Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 1637/22
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2023-08-29 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 174 pkt 1 i 2, art. 188
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 17 ust. 1
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
article: art. 80
journal: Dz.U. 2023 poz 775
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t. j.)

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Piotr Przybysz Sędziowie Sędzia NSA Zygmunt Zgierski Sędzia del. WSA Jakub Zieliński (spr.) po rozpoznaniu w dniu 29 sierpnia 2023 r. na posiedzeniu niejawny w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej M. K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 13 maja 2022 r., sygn. akt III SA/Łd 927/21 w sprawie ze skargi M. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Piotrkowie Trybunalskim z dnia 14 października 2021 r. nr KO.411.322.2021 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżony wyrok, 2. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy D. z dnia 27 sierpnia 2021 r. nr SR.4210.99.4.2021, 3. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi na rzecz M. K. kwotę 840,- ( słownie: osiemset czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowoadministracyjnego.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi wyrokiem z 13 maja 2022 r. o sygn. akt II SA/Łd 927/21 oddalił skargę M.K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławcze w Piotrkowie Trybunalskim z dnia 14 października 2021 r. nr KO.441.322.2021 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Wyrok ten zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym.

M.K. złożyła do Ośrodka Pomocy Społecznej w D. wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym mężem A.K.

Decyzją Wójta Gminy D. z dnia 27 sierpnia 2021 r. nr SR.4210.99.4.2021 odmówiono M.K. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki nad mężem A.K. W ocenie organu I instancji zakres sprawowanej opieki nad mężem nie wymaga całkowitej rezygnacji przez M.K. z aktywności zawodowej oraz stałego dozoru osoby niepełnosprawnej. Czynności opiekuńcze wykonywane przy mężu nie zajmują takiej ilości czasu w ciągu dnia, aby skarżąca nie mogła podjąć pracy zarobkowej, np. w niepełnym wymiarze czasu pracy, czy umowy zlecenia. Zakres opieki nad mężem głównie sprowadza się do prowadzenia gospodarstwa domowego, natomiast wykonywane czynności pomocowe nie wymagają stałego i długofalowego jej udziału. A.K. może zostać sam w domu, opatrunki zmieniane są o stałych porach, wykonywanie obowiązków z tym związanych można usystematyzować i zorganizować w ten sposób, by nie wykluczały one możliwości podjęcia pracy. Sprawowana opieka nie ma charakteru trwałego i nie uniemożliwia podjęcia pracy. M.K. nie zrezygnowała z pracy, aby sprawować opiekę nad chorym mężem, gdyż przez długi okres czasu była osobą bierną zawodowo. Obowiązki rodzinne związane z wychowywaniem małych dzieci uniemożliwiają M.K. podjęcie zatrudnienia. Dodatkowo organ wskazał, że nie została też spełniona przesłanka określona w art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 111 ze zm. – dalej: "u.ś.r.") do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na to, że niepełnosprawność osoby wymagającej opieki nie powstała w żadnym z terminów wskazanych w tym przepisie.

Od powyższej decyzji M.K. wniosła odwołanie.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Piotrkowie Trybunalskim (dalej w skrócie: SKO) , po rozpatrzeniu odwołania M.K., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy D. Organ II instancji, stwierdził, że Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 orzekł, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Oznacza to, że w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała nie później, niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia, przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. jest zgodny z Konstytucją i nie ma przeszkód prawnych do jego stosowania. Natomiast w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później (co ma miejsce w niniejszej sprawie), kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. Tym samym w odniesieniu do tych osób, a w niniejszej sprawie do męża skarżącej, oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należało i należy dokonywać z pominięciem tego kryterium.

Dalej organ odwoławczy przeanalizował sytuację zdrowotną A.K. oraz sytuację rodzinną M.K. Opisano także zakres opieki jakiej wymaga A.K. W ocenie SKO pomoc skarżącej sprowadza się w znacznej mierze do wykonywania zwykłych czynności dnia codziennego (przygotowanie i podanie posiłków, pranie, sprzątanie, robienie zakupów), które to czynności wykonuje się w każdym gospodarstwie domowym, również gdy osoby pracują, a przede wszystkim nie wszystkie z tych czynności są wykonywane codziennie. Natomiast zakres opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, nie może ograniczać się do wykonywania podstawowych czynności domowych, które mogą być w całości wykonywane poza godzinami pracy - niezależnie od systemu czasu pracy. Zauważono, iż większość czynności związanych z pomocą przy higienie osobistej męża, czy zmianie opatrunków, jest wykonywana w godzinach porannych i wieczornych, a zatem trudno uznać, że kolidowałyby one z możliwością podjęcia zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Kolegium stwierdziło, że skarżąca nie podała, ile czasu poświęca na czynności opiekuńcze względem niepełnosprawnego męża. W jego ocenie nie bez znaczenia w sprawie jest też okoliczność, że w tym samym budynku mieszkalnym mieszkają rodzice A.K., którzy również należą do kręgu osób zobowiązanych do alimentacji, a także jego siostra, które to osoby, mimo że pracują, mogą współpracować ze skarżącą i w pewnym zakresie wspomóc ją w opiece nad mężem. Ponadto rodzina wychowuje dwoje dzieci, co wskazuje, że M.K. sprawuje opiekę nad dziećmi i pozostaje bierna zawodowo z innych przyczyn, niż konieczność opieki nad niepełnosprawnym mężem (w szczególności z powodu zapewnienia całodziennej opieki córce). W ocenie organu, uzasadnione w konsekwencji jest twierdzenie, że opieka sprawowana przez skarżącą nad mężem nie jest stała. Opieka taka nie stanowi przeszkody do podjęcia i wykonywania pracy zawodowej. Brak jest podstaw do przyjęcia, że skarżąca nie podejmuje zatrudnienia (chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy) w związku z koniecznością stałej opieki nad mężem. Jak wynika z akt sprawy, mąż skarżącej może pozostać sam w mieszkaniu, po którym porusza się samodzielnie. Nie kwestionując złego stanu zdrowia męża skarżącej i zasadności udzielania mu wsparcia w codziennych czynnościach, organ podkreślił, że sama konieczność sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną nie stanowi, w świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r., samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

M.K. wniosła skargę na powyższe rozstrzygnięcie do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi .

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi w uzasadnieniu wyroku oddalającego powyższą skargę wyjaśnił, iż treść art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. jednoznacznie wskazuje, że podstawową przesłanką przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Podkreślił jednocześnie, że nie każda rezygnacja lub niepodejmowanie zatrudnienia jest podstawą do przyznania świadczenia, ale tylko taka, której celem jest sprawowanie opieki. Musi istnieć wyraźny i bezpośredni związek między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia, a sprawowaniem opieki nad osobą wskazaną w ustawie. W ocenie Sądu I instancji w niniejszej sprawie organy obu instancji prawidłowo przyjęły, iż spełnione są dwie przesłanki pozytywne przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, czyli znaczny stopień niepełnosprawności osoby wymagającej opieki i pozostawanie skarżącej i osoby niepełnosprawnej, wymagającej opieki w gronie osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego, a wymienionych w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Sąd ten podzielił przy tym stanowisko organów, iż pomimo sprawowania przez Panią M.K. opieki nad mężem nie zachodzi w niniejszej sprawie związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia przez skarżącą, czy też niepodejmowaniem zatrudnienia, a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem.

Sąd zauważył, że M.K. od 17 marca 2008 roku do 31 maja 2009 roku była zatrudniona, a następnie od 1 marca 2010 roku do 19 października 2015 roku świadczyła pracę przebywając poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej. W ocenie Sądu ze zgromadzonego w sprawie przez organy administracji materiału dowodowego nie wynika, że rezygnacja z zatrudnienia czy też jego niepodejmowanie nastąpiło celem sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem, ale z innych przyczyn. Zauważono, że niepełnosprawność męża powstała dopiero 19 marca 2020 r., a w okresie poprzedzającym ten dzień M.K. pozostawała bierna zawodowo. Sąd wyjaśnił, że aby spełnione były przesłanki określone w art. 17 ust. 1 u.ś.r., opieka nad osobą niepełnosprawną musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej. Związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły.

W ocenie Sądu, organy obu instancji na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego poprawnie przyjęły, że wykonywane przez skarżącą czynności, zwłaszcza takie jak zmiana opatrunków, pomoc w czynnościach higienicznych, przygotowywanie dietetycznych posiłków, nie kolidują z możliwością podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, są wykonywane w godzinach porannych i wieczornych. Sąd zgodził się z oceną, że w znacznej mierze pomoc skarżącej sprowadza się do wykonywania zwykłych czynności dnia codziennego takich jak przygotowanie i podanie posiłków, pranie, sprzątanie, robienie zakupów. Zaznaczono, że mąż skarżącej może pozostać sam w mieszkaniu, po którym porusza się samodzielnie (z pomocą kuli łokciowej), co oznacza, że nie jest osobą leżącą. Ponadto w budynku, w którym mieszka A.K., mieszkają również jego rodzice oraz jego siostra, którzy pracują zawodowo. Tym samym, w ocenie Sądu, nie została spełniona pozytywna przesłanka przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w postaci związku przyczynowo skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia lub rezygnacją z zatrudnienia, a koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, gdyż zakres sprawowanej opieki nie wyklucza podjęcia zatrudnienia.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zauważył, że obiektywnie sytuacja życiowa skarżącej i jej męża, jako osoby wymagającej opieki nie jest łatwa, jednakże organ administracji rozstrzygając niniejszą sprawę jest ograniczony ściśle ustalonymi kryteriami ustawowymi określonymi w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych i nie działa w ramach uznania administracyjnego. Organ jest związany wskazanymi przepisami prawa, gdyż ustawodawca nie zamieścił w ustawie przepisu dającego możliwość uwzględniania przypadków szczególnych, wykraczających swoim stanem faktycznym poza kryteria ustalone w przepisach u.ś.r. i nie pozostawił organom administracyjnym prawa do przyznawania przedmiotowego świadczenia na zasadzie uznania administracyjnego.

Sąd ten podzielił także stanowisko SKO, iż przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. ze względu na orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 (OTK-A 2014/9/104) nie może być podstawą odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Odnosząc się do zawartego w skardze zarzutu naruszenia przepisów art. 7 i 77 K.p.a. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi stwierdził, że organy obu, a zwłaszcza II instancji, uczyniły zadość wynikającym z powyższych przepisów obowiązków, co dodatkowo znalazło swój jednoznaczny wyraz w uzasadnieniu decyzji organu II instancji, które ma charakter kompletny, spójny i logiczny. Uznał, że zaskarżona decyzja administracyjna została wydana z wyjaśnieniem okoliczności faktycznych objętych hipotezą przepisów mających w danej sprawie zastosowanie.

M.K. wniosła skargę kasacyjną od powyższego wyroku zaskarżając go w całości i zarzucając:

1. na podstawie art. 174 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (dalej: "p.p.s.a.") naruszenie prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1 pkt ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (dalej jako u.ś.r.) poprzez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi że:

- fakt, iż M.K. nie podejmuje pracy zawodowej od 2015 r. powoduje brak związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy rezygnacją/niepodejmowaniem zatrudnienia przez Skarżącą, a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem A.K., podczas gdy w orzecznictwie sądów administracyjnych wyraźnie przyjmuje się, że art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie pozwala organom właściwym do orzekania w przedmiocie ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na ustalanie przyczyn niezdolności do pracy osoby ubiegającej się o świadczenie pielęgnacyjne, zobowiązane są one jedynie do ustalenia, na podstawie zgromadzonej dokumentacji, czy osoba taka jest zdolna do pracy i czy wyłączną przyczyną rezygnacji z zatrudnienia jest konieczność opieki - organ powinien zbadać, czy osoba opiekująca się niepełnosprawnym, w sytuacji gdyby nie sprawowała tej opieki, byłaby w gotowości do podjęcia zatrudnienia, inne okoliczności takie jak brak zatrudnienia strony w przeszłości, brak odpowiednich kwalifikacji itp. nie mają znaczenia dla spełnienia przesłanki tzw. niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki,

- wykonywane przez Skarżącą czynności polegające na zmianie opatrunków, pomocy w czynnościach higienicznych, przygotowywaniu posiłków itp. nie stanowią opieki stałej lub długotrwałej i nie kolidują z możliwością podjęcia przez M.K. zatrudnienia, podczas gdy w orzecznictwie sądów administracyjnych zarówno wyrażenie "stała" lub "długoterminowa" są wyrażeniami odnoszącymi się do czasu sprawowania opieki; jednoczesne rozróżnianie przez ustawodawcę opieki stałej i długoterminowej wskazuje, że nie wymaga on, aby osoba sprawująca opiekę przebywała bez jakichkolwiek przerw w ciągu dnia w pobliżu osoby, która opieki w świetle orzeczenia o stopniu niepełnosprawności wymaga, przesłanka warunkująca uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego zostanie spełniona, jeżeli opiekun pozostaje w ciągłej dyspozycji swego podopiecznego, przez co należy rozumieć także sytuację, w której oprócz sprawowania opieki, wykazuje gotowość niesienia pomocy zarówno w dzień, jak i w nocy, tj. stopień zaangażowania w pomoc osobie najbliższej, uniemożliwia opiekunowi podjęcie jakiejkolwiek pracy zarobkowej i chodzi tu o opiekę stałą lub długoterminową, a nie tylko o opiekę rozumianą jako wykonywanie czynności opiekuńczych bez przerwy przez 24 godziny na dobę, a ponadto, że nie jest rolę organów dokonywanie własnych ustaleń i oceny w zakresie czasochłonności opieki wymaganej przez podopiecznego, skoro uprawniony lekarz orzecznik stwierdził, że dana osoba wymaga stałej lub długotrwałej opieki w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji - organy są związane przedłożonym orzeczeniem.

2. na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a., naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:

a) art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. poprzez nieuwzględnienie przez WSA w Łodzi skargi i jej oddalenie, mimo naruszenia w toku postępowania przed organem II instancji przepisów prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1 u.ś.r. przez jego błędną wykładnię jak wyżej,

b ) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. poprzez nieuwzględnienie przez WSA w Łodzi skargi i jej oddalenie, mimo naruszenia w toku postępowania przed organem II instancji przepisów postępowania mogących mieć istotnych wpływ na wynik sprawy, tj. art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. polegające na niewyjaśnieniu wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy i przyjęcie przez organ (a następnie przez WSA w Łodzi), że posiadanie przez małżonków K. dzieci w wieku 2 i 6 lat m.in. powoduje brak istnienia związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez Skarżącą zatrudnienia, a opieką nad niepełnosprawnym mężem, podczas gdy organ w żaden sposób nie wykazał, by M.K. nie podejmowała zatrudnienia w okresie poprzedzającym powstanie niepełnosprawności A.K. wyłącznie z powodu sprawowania opieki nad dziećmi - w przypadku braku konieczności sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem Skarżąca niewątpliwie mogłaby podjąć pracę zawodową i powierzyć opiekę nad małoletnimi dziećmi placówkom oświatowym (żłobek i przedszkole, a w nieodległym czasie również szkoła), co jest przyjętą powszechnie praktyką w przypadku młodych matek.

Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie skargi, a ewentualnie w razie nieuwzględnienia powyższego wniosku, o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Łodzi. Ponadto zrzekła się prawa do przeprowadzenia rozprawy i wniosła o rozpoznanie skargi na posiedzeniu niejawnym oraz o zasądzenie od organu na rzecz Skarżącej zwrotu kosztów postępowania, w tym zwrotu kosztów zastępstwa procesowego według norm prawem przepisanych.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna okazał się zasadna.

W pierwszej kolejności wyjaśnić należy, iż skargę kasacyjną rozpoznano na posiedzeniu niejawnym stosownie do art. 182 § 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 259, dalej: p.p.s.a.), gdyż strona skarżąca zrzekła się rozprawy, a strona przeciwna nie zażądała jej przeprowadzenia.

Stosownie do treści art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod uwagę tylko nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności wymienionych w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec czego rozpoznanie sprawy nastąpiło w granicach zgłoszonych podstaw i zarzutów skargi kasacyjnej.

Zgodnie z treścią art. 176 § 1 pkt 2 p.p.s.a. skarga kasacyjna winna zawierać zarówno przytoczenie podstaw kasacyjnych, jak i ich uzasadnienie. Przytoczenie podstaw kasacyjnych oznacza konieczność konkretnego wskazania tych przepisów, które zostały naruszone w ocenie wnoszącego skargę kasacyjną, co ma istotne znaczenie ze względu na zasadę związania Sądu II instancji granicami skargi kasacyjnej.

Autor skargi kasacyjnej oparł zarzuty na obu podstawach określonych w art. 174 p.p.s.a. Jeżeli w skardze kasacyjnej zarzuca się zarówno naruszenie przepisów prawa materialnego, jak i przepisów postępowania, to w pierwszej kolejności należy rozpoznać ten drugi z zarzutów, ponieważ dopiero po przesądzeniu, że stan faktyczny przyjęty przez sąd w zaskarżonym wyroku jest prawidłowy albo nie został dostatecznie podważony, można przejść do skontrolowania procesu subsumcji danego stanu faktycznego pod zastosowany przez sąd pierwszej instancji przepis prawa materialnego.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego zarzut naruszenia art. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7 , art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a jest zasadny. Zgodzić się trzeba zwłaszcza z zarzutem , iż organy administracji - czego nie zauważył Sąd I instancji - nie dokonały należytej oceny zgromadzonych w sprawie dowodów. Przypomnieć należy, iż ocena dowodów jest "czynnością myślową" i jak każda czynność tego rodzaju powinna opierać się na zasadach logicznego myślenia. Z zebranego materiału dowodowego można zatem wysnuwać tylko wnioski logicznie uzasadnione. Przesłanką prawidłowości swobodnej oceny dowodów jest to, aby wszystkie dowody zostały ocenione w łączności, a nie tylko każdy dowód z osobna. Organ prowadzący postępowanie według swojej wiedzy, doświadczenia oraz wewnętrznego przekonania ocenia wartość dowodową poszczególnych środków dowodowych, wpływ udowodnienia jednej okoliczności na inne okoliczności. Ocena materiału dowodowego nie może też być wybiórcza. Jeśli organ dokonuje jedynie wybiórczej oceny materiału dowodowego dopuszcza się naruszenia zasady swobodnej oceny materiału dowodowego, gdyż wówczas ma ona charakter oceny dowolnej (por. wyrok NSA z 2 marca 2021 r. o sygn. II OSK 855/18 – wszystkie powołane w uzasadnieniu orzeczenia dostępne są na: orzeczenia.nsa.gov.pl ). Opierając się na dokonanych ustaleniach, organ II instancji uznał, iż M.K. sprawuje opiekę nad dziećmi, a więc pozostaje bierna zawodowo z innych przyczyn, niż konieczność opieki nad niepełnosprawnym mężem. Sąd I instancji nie odniósł się w swoich rozważaniach do tej oceny, wskazując jedynie, iż niepełnosprawność męża skarżącej powstała dopiero 19 marca 2020 r., a w okresie poprzedzającym ten dzień M.K. pozostawała bierna zawodowo. Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko wyrażone w skardze kasacyjnej, iż posiadanie przez skarżącą dzieci w wieku 2 i 6 lat (w dacie złożenia wniosku o świadczenie pielęgnacyjne) nie oznacza braku istnienia związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez Skarżącą zatrudnienia, a opieką nad niepełnosprawnym mężem. To, że skarżąca od roku w którym urodziła pierwsze dziecko (2015 r) pozostawała bierna zawodowo nie oznacza, iż w przypadku braku choroby męża dalej nie podejmowałaby zatrudnienia. Z akt sprawy wynika, iż młodsza córka skarżącej, w dacie złożenia wniosku o świadczenie pielęgnacyjne miała ukończone 2 lata, zatem nie można wykluczyć, jak to uczynił organ, iż skarżąca mogłaby skorzystać z usług opiekuńczych dla dzieci i podjąć zatrudnienie, co jak wynika z doświadczenia życiowego, stanowi zwyczajową praktykę w przypadku znacznej grupy rodziców dzieci w tym wieku. Tym bardziej, iż z ustaleń organów wynika, że do chwili urodzenia pierwszego dziecka skarżąca była osobą aktywną zawodowo. Powyższe stanowisko organu odwoławczego narusza zatem zasadę swobodnej oceny dowodów.

