Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt IV SA/Po 176/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2023-04-14 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Donata Starosta Sędzia WSA Józef Maleszewski (spr.) Sędzia WSA Monika Świerczak po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 14 kwietnia 2023 r. sprawy ze skargi I. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 24 stycznia 2023 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Miasta K. z dnia 27 grudnia 2022 r. nr [...]


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 27.12.2022 r. nr [...] Burmistrz Miasta K. odmówił I. W. (dalej jako skarżąca) prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad H. H..

Organ I instancji ustalił, że I. W. sprawuje opiekę nad niepełnosprawną matką. Skarżąca nie pracuje zawodowo od 1.12.2022 r. H. H. legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Nie da się określić od kiedy istnieje niepełnosprawność, natomiast ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od dnia 3.11.2022 r., tj. od 76 roku życia. H. H. pozostaje w związku małżeńskim z A. H., który nie posiada orzeczenia o niepełnosprawności w stopniu znacznym. Rodzice H. H. nie żyją. Organ ustalił również, że poza skarżącą, H. H. posiada jeszcze jedną córkę A. H.-P., która nie pracuje zawodowo i zajmuje się dziećmi.

Uzasadniając swoją decyzję, organ I instancji wskazał, że w myśl art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 615 z późn. zm., dalej jako u.ś.r.) świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba, że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. A. H. nie posiadał wówczas orzeczenia o niepełnosprawności w stopniu znacznym, a zatem wystąpiła negatywna przesłanka uniemożliwiająca przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Ponadto - w ocenie organu I instancji – nie ziściły się również przesłanki z art. 17 ust. 1b u.ś.r., ponieważ ustalony znaczny stopień niepełnosprawności osoby wymagającej opieki datuje się od 03.11.2022 r., tj. od 76 roku życia.

Skarżąca złożyła odwołanie od powyższej decyzji podnosząc, że wiek oraz liczne problemy zdrowotne A. H. powodują, że nie jest on w stanie sprawować właściwej opieki nad niepełnosprawną żoną. Ponadto, skarżąca wskazała, że A. H. posiada II grupę inwalidzką. Wobec tego, w przekonaniu skarżącej, nie jest on w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi alimentacji i sprawować należytej opieki nad żoną. Obowiązek ten spoczął więc na skarżącej.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej jako Kolegium lub SKO) decyzją z dnia 24.01.2023 r. nr [...] utrzymało zaskarżoną decyzję organu I instancji w mocy. Rozpatrując sprawę w postępowaniu odwoławczym SKO uznało, że decyzja Burmistrza Miasta K. z dnia 27.12.2022 r. odpowiada prawu.

W przekonaniu organu odwoławczego, wykładnia językowa art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. pozwala stwierdzić, że ustawodawca uznał za konieczne, aby ocena czy osoba uprawniona w pierwszej kolejności nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego z uwagi na stan zdrowia rozstrzygana była orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. Ani organ ani Sąd nie mają bowiem wiadomości specjalnych, które pozwoliłyby w pełni wyważyć, czy stan zdrowia danej osoby zobowiązanej do alimentacji rzeczywiście uniemożliwia sprawowanie opieki.

Organ II instancji wyjaśnił, że Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale z 14.11.2022r., sygn. akt I OPS 2/22, jednoznacznie stwierdził, że:

1. Warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 615 z późn. zm., dalej: u.ś.r.) osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagająca opieki, jest legitymowanie się przez rodziców osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 1a u.ś.r.);

2. Warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.).

Zdaniem organu odwoławczego przyjęta przez Naczelny Sąd Administracyjny uchwała z 14.11.2022 r. nie pozostawia wątpliwości, że w przypadku, gdy współmałżonek osoby wymagającej opieki nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, organ administracji nie może przyznać świadczenia pielęgnacyjnego innym osobom. Nie może już badać innych okoliczności, które mogłyby mieć wpływ na ustalenie możliwości sprawowania opieki przez małżonka.

Kolegium wyjaśniło ponadto, że taka regulacja nie jest sprzeczna z wyrażoną w art. 32 ust. 1 Konstytucji RP zasadą równości wobec prawa, jak też z wyrażoną w art. 2 zasadą sprawiedliwości społecznej. W przekonaniu Kolegium sprawiedliwość społeczna oznacza nakaz równego traktowania podmiotów należących do takiej samej kategorii istotnej. Wyróżnienie tej kategorii nastąpiło za pomocą kryterium sformalizowanego związanego z orzeczeniem o niepełnosprawności, które pozostaje w rzeczowym związku z celami świadczenia pielęgnacyjnego, nie jest zatem kryterium przyjętym arbitralnie. Zdaniem SKO zastosowanie takiego zobiektywizowanego kryterium, a nie zależnego od ocen stanu faktycznego dokonywanych każdorazowo przez organ, nie narusza w oczywisty sposób wartości wiązanych z państwem prawnym, takich jak pewność prawa i przewidywalność rozstrzygnięć władzy publicznej w stosunku do obywatela.

Uzasadniając swoje stanowisko SKO wskazało, że H. H. jest zamężna, a jej małżonek nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. W tych okolicznościach organ odwoławczy stwierdził, że zaskarżona decyzja Burmistrza Miasta K. o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, odpowiada prawu.

Skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 24.01.2023 r. w ustawowym terminie wywiodła do Wojewódzkiego Sadu Administracyjnego w Poznaniu I. W., zwracając się z prośbą o ponowne rozpatrzenie sprawy i "utrzymanie wniosku w mocy do momentu otrzymania przez ojca orzeczenia". Skarżąca wyjaśniła, że wiek oraz pogarszający się stan zdrowia A. H. uniemożliwiają mu sprawowanie samodzielnej opieki nad H. H.. Z tej też przyczyny A. H. wystąpił do Miejskiego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w K. z wnioskiem o wydanie orzeczenia o niepełnosprawności. Skarżąca wskazała, że sprawa jest w toku. Ponadto podniosła, że nie zgadza się z wydaną decyzją w całości.

Kolegium w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie, podtrzymując swą dotychczasowa argumentację. SKO ponownie podkreśliło, że Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale z 14.11.2022 r., sygn. akt I OPS 2/22, jednoznacznie stwierdził, że warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.). W tej sytuacji nieuprawnione jest badanie innych okoliczności, które mogłyby mieć wpływ na ustalenie możliwości sprawowania opieki przez małżonka, który nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Pismem z dnia 06.04.2023 r. skarżąca przesłała do tutejszego Sądu orzeczenie z dnia 3.04.2023 r., z którego wynika, że A. H. jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r., poz. 137 j.t. z późn. zm.) w zw. z art. 3 § 1 p.p.s.a. sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej. Wspomniana kontrola sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Z brzmienia art. 145 § 1 p.p.s.a. wynika, że w przypadku, gdy sąd stwierdzi bądź to naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź to naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź wreszcie inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wówczas - w zależności od rodzaju naruszenia – uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub w części, albo stwierdza ich nieważność bądź niezgodność z prawem.

Niniejsza sprawa została rozpoznana przez Sąd na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2021 r., poz. 1842 ze zm.).

Przedmiotem niniejszego postępowania sądowoadministracyjnego jest ocena prawidłowości decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 24.01.2023 r. nr [...] utrzymującej w mocy decyzję Burmistrza Miasta K. z dnia 27.12.2022 r. nr [...], którą odmówiono I. W. przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką H. H..

W myśl art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności,

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Zgodnie zaś z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Jak słusznie zauważyły organy obu instancji Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale z dnia 14.11.2022 r., sygn. akt: I OPS 2/22, wyjaśnił, że warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.).

W rozpoznawanej sprawie bezspornym jest, że H. H. pozostaje w związku małżeńskim. W trakcie postępowania przed organami obu instancji, małżonek osoby wymagającej opieki formalnie nie legitymował się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Orzekając na podstawie materiału dowodowego znajdującego się w aktach sprawy w dniu wydania decyzji, słusznie postąpił organ odwoławczy utrzymując w mocy decyzję organu I instancji odmawiającą skarżącej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Wówczas bowiem nie była spełniona przesłanka z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Wobec faktu pozostawania przez H. H. w związku małżeńskim z osobą, która nie legitymowała się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, skarżąca nie była osobą uprawnioną do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego. W orzecznictwie przyjmuje się, że ocena czy osoba uprawniona w pierwszej kolejności do świadczenia pielęgnacyjnego nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego z uwagi na stan zdrowia powinna być rozstrzygana orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Mając więc na względzie obowiązujący stan prawny oraz wyżej przywołaną uchwałę Naczelnego Sądu Administracyjnego uzasadniona była odmowa przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad niepełnosprawną matką.

W niniejszej sprawie w dacie orzekania przez Sąd nastąpiła istotna zmiana okoliczności faktycznych. Pismem z dnia 6.04.2023 r. skarżąca poinformowała bowiem tutejszy Sąd, że A. H. uzyskał w dniu 03.04.2023 r. orzeczenie o niepełnosprawności w stopniu znacznym. Ta doniosła na gruncie niniejszej sprawy okoliczność nie mogła więc pozostać bez znaczenia dla rozstrzygnięcia. Mając na uwadze cel postępowania w przedmiocie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, jak również kierując się względami słuszności i racjonalności, Sąd uznał, że celowe jest rozstrzygnięcie żądania skarżącej bez konieczności składania przez nią kolejnego wniosku.

Co do zasady, sąd wydaje wyrok po zamknięciu rozprawy na podstawie akt sprawy (art. 133 § 1 p.p.s.a.). Przyjęcie w art. 133 § 1 p.p.s.a. reguły, że sąd administracyjny orzeka na podstawie akt sprawy, oznacza, że sąd ten rozpatruje sprawę na podstawie stanu faktycznego i prawnego istniejącego w dniu wydania zaskarżonego aktu (A. Kabat [w:] B. Dauter, M. Niezgódka-Medek, A. Kabat, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, wyd. II, LEX/el. 2021, art. 133).

W myśl art. 2 Konstytucji RP, Rzeczpospolita Polska jest demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej. Zgodnie zaś z art. 71 ust. 1 Konstytucji RP Państwo w swojej polityce społecznej i gospodarczej uwzględnia dobro rodziny. Rodziny znajdujące się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej, zwłaszcza wielodzietne i niepełne, mają prawo do szczególnej pomocy ze strony władz publicznych.

W doktrynie i orzecznictwie podkreśla się, że zasada sprawiedliwości społecznej nie ma jednorodnego charakteru. Niewątpliwie wiążą się z nią m.in. równość praw, solidarność społeczna, minimum bezpieczeństwa socjalnego oraz zabezpieczenie podstawowych warunków egzystencji dla osób pozostających bez pracy nie z własnej woli (M. Florczak-Wątor [w:] Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, wyd. II, red. P. Tuleja, LEX/el. 2021, art. 2).

Analiza całokształtu okoliczności faktycznych sprawy, dokonana przez pryzmat wskazań doświadczenia życiowego, prowadzi orzekający w sprawie Sąd do wniosku, że sprawowanie przez A. H. odpowiedniej opieki nad niepełnosprawną żoną nie było w realiach niniejszej sprawy możliwe, a stan ten – z dużą dozą prawdopodobieństwa – mógł istnieć już w czasie, kiedy wydano zaskarżoną decyzję. Mając na uwadze, że A. H., uzyskał orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności w dniu 3.04.2023 r., a więc zaledwie po ok. 4 miesiącach od wszczęcia postępowania w sprawie, można zasadnie przypuszczać, że niepełnosprawność małżonka H. H. istniała, a tym samym uniemożliwiała wykonywanie efektywnej opieki, już wcześniej. Wypada ponadto zauważyć, że A. H. dotychczas posiadał tzw. II grupę inwalidzką. Choć w orzeczeniu o znacznym stopniu niepełnosprawności wpisano, że ustalony (znaczny) stopień niepełnosprawności datuje się od dnia 15.02.2023 r. a także, że nie da się ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność, to jak nakazuje przyjąć doświadczenie życiowe, ów stopień niepełnosprawności nie "pojawił się" nagle w tym dniu, lecz musiał istnieć już wcześniej – na co wskazują również daty analizowanej przez Miejski Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w K. dokumentacji medycznej, na której oparto analizowane rozstrzygnięcie. Ustalenie, że znaczny stopień niepełnosprawności datuje się od dnia 15.02.2023 r. wynika z faktu, że wówczas został złożony wniosek o wydanie ww. orzeczenia. Co więcej, takie wnioskowanie jest uzasadnione również dlatego, że poza sporem pozostają okoliczności, znane już wcześniej organom obu instancji, dotyczące zarówno podeszłego wieku A. H. ([...]) , jak też jego licznych problemów zdrowotnych popartych znajdującą się w aktach sprawy dokumentacją medyczną. Powyższe uprawniało do wniosku, że obiektywne okoliczności sprawy, tj. zaawansowany wiek i poważne schorzenia A. H. powodowały, że nie mógł on sprawować opieki nad H. H. jeszcze przed uzyskaniem orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, a więc w czasie, gdy I. W. ubiegała się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad matką. Nie jest również w tym przypadku pozbawiona znaczenia okoliczność, że sam ustawodawca przyjmuje swoiste domniemanie – dające się wyczytać z poświęconej zasiłkowi pielęgnacyjnemu regulacji art. 16 ust. 2 pkt 3 w związku z art. 16 ust. 1 u.ś.r. – że osoba, która ukończyła 75 lat, sama wymaga opieki ze strony innej osoby w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 30.09.2021 r., IV SA/Po 543/21, CBOSA). Okoliczności powyższe (wobec braku formalnego stwierdzenia przez uprawniony organ znacznego stopnia niepełnosprawności w okresie przed 15.02.2023 r.) nie mogą wprawdzie skutkować przyznaniem świadczenia pielęgnacyjnego od daty wcześniejszej niż 15.02.2023 r. ale względy słuszności, jak również wyrażona w art. 2 Konstytucji RP zasada sprawiedliwości społecznej, przemawiają za zasadnością uchylenia decyzji organów obu instancji i przekazaniem sprawy do ponownego rozpoznania. Mając na uwadze opisane wyżej okoliczności sprawy, a także cel, jakim kierowała się skarżąca wszczynając postępowanie przed sądem administracyjnym, tj. rozpatrzenie wniosku o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego po otrzymaniu przez A. H. orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, Sąd orzekł o uchyleniu decyzji organów obu instancji, aby tym samym umożliwić organowi I instancji rozpatrzenie sprawy w oparciu o cały zgromadzony w sprawie materiał dowodowy bez konieczności składania przez stronę kolejnego wniosku o świadczenie.

W ponownie prowadzonym postępowaniu rzeczą organu administracji będzie rozstrzygnięcie sprawy przy uwzględnieniu treści orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności A. H. (w tym także co do wskazanej w nim daty początkowej ustalonego stopnia niepełnosprawności będącego przesłanką świadczenia) oraz wydanie na podstawie uzupełnionego materiału dowodowego właściwej decyzji w sprawie.

Mając powyższe na uwadze Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135 p.p.s.a. orzekł o uchyleniu zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji.