Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt II SA/Gd 995/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2023-06-07 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6320 Zasiłki celowe i okresowe
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję II i I instancji
Powołane przepisy: article: art. 39
journal: Dz.U. 2021 poz 2268
law: Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie: Przewodniczący Sędzia WSA Katarzyna Krzysztofowicz Sędziowie: Sędzia WSA Diana Trzcińska (spr.) Asesor WSA Wojciech Wycichowski po rozpoznaniu w dniu 7 czerwca 2023 r. w Gdańsku w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi M. T. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 25 października 2022 r., nr SKO Gd/2208/22 w przedmiocie zasiłku celowego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Gdyni z 14 lutego 2022 r. nr 4453/REJON2/2022.


UZASADNIENIE

M. T. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z 25 października 2022 r. utrzymującą w mocy decyzję organu pierwszej instancji w przedmiocie zasiłku celowego.

Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym:

Po rozpoznaniu wniosku z 24 listopada 2021 r., decyzją z 14 lutego 2022 r. Prezydent Miasta Gdyni odmówił skarżącej przyznania pomocy finansowej w formie zasiłku celowego na zakup leków, żywności, kosztów leczenia, w tym kosztów prywatnego podstawowego leczenia w zakresie nierefundowanym przez NFZ, środków higienicznych, opłat za prąd i gaz. W uzasadnieniu organ pierwszej instancji wskazał, że wnioskodawczyni nie współdziałała z pracownikiem socjalnym w rozwiązywaniu sytuacji, w której znalazła się jej rodzina.

Prezydent wskazał, że wnioskodawczyni prowadzi gospodarstwo domowe wraz z matką I. T., podczas gdy ojciec przebywa w areszcie śledczym. M. T. nie podejmuje zatrudnienia, nie zarejestrowała się w Urzędzie Pracy. Nadto utrzymuje, że nie może udać się do lekarza z uwagi na brak ubezpieczenia, mimo że posiadała prawo do ubezpieczenia zdrowotnego do 1 lutego 2022 r. Wnioskodawczyni kupuje leki bez recepty, mające poprawić jej nastrój mimo, że z zaleceń poszpitalnych wynika, że konieczne jest przyjmowanie przepisanych leków i kontynuacja leczenia u lekarza specjalisty. Wnioskodawczyni nie udzieliła przy tym informacji odnośnie do kosztów kupowanych leków, nie podała na jaką chorobę choruje, ani informacji o jej lekarzu rodzinnym.

Po rozpoznaniu wniesionego odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku, decyzją z 25 października 2022 r. utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji.

W uzasadnieniu Kolegium wskazało że mimo, że organ pierwszej instancji podejmował próby przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania (pismo z 2 grudnia 2021 r.) jednak okazały się one bezskuteczne. Kolegium już we wcześniejszych postępowaniach wskazało skarżącej, że zgodnie z art. 107 ust. 4a ustawy o pomocy społecznej (dalej u.p.s.) niewyrażenie przez nią zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego lub na jego aktualizację stanowić będzie podstawę do odmowy przyznania świadczenia. Ponadto Kolegium wskazywało wcześniej, że sama wnioskodawczyni powinna dążyć do wykorzystania wszystkich swoich możliwości poprawy swej sytuacji. Nadto jak wynika z informacji posiadanych przez Kolegium, z wniosku skarżącej toczy się wiele postępowań o przyznanie jej świadczeń z pomocy społecznej, rozpatrywanych zarówno przez organ pierwszej instancji jak i następnie przez Kolegium. Skarżąca składa wnioski o pomoc w bardzo szerokim zakresie praktycznie co miesiąc.

Kolegium wskazało także, że skarżącej, na podstawie innych wniosków przyznawana były różne świadczenia. Decyzją z 3 września 2021 r., nr 13262/REJON2/2021 organ pierwszej instancji przyznał skarżącej zasiłek celowy na zakup leków w wysokości 60 zł. Decyzją z 3 września 2021 r., nr 13256/REJON2/2021 organ pierwszej instancji przyznał skarżącej zasiłek celowy na zakup posiłków i żywności w ramach programu wieloletniego "Posiłek w szkole i w domu" w kwocie 150 zł we wrześniu 2021 roku. Decyzją z 3 września 2021 r., nr 13255/REJON2/2021 organ pierwszej instancji przyznał skarżącej pomoc w postaci zasiłku okresowego na okres od 1 sierpnia 2021 r. do 30 września 2021 r. w wysokości 350,50 zł miesięcznie. Ponadto M. T. zostały przyznane świadczenia opieki zdrowotnej finansowane ze środków publicznych.

