Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 1825/23
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2024-08-02 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1 i ust. 1 pkt 4
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.
article: art. 135
journal: Dz.U. 2023 poz 259
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Marek Stojanowski Sędziowie: Sędzia NSA Marian Wolanin (spr.) Sędzia del. WSA Jakub Zieliński po rozpoznaniu w dniu 2 sierpnia 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej S. T. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z 27 marca 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 1592/22 w sprawie ze skargi S. T. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w N. z 18 sierpnia 2022 r., nr SKO-NP-4115-360/22 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia 1) uchyla zaskarżony wyrok; 2) uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Burmistrza K. z 13 czerwca 2022 r., znak: OPS.KŚR.5211.1047.21.22.2022; 3) zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w N. na rzecz S. T. kwotę 720 (siedemset dwadzieścia) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z 27 marca 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 1592/22, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie (dalej: Sąd I instancji, WSA) oddalił skargę S. T. (dalej: skarżący, skarżący kasacyjnie) na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w N. (dalej: SKO, Kolegium, organ II instancji/odwoławczy) z 18 sierpnia 2022 r., nr SKO-NP-4115-360/22 (dalej: zaskarżona decyzja), w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia. Wyrok ten zapadł na podstawie następującego stanu faktycznego i prawnego.

Decyzją z 13 czerwca 2022 r., znak: OPS.KŚR.5211.1047.21.22.2022, Burmistrz K. (dalej: organ I instancji) odmówił skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką, wobec niespełnienia przesłanki z art. 17 ust. 1b ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (dalej: uśr), która uzależnia ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego Dz. U. z 2022 r. poz. 615;od wieku powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, zaś w danym przypadku niepełnosprawność powstała w okresie późniejszym niż wymaga tego wskazany przepis. Organ I instancji stwierdził jednocześnie, że zakres wykonywanych czynności i zabiegów pielęgnacyjnych przy osobie wymagającej opieki wymaga nieustannego nadzoru i obecności drugiej osoby. Ze względu na liczne schorzenia i dolegliwości, jakie u niej występują nie jest ona w stanie samodzielnie funkcjonować i wymaga opieki innej osoby, w tym przypadku skarżącego. W związku z powyższym organ ten uznał, że podjęcie pracy zawodowej przez skarżącego, nawet w niepełnym wymiarze, jest utrudnione.

Zaskarżoną decyzją z 18 sierpnia 2022 r. SKO utrzymało w mocy decyzję organu I instancji, uznając jednak, że odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego podyktowana jest innymi okolicznościami niż te, które legły u podstaw orzeczenia organu I instancji. Mając na uwadze skutki wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, Kolegium nie podzieliło stanowiska organu I instancji co do wykładni art. 17 ust. 1b uśr i uznało, że nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na kryterium momentu powstania niepełnosprawności, które utraciło przymiot konstytucyjności. Kolegium uznało jednak, że w sprawie brak jest związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia przez skarżącego, a koniecznością opieki nad jego matką, albowiem na podstawie ustaleń faktycznych nie można wnioskować, że faktycznie zakres opieki jakiej wymaga osoba niepełnosprawna (i jaki faktycznie wykonuje skarżący) był tego rodzaju, że uniemożliwiałoby to podjęcie skarżącemu jakiejkolwiek aktywności zawodowej, choćby w ograniczonym zakresie godzinowym. Zdaniem SKO, czynności dnia codziennego wykonywane w gospodarstwie domowym, nie mają bezpośredniego związku ze sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. Organ odwoławczy stwierdził również, że oprócz skarżącego zobowiązane do alimentacji względem osoby wymagającej opieki są również pozostałe jej dzieci, po stronie których nie ma przeszkody, która świadczyłaby o niemożliwości wywiązania się z ciążącego względem matki obowiązku alimentacyjnego. W ocenie Kolegium, przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w niniejszej sprawie byłoby niezgodne nie tylko z przepisami prawa ale także z zasadami współżycia społecznego, ponieważ de facto przerzucałoby na braki wszystkich podatników realizację obowiązku alimentacyjnego, który – z mocy prawa – w pierwszej kolejności ciąży na dzieciach osoby wymagającej opieki.

Wyrokiem z 27 marca 2023 r. Sąd I instancji oddalił skargę na decyzję Kolegium uznając, że skarżącemu świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, gdyż organ odwoławczy prawidłowo przyjął, że w sprawie nie zaistniała przesłanka w postaci związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją lub nie podejmowaniem zatrudnienia przez skarżącego, a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką. W ocenie tego Sądu, zakres sprawowanej przez skarżącego opieki w zestawieniu ze stanem niepełnosprawnej matki wskazuje, że nie odpowiadała ona przesłankom wymienionym w art. 17 uśr uprawniającym do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. WSA stwierdził, że niewątpliwie matka skarżącego jest osobą schorowaną i wymagającą opieki, ale jednak nie jest osobą obłożnie chorą, pampersowaną czy bez kontaktu tudzież z zaburzeniami wymagającymi ciągłej obecności opiekuna. Opieka sprawowana przez skarżącego, nie ma takiego charakteru, na co zasadnie zwróciło uwagę Kolegium, żeby zmuszała go do definitywnej rezygnacji z jakiejkolwiek aktywności zawodowej. Nie sposób bowiem przyjąć, aby takie czynności jak: robienie zakupów, przygotowywanie posiłków, wykupywanie lekarstw, robienie porządków domowych, załatwianie wizyt lekarskich i zawożenie na nie matkę, robienie prania, czy pomoc w ubieraniu się mogły być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności skarżącego. Również pomoc w czynnościach higienicznych jest wykonywana rano i wieczorem, a zatem i ta czynność nie ma charakteru ciągłego. Są to typowe czynności dnia codziennego, wykonywane przez współdomowników, którzy na co dzień pracują zawodowo i wykonują je przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu. Ponadto rodzaj i charakter tych czynności mieści się w zakresie prawidłowych relacji rodzinnych jakie występują pomiędzy rodzicem, a dzieckiem. Czynności te w rozmiarze świadczonym przez skarżącego nie wykluczały, w ocenie Sądu, możliwości podjęcia pracy zarobkowej choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Według WSA, organ odwoławczy słusznie zauważył, że skarżący ma jeszcze dwójkę rodzeństwa w równym stopniu zobowiązanych alimentacyjnie względem matki. Osoby te nie są zwolnione z ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnego wobec matki z samego tylko faktu, że pracują i zamieszkują w znacznej odległości od matki. Sąd ten podzielił pogląd, że praca zawodowa czy zamieszkiwanie w innej miejscowości nie stanowi obiektywnej okoliczności przesądzającej o tym, że dzieci niepełnosprawnego nie są w stanie sprawować opieki nad rodzicem. Nadto WSA wskazał, że świadczenie alimentacyjne nie musi polegać na fizycznym sprawowaniu opieki nad osobą jej wymagającą, lecz może polegać np. na finansowaniu usług opiekuńczych.

W skardze kasacyjnej powyższemu wyrokowi zarzucono naruszenie prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr poprzez jego niewłaściwe zastosowanie skutkujące uznaniem, iż zakres sprawowanej przez skarżącego opieki nie uniemożliwia mu podjęcia zatrudnienia oraz że między rezygnacją lub niepodejmowaniem przez skarżącego zatrudnienia nie występuje zawiązek przyczynowy; art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a uśr poprzez jego błędną wykładnię skutkującą uznaniem, iż dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego dziecku osoby niepełnosprawnej konieczne jest wykazanie iż pozostałe dzieci niepełnosprawnej są obiektywnie niezdolne do sprawowania opieki i wywiązywania się z ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnego, podczas gdy prawidłowa wykładania tego przepisu nakazuje przyjąć iż możliwości realizacji obowiązku alimentacyjnego przez pozostałe osoby zobowiązane w tym samym stopniu pozostaje bez wpływu na prawo wnioskodawcy do świadczenia pielęgnacyjnego. W skardze kasacyjnej podniesiono także zarzut naruszenia prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie w sprawie, tj.: art. 135 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 259; dalej: ppsa) poprzez niewzięcie pod uwagę całości materiału dowodowego w sprawie, czego skutkiem było niesłuszne oddalenie skargi na podstawie art. 151 ppsa oraz uznanie, iż zaskarżona decyzja nie narusza przepisów prawa; art. 151 ppsa poprzez niesłuszne oddalenie skargi podczas gdy zaskarżona decyzja wydana została z naruszeniem art. 7 i 77 § 1 i 80 kpa, bowiem organ odwoławczy orzekł jednoznacznie sprzecznie z zebranym materiałem dowodowym oceniając go zupełnie dowolnie, czym naruszyły zasadę swobodnej oceny dowodów zdecydowanie wykraczając poza granice tej swobody.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej przedstawiono argumentację, mającą przemawiać za uchyleniem zaskarżonego wyroku i rozpoznaniem skargi, ewentualnie za uchyleniem zaskarżonego wyroku i przekazaniem sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zawiera usprawiedliwione podstawy.

