Wyrok WSA w Białymstoku, sygn. akt II SA/Bk 433/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku
Data orzeczenia: 2023-09-12 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6321 Zasiłki stałe
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Elżbieta Lemańska (spr.), Sędziowie sędzia WSA Małgorzata Roleder, asesor sądowy WSA Barbara Romanczuk, , po rozpoznaniu w Wydziale II na posiedzeniu niejawnym w dniu 12 września 2023 r. w trybie uproszczonym sprawy ze skargi R. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Białymstoku z dnia 11 kwietnia 2023 r. nr 406.342/E-20/26/23 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranego zasiłku stałego oddala skargę


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z 11 kwietnia 2023 r. znak 406.342/E-20/26/23 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Białymstoku utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Łap z 7 lutego 2023 r. znak PS.5100.7.2023.MC, którą odmówiono R. K. umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranego zasiłku stałego w kwocie 10 965 zł.

Decyzje wydano w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.

Wnioskiem z 26 maja 2022 r. (data wpływu do organu) R. K. zwrócił się do Burmistrza Łap o umorzenie w całości nienależnie pobranego zasiłku stałego za okres 1 stycznia 2019 r. – 31 maja 2020 r. w kwocie 10 965 zł. Wskazał, że posiada orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności do 30 kwietnia 2024 r. Ponosi znaczne koszty leczenia i nie posiada środków aby zwrócić otrzymany wcześniej zasiłek stały.

W dniu 8 czerwca 2023 r. przeprowadzono u wnioskodawcy wywiad środowiskowy. Złożył on oświadczenie o stanie majątkowym, z którego wynika, że nie posiada żadnego majątku ruchomego bądź nieruchomego. Włączono też do akt sprawy orzeczenie Miejskiego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Białymstoku z 21 kwietnia 2022 r., w którym zaliczono wnioskodawcę do osób o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności do 30 kwietnia 2024 r.

Decyzją z 20 czerwca 2022 r. Burmistrz Łap odmówił umorzenia należności.

Decyzją z 5 sierpnia 2022 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Białymstoku, po rozpoznaniu odwołania strony, uchyliło decyzję organu pierwszej instancji i przekazało sprawę do ponownego rozpoznania na zasadzie art. 138 § 2 k.p.a. z powodu nieustalenia sytuacji majątkowej, rodzinnej i zdrowotnej wnioskodawcy oraz niewyjaśnienia jaki wpływ na tę sytuację będzie miało wykonanie obowiązku zwrotu należności.

Podczas ponownego procedowania nad wnioskiem z 26 maja 2022 r. organ pierwszej instancji przeprowadził 6 września 2022 r. u wnioskodawcy wywiad środowiskowy oraz odebrał od niego oświadczenie, w tym o stanie majątkowym.

Decyzją z 7 września 2022 r. Burmistrz Łap ponownie odmówił umorzenia należności w postaci nienależnie pobranego zasiłku stałego za okres 1 stycznia 2019r. – 31 maja 2020 r. w kwocie 10 965 zł.

Decyzją z 2 listopada 2022 r. SKO w Białymstoku, po rozpoznaniu kolejnego odwołania strony, uchyliło decyzję organu pierwszej instancji i przekazało sprawę do ponownego rozpoznania na zasadzie art. 138 § 2 k.p.a. Wyjaśniło, że mimo przeprowadzenia wywiadu środowiskowego Burmistrz nadal nie ocenił sytuacji strony. Jak wynika z wywiadu, ta sytuacja jest bardzo trudna, bowiem miesięczny dochód strony jest niski, strona nie pracuje zawodowo ani dorywczo, posiada orzeczenie o niepełnosprawności w stopniu umiarkowanym do 30 kwietnia 2024 r. Niezbędna jest dokładna analiza sytuacji dochodowej wnioskodawcy oraz rozważenie, czy brak dochodu pozwala na spłatę zadłużenia w całości oraz czy spłata nie podważy podstaw egzystencji strony.

Po raz trzeci prowadząc postępowanie organ pierwszej instancji przeprowadził u wnioskodawcy 1 grudnia 2022 r. kolejny wywiad środowiskowy.

Następnie decyzją z 7 lutego 2023 r. Burmistrz Łap odmówił umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranego zasiłku stałego za okres 1 stycznia 2019 r. – 31 maja 2020 r. w kwocie 10 965 zł. Organ ustalił, że wnioskodawca w ww. okresie pobrał nienależnie zasiłek stały nie informując właściwych organów o podjęciu zatrudnienia. W wyniku wywiadu środowiskowego z 1 grudnia 2022r. ustalono, że strona prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe, jest osobą niepełnosprawną, a jedynym jej dochodem jest zasiłek stały z tytułu niepełnosprawności w wysokości 719,00 zł miesięcznie. Sytuacja finansowa strony nie uległa zmianie. Wnioskodawca nie figuruje w ewidencji podatkowej, nie figuruje w ewidencji osób podlegających ubezpieczeniu społecznemu rolników oraz ewidencji świadczeń emerytalno-rentowych KRUS, nie posiada żadnego pojazdu oraz nie pobiera zasiłków ani renty/emerytury z ZUS. Podczas wywiadu środowiskowego zaproponowano rozłożenie należności na raty oraz pobieranie niewielkiej kwoty z bieżąco wypłacanego zasiłku stałego, na co strona nie wyraziła zgody.

Odwołanie złożył R. K. Zarzucił naruszenie:

1) art 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej (dalej: u.p.s.) przez jego niezastosowanie i nieodniesienie się do przesłanek uzasadniających umorzenie należności, w tym nieuwzględnienie aktualnej sytuacji dochodowej i rodzinnej zobowiązanego oraz nieuzasadnienie swojego rozstrzygnięcia, co w konsekwencji doprowadziło do wydania decyzji odmawiającej umorzenia należności;

2) art. 7, art. 9 w związku z art. 77 k.p.a. przez zaniechanie wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego oraz niepodjęcie wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia sprawy, a w konsekwencji nieustalenie i nieuwzględnienie aktualnej sytuacji dochodowej i rodzinnej zobowiązanego, nieustalenie czy zachodzą przesłanki określone w art. 104 ust. 4 u.p.s., co doprowadziło do wydania zaskarżonej decyzji bez dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i przeprowadzenia postępowania dowodowego;

3) art. 107 § 3 k.p.a. przez zaniechanie dokładnego uzasadnienia wydanej decyzji, brak wskazania jakimi przesłankami kierował się organ wydając decyzję odmowną, co spowodowało, iż jej uzasadnienie jest bardzo lakoniczne, zdawkowe, niewyczerpujące meritum sprawy, a także zawiera luki przez co nie spełnia standardów określonych przepisami prawa.

Zaskarżoną decyzją z 11 kwietnia 2023 r. SKO w Białymstoku utrzymało rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji w mocy. Kolegium ustaliło, że zakwalifikowanie wypłaconego wnioskodawcy w okresie od 1 stycznia 2019 r. do 31 maja 2020 r. zasiłku stałego w kwocie 10 965 zł jako świadczenia nienależnie pobranego w rozumieniu art. 6 pkt 16 u.p.s. (świadczenie pieniężne uzyskane na podstawie przedstawionych nieprawdziwych informacji lub niepoinformowania o zmianie sytuacji materialnej lub osobistej) nastąpiło na podstawie decyzji Burmistrz Łap z 5 października 2020 r. znak: PS.1.2020.MK. W związku z powyższym orzeczono o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia. Obecnie postępowanie toczy się na podstawie art. 104 ust. 4 u.p.s., który to przepis ma charakter uznaniowy. Oznacza to, że organ nie ma obowiązku orzekać zgodnie z wnioskiem strony, bowiem nawet trudna sytuacja bytowa osoby zobowiązanej nie zwalnia z obowiązku zwrotu świadczenia. Także znaczny ciężar związany z wykonaniem tego obowiązku nie jest jeszcze równoznaczny ze "szczególnym przypadkiem", o którym mowa w art. 104 ust. 4 u.p.s., uzasadniającym udzielenie ulgi. Zdaniem Kolegium, zebrany materiał świadczy o wyczerpującym ustaleniu stanu faktycznego. Jak wynika z akt, wnioskodawca prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Źródłem jego utrzymania jest zasiłek stały w wysokości 719 zł miesięcznie. Z uwagi na stan zdrowia został uznany za osobę niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym do 30 kwietnia 2024 r. (warunki pracy chronionej). Strona ponosi następujące wydatki: czynsz - 550 zł, energia elektryczna - 100 zł, gaz - 120 zł, wydatki na leki i leczenie - 100 zł, telefon i abonament telefoniczny -120 zł, ubrania -100 zł, środki czystości i higieny -130 zł oraz wyżywienie - 1100 zł. Zatem łączne wydatki wynoszą 2 320 zł. Kolegium odwołało się do własnego doświadczenia orzeczniczego i wywiodło, że dochód w wysokości takiej jak strony - nawet w przypadku rodzin z dziećmi, czy też matek samotnie wychowujących dzieci - nie należy do rzadkości. Sytuacja materialna, na którą powołuje się strona, może powodować pewne trudności w regulowaniu należności biorąc pod uwagę wysokość zadłużenia. Jednak skoro wnioskodawca dysponował nienależnie pobranym świadczeniem, to jest zobowiązany do jego zwrotu. W ciężkiej sytuacji znajduje się wiele osób, również matek samotnie wychowujących dzieci, których sytuacja życiowa i finansowa bywa równie trudna. Dodatkowo Kolegium wskazało, że wnioskodawca winien mieć świadomość ponoszenia konsekwencji swoich działań, w tym w aspekcie zaciąganych zobowiązań i konieczności ich rozliczania. Pomoc społeczna nie jest instytucją poprawy stanu majątkowego osób z niej korzystających. Ma służyć przezwyciężeniu trudnych sytuacji życiowych, których osoby nie są w stanie pokonać wykorzystując własne środki, zasoby i możliwości. Zatem w pierwszym rzędzie każdy musi korzystać z własnych zasobów a nie z pomocy społecznej. Kolegium oceniło stanowisko strony jako wadliwe. Podkreśliło, że pozostawała ona w zatrudnieniu i otrzymywała wynagrodzenia za pracę. Fakt ten miał miejsce po przyznaniu zasiłku stałego, a otrzymane wynagrodzenie winno być wykorzystywane na własne potrzeby, jednak nie obok zasiłków. Umorzenie w takiej sytuacji kwoty nienależnie pobranego świadczenia ma charakter wyjątkowy, a podstawą umorzenia może być nadmierne obciążenie lub zniweczenie skutków pomocy u osoby ubiegającej się o takie rozstrzygnięcie. Zdaniem Kolegium, z wniosku o umorzenie oraz z treści przeprowadzonego wywiadu środowiskowego wynika, że wnioskodawca ma problemy zdrowotne, ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 1 lipca 2016r., orzeczenie o stopniu niepełnosprawności wydano na czas określony do 30 kwietnia 2024 r. Z orzeczenia tego wynika, że ustalony stopień niepełnosprawności nie wyklucza możliwości podejmowania pracy w warunkach chronionych. Istnieją bowiem zakłady pracy chronionej tworzone pod kątem osób niepełnosprawnych. Dlatego m.in. w sprawie nie zachodzą okoliczności pozwalające na wyjątkowe potraktowanie strony i uwzględnienie żądania w oparciu o art. 104 ust. 4 u.p.s. Odwołując się do doświadczenia życiowego Kolegium wskazało, że schorzenia wymagające leczenia nie wykluczają podjęcia pracy stosownej do sytuacji zdrowotnej. Zarówno charakter dochodzonego od strony świadczenia, jak i okoliczności sprawy a zwłaszcza sytuacja zdrowotna czy majątkowa (choć niewątpliwe trudna, to nie dowodząca skrajnego ubóstwa) czy jego status społeczny zupełnie są niezależne od podejmowanych wysiłków i świadczą o niewystąpieniu "szczególnie uzasadnionego przypadku", o którym stanowi art. 104 ust. 4 u.p.s. W świetle orzecznictwa szczególnymi okolicznościami w rozumieniu omawianej regulacji są np. wypadki losowe - wypadek komunikacyjny, klęska żywiołowa, ciężka choroba, ale i splot różnych okoliczności, w tym kalectwo, obiektywny i stały brak jakichkolwiek możliwości zarobkowych itp. Za niezasadne uznaje się umorzenie należności w stosunku do osób, które co prawda deklarują, że znajdują się w trudnej sytuacji majątkowej, ale jednocześnie posiadają obiektywną zdolność do pracy i do uzyskiwania dochodu pozwalającego na zapewnienie odpowiedniego poziomu życia. Kłóciłoby się to bowiem z fundamentalną dla prawa socjalnego zasadą subsydiarności. Kolegium podkreśliło, że skoro podstawą umorzenia mogą być "szczególnie uzasadnione okoliczności" dotyczące sytuacji rodziny, o której mowa w art. 104 ust. 4 u.p.s., to zwrot ten należy interpretować biorąc pod uwagę fakt, że co do zasady do świadczeń z pomocy społecznej uprawnione są jedynie osoby o niewysokich dochodach, spełniające tzw. kryterium dochodowe. A zatem sama trudna sytuacja materialna strony nie uzasadnia umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń. Jest to możliwe dopiero wówczas, gdy sytuacja strony będzie "szczególna" i to szczególna na tle rodzin uprawnionych do świadczeń z pomocy społecznej a nie w odniesieniu do wszystkich innych rodzin. Chodzi więc o sytuacje nadzwyczajne, których nie sposób przewidzieć przy dochowaniu nawet najwyższej staranności, sytuacje nagłe, niespodziewane. Strona takiej sytuacji nie wykazała, w szczególności nie wykazała, że zwrot nienależnie pobranego świadczenia może doprowadzić do obniżenia standardu jego życia poniżej poziomu minimum egzystencji. Nie jest natomiast wykluczona możliwość ubiegania się o rozłożenie zaległości na raty, co wymaga wniosku strony. Podsumowująco Kolegium wskazało, że wszechstronna ocena okoliczności sprawy nie pozwala uznać, iż przypadek strony jest "szczególny" w rozumieniu art. 104 ust. 4 u.p.s.

Skargę do sądu administracyjnego złożył R. K.. Zarzucił naruszenie:

I. przepisów prawa materialnego, tj.:

1) art. 104 ust 4 u.p.s. przez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu przez Kolegium, że organ pierwszej instancji podejmując decyzję uznaniową prawidłowo ustalił brak możliwości umorzenia nienależnie pobranego świadczenia, a ponadto, że prawidłowo ustalił okoliczności faktyczne sprawy, stwierdzając że charakter dochodzonego świadczenia, jak i okoliczności sprawy, a zwłaszcza sytuacja zdrowotna, majątkowa skarżącego (choć niewątpliwie trudna, to nie dowodząca skrajnego ubóstwa) czy też status społeczny zupełnie są niezależne od podejmowanych przez niego wysiłków i świadczą o braku "szczególnie uzasadnionego przypadku";

2) art. 104 ust 4 u.p.s. przez jego niewłaściwe zastosowanie i brak ustalenia przez organy czy żądanie zwrotu nie stanowi dla skarżącego nadmiernego obciążenia lub też nie niweczyłoby skutków udzielonej dotychczas pomocy; organy nie ustaliły jak zobowiązanie do zwrotu, nawet w ratach, wpłynie na sytuację skarżącego, który otrzymuje jedynie zasiłek stały z tytułu niepełnosprawności w kwocie 719 zł miesięcznie;

3) art. 32 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej w sposób polegający na odmowie umorzenia należności nienależnie pobranego świadczenia w postaci zasiłku stałego przez argumentowanie, że "z wiedzy organu odwoławczego, ugruntowanej w trakcie orzekania w sprawach pomocy społecznej, czy też świadczeń rodzinnych oraz doświadczenia życiowego wynika, że dochód nawet w przypadku rodzin z dziećmi, czy też matek samotnie wychowujących dzieci - nie należy do rzadkości", co oznacza że wniosek skarżącego nie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ "inni mają gorzej"; zdaniem strony argumentacja taka nie zasługuje na uwzględnienie, co w konsekwencji doprowadziło do nieuwzględnienia przez organ osobistej, indywidualnej sytuacji majątkowej, rodzinnej, bytowej, zdrowotnej skarżącego;

II. przepisów o postępowaniu, których naruszenie mogło mieć wpływ na wynik postępowania, tj.:

1. art. 7, art. 9 w zw. z art. 77 k.p.a. przez zaniechanie wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego oraz niepodjęcie wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia sprawy, a w konsekwencji nieustalenie czy zachodzą przesłanki z art 104 ust. 4 u.p.s., co doprowadziło do wydania zaskarżonej decyzji bez dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i przeprowadzenia postępowania dowodowego;

2) art. 7, art. 9 w związku z art 77 k.p.a. przez nieustalenie przez organ drugiej instancji czy skarżący w miejscu zamieszkania ma w ogóle możliwość podjęcia pracy w warunkach pracy chronionej. Organ stwierdził jedynie, że "powszechnie wiadomym jest, że istnieją zakłady pracy chronionej tworzone pod kątem osób niepełnosprawnych, które tam mogą znaleźć zatrudnienie". Nie ustalił jednak czy w miejscu zamieszkania skarżącego są w ogóle takie zakłady pracy i czy skarżący ze względu na swoje schorzenia może podjąć w nich pracę. W konsekwencji organ odwoławczy nie rozważył w pełni sytuacji materialno-bytowej oraz możliwości podjęcia pracy przez skarżącego, co mogło mieć wpływ na wynik postępowania;

3) art 107 § 3 k.p.a. przez zaniechanie dokładnego uzasadnienia decyzji, brak wskazania przesłanek odmowy umorzenia należności, co spowodowało, iż uzasadnienie zaskarżonej decyzji jest bardzo lakoniczne, zdawkowe, niewyczerpujące meritum sprawy, a także zawiera luki przez co nie spełnia standardów określonych przepisami prawa, w szczególności w zakresie ustalenia czy żądanie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia nie stanowi dla skarżącego nadmiernego obciążenia lub też nie niweczyłoby skutków udzielonej dotychczas pomocy, a więc czy zostały spełnione przesłanki z art. 104 ust. 4 u.p.s.

Skarżący zaakcentował, że organ odwoławczy stwierdzając zaledwie "pewne trudności" w regulowaniu zaległości jednocześnie nie ustalił, czy indywidualna sytuacja osobista, rodzinna, majątkowa, bytowa i zawodowa strony nie uzasadnia udzielenia umorzenia. Nie wyjaśnił organ co ma na myśli stwierdzając "pewne trudności" w sytuacji otrzymywania jedynie zasiłku stałego w wysokości 719 zł. Nie ustalił, czy skarżący będzie w stanie się utrzymać, zapewnić mieszkanie, wyżywienie, środki higieny, ubranie, odzież oraz odpowiednie leki, czy kwota pozostała skarżącemu po potrąceniu należności pozwoli na godne życie, nie uwzględnił specyfiki choroby skarżącego i związanych z tym trudności, ograniczeń społecznych i zawodowych. Nie wyjaśnił organ co rozumie pod pojęciem "skrajnego ubóstwa" wskazując, że skarżący w takiej sytuacji się nie znajduje oraz nie wyjaśnił, czy tylko osoby "w skrajnym ubóstwie" zasługują na udzielenie ulgi. Skarżący wskazał, że otrzymany uprzednio zasiłek stały został wykorzystany zgodnie z przeznaczeniem, na jego bieżące utrzymanie. Obecnie nadal choruje, nie może podjąć pracy, nie ma żadnego majątku, a faktycznie ofert pracy dla skarżącego w warunkach pracy chronionej nie ma. Organy obu instancji nie podjęły jakichkolwiek rozważań, czy zwrot należności wpłynie na sytuację życiową skarżącego, czy będzie w stanie zwrócić należność otrzymując jedynie zasiłek w wysokości 719 zł. Czy otrzymując zasiłek w wysokości 719 zł jest w stanie spłacić zadłużenie i żyć w warunkach odpowiadających godności człowieka. Otrzymywana kwota jest niewielka, wręcz drastycznie niska biorąc pod uwagę stale rosnące ceny żywności związane z inflacją. Przy tak niewielkiej kwocie nawet najmniejsze obciążenie czy nieprzewidywany wydatek ma bardzo duże znaczenie. Skarżący zdaje sobie sprawę, że niniejsza decyzja ma charakter decyzji uznaniowej, jednak nie może ona być podejmowana w sposób całkowicie dowolny. Organ nie może uzasadniać swojej decyzji tym, że "inni mają gorzej". W ramach decyzji uznaniowej organ nie może działać dowolnie. Nie jest zwolniony od obowiązku prawidłowego uzasadnienia rozstrzygnięcia.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył, co następuje.

Skarga podlega oddaleniu.

Zgodnie z art. 104 ust. 4 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2021 r., poz. 2268 z późn. zm.), dalej u.p.s., w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, o których mowa w ust. 1, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty.

Decyzje wydawane na podstawie art. 104 ust. 4 u.p.s. mają charakter uznaniowy. Organ "może" odstąpić od żądania zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, co oznacza że nawet spełnienie przesłanek przewidzianych w tym przepisie nie zobowiązuje organu do odstąpienia od żądania zwrotu opłat. Inaczej rzecz ujmując, nawet po dokonaniu ustalenia, że strona spełnia przesłanki normatywne, od zaistnienia których uzależniona jest możliwość zastosowania wskazanej instytucji ulgi, organ nie ma obowiązku orzec zgodnie z wnioskiem strony. Wystąpienie przesłanki z art. 104 ust. 4 u.p.s. jedynie umożliwia organowi zastosowanie wspomnianej ulgi.

Dalej wskazać trzeba, że trudna sytuacja bytowa osoby zobowiązanej nie może być automatycznie traktowana jako podstawa do zwolnienia z obowiązku zwrotu świadczenia. Rację ma organ odwoławczy twierdząc, że znaczny ciężar związany z wykonaniem tego obowiązku (jak wskazał "trudna sytuacja skarżącego") nie jest jeszcze równoznaczny ze "szczególnym przypadkiem", o którym mowa w tym przepisie. "Szczególny przypadek" to sytuacja wyjątkowa, wyróżniająca stronę na tle innych osób ubiegających się o udzielenie podobnej ulgi, to sytuacja nadzwyczajna, na przezwyciężenie której nie ma widocznych i aktualnych możliwości ani sposobu, będąca jednocześnie sytuacją, w której zwrot wydatków na udzielone świadczenie stanowiłby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłby skutki udzielanej pomocy.

Rację ma natomiast skarżący, że wydanie decyzji uznaniowej wymaga zwrócenia szczególnej uwagi na aspekty związane z motywowaniem rozstrzygnięcia (uzasadnienie decyzji). Istota decyzji uznaniowej polega bowiem na tym, że organ administracyjny ma prawo i zarazem obowiązek znaleźć rozwiązanie najlepsze ze skali rozwiązań możliwych do przyjęcia w świetle prawa, z tym że może (i powinien) to uczynić dopiero wtedy, gdy rozważy wszystkie okoliczności sprawy i da temu wyraz w uzasadnieniu rozstrzygnięcia. Jeśli jednak decyzja jest przekonująco uargumentowana, a postępowanie wyjaśniające przeprowadzono prawidłowo, to sąd administracyjny nie ma podstaw do zakwestionowania takiej decyzji.

W ocenie sądu, powyższe wymagania dla decyzji uznaniowej odmownej wydanej na podstawie art. 104 ust. 4 u.p.s. zostały dostatecznie spełnione w sprawie niniejszej, co prowadzi do oddalenia skargi. Jej zarzuty nie podważają legalności zaskarżonej decyzji. Podkreślić przy tym należy, że kontrola legalności przez sądy administracyjne odbywa się wyłącznie z punktu widzenia zgodności z prawem a nie zasadami współżycia społecznego czy celowości i słuszności (art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 2492 ze zm.) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 z późn. zm.), dalej: p.p.s.a.

Materiał dowodowy zgromadzony w toku postępowania nie daje podstaw do stwierdzenia, że doszło do naruszenia regulacji zobowiązujących organy do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy oraz ustalenia faktów na podstawie całokształtu materiału dowodowego, ocenionego w ramach swobodnej oceny dowodów (art. 7, art. 77 § 1 k art. 80 k.p.a.). Organy ustaliły sytuację osobistą, rodzinną, majątkową, bytową i zawodową skarżącego. W aktach znajdują się w szczególności złożone przez stronę oświadczenia o stanie majątkowym, orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, decyzja o przyznaniu zasiłku stałego na okres świadczeniowy 1 maja 2022 r. – 30 kwietnia 2024 r. w kwocie 719 zł miesięcznie (k. 108 akt adm.), wywiad środowiskowy przeprowadzony trzykrotnie w sprawie, ostatnio 1 grudnia 2022 r. Z formularza tego wywiadu wynika, że przeprowadzający go pracownik socjalny ustalił różne aspekty sytuacji skarżącego "w rozbiciu" na sytuację rodzinną, mieszkaniową, zawodową, zdrowotną, finansową (k. 138 akt adm.). Dodatkowo po raz trzeci prowadząc postępowanie organ pierwszej instancji wystąpił do kilku instytucji o udzielenie informacji na temat strony (ZUS, Urząd Miejski w Łapach, KRUS, II Urząd Skarbowy w Białymstoku, Starostwo Powiatowe w Białymstoku) – potwierdzając bierność zawodową strony, brak dochodu poza zasiłkiem stałym (nieotrzymywanie renty czy emerytury), brak gospodarstwa rolnego i innego majątku, a odprowadzenie podatku dochodowego wyłącznie za rok 2021 (k. 150 akt adm.). Organy też odnotowały deklarowane przez skarżącego w wywiadzie środowiskowym wydatki w kwocie około 2 320 zł związane z utrzymaniem należącego do jego rodziców mieszkania, w którym prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe i – jak zadeklarował również w wywiadzie – "zaczął delikatny remont łazienki".