Zdaniem organu odwoławczego, organ pierwszej instancji ustalił stan faktyczny w zakresie możliwym do ustalenia na podstawie posiadanych kompetencji. Z uwagi na niemożność przeprowadzenia wywiadu w miejscu zamieszkania organ prawidłowo ocenił jedynie oświadczenia skarżącej uzyskane podczas rozmowy telefonicznej. Celem ustalenia stanu faktycznego organ zwrócił się do min. do ZUS-u, innych jednostek Urzędu Miasta celem ustalenia dochodów uzyskiwanych przez rodzinę strony postępowania. Kolegium wskazało, że na dzień złożenia wniosku dochodem rodziny był zasiłek pielęgnacyjny matki 215,84 zł. Ponadto matka skarżącej otrzymywała także nie wskazane przez nią we wniosku z 23 listopada 2021 r. świadczenie uzupełniające w wysokości 500 zł.

W ocenie Kolegium, organ pierwszej instancji nie miał natomiast możliwości obiektywnej weryfikacji informacji przekazanych podczas rozmowy telefonicznej przez skarżącą i jej matkę m.in. dotyczących stanu zdrowotnego, osób zamieszkujących w lokalu, ich sytuacji osobistej, rzeczywistych potrzeb.

Nadto jak wynika z poprzednich postępowań toczących się przed Kolegium skarżąca, przebywając także w szpitalu, odmówiła przeprowadzenia jej badania celem ustalenia ewentualnego stopnia jej niepełnosprawności, co mogłoby być dla niej korzystne, np. przy korzystaniu ze świadczeń zdrowotnych, uzyskaniu świadczeń z pomocy społecznej lub też rodzinnych oraz umożliwić jej leczenie gdyby zaszła taka konieczność. Ponadto skarżąca negowała, że jest ubezpieczona, mimo iż rzeczone świadczenia zostały jej przyznane. Skarżąca w okresie, w którym nie negowała przyznania jej świadczeń nie skorzystała z nich. Nie zarejestrowała się u lekarza, nie wybrała lekarza rodzinnego, nie wykupiła żadnych leków na receptę dla siebie (pismo NFZ). Skarżąca nie wykazała także, że kupiła inne niezbędne jej leki (brak dowodów zakupu leków dla siebie). Pytania organu dotyczące przyjmowanych leków w związku z wypisem ze szpitala uznała za ingerencję w jej sprawy osobiste. Skarżąca dostarczyła jedynie recepty na leki wystawione dla matki I. T.

Kolegium wskazało, że łączne zasoby finansowe rodziny wynoszą 715,84 zł, na co składają się zasiłek pielęgnacyjny I. T. w wysokości 215,84 zł i uzyskiwane przez matkę skarżącej świadczenie uzupełniające z ZUS-u w wysokości 500 zł. Z zaświadczeń ze Spółdzielni wynika natomiast, że zadłużenie na lokalu do lutego 2022 r. wynosi 2.205,63 zł. (wymiar czynszu 726,61 zł). Skarżąca podczas rozmowy telefonicznej oświadczyła, że miesięczne rachunki za prąd wynoszą 60 zł, a za gaz 44,88 zł. Łączne wydatki rodziny na mieszkanie, prąd i gaz wynoszą zatem 825,64 zł i są wyższe niż deklarowane dochody miesięczne rodziny. Skarżąca, mimo iż została do tego zobowiązania podczas wywiadu, nie dostarczyła jednak rachunków za prąd i gaz, wskazała przy tym, że prąd i gaz są opłacone.

Kolegium stwierdziło przy tym, że wbrew twierdzeniom skarżącej, że rodzina nie posiada żadnych innych środków pieniężnych, miesięczny czynsz za mieszkanie w okresie od kwietnia 2021 roku do lutego 2022 roku był regulowany. Jak wynika z oświadczeń skarżącej zaległość w grudniu 2021 roku obejmowała miesiące listopada i grudzień, co prowadzi do wniosku, iż w poprzednich miesiącach czynsz był opłacany w pełnej wysokości. Natomiast w oświadczeniu z 16 grudnia 2021 r. skarżąca podała, że prąd i gaz są opłacone.

