, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi), należało uznać za prawidłowe stanowisko Szefa Urzędu, iż osobie poczętej, ale nienarodzonej jeszcze w okresie deportacji rodziców do pracy przymusowej, świadczenie z tytułu takiej postaci represji nie przysługuje.

Sąd nie znalazł podstaw także, aby przedstawić zaproponowane przez T. D. pytania prawne Trybunałowi Konstytucyjnemu. W ocenie składu orzekającego ustawodawca pozostawał uprawniony do tego, aby przyjąć w ustawie określone przesłanki przyznania świadczenia, takie jak posiadanie obywatelstwa w okresie represji czy poddanie określonemu okresowi represji.

Skargę kasacyjną od tego wyroku wniósł T. D., zaskarżając wyrok w całości i zarzucając mu naruszenie prawa materialnego, tj.:

1. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w zw. z art. 1a ust. 1 w zw. z art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym poprzez jego błędne zastosowanie i przyjęcie, że T. D. nie przysługuje świadczenie opisane w art. 1a ust. 1 ustawy oświadczeniu pieniężnym ze względu na niespełnienie warunku deportacji do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy;

2. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w zw. z art. 2 pkt 2 lit. a w zw. z art. 1a ust. 1 ustawy o świadczeniu pieniężnym przez niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że T. D. w okresie życia prenatalnego nie podlegał represji, a przez to nie może stać się beneficjentem przewidzianego w ustawie świadczenia pieniężnego, albowiem represji podlegały tylko osoby faktycznie osadzone w obozach pracy przymusowej lub deportowane do pracy przymusowej,

3. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w zw. z art. 2 pkt 2 lit. a w zw. z art. 1a ust. 1 ustawy o świadczeniu pieniężnym przez błędną wykładnię, iż przepisy ustawy znajdują zastosowanie tylko w tych stanach faktycznych, w których podmiotem represji była osoba urodzona, nie zaś dziecko poczęte,

4. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w zw. z art. 1a ust. 1 w zw. z art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym przez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że dziecko poczęte, ale jeszcze nienarodzone nie posiada obywatelstwa polskiego, a w konsekwencji okres życia prenatalnego nie zalicza się do okresu podlegania represjom.

Mając powyższe na uwadze skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Poznaniu do ponownego rozpoznania, zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm prawem przepisanych, a także rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie.

Jednocześnie skarżący kasacyjnie wniósł o:

I. o zwrócenie się przez Sąd, na podstawie art. 193 Konstytucji RP w z w. z art. 33 ust. 3 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz.U. z 2016 r. poz. 2072), z następującym pytaniem prawnym do Trybunału Konstytucyjnego: "Czy art. 2 pkt 2 lit. a i b ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o osobach deportowanych, do pracy przymusowej oraz osadzonych w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. z 2014 r.), w zakresie, w jakim wyznacza dolną granicę czasową - okres 6 miesięcy - dla spełnienia się przesłanki wystąpienia represji w myśl tej ustawy jest zgodny z art. 2, art. 32 w zw. z art. 30 w zw. z art. 31 ust. 3?";

II. o zwrócenie się przez Sąd, na podstawie art. 193 Konstytucji RP z dnia 2 kwietnia 1997r. (Dz.U. z 1997 r. nr 78 poz. 483; dalej: Konstytucja RP) w zw. z art. 33 ust. 3 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz.U. z 2016 r. poz. 2072), z następującym pytaniem prawnym do Trybunału Konstytucyjnego: "Czy art. 1a ust. 1 ustawy z dnia z dnia 31 maja 1996 r. o osobach deportowanych do pracy przymusowej oraz osadzonych w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. z 2014 r.), w zakresie, w jakim wyklucza uznanie nasciturusa za osobę podlegającą represji w myśl tej ustawy, jest zgodny z art. 2, art. 32, art. 72 w zw. z art. 30 w z w. z art. 34 ust. 1 w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP?".

Powyższe zarzuty rozwinięto w uzasadnieniu skargi kasacyjnej.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod uwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W przedmiotowej sprawie nie zachodzą przesłanki nieważności postępowania określone w art. 183 § 2 p.p.s.a. W związku z tym Naczelny Sąd Administracyjny przy rozpoznaniu sprawy związany był granicami skargi kasacyjnej.

Skarga kasacyjna nie posiada usprawiedliwionych podstaw.

Przede wszystkim należy podnieść, że skarga kasacyjna jest sformalizowanym środkiem prawnym. W związku z tym przy jej sporządzaniu wprowadzono tzw. przymus adwokacko-radcowski, aby nadać temu środkowi odwoławczemu charakter pisma o wysokim stopniu sformalizowania, gdy chodzi o wymagania dotyczące podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienia, jako istotnych elementów konstrukcji skargi kasacyjnej (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z: 4 sierpnia 2010 r. sygn. akt I FSK 1353/09; 30 marca 2010 r. sygn. akt II FSK 1961/08; 29 stycznia 2010 r. sygn. akt I FSK 2048/08). Postępowanie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym jest bowiem oparte na zasadzie dyspozycyjności i nie polega na ponownym rozpoznaniu sprawy w jej całokształcie, tak jak ma to miejsce w postępowaniu przed Sądem I instancji. Zakres kognicji Naczelnego Sądu Administracyjnego wyznaczają sformułowane przez skarżącego kasacyjnie zarzuty, oparte na ustawowych podstawach i uzasadnione w treści skargi kasacyjnej.

Podnieść należy, że art. 176 p.p.s.a. reguluje elementy składowe skargi kasacyjnej. Zgodnie z art. 176 § 1 pkt 2 p.p.s.a. obligatoryjnym elementem skargi kasacyjnej jest przytoczenie podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienie. W myśl zaś art. 174 skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach:

1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie;

2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

W niniejszej sprawie w skardze kasacyjnej zarzucono naruszenia prawa materialnego.

Przed przystąpieniem do analizy zarzutów skargi kasacyjnej należy jednak poczynić kilka uwag natury ogólnej.

Podnieść należy, że w uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów NSA z dnia 12 października 1998 r., OPS 5/98 (ONSA z 1999 r., z.1, poz.1) trafnie zwrócono uwagę, że ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395), zwana dalej ustawą o świadczeniu, nie przewiduje objęcia świadczeniem wszystkich osób, które doznały represji okresu wojennego i powojennego i nie dotyczy też wszystkich rodzajów i form represji, jakim w tym okresie poddani byli obywatele polscy. Należy przy tym mieć na uwadze, na co wielokrotnie zwrócono uwagę w orzecznictwie sądowym, że ustawa o świadczeniu odróżnia samo pojęcie represji i osoby represjonowanej od świadczenia, którego wysokość jest związana z okresem wykonywania pracy przymusowej. Dlatego też konsekwentnie przyjmuje się w orzecznictwie sądowym (przykładowo w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 13 stycznia 2001 r. sygn. akt III RN 112/99), że wykazanie wykonywania pracy przymusowej nie jest warunkiem uznania za represję, w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym - pobytu w obozie pracy lub na robotach przymusowych.

Z tego względu przyjmuje się, że osobą represjonowaną jest osoba deportowana do pracy przymusowej lub osadzona w obozie pracy bez względu na wiek. Sąd podziela wyrażane w orzecznictwie stanowisko, że o deportacji (wywiezieniu) można mówić zarówno wtedy, gdy dziecko zostało wywiezione wraz z rodzicami na roboty przymusowe, jak i wtedy gdy wywieziona na roboty przymusowe kobieta urodziła dziecko w miejscu wykonywania tych robót. Nie sposób bowiem racjonalnie uzasadnić, że sytuacja małego dziecka wywiezionego wraz z matką na roboty przymusowe jest inna od sytuacji dziecka urodzonego już po wywiezieniu matki na roboty przymusowe. Jeżeli przyjmie się, że o represji nie decyduje wiek dziecka oraz to, czy faktycznie pracowało, to nie powinno również budzić wątpliwości, że osobą represjonowaną jest także dziecko urodzone w miejscu wykonywania pracy przymusowej przez deportowaną matkę. W wyroku Sądu Najwyższego z dnia 24 października 2003 r., sygn. akt III RN 120/02 trafnie przyjęto, że nie można zakładać, że cel wywiezienia dziecka z rodzicami deportowanymi na roboty przymusowe do III Rzeszy był inny niż w stosunku do rodziców. Tak samo nie można zakładać, że deportacja do pracy przymusowej kobiety, która urodziła dziecko po wywiezieniu, nie rozciąga się na to dziecko. Należy też podzielić stanowisko wyrażone w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 lutego 2003 r., sygn. akt II SA/Ka 834/01, iż odmienne traktowanie osób urodzonych w obozach pracy w stosunku do osób osadzonych tam w wieku niemowlęcym czy dziecięcym, nawet jeżeli dziecko nie mogło wykonywać pracy, godziłoby w zasady słuszności i poczucia sprawiedliwości. Wyżej przytoczone poglądy dotyczą jednak stanów faktycznych diametralnie różnych od sytuacji skarżącego kasacyjnie w niniejszej sprawie.

Skarżący kasacyjnie urodził się bowiem 31 sierpnia 1945 r. w K. Z kolei ze zgromadzonych w sprawie dokumentów wynika, że ojciec T. D. powrócił do Polski 29 maja 1945 r. Matka skarżącego natomiast pracowała przymusowo w latach 1941-1945. Z powyższego skarżący kasacyjnie wywodzi, że został poczęty w grudniu 1944 r., to jest w czasie, gdy jego rodzice pracowali przymusowo w gospodarstwach rolnych. Nie jest kwestionowana okoliczność, że skarżący kasacyjnie nie urodził się w tym czasie, a już po powrocie rodziców na terytorium Polski.

Zgodnie z art. 1a ust. 1 ustawy o świadczeniu pieniężnym świadczenie przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie. Należy powtórzyć, że ustawa o świadczeniu nie przewiduje objęcia świadczeniem wszystkich osób, które doznały represji okresu wojennego i powojennego i nie dotyczy też wszystkich rodzajów i form represji, jakim w tym okresie poddani byli obywatele polscy. Ustawa wprowadza kryterium posiadania obywatelstwa polskiego dla beneficjentów świadczenia, co więcej wymaga spełnienia tego kryterium w dwóch okresach – w okresie podlegania represjom określonym w ustawie i obecnie. Posiadanie obywatelstwa polskiego jest zatem warunkiem koniecznym nabycia prawa do świadczenia. Niewątpliwie skarżący kasacyjnie nabył obywatelstwo polskie z chwilą urodzenia. Sporna jest jednak kwestia, czy posiadał to obywatelstwo jako nasciturus. Trafnie podniósł Sąd I instancji, że w czasie, gdy skarżący kasacyjnie miał status dziecka poczętego, a nie narodzonego, obowiązywała ustawa z 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego (Dz.U. Nr 7, poz. 44 ze zm.). Sposoby nabycia obywatelstwa polskiego określał art. 4 tej ustawy, wskazując w szczególności, iż obywatelstwo polskie nabywa się przez urodzenie. Zgodnie z art. 5 tej ustawy "przez urodzenie dzieci ślubne nabywają obywatelstwo ojca, dzieci nieślubne – obywatelstwo matki". Żaden z pozostałych sposobów nabycia obywatelstwa polskiego wymienionych w art. 4 nie dotyczył dziecka poczętego, lecz nienarodzonego. Obywatelstwo można bowiem było nabyć przez uprawnienie, uznanie lub przysposobienie, zamążpójście, nadanie, przyjęcie urzędu publicznego lub przyjęcie do służby wojskowej w Państwie Polskiem, o ile nie uczyniono przeciwnego zastrzeżenia. Na marginesie należy podnieść, że reguła nabywania obywatelstwa polskiego przez urodzenie nie uległa zmianie i obecnie wynika z art. 14 ustawy z dnia 2 kwietnia 2009 r. o obywatelstwie polskim (t.j. Dz.U. z 2023 r., poz. 1989).

Nie są zasadne zarzuty skargi kasacyjnej skoncentrowane wokół naruszenia art. 1a ust. 1 samodzielnie lub w związku z art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu. Beneficjentem świadczenia w świetle regulacji ustawy o świadczeniu mogą być tylko obywatele polscy. Z kolei obywatelem polskim może stać się osoba fizyczna w szczególności w chwili urodzenia, jednakże nie przed urodzeniem.

Gdyby wolą ustawodawcy było określenie w inny sposób kręgu beneficjentów świadczenia w oparciu o przepisy ustawy o świadczeniu, nie wprowadzałby wyraźnie kryterium posiadania obywatelstwa polskiego.

Sąd nie widzi potrzeby zwracania się do Trybunału Konstytucyjnego o wyjaśnienie zgodności z Konstytucją regulacji ustawy o świadczeniach, o co wnioskował skarżący kasacyjnie już w postępowaniu przed Sądem I instancji, szczególnie, że żaden przepis Konstytucji nie został powołany w podstawach skargi kasacyjnej.

Z przytoczonych wyżej względów należało dojść do wniosku, że skarga kasacyjna pozbawiona jest usprawiedliwionych podstaw. W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.