Przechodząc do oceny zarzutów przepisów prawa materialnego – art. 17.ust. 1 u.ś.r. zauważyć należy, iż z przepisu tego wynika, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobom wymienionym w pkt 1-4, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. W przepisie tym mowa jest o rezygnacji ( czyli zaprzestaniu ) oraz niepodejmowaniu zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Okoliczność rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia powinny być oceniane na moment rozpoznawania wniosku o przyznanie świadczenia. Bez znaczenia pozostaje przy tym, czy wnioskodawca zrezygnował z zatrudnienia wcześniej z innych przyczyn (np. z uwagi na poród i opiekę nad małymi dziećmi) jeżeli przyczyny te ustały, a w dacie wystąpienia z wnioskiem o świadczenie pielęgnacyjne zaistniały nowe okoliczności takie jak konieczność sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawnością, które uniemożliwiają wnioskodawcy ponowne podjęcie zatrudnienia.

Niewątpliwie świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, czy też za gotowość do świadczenia czynności opiekuńczych, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Ustawodawca wymaga, aby brak podejmowania zatrudnienia lub rezygnacja z zatrudnienia przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 u.ś.r. pozostawały w bezpośrednim związku przyczynowym z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Aby można było mówić o spełnieniu przesłanek określonych w art. 17 ust. 1 u.ś.r. opieka taka musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej. Zatem związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem) a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły. W każdym postępowaniu właściwy organ musi zatem dokonać oceny, czy w okolicznościach konkretnej sprawy istotnie osoba sprawująca opiekę nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia lub zmuszona jest z niego zrezygnować ( patrz wyrok z 14 marca 2023 r. o sygn. akt I OSK 1239/22).

Trzeba też zaznaczyć, iż ustawodawca nie stawia wymogu sprawowania opieki w sposób nieprzerwany, całodobowy, codzienny, samodzielny, jak też przebywania stale w pobliżu osoby, która opieki - w świetle orzeczenia o stopniu niepełnosprawności - wymaga. Musi to być stała w sensie trwałości, a długotrwała w sensie rozciągłości w czasie, powtarzalna opieka nad niepełnosprawną osobą, której zakres wyznaczony jest niepełnosprawnością osoby wymagającej opieki, a więc koniecznością wykonywania czynności opiekuńczych umożliwiających egzystowanie tej osoby w warunkach godności człowieka, zapewnienie zaspokojenia normalnych, codziennych potrzeb osoby, nad którą opieka jest sprawowana, których bez pomocy osób trzecich nie jest w stanie sobie sama zapewnić (patrz. wyrok WSA w Poznaniu z 16 marca 2023 r. o sygn. akt II SA/Po 806/22). Zakresu opieki sprawowanej przez wnioskodawcę, uprawniającej do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, należy każdorazowo dokonywać z uwzględnieniem całokształtu okoliczności konkretnej sprawy, a przede wszystkim indywidualnej sytuacji osoby wymagającej opieki, w tym m.in. rodzaju jej niepełnosprawności, stanu zdrowia, sprawności ruchowej i intelektualnej, trybu życia, warunków mieszkaniowych itp. Innego zakresu opieki wymaga bowiem np. osoba sprawna ruchowo, lecz niewidoma, a innego osoba widząca, ale stale leżąca.

W okolicznościach rozpoznawanej sprawy zgodzić się należy ze skarżącą kasacyjnie, iż z faktu, że A.K. jest w stanie w pewnym zakresie poruszać się po mieszkaniu o kulach i częściowo obsługiwać swoje potrzeby fizjologiczne i higieniczne samodzielnie, nie można wyprowadzać wniosku, iż nie wymaga on stałej opieki osoby trzeciej (w tym wypadku swojej małżonki). Z akt sprawy wynika, iż A.K. o ile samodzielnie porusza się po mieszkaniu, to nie jest w stanie samodzielnie się ubierać, wstawać oraz siadać, jak też poruszać po schodach. Ta ostatnia okoliczność jest o tyle istotna, że droga do łazienki prowadzi po schodach. Opieka i pomoc jakiej wymaga mąż skarżącej niewątpliwie ma charakter stały i ma na celu zaspokojenie jego podstawowych, codziennych potrzeb, w tym potrzeb fizjologicznych. Z wyjaśnień skarżącej wynika, iż praktycznie stale w pobliżu jej męża musi znajdować się osoba zdolna do udzielania mu pomocy przy ww. czynnościach.

Nieprawidłowe jest zatem stanowisko organów, podzielone przez Sąd I instancji, iż zakres czynności opiekuńczych wykonywanych przez skarżącą ma charakter czynności dnia codziennego i nie koliduje z możliwością podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej - są bowiem "wykonywane w godzinach porannych i wieczornych". Organy oraz Sąd I instancji w swoich rozważaniach dotyczących zakresu świadczonej przez M.K. opieki skupiły się na czynnościach higienicznych, zmianie opatrunków i przygotowywaniu posiłków, pomijając wskazane wyżej kwestie dotyczące świadczonej pomocy związanej z ograniczeniami ruchowymi A.K. Trzeba w tym miejscu podkreślić, iż w orzeczeniu o stopniu niepełnosprawności wydanym w 16 marca 2021 r. przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w B. wyraźnie wskazano, że A.K. ze względu na posiadane schorzenia "ma znacznie ograniczenia możliwości samodzielnego poruszania".

Z uwagi na powyższe skargę kasacyjną należy uznać za zasadną, zaskarżony wyrok jak też decyzje organów obu instancji zapadły z naruszeniem przepisów postępowania (art. 80 k.p.a.) oraz przepisów prawa materialnego (art. 17 ust. 1 u.ś.r.).

W tej sytuacji Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 p.p.s.a. oraz art. 145 § 1pkt 1 lit a i c p.p.s.a. uchylił zaskarżony wyrok (punkt I sentencji wyroku) oraz zaskarżoną decyzję i poprzedzająca ja decyzję Wójta Gminy D. z dnia 27 sierpnia 2021 r. nr SR.4210.99.4.2021. (punkt II sentencji wyroku).

Ponowne rozpoznając wniosek skarżącej organy uwzględnią wyżej wskazaną wykładnię przepisu art. 17 ust. 1 u.ś.r. oraz wyrażoną ocenę okoliczności niepodejmowania przez M.K. zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej jak też ocenę charakteru opieki i pomocy udzielnej przez skarżącą niepełnosprawnemu mężowi A.K.

O kosztach postępowania orzeczono w punkcie III sentencji wyroku na podstawie art. 203 pkt 1 oraz art. 200 i art. 205 § 2 P.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit c Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 265 z późn. zm.) oraz § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. poz. 1800 z późn. zm.).