Zdaniem organu drugiej instancji, skarżąca nie współpracuje z organem w sprawie ustalania swojej sytuacji rodzinnej i majątkowej. Skarżąca oświadcza, iż nie pracuje i nie jest zarejestrowana w PUP. Pozostaje bierna zawodowo, nie zamierza podjąć pracy, ani też nie podaje na co się leczy i nie wskazuje swojego lekarza prowadzącego. Jako przyczynę niepodejmowania pracy podaje konieczność opieki nad matką. Powyższych okoliczności opieki nad matką nie można jednak zweryfikować ponieważ skarżąca nie wpuszcza nikogo do mieszkania. Podczas rozmowy telefonicznej oświadczyła, że matka i ona czują się dobrze. Także jej matka oświadczyła, że czuje się dobrze, porusza się po mieszkaniu za pomocą kuli i wychodzi na spacery na klatkę. Zdaniem Kolegium, skarżąca swoim zachowaniem skutecznie uniemożliwiła przeprowadzenie wywiadu, żadne okoliczności natomiast nie uzasadniają takiego zachowania. Stan taki jest wyrazem braku współdziałania w rozwiązaniu swojej trudnej sytuacji, gdyż brak możliwości przeprowadzenia wywiadu ze względu na postawę strony uniemożliwia organowi dokonanie koniecznych ustaleń do załatwienia sprawy, w tym wypadku oświadczeń strony złożonych telefonicznie. Jak wynika z dokumentów, pracownicy socjalni wielokrotnie próbowali przeprowadzić wywiad środowiskowy w miejscu zamieszkania Skarżącej, jednakże próby te okazały się bezskuteczne. Jak wynika z oświadczeń samej Skarżącej jest ona osobą, która samodzielnie porusza się po mieście, jeździ do Gdyńskiego Ośrodka Wsparcia OPS-u oraz do prawnika. W związku z tym, żadne okoliczności obiektywne nie przemawiają za tym, aby nie przeprowadzić wywiadu środowiskowego w jej miejscu zamieszkania, tym bardziej, że pracownicy deklarują zachowanie wszelkich środków ochrony osobistej podczas przeprowadzania wywiadu.

Kolegium wyjaśniło, że ustawodawca wielką wagę przywiązuje do współdziałania świadczeniobiorcy z pracownikami pomocy społecznej. W szczególności zgodnie z art. 4 u.p.s. osoby i rodziny korzystające z pomocy społecznej są obowiązane do współdziałania w rozwiązywaniu ich trudnej sytuacji życiowej. Natomiast art. 11 ust. 2 u.p.s. wymienia szereg okoliczności, związanych z brakiem współpracy zainteresowanych z organami pomocy społecznej, które mogą stanowić podstawę do odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych. Jedną z takich okoliczności jest odmowa zawarcia kontraktu socjalnego. Ustawodawca bowiem przyjął, że celem pomocy społecznej nie jest trwałe wyręczanie beneficjenta w zaspokajaniu jego potrzeb bytowych, lecz jego aktywizacja, tak aby mógł samodzielnie zaspokajać swe potrzeby. Natomiast celem uregulowanego w art. 108 u.p.s. kontraktu socjalnego jest określenie sposobu współdziałania w rozwiązywaniu problemów beneficjenta pomocy społecznej oraz wzmocnienie jego aktywności i samodzielności życiowej, zawodowej lub przeciwdziałanie wykluczeniu społecznemu. W związku z powyższym niezwykle istotna jest realizacja obowiązku współdziałania przez osobę zainteresowaną, ponieważ pomoc społeczna nie może się sprowadzać do prostego rozdawnictwa świadczeń. Dlatego też bierna bądź roszczeniowa postawa podmiotów objętych pomocą może spowodować odmowę przyznania świadczenia bądź wstrzymanie wypłaty świadczenia. (wyrok WSA w Rzeszowie z 25 maja 2022 r. II SA/Rz 84/22).

W skardze na tak wydaną decyzję podniesiono, że brak jest podstaw do uznania braku współpracy ze strony skarżącej z organem, gdyż wbrew stanowisku organów, nie uchylała się od niej, a wywiad środowiskowy został przeprowadzony w formie telefonicznej zgodnie z art. 15o ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem Covid-19 i innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych. Skarżąca oświadczyła, że mieszka sama z matką, która posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności i niezdolności do samodzielnej egzystencji. Zdaniem skarżącej, niezdolność ta świadczy o konieczności całodobowej opieki nad nią, co wyklucza aktywizację zawodową skarżącej. M. T. oświadczyła także, że przepis art. 11 ust. 2 u.p.s. mówi o nieuzasadnionej odmowie podjęcia leczenia odwykowego w zakładzie lecznictwa odwykowego przez osobę uzależnioną, co może stanowić o odmowie przyznania zasiłku, taka jednak sytuacja w sprawie nie występuje. Powołała się również na swoją argumentację przedstawioną w odwołaniu od decyzji organu I instancji.

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie, aczkolwiek nie z powodów w niej wskazanych.

Niesporne jest, że skarżąca prowadzi gospodarstwo domowe wraz z matką I. T. Matka skarżącej posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności (k. 25). Ojciec skarżącej przebywa w areszcie śledczym a siostra skarżącej A. T. przebywa w zakładzie opiekuńczym. Jak wynika przy tym z treści zaskarżonej decyzji, powodem odmowy przyznania skarżącej wnioskowanej przez nią pomocy finansowej były dwie kwestie: po pierwsze, brak współdziałania skarżącej, która zdaniem organów swoim zachowaniem uniemożliwiła przeprowadzenie wywiadu środowiskowego oraz po drugie, niewykorzystywanie przez rodzinę własnych możliwości poprawy swojej sytuacji.

W toku postępowania skarżąca złożyła żądanie przeprowadzenia wywiadu środowiskowego zdalnie, jednakże wskazany przez nią numer telefonu był nieaktywny. W aktach Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej odzwierciedlono czynności pracowników socjalnych podejmowane w celu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego (notatka z 1 grudnia 2021 r., notatka z 2 grudnia 2021 r.). Jednak z uwagi na stwierdzenie, że numer telefonu był nieaktywny, pracownikowi ośrodka nie udało się nawiązać połączenia telefonicznego.

Uwzględnienia jednak wymaga, że pismem z 2 grudnia 2021 r. organ I instancji wezwał skarżącą do kontaktu z pracownikiem socjalnym w celu ustalenia terminu wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania. Jednakże ww. wezwanie w wyniku błędu organu I instancji nie zostało skarżącej skutecznie doręczone i zostało zwrócone przez operatora pocztowego jako opatrzone błędnym adresem. Organ I instancji nie podjął przy tym kolejnej próby doręczenia ww. wezwania. Tym samym, Sąd nie podziela zawartego w skarżonej decyzji stanowiska Kolegium, że stanowi to o skutecznym podjęciu przez organ próby przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania, który skarżąca uniemożliwiła. W odpowiedzi zaś na wezwanie organu I instancji do stawienia się (k. 20) skarżąca złożyła żądanie przesłania jej potwierdzonej za zgodność z oryginałem kopii akt sprawy.

Powyższemu towarzyszą ustalenia organu, w informacji przekazanej przez Narodowy Fundusz Zdrowia (k. 9 i 9A), że skarżąca nie wybrała lekarza podstawowej opieki zdrowotnej. Nadto w lipcu 2021 r. skarżąca podlegała leczeniu w Wojewódzkim Szpitalu Psychiatrycznym w Gdańsku, gdzie udzielono jej świadczeń z rodzaju "opieka psychiatryczna i leczenie uzależnień". W telefonicznym oświadczeniu skarżąca stwierdziła, że jest chora, jednak nie podała choroby a jedynie wskazała, że kupuje leki bez recepty na poprawę nastroju i nie leczy się u żadnego specjalisty. Skarżąca oświadczyła przy tym, że pracownicy ośrodka pomocy społecznej za bardzo ingerują w jej leczenie (k.44-45). Nadto znajdują się także złożone w trakcie rozmów telefonicznych oświadczenia skarżącej, że nie podjęła pracy i nie zarejestrowała się w Urzędzie Pracy (k. 6 i k.44). Skarżąca została zobowiązana do złożenia opłaconych rachunków, czego nie dokonała (k.44).

Sąd z urzędu posiada także wiedzę, że wyrokiem z 10 grudnia 2021 r. o sygn. I OSK 826/21 Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną M. T. w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką sprawowaną nad matką I. T. Tym samym prawomocny jest wyrok tut. Sądu z 16 lipca 2020 r. III SA/Gd 169/20 oddalający skargę M. T. na decyzję w przedmiocie odmowy przyznania jej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad matką.

Podstawą materialną przyznania zasiłku celowego jest art. 39 ust. 1 i 2 ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t. j. Dz. U. z 2023 r., poz. 901, dalej jako u.p.s.), który stanowi, że zasiłek celowy może być przyznany w celu zaspokojenia niezbędnej potrzeby bytowej, w szczególności - a więc mamy tutaj do czynienia z wyliczeniem otwartym - na pokrycie części lub całości kosztów zakupu żywności, leków i leczenia, ogrzewania, w tym opału, odzieży, niezbędnych przedmiotów użytku domowego, drobnych remontów i napraw w mieszkaniu, a także kosztów pogrzebu. W oparciu o art. 8 u.p.s. świadczenie to zależne jest od kryterium dochodowego, choć przepis art. 39 u.p.s., w którym uregulowano zasiłek celowy tego wprost nie przewiduje.

Aby organ mógł w ogóle rozpatrzyć pozytywnie wniosek o przyznanie świadczenia z pomocy społecznej musi w tym celu dokonać stosownych ustaleń faktycznych, co umożliwia w szczególności (obligatoryjny) dowód w postaci wywiadu środowiskowego. O ile jednak organy orzekające zobowiązane są do wnikliwego przeprowadzenia postępowania dowodowego zgodnie z art. 7 k.p.a., o tyle na osobie ubiegającej się oświadczenie z pomocy społecznej spoczywa obowiązek umożliwienia organowi dokonania ustaleń faktycznych zgodnie z art. 4, art. 11 ust. 2, art. 106 ust. 4 i art. 107 ust. 1 i 4a ustawy u.p.s. Tym samym dokonanie wykładni tych przepisów ma istotne znaczenie dla prawidłowego rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy. Brak zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego uznaje się bowiem za przejaw uniemożliwienia ustalenia rzeczywistej sytuacji rodzinno-majątkowej, a tym samym brak współdziałania przez wnioskodawcę, który wystąpił o świadczenie z organem prowadzących postępowanie w celu merytorycznego rozpoznania jego wniosku (por. wyrok WSA w Warszawie z 7 października 2021 r., sygn. akt VIII SA/Wa 403/21). Nadto osoby i rodziny korzystające z pomocy społecznej są obowiązane do współdziałania w rozwiązywaniu ich trudnej sytuacji życiowej (art. 4 u.p.s.), a decyzję administracyjną o przyznaniu lub odmowie przyznania świadczenia, wydaje się po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego (art. 106 ust. 4 u.p.s.). Jak stanowi ustawa, wywiad taki przeprowadza się i służy on ustaleniu sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej osób oraz rodzin ubiegających się o świadczenie z pomocy społecznej (art. 107 ust. 1 u.p.s.).

Przyjmuje się, że rodzinny wywiad środowiskowy, przeprowadzany na podstawie art. 107 i nast. u.p.s., jak również jego aktualizacja, jest szczególnym dowodem w sprawie osoby korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej, który jest sporządzany we współdziałaniu z osobą zainteresowaną. Na wywiad składa się szereg czynności organu wykonywanych przez pracownika socjalnego, takich jak m.in. przesłuchanie strony i jej rodziny pod rygorem odpowiedzialności karnej za udzielenie nieprawdziwych informacji, wykorzystanie istotnych dla sprawy dokumentów oraz przeprowadzenie własnych obserwacji w celu zweryfikowania informacji uzyskanych z innych źródeł dowodowych, w szczególności z oświadczenia o stanie majątkowym, złożonego przez stronę. Wywiad jest specyficznym sposobem zbierania informacji o sytuacji strony, stanowiącym dla organu pomocy społecznej konieczne i podstawowe źródło informacji o sytuacji osobistej, rodzinnej i majątkowej osoby ubiegającej się o świadczenia, będący podstawą ustaleń faktycznych dokonywanych w decyzji administracyjnej i poddawanych prawnej ocenie (por. wyrok WSA w Łodzi z 30 stycznia 2020 r., sygn. akt II SA/Łd 766/19). Zgodnie z § 2 rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 25 sierpnia 2016 r. w sprawie rodzinnego wywiadu środowiskowego (Dz.U. z 2017 r., poz. 1788) wywiad przeprowadza się z osobą lub rodziną w miejscu zamieszkania lub pobytu, w dniach roboczych, w godzinach pracy ośrodka pomocy społecznej lub powiatowego centrum pomocy rodzinie albo w innym terminie uzgodnionym z osobą lub rodziną, za zgodą kierownika jednostki organizacyjnej pomocy społecznej (ust. 3). Pracownik socjalny, przeprowadzając wywiad, bierze pod uwagę indywidualne cechy, sytuację osobistą, rodzinną, dochodową i majątkową osoby samotnie gospodarującej lub osób w rodzinie, mogące mieć wpływ na rodzaj i zakres przyznawanej im pomocy (ust. 4). W ramach przeprowadzonego wywiadu pracownik socjalny dokonuje analizy i oceny sytuacji danej osoby lub rodziny i formułuje wnioski z nich wynikające, stanowiące podstawę planowania pomocy (ust. 5).

Konsekwencje braku współdziałania z organem zostały z kolei ogólnie unormowane w art. 11 ust. 2 u.p.s., zgodnie z którym brak współdziałania osoby lub rodziny z pracownikiem socjalnym lub asystentem rodziny, o którym mowa w przepisach o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej, odmowa zawarcia kontraktu socjalnego, niedotrzymywanie jego postanowień, nieuzasadniona odmowa podjęcia zatrudnienia, innej pracy zarobkowej przez osobę bezrobotną lub nieuzasadniona odmowa podjęcia lub przerwanie szkolenia, stażu, przygotowania zawodowego w miejscu pracy, wykonywania prac interwencyjnych, robót publicznych, prac społecznie użytecznych, a także odmowa lub przerwanie udziału w działaniach w zakresie integracji społecznej realizowanych w ramach Programu Aktywizacja i Integracja, o których mowa w przepisach o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy, lub nieuzasadniona odmowa podjęcia leczenia odwykowego w zakładzie lecznictwa odwykowego przez osobę uzależnioną mogą stanowić podstawę do ograniczenia wysokości lub rozmiaru świadczenia, odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej.

Jednocześnie przyjmuje się, że odmowa przeprowadzenia wywiadu lub uniemożliwienie prowadzenia wywiadu środowiskowego musi być kwalifikowane właśnie jako wyraz braku współdziałania osoby w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej, o którym mowa w art. 11 ust. 2 u.p.s. W sytuacji bowiem, gdy wnioskodawca swoim zachowaniem skutecznie uniemożliwia przeprowadzenie wywiadu, a żadne okoliczności nie uzasadniają jego zachowania, to stan taki jest wyrazem braku współdziałania w rozwiązaniu swojej trudnej sytuacji, albowiem brak możliwości przeprowadzenia wywiadu ze względu na postawę strony uniemożliwia organowi dokonanie koniecznych ustaleń do załatwienia sprawy (por. wyrok WSA w Krakowie z 11 października 2021 r., sygn. akt III SA/Kr 580/21).

Dotyczące tego rodzaju zachowania konsekwencje zostały przy tym także unormowane przez ustawodawcę poprzez art. 107 ust. 4a ustawy u.p.s., zgodnie z którym niewyrażenie zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego przez osoby lub rodziny ubiegające się o świadczenia z pomocy społecznej lub na jego aktualizację przez osoby lub rodziny korzystające ze świadczeń z pomocy społecznej stanowi podstawę do odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej.

Zdaniem Sądu w składzie orzekającym, organ I instancji prawidłowo uznał, że zasadne jest przeprowadzenie wywiadu w miejscu zamieszkania. W ocenie Sądu w okolicznościach niniejszej sprawy nie można jednak zgodzić się z organami, że skarżąca definitywnie nie wypełniła obowiązku współdziałania, o którym mowa w powyższych przepisach. Wbrew twierdzeniom organu z akt postępowania z wniosku z 23 listopada 2021 r. nie wynika, by pracownik socjalny wielokrotnie podejmował próby przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania skarżącej i próby te okazały się bezskuteczne. Wystosowane w tym zakresie wezwanie organu I instancji nie zostało bowiem skutecznie doręczone, uwagi na opatrzenie koperty nadawczej błędnym adresem (k.5, 5a i 5b). Nadto z wywiadów telefonicznych wynika, że były one przeprowadzane z powodu braku kontaktu osobistego z uwagi na epidemię COVID-19 (k.6 i k.44).

Wyjaśnić w tym miejscu należy, że zgodnie z art. 15o ust. 1 ustawy covidowej, z przyczyn związanych z przeciwdziałaniem COVID-19, ilekroć zgodnie z ustawą z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej wymagane jest przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego lub jego aktualizacji, w szczególności z osobą lub rodziną, które zostały poddane kwarantannie w związku z podejrzeniem zakażenia lub choroby zakaźnej, ustalenie sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej zamiast przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego lub jego aktualizacji może nastąpić na podstawie:

1) rozmowy telefonicznej z pracownikiem socjalnym, a w przypadku osób niepełnosprawnych z powodu dysfunkcji narządu słuchu przy wykorzystaniu środków wspierających komunikowanie się, o których mowa w art. 3 pkt 5 ustawy z dnia 19 sierpnia 2011 r. o języku migowym i innych środkach komunikowania się (Dz.U. z 2017 r. poz. 1824), oraz,

2) dokumentów lub oświadczenia, o których mowa w art. 107 ust. 5b ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, a także ich kopii, w tym elektronicznych, uzyskanych od osoby lub rodziny ubiegającej się o pomoc lub

3) informacji udostępnionych przez podmioty, o których mowa w art. 105 tej ustawy.

Należy podkreślić, że przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania wnioskodawcy jest zasadą, natomiast przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w formie przewidzianej w art. 15o ust. 1 ustawy covidowej jest wyjątkiem od tej zasady i jako taki przepis ten nie powinien być nadużywany. Zastosowanie tego przepisu jest uzasadnione tylko wówczas, gdy ze względów związanych z przeciwdziałaniem COVID-19 przeprowadzenie wywiadu w formie wymaganej przez przepisy ustawy o pomocy społecznej napotyka obiektywne problemy. Z akt sprawy nie wynika, aby na przeszkodzie przeprowadzeniu wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania wnioskodawczyni stały powody związane z przeciwdziałaniem COVID-19, w szczególności aby którykolwiek z domowników pozostawał na kwarantannie. Skarżąca żądając przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w formie telefonicznej powoływała się ogólnie na stan epidemii i obawę o zdrowie swoje i członków swojej rodziny, niemniej jednak nie jest to wystarczające, zwłaszcza jeśli pracownik socjalny gwarantował zachowanie reżimu sanitarnego. Nadto skarżąca, poruszała się po mieście. Trudno zatem dopatrzeć się istnienia obiektywnych okoliczności uniemożliwiających przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania wnioskodawczyni. Podkreślić należy, że wywiad telefoniczny może okazać się niewystarczający w pewnych sytuacjach, gdy np. istnieją wątpliwości co do rzeczywistej sytuacji rodziny, nie daje on bowiem możliwości poczynienia przez pracownika socjalnego własnych obserwacji i zweryfikowania podawanych mu telefonicznie informacji. Pracownik socjalny przeprowadzając wywiad w miejscu zamieszkania może zobaczyć w jakich warunkach żyje rodzina, w jakim stanie są jej członkowie, w tym osoby niepełnosprawne, nie ma zatem możliwości wdrożyć jakiejkolwiek pomocy adekwatnej do sytuacji rodziny.

Przeprowadzenie wywiadu w miejscu zamieszkania było zatem uzasadnione, zważywszy, że organowi wiadome było – co Sąd wie z urzędu z akt sprawy o sygn. akt II SA/Gd 1000/22 – że podczas zatrzymania ojca skarżącej K. T. mieszkanie było zagracone mnóstwem niepotrzebnych rzeczy i ubrań, z uwagi na co ciężko było się przemieszczać. Nadto w mieszkaniu zamieszkuje I. T., będąca osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności, której od dłuższego okresu czasu nikt nie widział. I. T. oświadczyła przy tym w rozmowie telefonicznej z pracownikiem MOPS, że śpi razem ze skarżącą na jednej wersalce oraz że nie wychodzi z mieszkania, za wyjątkiem wyjścia na klatkę schodową. Niemniej jednak, z uwagi na wskazane wyżej uchybienie w zakresie doręczenia zawiadomienia o konieczności jego przeprowadzenia, przedwczesne jest uznanie, że brak jego przeprowadzenia można przypisać skarżącej, a w konsekwencji – uzasadniona jest konsekwencja w postaci odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia z tego powodu. Niewątpliwie jednak, w rezultacie braku przeprowadzenia wywiadu w miejscu zamieszkania skarżącej pozostały wątpliwości co do rzeczywistej sytuacji jej i rodziny, a dokonane przez organy ustalenia należy uznać za co najmniej przedwczesne.

Podkreślenia wymaga, że udzielając świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej, organ kieruje się bowiem ogólną zasadą dostosowywania rodzaju, formy i rozmiaru świadczeń do okoliczności konkretnej sprawy, jak również uwzględnienia potrzeb osób korzystających z pomocy, jeżeli potrzeby te odpowiadają celom i możliwościom pomocy społecznej (art. 3 ust. 3 i 4 u.p.s.). Kryterium dochodowe nie jest zatem wyłączną przesłanką, jaką organ udzielający świadczeń z pomocy społecznej zobowiązany jest ustalić. Ustawodawca wielką wagę przywiązuje do współdziałania świadczeniobiorców z pracownikami pomocy społecznej, ponieważ pomoc społeczna nie może sprowadzać się do prostego rozdawnictwa świadczeń.

Należy podkreślić, że zgodnie z intencją ustawodawcy, celem pomocy społecznej jest jedynie udzielenie wsparcia, a nie zastąpienie indywidualnych wysiłków w dążeniu do poprawy sytuacji bytowej określonej osoby. Przepis art. 3 u.p.s. nie dopuszcza możliwości uczynienia z pomocy społecznej stałego źródła dochodów, ani nie pozwala na udzielenie tej pomocy osobom, które dysponują możliwościami samodzielnego przezwyciężenia trudności na jakie napotkały lub też realizowania tylko takiej formy pomocy jakiej strona subiektywnie oczekuje. Przez współdziałanie osoby ubiegającej się o pomoc należy rozumieć gotowość do podjęcia współpracy z pracownikiem socjalnym oraz skorzystanie z jego uzasadnionych i rozsądnych propozycji pomagających osobie przezwyciężyć trudne sytuacje życiowe, w jakich się znalazła w celu "wyjścia" z systemu pomocy społecznej i umożliwienia samodzielnego i odpowiedzialnego życia w społeczeństwie.

W konsekwencji, w wyniku kontroli zaskarżonej decyzji Sąd doszedł do wniosku o konieczności uzupełnienia materiału dowodowego i dokonania na nowo jego oceny przez organ I instancji. Jest to szczególnie uzasadnione z uwagi na znaczny stopień niepełnosprawności I. T. (członka rodziny skarżącej). Punktem wyjścia winno być jednak prawidłowe doręczenie skarżącej zawiadomienia o przeprowadzeniu wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania. Z powyższych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) w zw. z art. 135 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2023 r., poz. 259 ze zm., dalej jako p.p.s.a.), uchylił zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy będą mieć na uwadze powyższe rozważania Sądu i wskazania, co do dalszego postępowania. Wskazania te wynikają z powyższych rozważań Sądu i sprowadzają się do uzupełnienia zebranego materiału dowodowego w zakresie dotyczącym ustalenia sytuacji skarżącej i jej rodziny w oparciu w szczególności o wywiad środowiskowy przeprowadzony w miejscu zamieszkania, a następnie ponownego rozpoznania sprawy, zgodnie z zasadami postępowania administracyjnego, w tym sformułowanymi w art. 7, art. 15, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. oraz przedstawienia motywów rozstrzygnięcia w uzasadnieniu decyzji, odpowiadającym wymogom określonym w art. 107 § 3 k.p.a.

Sąd orzekł w niniejszej sprawie na posiedzeniu niejawnym w postępowaniu uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a, zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, co też uczynił organ w odpowiedzi na skargę, a żadna z pozostałych stron w terminie ustawowym nie zażąda przeprowadzenia rozprawy.

Powołane w treści niniejszego uzasadnienia orzeczenia sądu administracyjnego dostępne jest w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (orzeczenia.nsa.gov.pl).