Zdaniem sądu, organy wyczerpały możliwości dowodowe we własnym zakresie, czemu dały wyraz w uzasadnieniach wydanych decyzji. Sąd dostrzega, że istotnie decyzja organu pierwszej instancji jest uzasadniona w sposób stosunkowo zwięzły, jednak organ odwoławczy – mimo zamieszczenia w uzasadnieniu swojej decyzji wielu ogólnych stwierdzeń – w ostateczności rozważył wszystkie aspekty wpływające na treść decyzji, istotne z punktu widzenia art. 104 ust. 4 u.p.s. Brak zgody strony na tę decyzję nie świadczy jeszcze o jej wadliwości. Nie doszło też do naruszenia zasady przekonywania (art. 11 k.p.a.) w sposób mogący mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Ani organy, ani sąd nie kwestionują, że sytuacja strony jest trudna. Dla zastosowania art. 104 ust. 4 u.p.s. nie wystarcza jednak stwierdzenie trudności sytuacji, ale należy ustalić wystąpienie przypadku wyjątkowego, jak stanowi ten przepis "szczególnego". Tymczasem, jak wskazały organy, skarżący posiada niski ale jednak stały dochód powiązany z posiadanym stopniem niepełnosprawności orzeczonym do kwietnia 2024 r. Inaczej rzecz ujmując, dochód ten jest zapewniony do kwietnia 2024 r. Sytuuje to stronę w lepszej sytuacji niż osoby, które żadnego stałego dochodu nie posiadają oraz nie mają warunków ani możliwości do jego uzyskania. Po wtóre, skarżący mieszka w lokalu należącym do rodziców. Deklaruje, że z tego tytułu ponosi opłaty w wysokości 2 320 zł. Jest to kwota przekraczająca znacznie wysokość uzyskiwanego dochodu, a jednocześnie skarżący nie wskazuje, aby był z tytułu ponoszenia tych opłat eksploatacyjnych lub innych dodatkowo zadłużony (poza kwotą nienależnie pobranego zasiłku stałego). Skarżący kwestionuje jakoby mógł podjąć pracę w warunkach pracy chronionej, twierdzi że nie ma takiej możliwości w miejscu zamieszkania oraz przy specyfice jego choroby. Sąd jednak zwraca uwagę, że zalecenie odnośnie możliwości zatrudnienia w "warunkach pracy chronionej" nie jest dowolną oceną organów orzekających w sprawie niniejszej. Jest elementem orzeczenia o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności sformułowanym przez zespół ekspertów, którzy wskazali określony stopień niepełnosprawności oraz ograniczenia i możliwości z tym związane uwzględniając jednostkę chorobową strony. Ani organ administracji orzekający w przedmiocie umorzenia zadłużenia (jak w sprawie niniejszej), ani sąd nie posiadają kompetencji do podważania takiego zalecenia, sformułowanego – co sąd podkreśla – przez osoby o specjalistycznej wiedzy, z uwzględnieniem konkretnej jednostki chorobowej zdiagnozowanej u strony. Samo ustalenie, że skarżący jest osobą niepełnosprawną również nie przesądza o zaistnieniu "szczególnego przypadku" w rozumieniu art. 104 ust. 4 u.p.s. O ulgę na tej podstawie ubiegają się zazwyczaj osoby w trudnej sytuacji życiowej, bytowej, rodzinnej, zdrowotnej.

Nie jest też rolą organu weryfikowanie czy w miejscu zamieszkania skarżącego istnieją możliwości podjęcia pracy w warunkach pracy chronionej. Sąd zwraca uwagę, że o ile zgodnie z zasadą oficjalności (art. 7 k.p.a.) organ ma obowiązek stania na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podjęcia wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli – to jednak zasada ta nie zwalnia strony z obowiązku współpracy z organami, co przejawia się między innymi w aktywnym uczestniczeniu w postępowaniu i przedkładaniu w nim z własnej inicjatywy, jak i na żądanie organu, dokumentów mających znaczenie prawne, a także udzielaniu wyczerpujących wyjaśnień co do okoliczności sprawy. To więc na skarżącym, jako osobie ubiegającej się o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń i podnoszącej argument o braku możliwości zatrudnienia w warunkach możliwych według orzeczenia o stopniu niepełnosprawności – spoczywa obowiązek co najmniej uprawdopodobnienia takiej okoliczności. Skoro zaś, jak ustalono w trakcie postępowania o zwrot nienależnie pobranych świadczeń z pomocy społecznej – skarżący w latach 2018-2020 pozostawał w zatrudnieniu, to przy ww. wskazaniu w orzeczeniu o stopniu niepełnosprawności o możliwości podjęcia pracy w określonych warunkach - wniosek organów o istnieniu takiej możliwości jest uprawniony, do momentu jego podważenia przez skarżącego. Dodać trzeba dla pełnego obrazu sytuacji, że skarżący jest stosunkowo młody (ma 40 lat), nie posiada nikogo na utrzymaniu, co w świetle zasad doświadczenia życiowego czyni jego sytuację choć istotnie trudną, to jednak korzystniejszą niż sytuacja osób z bardzo niskim dochodem i mających kogoś na utrzymaniu. Nie ma racji skarżący o braku podstaw do porównywania jego sytuacji z sytuacją innych beneficjentów pomocy społecznej. Porównanie to może być jednym z argumentów użytym w decyzji uznaniowej odmawiającej zastosowania ulgi w spłacie zobowiązań.

Zgodzić się należy ze skarżącym, że w zaskarżonych decyzjach organy nie uwypukliły przesłanki orzeczenia na podstawie art. 104 ust. 3 u.p.s. o "nadmiernym obciążeniu lub też niweczeniu skutków udzielanej pomocy" w przypadku decyzji odmownej. Sąd jednak zwraca uwagę, że przez wskazanie, iż sytuacja skarżącego jest korzystniejsza niż wielu innych osób, przez zwrócenie uwagi na niski ale stały dochód, przez sformułowanie propozycji rozłożenia na raty (przez spłatę nawet niskich kwot) organy oceniły, że "nadmierne obciążenie bądź zniweczenie skutków udzielonej pomocy" nie wystąpi. Taka konkluzja jest uprawniona w świetle okoliczności sprawy, także uwzględniając wysokość zadłużenia, którą organy również odnotowały.

Zdaniem zatem sądu organy wyczerpały swoje możliwości zakresie gromadzenia materiału dowodowego i jego rozważenia. Jeśli zaś chodzi o uzasadnienia decyzji, to wyczerpują one w dostatecznym stopniu wymóg przekonywania oraz wyjaśnienia stanu faktycznego i prawnego sprawy. Nie ma zatem podstaw aby uznać, że doszło do naruszenia przepisów procesowych, tj. art. 7, art. 77 § 1, art. 80, art. 11 czy art. 107 § 3 k.p.a. jak i przepisów prawa materialnych, tj. art. 104 ust. 4 u.p.s.

Należy w tym miejscu podkreślić, że zastosowanie jakiejkolwiek ulgi w spłacie należności stanowi wyjątek i jest dopuszczalne tylko wtedy, gdy zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodzinnej, zdrowotnej, materialnej, w tym dochodowej rodziny zobowiązanego, przez którą należy rozumieć ogólnie sytuację finansową rodziny. W orzecznictwie słusznie podkreśla się, że stosowanie art. 104 ust. 4 u.p.s. nie może mieć charakteru "rutynowego" (por. wyrok NSA z 18 grudnia 2018 r., sygn. akt I OSK 2023/18, orzeczenia.nsa.gov.pl). Zaskarżone decyzje nie są jednak decyzjami rutynowymi jeśli chodzi o odmowę przyznania ulgi. Sąd przypomina, że trzykrotnie przeprowadzano ze skarżącym wywiad środowiskowy, trzykrotnie składał oświadczenia o stanie majątkowym. Decyzje poprzedzające decyzję zaskarżoną były decyzjami kasacyjnymi na podstawie art. 138 2 k.p.a. Po raz trzeci prowadząc postępowanie organ pierwszej instancji szeroko zbadał sytuację strony. Materiał dowodowy w całości znajduje się w aktach sprawy i pozwala na weryfikację argumentacji organów. Organy wyczerpały więc możliwości zmierzające do ustalenia sytuacji strony w jej wszystkich aspektach. Zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu pierwszej instancji nie można zarzucić dowolności. Podjęte decyzje zostały umotywowane w sposób dostatecznie wyczerpujący, umożliwiający kontrolę ich legalności. Nie można tracić z pola widzenia, że to do organów administracyjnych należy decyzja, czy w danej sprawie zaistniały okoliczności uniemożliwiające zwrot nienależnie pobranych świadczeń. Sąd dokonuje jedynie oceny, czy nie doszło do przekroczenia ogólnie uznawanych i stosowanych zasad w tym zakresie. W świetle dokonanych ustaleń i wywiedzionych na ich podstawie wniosków stwierdzić należy, że odmawiając skarżącemu umorzenia przedmiotowych należności organy nie przekroczyły granic uznania administracyjnego. Przepisy mające zastosowanie w sprawie zostały prawidłowo zinterpretowane. Sąd z urzędu nie stwierdził naruszeń przepisów prawa materialnego, czy procesowego, które skutkowałyby koniecznością uchylenia zaskarżonych decyzji.

Mając powyższe na uwadze na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 z późn. zm.) sąd orzekł o oddaleniu skargi.