Zgodnie z art. 183 § 1 ppsa, Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Oznacza to związanie tego Sądu przytoczonymi w skardze podstawami, określonymi w art. 174 ppsa. Wobec niestwierdzenia ziszczenia się przesłanek nieważności postępowania, poddano ocenie wyrok Sądu I instancji, pod kątem zarzutów sformułowanych w skardze kasacyjnej.

W myśl art. 17 ust. 1 uśr – w brzmieniu tego przepisu aktualnym w dacie orzekania przez organy administracji publicznej - świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Istota sporu sprowadza się w sprawie do oceny istnienia związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy rezygnacją przez skarżącego z zatrudnienia (jego niepodejmowaniem), a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną w znacznym stopniu matką. Sąd I instancji podzielił stanowisko SKO, iż zakres sprawowanej przez skarżącego opieki w zestawieniu ze stanem niepełnosprawnej matki wskazuje, że nie odpowiadała ona przesłankom wymienionym w art. 17 ust. 1 uśr uprawniającym do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. WSA podzielił także stanowisko Kolegium, iż skarżący ma jeszcze dwójkę rodzeństwa w równym stopniu zobowiązanego do alimentacji względem matki, które nie jest obiektywnie niezdolne do wywiązania się z tego obowiązku i zapewnienia matce opieki.

Przepis art. 17 ust. 1 uśr, określający warunki przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, nie formułuje - jako negatywnej przesłanki ustalenia prawa do tego rodzaju pomocy – okoliczności istnienia, obok wnioskodawcy, także innych osób zobowiązanych w tym samym stopniu do alimentacji osoby wymagającej opieki. Zgodnie ze stanowiskiem prezentowanym w aktualnym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, należy przyjąć, że jeżeli jest kilka osób zobowiązanych w równym stopniu do alimentacji, świadczenie można przyznać jednej z nich, pod warunkiem, gdy spełnia ona przewidziane prawem przesłanki (por. np. uzasadnienia wyroków z 9 sierpnia 2023 r., sygn. akt I OSK 1661/22; z 12 grudnia 2023 r., sygn. akt I OSK 2057/22; z 6 lutego 2024 r., sygn. akt I OSK 157/23; z 29 maja 2024 r., sygn. akt I OSK 1552/23; z 29 maja 2024 r., sygn. akt I OSK 1554/23). Za niedopuszczalne w świetle art. 7 Konstytucji RP oraz art. 6 kpa, uznać należy zastosowanie - czy to przez organ administracji publicznej, czy to przez sąd administracyjny - dodatkowych, nieprzewidzianych w ustawie negatywnych przesłanek uzasadniających odmowę przyznania wnioskowanego świadczenia.

Nieprawidłowe jest zatem stanowisko organu odwoławczego, zaakceptowane przez Sąd I instancji, uzależniające przyznanie skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od wykazania, że pozostałe dzieci osoby wymagającej opieki są obiektywnie niezdolne do sprawowania/zapewnienia tej opieki i wywiązania się z ciążącego względem matki obowiązku alimentacyjnego. Przyczyną odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia nie może być posiadanie przez skarżącego rodzeństwa (nie legitymującego się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności), na równi obciążonego obowiązkiem alimentacyjnym wobec niepełnosprawnego rodzica. Skoro skarżący, jako syn osoby wymagającej opieki, znajduje się wraz z siostrą i bratem wśród osób wymienionych w art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr, którym w razie spełnienia pozostałych warunków ustawowych przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, to do niego należy wybór, czy wypełni swój obowiązek alimentacyjny względem rodzica poprzez sprawowanie osobistej opieki (nie podejmując, bądź rezygnując z zatrudnienia), czy też zapewni mu opiekę w inny sposób, np. podejmując zatrudnienie i dzieląc się obowiązkami opiekuńczymi z siostrą i bratem. Natomiast ani organ administracji, ani sąd, nie są upoważnieni, by decydować w tych kwestiach za stronę. Akceptując stanowisko Kolegium o możliwości odmowy przyznania skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na potencjalną możliwość uczestniczenia w sprawowaniu opieki nad niepełnosprawnym rodzicem także przez rodzeństwo skarżącego i wynikającego z tego braku związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącego, a koniecznością sprawowania tej opieki, Sąd I instancji naruszył zatem art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr.

Przewidziany w art. 17 ust. 1 uśr brak aktywności zawodowej wnioskodawcy (tj. rezygnacja lub niepodejmowanie zatrudnienia, bądź innej pracy zarobkowej przez opiekuna) – stanowiący warunek skutecznego ubiegania się o prawo do świadczenia pielęgnacyjnego - musi być spowodowany w sposób bezpośredni i ścisły koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, zaś wymiar tej opieki ma obiektywnie wymuszać rezygnację z dotychczasowego zatrudnienia lub wykluczać możliwość jego podjęcia przez opiekuna. W sprawie o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego konieczne jest zatem ustalenie, czy zakres sprawowanej opieki pozwala na stwierdzenie istnienia związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy sprawowaną opieką, a niemożliwością pogodzenia jej z pracą zarobkową.

W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego przyjmuje się, że w komentowanym przepisie ustawodawca nie zawęził charakteru sprawowanej opieki, w szczególności nie wprowadził wymogu, aby opieka ta musiała być wykonywana nieustannie przez 24 godziny na dobę. Nie wskazał nawet na obowiązek zamieszkiwania opiekuna wraz z podopiecznym. W świetle przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych, dla uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego nie jest też konieczne, by opieka była sprawowana całkowicie w sposób samodzielny, bez możliwości skorzystania w tym zakresie z pomocy innych osób, czy instytucji. Kluczowy jest bowiem wymiar opieki sprawowanej przez osobę wnioskującą o przyznanie jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Przyjmuje się, że cel i istota tego świadczenia wskazują na konieczność sprawowania opieki stałej, ustawicznej, długotrwałej nad osobą niepełnosprawną, a więc opieki sprawowanej codziennie, a gdy wymaga tego stan zdrowia podopiecznego – także pozostawania opiekuna w stałej gotowości do niesienia pomocy. Zasadne jest uwzględnienie w zakresie sprawowanej opieki również okoliczności pozostawania opiekuna do dyspozycji podopiecznego.

Wbrew stanowisku prezentowanemu przez organ odwoławczy, zaakceptowanemu przez Sąd I instancji, spod pojęcia sprawowania opieki nie można wykluczyć czynności związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego (przygotowywanie posiłków, robienie zakupów, sprzątanie, pranie, prasownie, dokonywanie opłat etc.). W uzasadnieniu wyroku z 29 maja 2024 r., sygn. akt I OSK 1661/23, Naczelny Sąd Administracyjny trafnie zauważył, że w odniesieniu do sytuacji opiekunów osób niepełnosprawnych szczególnego rozważenia wymaga charakter wykonywanych przez nie czynności opiekuńczych – nawet tych związanych z przygotowaniem posiłku, utrzymaniem czystości w mieszkaniu, podaniem leków, etc. To właśnie czynności dnia codziennego, konieczne do wykonania w każdym gospodarstwie domowym w połączeniu z działaniami stricte obsługowymi wobec niepełnosprawnego członka rodziny, stają się naturalnie bardziej czasochłonne i absorbujące, w związku z czym mogą wypełnić opiekunowi cały dzień. Należy zatem przyjąć, że sprawowanie opieki w rozumieniu art. 17 ust. 1 uśr obejmuje nie tylko wykonywanie czynności związanych z bezpośrednią pielęgnacją i troską o osobę niepełnosprawną, lecz także codziennych czynności życiowych, którym osoba ta nie jest w stanie sprostać ze względu na swoją kondycję zdrowotną. Te ostatnie są bowiem niezbędne dla prawidłowego funkcjonowania osoby niepełnosprawnej, niewątpliwie stanowią wsparcie w jej codziennej egzystencji, a więc wpisują się w zakres prawidłowo sprawowanej opieki.

Z akt niniejszej sprawy wynika, że matka skarżącego jest osobą w zaawansowanym wieku (rocznik 1938), legitymującą się orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z 15 stycznia 2020 r., w którym stwierdzono, że jest ona trwale niezdolna do samodzielnej egzystencji, a data powstania tej niezdolności istniała w dniu 1 listopada 2019 r. Przy dokonywaniu ustaleń orzeczniczych uwzględniono fakty dotyczące leczenia niepełnosprawnej z powodu zapalenia jelita grubego, choroby uchyłkowej, choroby zwyrodnieniowej kręgosłupa, przebytej amputacji macicy z przydatkami, przebytego w 2019 r. usunięcia złogu z dróg żółciowych i ich protezowania.

W ramach pomocy udzielanej matce w codziennym funkcjonowaniu skarżący wykonuje następujące czynności (niektóre kilka razy dziennie, a niektóre stosownie do potrzeb): kąpiel, obcinanie paznokci, mycie protez, mycie zębów, moczenie nóg, balsamowanie nóg, smarowanie maściami przeciwbólowymi, masaże, oklepywanie, przygotowanie ubrań, ubieranie, ćwiczenia fizyczne np. rozruszanie stawów itp., mierzenie ciśnienia/temperatury, podawanie leków, przygotowanie i podawanie posiłków, sprzątanie, pranie, prasowanie, wizyty lekarskie, opłacanie rachunków, robienie zakupów, realizacja recept, załatwianie spraw urzędowych, wyjścia do kościoła/potrzeby religijne, wyjścia na spacery w obrębie posesji, odśnieżanie, czynności ogrodnicze, czytanie książek, pism urzędowych, układanie do snu, czuwanie podczas snu.

Z ustaleń wywiadu środowiskowego przeprowadzonego 31 maja 2022 r. wynika, że skarżący prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, nie pracuje zawodowo, nie podejmuje żadnych prac dorywczych gdyż sprawuje osobistą i całodobową opiekę nad 84-letnią matką. Skarżący ma dwoje rodzeństwa: siostrę zamieszkałą na stałe w USA i brata zamieszkałego na stałe w S. Z racji dużych odległości nikt z rodzeństwa nie może świadczyć całodobowej opieki nad matką. Rodzina pozostaje w kontakcie telefonicznym z matką. Na terenie gminy nie ma innej osoby, która mogłaby świadczyć przedmiotową opiekę. Pracownik socjalny ustalił, że matka skarżącego jest osobą długotrwale chorą, pozostaje w stałym leczeniu farmakologicznym, pod opieką lekarzy POZ i specjalistów. Choruje na zapalenia płuc, zespół jelita drażliwego, wrzody żołądka, uchyłki, cierpi na schorzenia narządu ruchu, choroby kręgosłupa, bóle nóg, jest po operacji usunięcia woreczka żółciowego, kamieni z przewodów, oczekuje na kolejną operację przepukliny. Pracownik socjalny przeprowadzający wywiad stwierdził, że skarżący pomaga matce we wszystkich czynnościach dnia codziennego (robi zakupy, przygotowuje posiłki, wykupuje lekarstwa, robi porządki domowe, załatwia wizytę lekarską, zawozi, robi pranie, pomaga przy ubieraniu). Jest on jedyną osobą mogącą sprawować faktyczną opiekę nad matką, a sprawuje ją właściwie, należycie, z pełnym oddaniem i poświęceniem. Jest z matką całą dobę. Nie jest w stanie podjąć jakiejkolwiek pracy.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, zebrane w sprawie dowody wskazują, że - wbrew stanowisku Kolegium oraz Sądu I instancji - brak aktywności zawodowej skarżącego, ubiegającego się o świadczenie pielęgnacyjne, jest spowodowany koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Sytuacja zawodowa strony pozostaje w bezpośrednim związku z zakresem opieki, jaką sprawuje nad matką, uwarunkowanym stanem jej zdrowia i poziomem samodzielności. Nietrafne jest stanowisko organu odwoławczego, zaaprobowane przez WSA, o braku podstaw do uznania wykonywanych przez skarżącego codziennych czynności w gospodarstwie domowym za pozostające w bezpośrednim związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką. Uszło też uwadze Kolegium oraz Sądu I instancji, że zakres pomocy, jakiej w tym konkretnym przypadku wymaga osoba niepełnosprawna, obejmuje nie tylko pomoc faktycznie udzielaną, ale i pozostawanie w stałej gotowości do jej niesienia. Konieczność pozostawania skarżącego do dyspozycji podopiecznej uzasadniona jest chociażby schorzeniami narządu ruchu, kręgosłupa, bólami nóg, co może się wiązać z potrzebą zapewnienia niepełnosprawnej asysty przy poruszaniu się w celu uniknięcia upadku, który mógłby spowodować konsekwencje zagrażające zdrowiu podopiecznej, będącej przecież osobą w zaawansowanym wieku. Nie znajduje oparcia w zgromadzonych dowodach stwierdzenie WSA, że matka skarżącego nie wymaga całodobowej opieki czy stałej w ciągu dnia obecności strony. Twierdzenie to pozostaje w sprzeczności z ustaleniami wywiadu środowiskowego, który to dowód nie został zakwestionowany ani przez SKO, ani Sąd I instancji, a w którym jednoznacznie wskazano, że skarżący sprawuje opiekę właściwie, jest z matką całą dobę i nie jest w stanie podjąć jakiejkolwiek pracy. Opieka skarżącego daje matce poczucie bezpieczeństwa. Skarżący musi zatem przy niej czuwać, i nawet jeśli nie przez cały czas wykonuje czynności opiekuńcze, to pozostaje w gotowości, by je wykonywać.

Dodatkowo należy odnotować, że także organ I instancji w wyniku prawidłowej analizy materiału dowodowego sprawy uznał, że zakres wykonywanych czynności i zabiegów pielęgnacyjnych przy chorej matce skarżącego wymaga nieustannego nadzoru i obecności drugiej osoby. Ze względu na liczne schorzenia i dolegliwości, jakie u niej występują nie jest ona w stanie samodzielnie funkcjonować i wymaga opieki innej osoby, w tym przypadku skarżącego. W związku z powyższym organ ten uznał, że podjęcie pracy zawodowej przez skarżącego, nawet w niepełnym wymiarze, jest utrudnione.

Na marginesie należy zwrócić uwagę, iż w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji SKO stwierdziło, że w niniejszej sprawie przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego byłoby niezgodne nie tylko z przepisami prawa ale także z zasadami współżycia społecznego, ponieważ do facto przerzucałoby na braki wszystkich podatników realizację obowiązku alimentacyjnego, który – z mocy prawa – w pierwszej kolejności ciąży na dzieciach osoby wymagającej opieki. Tymczasem, przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych, w szczególności zaś art. 17 ust. 1 tej ustawy, nie przewidują możliwości odwołania się do zasad współżycia społecznego, jako uzasadniających odmowę przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Jak już wcześniej wskazano, w świetle art. 7 Konstytucji RP oraz art. 6 kpa, niedopuszczalne jest formułowanie i zastosowanie dodatkowych, nieprzewidzianych w ustawie przesłanek odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia.

Z powyższych względów, zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, w rozpatrywanej sprawie ziścił się warunek w postaci istnienia związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy sprawowaną przez skarżącego opieką nad niepełnosprawną w znacznym stopniu matką, a niepodejmowaniem przez niego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Zasadny jest zatem zarzut kasacyjny naruszenia przez Sąd I instancji art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr, poprzez jego niewłaściwe zastosowanie oraz zarzut naruszenia art. 151 ppsa, gdyż zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 kpa, skoro zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie został wyczerpująco rozpatrzony i prawidłowo oceniony przez organ odwoławczy.

Nieskuteczny jest natomiast zarzut naruszenia art. 135 ppsa. Zgodnie z tym przepisem, sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia. Zatem przepis ten jest nieadekwatny do uchybienia wskazanego przez autora skargi kasacyjnej, mającego polegać na niewzięciu pod uwagę całości materiału dowodowego w sprawie. Nadto, art. 135 ppsa stanowi o uprawnieniu adresowanym przez ustawodawcę do sądu administracyjnego, a nie do wnoszącego skargę na określony akt lub czynność organu administracji publicznej. Określa on zakres orzekania sądu I instancji w przypadku stwierdzenia, że organ naruszył prawo. Wobec tego przepis ten nie znajdzie zastosowania w sytuacji oddalenia skargi na podstawie art. 151 ppsa.

Ponownie rozpoznając sprawę właściwy organ administracji uwzględni ocenę prawną przedstawioną w uzasadnieniu niniejszego wyroku oraz okoliczność, że skarżący spełnia wszystkie wymogi warunkujące przyznanie wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego.

Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 188 w zw. z art. 193 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) ppsa, orzekł jak w sentencji wyroku.

O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 ppsa (480 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu przed Sądem I instancji) oraz na podstawie art. 203 pkt 1 w zw. art. 205 § 2 ppsa (240 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym).