Wyrok WSA w Lublinie, sygn. akt I SA/Lu 73/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie
Data orzeczenia: 2023-06-28 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Inne
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 28 ust. 1, ust. 3a, ust. 3b
journal: Dz.U. 2021 poz 423
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Monika Kazubińska-Kręcisz (sprawozdawca) Sędziowie WSA Andrzej Niezgoda WSA Grzegorz Wałejko Protokolant specjalista Marta Wawrzecka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 28 czerwca 2023 r. sprawy ze skargi M. Ś. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 5 stycznia 2023 r. nr UP-17/2023 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek I. uchyla zaskarżoną decyzję; II. przyznaje radcy prawnemu G. K. – P. kwotę 590,40 zł (słownie: pięćset dziewięćdziesiąt złotych czterdzieści groszy), w tym VAT tytułem wynagrodzenia dla radcy prawnego ustanowionego z urzędu.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia 5 stycznia 2023 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych uchylił decyzję Zakładu z dnia 23 listopada 2022 r. (2507/2022) i odmówił M. Ś. (stronie, skarżącemu) umorzenia należności z tytułu składek za osobę prowadzącą działalność gospodarczą, będącą jednocześnie płatnikiem tych składek, w łącznej kwocie 11.543,82 zł, w tym na:

a) ubezpieczenia społeczne – za okres 10/2020-4/2021, 11/2021-6/2022 w łącznej kwocie 3.350,04 zł, w tym z tytułu: składek – 3.106,04 zł, odsetek liczonych na dzień 29 września 2022 r. – 196 zł, kosztów upomnienia – 48 zł,

b) ubezpieczenie zdrowotne – za okres 3/2020-11/2020, 1/2021-4/2021, 11/2021- 6/2022 w łącznej kwocie 8.193,78 zł, w tym z tytułu: składek – 7.167,78 zł, odsetek liczonych na dzień 29 września 2022 r. – 978 zł, kosztów upomnienia – 48 zł.

Jak wynika z akt sprawy oraz treści zaskarżonej decyzji, strona zwróciła się o umorzenie powyższej należności, wskazując na trudną sytuację finansową oraz sprawowaną opiekę nad ojcem.

W decyzji z dnia 23 listopada 2022 r. organ odmówił przyznania ulgi stwierdzając, że nie wystąpiła żadna z przesłanek umożliwiających uznanie należności za całkowicie nieściągalną, strona nie wykazała nadto, aby ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną spłata należności wiązała się z brakiem możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. Nie wykazano, by powstanie zadłużenia było następstwem szczególnych zdarzeń oraz by stan zdrowotny lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny pozbawiały stronę możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Skarżący nie zgodził się z rozstrzygnięciem i wniósł o ponowne rozpatrzenie sprawy. Wskazał, że nie pracuje zawodowo, zawiesił działalność gospodarczą i nie ma żadnych własnych środków na utrzymanie. Utrzymuje się wyłącznie z emerytury ojca, który jest niezdolny do samodzielnej egzystencji (stwierdzono niepełnosprawność w stopniu znacznym). Skarżący wskazał, że nie korzystał dotychczas z pomocy społecznej tylko dlatego, że nie chce obciążać swoją sytuacją innych podatników.

W zaskarżonej decyzji organ wskazał, że skarżący jest mikroprzedsiębiorcą, ale z dniem 8 czerwca 2022 r. zawiesił działalność gospodarczą i jest w trakcie jej likwidacji. Obecnie nie pracuje zawodowo, nie jest ubezpieczony. Nie pobiera zasiłków. Nie jest właścicielem nieruchomości, gospodarstwa rolnego, ani wartościowych ruchomości (w tym pojazdów), nie ma oszczędności. We wspólnym gospodarstwie domowym pozostaje z 83-letnim schorowanym ojcem, który wymaga stałej opieki osób drugich. Prowadzona przez niego działalność gospodarcza w 2020r. wygenerowała koszty w wysokości 150.000 zł, przy braku przychodów; w 2021 r. przychód wyniósł 120.000 zł, a koszty 240.000 zł. Zobowiązania firmowe wyniosły 10.000 zł, w tym krótkoterminowe w kwocie 1.000 zł. Zobowiązania prywatne skarżącego wynoszą natomiast 45.000 zł (zobowiązanie kredytowe). W roku 2022 r. skarżący nie odnotował przychodu. Zdaniem organu, skarżący nie ponosi wydatków związanych z utrzymaniem. Utrzymuje się z dochodu ojca z tytułu emerytury w wysokości 4.168,58 zł brutto (3.849,85 zł netto wraz z dodatkiem pielęgnacyjnym w wysokości 256,44 zł) miesięcznie. Obecnie jest zobowiązany jako jedyny członek rodziny do stałej opieki nad ojcem, co eliminuje go z rynku pracy.

Zdaniem organu ewentualne umorzenie należności będzie stanowić pomoc de minimis. Nawiązując do art. 24 i art. 28 ust. 2 oraz ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (u.s.u.s.) organ wskazał, że w sprawie nie zaistniała przesłanka całkowitej nieściągalności należności. W szczególności nie doszło do ogłoszenia upadłości skarżącego, a jego działalność gospodarcza nie ustała, a jedynie została zawieszona. Wysokość nieopłaconych składek przekracza koszty upomnienia. Brak majątku nie został stwierdzony, a postępowanie egzekucyjne jest nadal w toku i istnieją dotąd niewykorzystane możliwości egzekwowania należności.

Z kolei zgodnie z art. 28 ust. 3a w zw. z art. 32 u.s.u.s. i § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek (rozporządzenia). należności można umorzyć, mimo braku całkowitej nieściągalności – jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie ich opłacić, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny. Odnosząc się do przykładowych okoliczności, wskazanych w powyższych unormowaniach organ wyjaśnił, że brak jest podstaw do uznania, że zadłużenie skarżącego powstało wskutek nadzwyczajnych zdarzeń, było ono bowiem skutkiem nieopłacania należności związanych z działalnością gospodarczą. Skarżący nie powoływał się na własną sytuację zdrowotną, natomiast sytuacja związana ze stanem zdrowia jego ojca nie stanowi samoistnej podstawy do umorzenia należności. Skarżący może natomiast ubiegać się o specjalny zasiłek opiekuńczy i świadczenie pielęgnacyjne, które zrekompensują mu brak możliwości uzyskiwania wynagrodzenia za pracę. W toku postępowania skarżący nie wykazał, zdaniem organu, by z tego rodzaju pomocy korzystał, a zatem twierdzenia o ograniczonych możliwościach płatniczych nie mogą być uznane za przesłankę wystarczającą do umorzenia zaległości. Brak jest także podstaw do stwierdzenia, że aktualna sytuacja skarżącego ma charakter trwały, przez co organ upatruje szansę na wyegzekwowanie należności w przyszłości. W decyzji podkreślono, że budżet gospodarstwa domowego strony kształtuje się na poziomie wyższym od minimum socjalnego (wg danych IPiSS za III kwartał 2022 r. - 1.281,04 zł na osobę), zatem zaspokajanie podstawowych potrzeb życiowych nie jest zagrożone. Według organu, za umorzeniem należności nie mogą również przemawiać zobowiązania wobec innych podmiotów, nawet jeśli – tak jak w niniejszej sprawie – nie są spłacane.

W tych okolicznościach organ ocenił, że umorzenie należności na obecnym etapie postępowania byłoby działaniem przedwczesnym i nieuzasadnionym. Analiza zgromadzonego w sprawie materiału nie pozwala, jego zdaniem, na stwierdzenie, że sytuacja strony całkowicie i trwale uniemożliwia spłatę zaległych należności. Rodzina dysponuje stałym źródłem dochodu, który może stanowić również źródło spłaty należności. Skarżący złożył wniosek o układ ratalny co oznacza, że dysponuje środkami finansowymi na ten cel. Dopóty istnieją niewykorzystane możliwości wyegzekwowania zaległości, dopóty jej umorzenie jest sprzeczne z interesem publicznym.

Organ wskazał, że uchylenie pierwotnej decyzji Zakładu wiązało się z ustaleniem niższej niż wskazana w tej decyzji wysokości zaległości, które obciążają aktualnie skarżącego.

M. Ś. wniósł skargę na powyższą decyzję, wnosząc o umorzenie zaległości składkowych.

Skarżący podniósł, że rozstrzygnięcie jest niesprawiedliwe. Nie ma środków na uregulowanie należności, siła wyższa zmusiła go do zawieszenia działalności i zajęcia się chorym ojcem. Ze względu na konieczność sprawowania całodobowej opieki nad nim nie jest w stanie pracować, zarobić na opłaty i spłatę zadłużenia.

Skarżący tłumaczył, że nie składał wniosku o zasiłek opiekuńczy, gdyż ze względu na wysoką emeryturę ojca i tak by go nie otrzymał. Przedstawił wyliczenie, zgodnie z którym - po odjęciu opłat na utrzymanie - obaj mają do dyspozycji nieco ponad 1.200 zł miesięcznie (1.232,77 zł). Oznacza to, że znajdują się poniżej minimum socjalnego. Skarżący podał, że obciąża go czynsz najmu mieszkania 1.500zł oraz spłata dwóch kredytów w C. (raty w wysokości 455,80 zł i 446,08 zł). Ponosi też opłatę na ubezpieczenie w P. w kwocie 175,35 zł oraz za telefon – 40 zł miesięcznie. Podkreślił, że choroba ojca uniemożliwia mu podjęcie pracy i prowadzenie działalności gospodarczej, która zbankrutowała.

W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, popierając stanowisko i argumentację powołaną w zaskarżonej decyzji.

W piśmie z dnia 5 czerwca 2023 r. ustanowiona z urzędu pełnomocnik skarżącego wskazała na naruszenie: 1. przepisów postępowania mających wpływ na wynik sprawy, tj. art. 7 w zw. z art. 77 § 1 k.p.a. poprzez niepodjęcie przez organ czynności niezbędnych do wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, niezebranie całości materiału dowodowego oraz brak rozważenia interesu publicznego i słusznego interesu strony w kontekście sprawowania przez stronę opieki nad niepełnosprawnym ojcem; art. 86 k.p.a. przez zaniechanie przesłuchania strony we wskazanym wyżej zakresie, jak też niezbędnych czynności wykonywanych przez skarżącego w związku z konieczną opieką nad ojcem i niemożnością podjęcia zatrudnienia; 2. przepisów prawa materialnego, tj. art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s. przez niezastosowanie w sytuacji, gdy zaprzestała wykonywania działalności gospodarczej oraz nie występuje majątek, z którego można egzekwować należności z tytułu składek; art. 28 ust. 3a u.s.u.s. przez niedokonanie analizy sytuacji życiowej i majątkowej skarżącego oraz nieprawidłowe wyważenie interesu społecznego i interesu strony; § 3 ust. 1 rozporządzenia przez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że strona nie jest pozbawiona możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności składkowych tylko dlatego, że ma możliwość złożenia wniosku o przyznanie specjalnego zasiłku opiekuńczego i lub zasiłku pielęgnacyjnego.

W piśmie wniesiono o dopuszczenie dowodu z dokumentu w postaci wydruku z CEiDG na okoliczność zaprzestania prowadzenia przez skarżącego działalności gospodarczej. Pełnomocnik skarżącego wniosła o zasądzenie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej.

W uzasadnieniu podniesiono, że organ w ogóle nie rozważył, czy wskazane świadczenia zasiłkowe mogą zostać skarżącemu w ogóle przyznane, gdy tymczasem nie spełnia on kryterium dochodowego do uzyskania zasiłku opiekuńczego, zaś zasiłek pielęgnacyjny jest już elementem świadczenia otrzymywanego przez ojca skarżącego (stanowi jego część). Zdaniem strony, taki sposób rozumowania organu prowadzi do naruszenia interesu publicznego, bowiem organ wprost nakazuje, by korzystać z publicznego systemu świadczeń społecznych. Organ nie uwzględnił, że pomimo młodego wieku skarżącego jest on zmuszony do sprawowania stałej opieki nad chorym ojcem, co uniemożliwia mu rozwój zawodowy i godne zarobkowanie. W dniu 20 marca 2023 r zaprzestał on prowadzenia działalności gospodarczej, a w dniu 21 marca 2023 r. został wykreślony z CEiDG.

Na rozprawie pełnomocnik organu dodatkowo podniósł, że z poczynionych ustaleń wynika, iż skarżący w 2023 r. podejmował pracę z daleka od miejsca zamieszkania (we Wrocławiu), zaś całość kierowanej do niego korespondencji odbierał jego ojciec. Poddaje to w wątpliwość twierdzenie strony o sprawowaniu osobistej opieki.

Pełnomocnik skarżącego oświadczył z kolei, że powyższe okoliczności zaistniały już po dacie wydania kontrolowanej decyzji i nie mają znaczenia dla sprawy, a dodatkowo organ nie ustalił, czy krótkoterminowe zatrudnienie nie było związane ze świadczeniem pracy zdalnej.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył co następuje:

Skarga jest zasadna, bowiem zaskarżona decyzja, w ocenie Sądu, nie odpowiada prawu.

Przedmiotem oceny w niniejszej sprawie jest decyzja Prezesa ZUS w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne w łącznej kwocie 11.543,82 zł wraz z odsetkami, powstałych w okresie prowadzenia przez skarżącego działalności gospodarczej, tj. od 2020r. do czerwca 2022 r.

Postępowanie w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek uregulowane zostało w art. 28 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 423 z późn. zm., dalej: u.s.u.s.), jak również w § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz.U. z 2003 r., nr 141, poz. 1365; dalej: rozporządzenie). Umorzenie składek powoduje także umorzenie odsetek za zwłokę, kosztów upomnienia i dodatkowej opłaty (art. 28 ust. 4 u.s.u.s.). Na postawie art. 32 u.s.u.s., przepisy dotyczące składek na ubezpieczenia społeczne stosuje się odpowiednio także do składek na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych oraz na ubezpieczenie zdrowotne.

W toku postępowania skarżący wskazywał, że nie jest w stanie zapłacić zaległości wobec ZUS z uwagi na trudną sytuację majątkową, finansową, ale w szczególności rodzinną, spowodowaną przewlekłą chorobą ojca i znacznym stopniem jego niepełnosprawności, który wymaga stałej opieki osoby drugiej. Organy obu instancji przyjęły zaś, że w sprawie nie zostały spełnione przesłanki określone w art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s. oraz art. 28 ust. 3a u.s.u.s. i § 3 rozporządzenia.

Przepis art. 28 ust. 1 u.s.u.s. przewiduje kompetencję ZUS do umarzania należności z tytułu składek w przypadkach określonych ust. 2-4 tego przepisu, dotyczących całkowitej nieściągalności. Zgodnie z art. 28 ust. 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez ZUS tylko w przypadku stwierdzenia ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi w sytuacjach wymienionych enumeratywnie w ust. 3 tego artykułu. Całkowita nieściągalność, o której mowa w tym przepisie zachodzi, gdy:

1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;

2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze;

3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;

4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;

6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Jak wskazano w wyroku NSA z dnia 10 lutego 2011 r., sygn. akt II GSK 187/10: "Przesłanki i granice dopuszczalności umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne zostały unormowane przede wszystkim w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. Wyliczenie zawarte w tym przepisie, a odnoszące się do tzw. "całkowitej nieściągalności" należności składkowych jest wyczerpujące i stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, iż ma miejsce całkowita nieściągalność składek".

W odniesieniu do ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek, należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane, także pomimo braku ich całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 3a u.s.u.s.). Niewątpliwie do płatników składek na ubezpieczenie społeczne zalicza się przedsiębiorców prowadzących działalność gospodarczą, zobowiązanych do opłacenia składek na swoje ubezpieczenie społeczne. W orzecznictwie podkreśla się, że przy umarzaniu nieopłaconych przez nich należności nie stosuje się wymogu zaistnienia precyzyjnie określonych przesłanek całkowitej nieściągalności, lecz zawsze ocenia się niebezpieczeństwo powstania zbyt ciężkich skutków dla zobowiązanego i jego rodziny po ewentualnym opłaceniu należności, z uwzględnieniem jego stanu majątkowego i sytuacji rodzinnej (por. wyroki NSA: z 21 maja 2009 r., sygn. akt II GSK 1045/08; z 21 stycznia 2009 r., sygn. akt II GSK 650/08; z 25 sierpnia 2010 r., sygn. akt II GSK 724/09; z 19 lutego 2015 r., sygn. akt II GSK 2366/13; z 9 kwietnia 2015 r., sygn. akt II GSK 406/14).

W art. 28 ust. 3b u.s.u.s., zawierającym delegację ustawową dla ministra właściwego do spraw zabezpieczenia społecznego do określenia w drodze rozporządzenia szczegółowych zasad umarzania takich należności, ustawodawca doprecyzował, że przy określaniu przesłanek mających uzasadniać umorzenie, należy wziąć pod uwagę ważny interes osoby zobowiązanej do opłacenia należności z tytułu składek oraz stan finansów ubezpieczeń społecznych (por. wyrok NSA z 20 marca 2007 r., sygn. akt II GSK [...]). W § 3 ust. 1 rozporządzenia przewidziano możliwość umarzania składek pod warunkiem wykazania przez zobowiązanego, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić należności, bo pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i rodziny, w szczególności gdy zachodzą określone w pkt 1-3 przypadki: gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

W przepisie tym nie zawarto enumeratywnie przypadków, w których realizują się przesłanki udzielenia wskazanej ulgi. Punkty 1-3 mają wyłącznie charakter przykładowy, o czym świadczy zawarte w przepisie sformułowanie "w szczególności". Oznacza to, że rzeczą organu jest dokonanie analizy indywidualnie zaistniałych zdarzeń (okoliczności towarzyszących wnioskowi o udzielenie ulgi) przez pryzmat ważnego interesu osoby zobowiązanej do opłacenia należności z tytułu składek oraz stanu finansów ubezpieczeń społecznych.

Zadaniem regulacji zawartej w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz w § 3 ust. 1 rozporządzenia jest zatem zabezpieczenie niezbędnego minimum socjalnego, które pozwoli osobie zobowiązanej funkcjonować w codziennym życiu dając gwarancję, że podstawowe potrzeby jej oraz jej rodziny będą zaspokojone (por. wyroki NSA: z dnia 25 sierpnia 2010 r., sygn. akt II GSK 724/09; z dnia19 lutego 2015 r., sygn. akt II GSK 2366/13 i sygn. akt II GSK 2377/13). Istotną dyrektywę stanowi to, że zawsze należy brać pod uwagę, z punktu widzenia omawianych przesłanek umorzenia, nie tyle przyczyny powstania zadłużenia, co aktualną sytuację finansową wnioskodawcy, a przede wszystkim jej wpływ na możliwość spłaty zadłużenia (por. wyroki NSA: z dnia 14 maja 2014 r., sygn. akt II GSK 384/12; z dnia 8 lipca 2015 r., sygn. akt II GSK 1502/14).

Wskazana w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia wykonawczego przesłanka uzależnia ocenę zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych od tego, czy w konsekwencji egzekwowania zadłużenia pojawi się niebezpieczeństwo powstania zbyt ciężkich skutków dla zobowiązanego i jego rodziny przy uwzględnieniu jego sytuacji majątkowej i rodzinnej.

Naczelny Sąd Administracyjny wielokrotnie wyjaśniał z kolei, że interes publiczny nie powinien być rozumiany jako sprzeczny z interesem obywatela. Sytuacja, w której zapłata zaległości powoduje (lub z dużym prawdopodobieństwem może powodować) konieczność sięgania przez zobowiązanego, pozbawionego możliwości zaspokajania swoich niezbędnych potrzeb materialnych, do środków pomocy państwa nie jest zgodna z interesem tego obywatela, a jednocześnie nie jest również zgodna z interesem publicznym (por. wyroki NSA z 25 czerwca 2003 r., sygn. akt III SA 3118/01, POP 2004/4/77; z 20 marca 2007 r., sygn. akt II GSK 345/06; z 21 maja 2009 r., sygn. akt II GSK 1045/08; z 8 lipca 2015r., sygn. akt II GSK 1502/14). Jeżeli z ustalonych okoliczności wynika, że opłacenie należności z tytułu składek pociągnęłoby zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności pozbawiłoby go i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, brak jest podstaw do wydania decyzji o odmowie umorzenia składek (por. wyrok NSA z 26 stycznia 2010r., sygn. akt II GSK 349/09). Zatem w sprawach dotyczących umorzenia składek interes społeczny nie może być rozumiany wąsko, wyłącznie jako dbałość o finanse ubezpieczeń społecznych (por. wyrok NSA z 21 lutego 2007 r., sygn. akt II GSK 301/06).

Wydanie decyzji w przedmiocie ulgi powinno być każdorazowo poprzedzone prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem dowodowym oraz wyjaśnieniem stanu faktycznego sprawy, zgodnie z obowiązkami nałożonymi na organy administracji w art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Organ przy wydawaniu decyzji o charakterze uznaniowym obowiązany jest do rzetelnej i wnikliwej analizy wszelkich okoliczności sprawy w celu stwierdzenia, czy zostały spełnione określone w przepisach przesłanki, a dopiero w konsekwencji stwierdzenia ich zaistnienia – może ważyć, czy pomimo to ulga danemu płatnikowi przysługuje.

Organ uznał, że w realiach niniejszej sprawy skarżącemu może co do zasady zostać udzielona pomoc de minimis (okoliczność ta nie pozostaje sporna i nie budzi wątpliwości Sądu). Inną rzeczą była natomiast ocena istnienia przesłanek przyznania ulgi wskazanych w art. 28 ust. 1, 3 i ust. 3a u.s.u.s. Organ uznał bowiem, że skarżący nie spełnia żadnej z tych przesłanek, a zatem nie przysługuje mu ulga, o którą się ubiegał.

Zdaniem Sądu, w rozpoznawanej sprawie organ wadliwie ocenił sytuację skarżącego z punktu widzenia przesłanek wskazanych w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. i § 3 ust. 1 rozporządzenia, a równocześnie nie rozważył czy w ramach uznania administracyjnego udzielenie wnioskowanej ulgi jest uzasadnione. Naruszył zatem w istotny sposób przepisy art. 28 ust. 1, ust. 3a u.s.u.s. i § 3 ust. 1 rozporządzenia, na co słusznie zwrócono uwagę w piśmie rozszerzającym zarzuty skargi.

Nie sposób odmówić racji organowi, że w niniejszej sprawie nie zostały spełnione przesłanki całkowitej nieściągalności, o których mowa w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. Skarżący nie wykazał ani w toku postępowania, ani też w skardze, w opozycji do ustaleń organu, iżby zaistniała którakolwiek z pozostałych, wymienionych w art. 28 ust. 2 i 3 pkt 1-5 przesłanek całkowitej nieściągalności, a analiza tych przesłanek w kontekście ustaleń stanu faktycznego, jakiej dokonał organ, byłaby wadliwa. Bez wątpliwości wobec skarżącego nie toczyło się postępowanie upadłościowe lub likwidacyjne, a kwota zaległości przewyższa koszty upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym (16 zł). W toku postępowania egzekucyjnego organ egzekucyjny nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję, brak też podstawy do stwierdzenia, że w określonej perspektywie w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwoty przekraczającej wydatki egzekucyjne. Należy zwrócić uwagę na fakt, że zaległości składkowe mają charakter stosunkowo nowych (najdalej wymagalne pochodzą z 2020 r.), a zatem w długim czasie nie ulegną one przedawnieniu i mogą być skutecznie przez organy egzekwowane. Jak wskazano w piśmie z dnia 5 czerwca 2023 r. skarżący jest osobą młodą i zdrową, która będzie mogła podjąć zatrudnienie i uzyskiwać dochody, pozwalające na zapłatę zaległości, które ze wskazanej podstawy nie mogą być przenoszone na Skarb Państwa. Stwierdzenie braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję musu być natomiast definitywne, a stwierdzona sytuacja nie może rokować zmianą w przyszłości, co oczywiście nie ma miejsca w niniejszej sprawie.

W ocenie Sądu natomiast, organ błędnie ocenił rzeczywistą sytuację zobowiązanego z punktu widzenia przesłanek wskazanych w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. i § 3 ust. 1 rozporządzenia, a są to przesłanki całkowicie niezależne od tych, jakie wymieniono w art. 28 ust. 3 u.s.u.s.. Organ wskazał, że obecnie źródłem utrzymania skarżącego jest emerytura ojca, która pozwala na utrzymanie obu członków rodziny (skarżący jest kawalerem i – według oświadczenia – jedynym zstępnym w pierwszym stopniu pokrewieństwa, który może sprawować opiekę nad ojcem) w standardzie przewyższającym minimum socjalne. Podkreślił też, że skarżącemu przysługują świadczenia zasiłkowe, związane bezpośrednio ze sprawowaną nad ojcem opieką, z których ten z własnej woli nie korzysta, a które rekompensowałyby brak dochodów z pracy.

W odpowiedzi na to skarżący wskazał, że nie ubiegał się o zasiłek pielęgnacyjny, bowiem nie przysługuje mu on ze względu na wysokość świadczenia emerytalnego ojca. Obok wydatków opisanych w skardze, w piśmie towarzyszącym wnioskowi o ustanowienie pełnomocnika z urzędu dodatkowo wskazał na takie koszty, jak opłatę za wywóz odpadów – 20 zł, łączne opłaty za media – 200 zł, wydatki za leki – 50 zł. Mając to na uwadze wyliczył, że na utrzymanie (wydatki nie wykazywane kwotowo, a obciążające budżet każdego przeciętnego gospodarstwa domowego, tj. wyżywienie, ubranie, itp.) pozostaje rodzinie około 970 zł. Zadeklarował, że może ewentualnie spłacać zaległość składkową w ratach po 50 zł miesięcznie, a po śmierci ojca podejmie pracę i będzie mógł wywiązać się ze zobowiązań w całości.

Już z powyższego wynika, że skarżący nie znajduje się w sytuacji, która w sposób definitywny pozbawia go możliwości zapłaty zaległości. Obecna sytuacja bez wątpliwości nie pozwala na jednorazową zapłatę, ale możliwe jest złożenie przez skarżącego wniosku o układ ratalny (według oświadczenia organu, wniosek taki został złożony i możliwość zawarcia takiego układu jest obecnie rozważana). Zawarcie układu ratalnego nie spowoduje popadnięcie w niedostatek, a równocześnie wpłynie na wysokość należności ubocznych, bowiem w okresie objętym spłatą odsetki nie biegną. Okoliczności te dotyczą jednak oceny istnienia przesłanek z art. 28 ust. 3 u.s.u.s. i zależą od decyzji organu rentowego, której w dacie rozstrzygania o wniosku strony nie ma w obrocie prawnym.

Nie można jednak uznać za uzasadnione stwierdzania organu, że skarżący, który niespornie sprawuje stałą i konieczną opiekę nad chorym ojcem, nie jest obecnie pozbawiony przez ten fakt możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Nie sposób uznać, jak wskazuje organ, że skarżący z własnej woli zrezygnował ze świadczeń zasiłkowych, bowiem świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, które od 1 stycznia 2023 r. wynosi 2458 zł miesięcznie, przysługuje m.in. osobom, na których ciąży obowiązek alimentacyjny– jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji (...) albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Świadczenie pielęgnacyjne przysługuje jednak jedynie wtedy, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Jest to zatem warunek, którego z punktu widzenia treści orzeczenia o niepełnosprawności ojca (niepełnosprawność powstała w 2010 r., podczas gdy ojciec skarżącego ma obecnie 83 lata), skarżący nie spełnia. Jego ojciec jest natomiast uprawniony do dodatku pielęgnacyjnego w kwocie 294,39 zł, wypłacanego wraz z emeryturą, kwota ta mieści się już jednak w całości zadeklarowanego świadczenia pobieranego przez A. Ś..

Z kolei specjalny zasiłek opiekuńczy, który wynosi 620 zł miesięcznie, przysługuje osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, a także małżonkom, jeżeli: nie podejmują zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej - w celu sprawowania stałej opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Specjalny zasiłek opiekuńczy przysługuje jednak, jeżeli łączny dochód rodziny osoby sprawującej opiekę oraz rodziny osoby wymagającej opieki w przeliczeniu na osobę nie przekracza kwoty kryterium dochodowego wynoszącego 764 zł netto (na podstawie dochodów z roku poprzedzającego okres zasiłkowy z uwzględnieniem utraty i uzyskania dochodu, stosownie do przepisów o świadczeniach rodzinnych). Także i w tym wypadku sytuacja skarżącego nie uprawnia go do opisywanego świadczenia.

Podkreślić nadto trzeba, że oba opisywane świadczenia mają charakter rozłączny, tj. w razie ich zbiegu można korzystać tylko z jednego z nich. Dywagacje organu w tym względzie są zatem bezpodstawne i nieuprawnione, w żadnym też razie nie stanowią podstawy do twierdzenia, że skarżący ma skutecznie zrekompensowaną utratę możliwości uzyskiwania dochodów z pracy lub działalności gospodarczej. Skarżący niewątpliwie spełnia więc przesłankę, o której mowa w art. 28 ust. 3a u.su.s. w zw. z § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia. Sprawuje on jako zstępny opiekę nad ojcem, który posiada znaczny stopień niepełnosprawności i wymaga stałej opieki osób drugich. W tym czasie nie uzyskuje i obiektywnie nie może uzyskiwać żadnych dochodów z tytułu pracy lub działalności gospodarczej, nie uzyskując świadczeń rekompensacyjnych.

Spełnienie przesłanki do udzielenia ulgi o najdalej idących skutkach – czyli umorzenia zaległości nie oznacza jednak, że organ jest zobowiązany ulgi takiej udzielić. Decyzja w tym przedmiocie ma bowiem charakter uznaniowy, a zatem organ ma prawo, ważąc z jednej strony ważny interes zobowiązanego, z drugiej – interes publiczny, odmówić udzielenia ulgi. O ile przesłanki udzielenia ulgi mają charakter obiektywny, to w wypadku prawidłowej oceny ich istnienia organ może skorzystać z uznania administracyjnego, które jednak nie jest dowolne i arbitralne, musi zatem zostać odpowiednio uzasadnione w decyzji, co stało się bezpośrednią przyczyną uchylenia zaskarżonej decyzji.

Niewątpliwie ustawowym obowiązkiem ZUS jest wykorzystanie wszelkich dostępnych środków przymusowego dochodzenia należności. Zobowiązania z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne są uprzywilejowane i podlegają - co do zasady - zaspokojeniu przed innymi należnościami (art. 24 ust. 3 u.s.u.s.). Umorzenie należności z tytułu składek stanowi wyraz definitywnej rezygnacji uprawnionego organu z możliwości ich wyegzekwowania. Biorąc pod uwagę publicznoprawny charakter należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne oraz uwzględniając cele, na które są one przeznaczane, organy odpowiedzialne za ich pobór zobligowane są do szczególnej staranności i ostrożności w dysponowaniu nimi. W kwestii tej wypowiadał się wielokrotnie Naczelny Sąd Administracyjny, który akcentował, że ZUS jako dysponent środków publicznych, oceniając istnienie przesłanek umorzenia składek, zobligowany jest do uwzględnienia interesu publicznego, a nie tylko interesu indywidualnego wnioskodawcy. Przykładowo, w wyroku z dnia 28 stycznia 2011 r., sygn. akt II GSK 181/10 NSA stwierdził, że: "w sprawach o umorzenie należności z tytułu zaległych składek ubezpieczeniowych na podstawie art. 28 ust. 1 u.s.u.s. interes publiczny musi być szczególnie mocno akcentowany, bowiem akceptowanie stanu, w którym dopuszcza się niewywiązywanie się z obowiązku opłacania składek godzi w prawa innych opłacających składki osób i narusza zasadę równego traktowania ubezpieczonych". Podkreślić też należy, że ZUS nie może akceptować uprzywilejowania należności cywilnoprawnych kosztem należności z tytułu składek.

Rzeczą organu w ponownie prowadzonym postępowaniu będzie zatem uwzględnienie powyższej oceny przesłanek udzielenia ulgi i rozważenie istnienia takich okoliczności definiujących niniejszą sprawę, które w ramach uznania administracyjnego ewentualnie mogą prowadzić do negatywnego rozstrzygnięcia wniosku o umorzenie zaległości. Organ uwzględni przede wszystkim to, że skarżący już na etapie rozpoznawania skargi zlikwidował działalność gospodarczą, ale podejmował inne zatrudnienie, jest osobą młodą (urodzoną w 1999 r.), zdrową, posiada zdolność do podjęcia pracy zarobkowej, co nie świadczy o trwałości aktualnej sytuacji, ale wręcz rokuje jej pozytywną zmianą w przyszłości. Nadto, sam skarżący zadeklarował zapłatę zaległości w ratach, zaś organ wszczął postępowanie o zawarcie układu ratalnego, którego wynik na etapie tej sprawy nie jest znany. Organ winien też rozważyć (zależnie od wyniku układu ratalnego oraz stanowiska skarżącego), czy zawartej w piśmie skarżącego z 2 grudnia 2022 r. (wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy) deklaracji zapłaty całości należności w przyszłości nie potraktować jako wniosku o odroczenie spłaty należności w trybie art. 29 ust. 1 i 2 u.s.u.s. i nadać temu wnioskowi odrębnego biegu. Rzeczą organu będzie też pogłębienie ustaleń w zakresie rzeczywistej potrzeby sprawowania opieki skarżącego nad ojcem, szczególnie z punktu widzenia sugerowanych przez pełnomocnika organu na rozprawie okoliczności związanych z podejmowaniem zatrudnienia z daleka od miejsca zamieszkania.

Mając to na uwadze Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit a) i c) p.p.s.a. orzekł jak w wyroku.

O przyznaniu na rzecz pełnomocnika skarżącego (radcy prawnego) wynagrodzenia za udzielenie nieopłaconej pomocy prawnej w ramach prawa pomocy Sąd rozstrzygnął w oparciu o art. 250 § 1 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 265 ze zm.) w zw. z wyrokami Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 kwietnia 2023 r. w sprawie sygn. SK 85/22 (Dz.U. z 2023 r., poz. 796) i z 20 kwietnia 2023 r. w sprawie sygn. SK 53/22 (Dz.U. z 2023 r., poz. 842). Na kwotę tę składa się wynagrodzenie pełnomocnika – 480 zł oraz należny VAT – łącznie 590,40 zł.

1