Wyrok WSA w Bydgoszczy, sygn. akt II SA/Bd 465/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy
Data orzeczenia: 2025-01-15 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: uchylono decyzję I i II instancji

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Grzegorz Saniewski (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Joanna Brzezińska Asesor WSA Mariusz Pawełczak Protokolant Starszy sekretarz sądowy Jakub Jagodziński po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 stycznia 2025 r. sprawy ze skargi O. B. na decyzję [...] z dnia [...] kwietnia 2024 r. nr [...] postępowanie nr [...] w przedmiocie świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję [...] z dnia [...] lutego 2024 r. nr [...] postępowanie nr [...].


UZASADNIENIE

1. Zakład Ubezpieczeń Społecznych (dalej "ZUS") decyzją z [...] lipca 2024 r. w postępowaniu nr [...] odmówił O. B. (t.j. Skarżącej) prawo do świadczenia wychowawczego na dziecko – I. B., na okres od [...] czerwca 2023 r. do [...] maja 2024 r.

W uzasadnieniu organ wskazał, że prawo do świadczenia wychowawczego przysługuje obywatelom [...] przebywającym w [...] z dziećmi, których pobyt na terytorium [...] jest uznany za legalny na podstawie art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 167 z późn. zm., zwanej w skrócie "u.p.o.U."). Organ zaś na podstawie rejestru prowadzonego przez Komendanta Głównego Straży Granicznej nie może potwierdzić legalnego pobytu Skarżącej w [...].

2. W odwołaniu od powyższej decyzji Skarżąca podniosła, że [...] września 2022 r. wyjechała z [...] do [...] bez statutu UKR a [...] czerwca 2023 r. wraz z dziećmi przyjechała do [...] przez granicę wewnętrzną przez [...]. W lipcu 2023 r. otrzymała wraz z dziećmi status UKR, który jest aktualny.

3. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS (w skrócie "Prezes ZUS") w wyniku rozpoznania sprawy w postępowaniu odwoławczym decyzją z [...] kwietnia 2024 r. utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.

Prezes ZUS wskazał, że stosownie do art. 26 u.p.o.U. prawo do świadczenia wychowawczego przysługuje obywatelom [...], których pobyt na terytorium [...] jest uznawany za legalny na podstawie art. 2 ust. 1 ustawy. Za legalny na podstawie art. 2 ust. 1 u.p.o.U. uznaje się pobyt obywatela [...], który przybył do [...] z [...] w związku z działaniami wojennymi po [...] lutego 2022 r. jeśli:

. został mu nadany numer PESESL z oznaczeniem statusu cudzoziemca "UKR" – tzw. SPEC PESEL,

. został umieszczony w rejestrze pobytu obywateli [...], którzy przybyli do [...] po [...] lutego 2022 r. w związku z działaniami wojennymi – rejestr prowadzony przez Komendanta Głównego Straży Granicznej, o która mowa w art. 3 ust. 3 u.p.o.U.

Prezes ZUS stwierdził, że z zapisów rejestru prowadzonego przez Komendanta Głównego Straży Granicznej wynika, że odnotowano wjazd Skarżącej do [...] [...] czerwca 2023 r., lecz nie odnotowano w rejestrze tego przyjazdu jako przyjazdu obywatela [...] w związku z działaniami wojennymi. Rejestr nie zawiera historii wjazdów do [...] i wyjazdów w 2023 r., a także okresu legalnego pobytu uprawniającego do świadczeń.

Prezes ZUS podniósł także, że mimo kierowanych do Skarżącej wezwań o podjęcie działań w celu wyjaśnienia ww. niezgodności, rejestr Straży Granicznej nie został zaktualizowany.

4. W skardze do tut. Sądu O. B. wniosła o uchylenie decyzji Prezesa ZUS oraz poprzedzającej ją decyzji ZUS. Zaskarżonej decyzji zarzuciła:

- naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy tj. art. 7, art. 77 § 1, w zw. z art. 80, ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t. jedn. Dz. U. z 2023 r. poz. 775, zwanej w skrócie "k.p.a.") poprzez naruszenie zasady swobodnej oceny dowodów, polegające na tym, że Prezes ZUS nie przeprowadził w sposób wyczerpujący postępowania dowodowego w zakresie ustalenia, że pobyt Skarżącej na terytorium [...] jest legalny, ponieważ zarówno Skarżąca jak jej dziecko ma aktywny status UKR,

- naruszenie prawa materialnego, tj. art. 1 ust. 1 w zw. z art. 3 ust. 1 w zw. z art. 3 ust. 3 w zw. z art. 4 ust. 1 u.p.o.U. przez uznanie, że pobyt Skarżącej oraz jej dziecka nie został odnotowany w rejestrze przyjazdu na terytorium [...] jako przyjazd obywateli [...] w związku z działaniami wojennymi oraz że nie został ustalony okres legalnego pobytu uprawniającego do świadczeń, pomimo że Skarżąca oraz jej dziecko posiadają aktywny status UKR, a ich pobyt został zarejestrowany w urzędzie gminy,

- naruszenie prawa materialnego, tj. art. 26 ust. 1 pkt 1 w zw. z art. 2 ust. 1 u.p.o.U. w zw. z art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (tj. Dz. U. z 2023 r., poz. 810 ze zm,. - dalej "u.p.p.w.d.") poprzez uznanie, że Skarżąca nie posiada prawa do świadczenia wychowawczego, pomimo posiadania przez Skarżącą i jej dziecko aktywnego statusu UKR nadanego w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium [...] i zarejestrowania pobytu w urzędzie gminy.

Skarżąca podkreśliła, że wraz z dziećmi – I. i V., przyjechała do [...] [...] czerwca 2023 r. w związku z konfliktem zbrojnym na [...], przy czym nie przekraczała granicy polsko – ukraińskiej. Wyjechała z dziećmi z [...] na Krym, a potem przez [...] i [...] przyjechała do [...]. Na granicy łotewskiej otrzymała potwierdzenie (border crossing), które przedłożyła w ZUS. Po wezwaniu ZUS o wyjaśnienie rozbieżności zwróciła się o wyjaśnienie do Urzędu M. B.. Uzyskane z Urzędu potwierdzenie z [...] marca 2024 r. o posiadanym statusie UKR przesłała do ZUS. Zwracała się także do Straży Granicznej o wyjaśnienie rozbieżności, ale otrzymała jedynie odpowiedź, że po utracie statusu UKR powinna zgłosić się do odpowiedniego organu gminy w celu jego przywrócenia. Odpowiedź ta nie ma zatem zastosowania w sprawie, ponieważ Skarżąca posiada status UKR.

5. W odpowiedzi na skargę Organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga jest zasadna.

6. Jak wynika z art. 26 ust. 1 pkt 2 u.p.o.U. obywatelowi [...] przebywającemu na terytorium Rzeczypospolitej [...], którego pobyt na terytorium Rzeczypospolitej [...] jest uznawany za legalny na podstawie art. 2 ust. 1, przysługuje prawo do świadczenia wychowawczego, o którym mowa w ustawie z dnia [...] lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, jeżeli zamieszkuje z dziećmi na terytorium Rzeczypospolitej [...].

Istotną kwestią w sprawie jest rozstrzygnięcie, czy organ w sposób zgodny z prawem ustalił, że Skarżąca nie spełnia warunku legalnego przebywania na terytorium Rzeczypospolitej [...] na podstawie art. 2 ust. 1 u.p.o.U.

7. W pierwszej kolejności należy zatem wskazać na sposób uznawania pobytu obywatela [...] na terytorium [...] za legalny.

Zgodnie z art. 4 ust. 1 u.p.o.U. obywatelowi [...], którego pobyt na terytorium Rzeczypospolitej [...] uznaje się za legalny na podstawie art. 2 ust. 1, na wniosek złożony w dowolnym organie wykonawczym gminy na terytorium Rzeczypospolitej [...], nadaje się numer PESEL, o którym mowa w art. 15 ustawy z dnia [...] września 2010 r. o ewidencji ludności (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 736). Obywatelowi [...], którego pobyt na terytorium Rzeczypospolitej [...] uznaje się za legalny na podstawie art. 2 ust. 1, któremu numer PESEL nadano przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, nadaje się w rejestrze PESEL, na jego wniosek, o którym mowa w ust. 1, status, o którym mowa w art. 8 pkt 24a lit. d ustawy o ewidencji ludności i wprowadza się jego dane do rejestru, o którym mowa w art. 6 ust. 1 (ust. 1a). Przepis art. 8 pkt 24a lit. d ustawy o ewidencji ludności stanowi zaś, że w rejestrze PESEL i rejestrach mieszkańców gromadzony jest status cudzoziemca oznaczony jako UKR - w przypadku osoby, której nadano numer PESEL na podstawie art. 4 ustawy.

Stosownie do art. 2 ust. 1 u.p.o.U., jeżeli obywatel [...], o którym mowa w art. 1 ust. 1, przybył legalnie na terytorium Rzeczypospolitej [...] w okresie od dnia [...] lutego 2022 r. do dnia określonego w przepisach wydanych na podstawie ust. 4 i deklaruje zamiar pozostania na terytorium Rzeczypospolitej [...], jego pobyt na tym terytorium uznaje się za legalny do dnia [...] września 2025 r. Uprawnienia, o którym mowa w art. 2 ust. 1 (tj. legalnego pobytu) pozbawia obywatela [...] wyjazd z terytorium Rzeczypospolitej [...] na okres powyżej 30 dni (art. 11 ust. 2 ustawy).

Kwestia rejestru została uregulowana w art. 3 u.p.o.U. Zgodnie z ust. 3 tego artykułu Komendant Główny Straży Granicznej prowadzi w systemie teleinformatycznym Straży Granicznej rejestr obywateli [...], którzy przybyli na terytorium Rzeczypospolitej [...] z terytorium [...] w związku z działaniami wojennymi prowadzonymi na terytorium [...] (...). W rejestrze tym przechowuje się m.in. informację o dacie początkowej okresu pobytu na terytorium Rzeczypospolitej [...] uznawanego za legalny na podstawie art. 2 ust. 1 (art. 3 ust. 4 pkt 3). Zgodnie z art. 3 ust. 1 ustawy w przypadku gdy wjazd obywatela [...], o którym mowa w art. 1 ust. 1, na terytorium Rzeczypospolitej [...] nie został zarejestrowany przez komendanta placówki Straży Granicznej podczas kontroli granicznej lub nastąpił przez granicę, na której nie jest prowadzona kontrola graniczna osób przekraczających tę granicę, Komendant Główny Straży Granicznej rejestruje pobyt obywatela [...] na terytorium Rzeczypospolitej [...], na jego wniosek, o którym mowa w art. 4 ust. 1. Zgodnie z art. 3 ust. 5 ustawy Komendant Główny Straży Granicznej umieszcza dane w rejestrze, o którym mowa w ust. 3, w terminie 30 dni od dnia przekazania przez organy gminy informacji o złożeniu wniosku, o którym mowa w art. 4 ust. 1.

8. Opisane wyżej rejestry tj. rejestr PESEL oraz prowadzony przez Komendanta Straży Granicznej rejestr obywateli [...], którzy przybyli na terytorium Rzeczypospolitej [...] z terytorium [...] w związku z działaniami wojennymi prowadzonymi na terytorium [...], stanowić powinny zasadniczy punkt odniesienia dla organów administracji, w tym także ZUS i Prezesa ZUS, do oceny uprawnienia strony do legalnego pobytu, od którego zależy przyznanie świadczenia z zabezpieczenia społecznego, w tym świadczenia wychowawczego.

W świetle art. 26 ust. 3i u.p.o.U. ZUS oraz Prezes ZUS są obowiązani do weryfikacji dalszego prawa do m.in. świadczenia wychowawczego, w szczególności na podstawie danych dostępnych z rejestrów publicznych, w tym z rejestru PESEL oraz z rejestru obywateli [...] prowadzonego przez Straż Graniczną.

Sąd podkreśla, że art. 26 ust. 3i u.p.o.U. nie wyłącza ani nie ogranicza określonych w k.p.a. zasad postępowania dowodowego, w tym w art. 7, art. 75 § 1, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Powinnością organu w ramach postępowania administracyjnego jest przeprowadzenie czynności dowodowych, w ramach których jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem (art. 75 § 1 k.p.a). Organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.), który następnie należy poddać ocenie na podstawie całokształtu materiału dowodowego (art. 80 k.p.a). Tylko pod taką klauzulą zapewnione zostaną warunki do realizacji określonej w art. 7 k.p.a. zasady prawdy materialnej, nakazującej dokładne wyjaśnienie stanu faktycznego, a zatem przyjęcie ustaleń zgodnych ze stanem rzeczywistym.

Co więcej Kodeks postępowania administracyjnego w art. 107 § 3 ściśle formułuje wymogi odnośnie treści uzasadnienia faktycznego decyzji. Zgodnie z tym przepisem uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej.

Uwzględniając powyższe należy uznać, że w okolicznościach niniejszej sprawy odmowne decyzji organów w przedmiocie świadczenia wychowawczego należy uznać za oparte na niedostatecznie zgromadzonym, zweryfikowanym i rozważonym materiale dowodowym, co mogło mieć istotny wpływ na wynika sprawy tj. orzeczenie o przysługiwaniu bądź nieprzysługiwaniu Skarżącej świadczenia wychowawczego.

9. Organy oparły swoje rozstrzygnięcia wyłącznie na twierdzeniu, że istnieje rozbieżność pomiędzy rejestrem PESEL a rejestrem prowadzonym przez Komendanta Straży Granicznej. W ocenie organów, sam fakt braku odnotowania w rejestrze Straży Granicznej, że Skarżąca przybyła do [...] w związku z działaniami wojennym na terytorium [...] pozbawia ją prawa do świadczenia wychowawczego. Organ jednak w ogóle nie odniósł się do okoliczności, że Skarżąca (jak też jej dziecko) w rejestrze PESEL posiada aktualny status UKR (w aktach organu znajduje się zaświadczenie potwierdzające tą okoliczność z pieczęcią wpływu do ZUS z [...] listopada 2023 r.) – co przemawia za uznaniem, że jej pobyt w [...] jest pobytem legalnym w rozumieniu art. 2 ust. 1 u.p.o.U.

Organ nie podjął także żadnych czynności celem wyjaśnienia stwierdzonych rozbieżności pomiędzy rejestrem PESEL a rejestrem prowadzonym przez Komendanta Straży Granicznej. W tym względzie organ ograniczył się do przerzucenia na Skarżącą obowiązku wyjaśnienia tej rozbieżności.

Sąd zwraca uwagę, że wprawdzie obowiązki dowodowe organu wynikające z art. 77 § 1 k.p.a. nie zwalniają strony z powinności wykazywania stosownej aktywności dowodowej, jednakże nie oznacza to, że organ może wyłącznie oczekiwać na działania Skarżącej. Kierowane przez ZUS wezwania do Skarżącej oparto zresztą niezasadnie na art. 19 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, który dotyczy przecież przypadków braków formalnych wniosku, a nie czynności dowodowych. Zgodnie zaś z art. 23 ust. 1a u.p.p.w.d. organ ma prawo wezwać osobę ubiegającą się lub otrzymującą świadczenie wychowawcze do osobistego udzielenia, w wyznaczonym terminie, wyjaśnień oraz informacji co do okoliczności mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego. W ramach tego uprawnienia organ może uzyskiwać od strony informacje i wyjaśnienia, co potwierdza, że tego rodzaju dowody mogą mieć znaczenie dla sprawy i można je przeciwstawić innym dowodom.

10. Jak wynika z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ustawy z dnia [...] sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2024 r. poz. 935, w skrócie "p.p.s.a.") sąd uchyla zaskarżoną decyzję, jeśli stwierdzi naruszenie przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Zgodnie zaś z art. 135 p.p.s.a., sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia.

Biorąc pod uwagę wyżej stwierdzone naruszenie przepisów postępowania administracyjnego w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy Sąd, działając na podstawie na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a c p.p.s.a. w zw. z art. 135 p.p.s.a., uchylił decyzje organów obu instancji.

W ponownym postępowaniu organ winien rozstrzygnąć sprawę po uzupełnieniu materiału dowodowego w celu rozstrzygnięcia stwierdzonych rozbieżności pomiędzy rejestrem PESEL a rejestrem prowadzonym przez Komendanta Straży Granicznej. W wydanej decyzji organ winien odnieść się do stanowiska Skarżącej oraz wskazać fakty, które uznał za udowodnione, dowody, na których się oparł, oraz przyczyny, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej.