Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt III SA/Łd 125/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2023-05-18 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 145 par 1 pkt 1 lit. c, art. 135
journal: Dz.U. 2023 poz 259
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 7, art. 77 par 1, art. 107 par 3, art. 138, art. 127 par 3
journal: Dz.U. 2022 poz 2000
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
article: art. 41a ust. 1 pkt 2
journal: Dz.U. 2022 poz 933
law: Ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (t. j.)

SENTENCJA

Dnia 18 maja 2023 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział III w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Paweł Dańczak (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Krzysztof Szczygielski, Asesor WSA Anna Dębowska, , Protokolant Referent-stażysta Anna Modrzejewska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 maja 2023 roku sprawy ze skargi K. Z. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia 2 stycznia 2023 roku nr DS-0476532/25 GRN w przedmiocie odmowy umorzenia kwoty nienależnie pobranego świadczenia rentowego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzające je decyzje Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego: z dnia 28 lipca 2022 roku nr DS-0476532/25 GRN, z dnia 7 września 2022 roku nr DS-0476532/25 GRN, z dnia 9 września 2022 roku nr DS-0476532/25 GRN, z dnia 4 listopada 2022 roku nr DS-0476532/25 GRN, z dnia 30 grudnia 2022 roku nr DS-0476532/25 GRN.


UZASADNIENIE

Decyzją z 2 stycznia 2023 r. nr DS-0476532/25 GRN Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego po rozpoznaniu wniosku z 9 grudnia 2022 r. K.Z. o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej decyzją z 9 września 2022 r. nr DS-0476532/25 GRN, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2022 r. poz. 2000) i art. 41a ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2022 r., poz. 933), utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.

W sprawie ustalono następujący stan faktyczny i prawny.

Decyzją z 9 maja 2017 r. skarżący nabył prawo do renty rodzinnej od dnia 13 kwietnia 2017 r. Prawo do tego świadczenia przysługuje pod warunkiem kontynuowania nauki w szkole. W wyniku kontroli nauki ustalono, że skarżący nie kontynuował nauki w szkole w okresie od 01.02.2020 r. do 31.08.2021 r. W związku z powyższym utracił prawo do renty rodzinnej w ww. okresie.

Decyzją z 10 grudnia 2021 r. naliczono nadpłatę nienależnie pobranej renty rodzinnej w okresie od 01.02.2020 r. do 31.08.2021 r. w kwocie 23.005,28 zł wraz z należnymi odsetkami oraz nienależnie pobranego w 2020 i 2021 r. dodatkowego rocznego świadczenia pieniężnego w kwocie 2.450,88 zł wraz z należnymi odsetkami i od dnia 01.12.2021 r. przystąpiono do dokonywania potrąceń tych nienależnie pobranych świadczeń z pobieranej renty rodzinnej. Od 01.07.2022 r. w związku z brakiem możliwości zaprzestano dokonywania potrąceń z renty i pismem z dnia 19.07.2022 r. zobowiązano stronę do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia.

Organ wyjaśnił, że zgodnie z art. 138 ust. 1 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i retach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2022, poz. 504), mającym zastosowanie poprzez art. 52 ust. 2 ustawy z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2022, poz. 933) do rolniczych świadczeń emerytalno-rentowych, osoba która nienależnie pobrała świadczenie, jest zobowiązana do jego zwrotu.

29 kwietnia 2022 r. skarżący złożył wniosek o umorzenie nienależnie pobranego świadczenia rentowego.

Decyzją z 9 września 2022 r. Prezes KRUS odmówił umorzenia nienależnie pobranego świadczenia rentowego.

Skarżący 23 września 2022 r. złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. Wskazał, że na podstawie aktu notarialnego nr 895/2020 stał się właścicielem gospodarstwa rolnego, które do 2024 r. jest przekazane na podstawie umowy dzierżawy bratu – D.Z. Wskazał, że ponosi koszty związane z utrzymaniem dom, a dziadek świadczenie emerytalne przeznacza na własne potrzeby związane z leczeniem.

Następnie decyzją z 4 listopada 2022 r. Prezes KRUS po rozpoznaniu ponownego wniosku o umorzenie pozostałej części nienależnie pobranego świadczenia, na podstawie art. 36 ust. 1 pkt 10, art. 41a ust. 1 powołanej wyżej ustawy odmówił umorzenia nienależnie pobranego świadczenia.

W dniu 30 grudnia 2022 r. Prezes KRUS, na podstawie art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a., stwierdził nieważność powyższej decyzji z 4 listopada 2022 r., uznając, że została wydana bez podstawy prawnej.

Zaskarżoną decyzją Prezes KRUS utrzymał w mocy własną decyzję z 9 września 2022 r. W uzasadnieniu organ wskazał, że zgodnie z art. 41 a ust. 1 powołanej na wstępie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników Prezes Kasy lub upoważniony przez niego pracownik Kasy, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego, na jego wniosek, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego, może umorzyć należności Kasy z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub części.

Wnosząc o umorzenie należności na świadczeniobiorcy ciąży obowiązek wskazania, iż ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie uregulować należności.

Obowiązek ten łączy się z koniecznością udokumentowania wystąpienia szczególnych okoliczności: np. klęski żywiołowej, nadzwyczajnego zdarzenia losowego czy przewlekłej choroby, pozbawiającej świadczeniobiorcę możliwości zwrotu nienależnie pobranego świadczenia.

Organ rentowy przeprowadził postępowanie wyjaśniające celem ustalenia sytuacji materialnej skarżącego. W wyniku dokonanych ustaleń stwierdzono, że mieszka w budynku mieszkalnym murowanym. Budynek jest pokryty blachodachówką, jego stan jest dobry. Wnętrze domu jest po częściowym remoncie, ponadto budynek wyposażony jest we wszystkie media. Warunki mieszkalne dobre. Ponadto ustalono, że nie prowadzi działalności rolniczej, w konsekwencji czego Placówka odwiesiła część uzupełniającą świadczenia, które strona pobiera w kwocie brutto 1338,44 zł. Ponadto skarżący osiąga dochody z tytułu zatrudnienia w kwocie 3010,00 zł brutto. Nie korzysta z pomocy Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w W. Wydatki rodziny to: jednorazowy zakup opału na zimę- średnio 9.000,00 zł, nawozy i opryski- ok. 4.500,00 zł. Ponadto miesięczne wydatki na potrzeby bytowe: energia elektryczna- ok. 160 zł miesięczne, woda- ok. 90 zł miesięcznie, gaz- ok. 50 zł miesięcznie, Internet i abonament telefoniczny ok. 230 zł, odpady komunalne- ok. 50 zł miesięcznie, podatek- 225 zł rocznie, inne ubezpieczenia- ok. 900 zł rocznie. Na potwierdzenie powyższych wydatków dostarczono faktury na ubezpieczenie samochodu oraz budynku mieszkalnego (917,00 zł rocznie), faktury z [...] (ok. 172,70 zł miesięcznie), fakturę za wodę (ok. 88,73 zł miesięcznie), pokwitowanie opłaty za odbiór odpadów komunalnych (ok. 50 zł miesięcznie), fakturę za abonament na Internet (ok. 100,50 zł miesięcznie), fakturę na usługi telekomunikacyjne (ok. 66,60 zł miesięcznie).

Organ wyjaśnił, że pojęcie "możliwości płatnicze wnioskodawcy" nie jest zdefiniowane w ustawie, w związku z tym rozpatrując tego rodzaju sprawy pomocniczo stosuje się kryterium dochodowe na osobę w rodzinie, wykorzystywane dla potrzeb świadczeń z pomocy społecznej. Na mocy art. 9 ust 8 ustawy z dnia 12.03.2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2021 r., poz. 2268) w związku z § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 14.07.2021 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej (Dz. U. z 2021 r., poz. 1296) od 01.01.2022 r. za kryterium dochodowe doświadczeń z pomocy społecznej dla osoby w rodzinie przyjmuje się kwotę 600,00 zł netto, zaś dla osoby samotnie gospodarującej 776,00 zł netto. Dochody uzyskiwane przez skarżącego kryterium to przewyższają.

Oceniając sytuację materialno-bytową i możliwości płatnicze organ uznał, że spłata tej należności w ratach nie pozbawia skarżącego środków utrzymania.

Organ uznał, że sytuacja materialna w jakiej się skarżący znalazł nie wynikła wskutek szczególnych, niezależnych od strony okoliczności, lecz skarżący sam przyczynił się do jej powstania.

Decyzja opatrzona została podpisem z upoważnienia Prezesa KRUS mgr A.B. oraz pieczątką "Zastępca Kierownika Placówki Terenowej mgr A.B.". Pod decyzją podpis złożył także Kierownik Wydziału Świadczeń G.W. oraz opatrzona została imienną pieczątką.

W skardze K.Z. wyjaśnił, że 2.01.2023 r. KRUS wydał decyzję do wniosku złożonego przez niego 9.12.2022 r. Wniosek, ten napisał do decyzji wystawionej przez KRUS 4.11.2022 r., po czym to decyzją z 30 grudnia 2022 r., decyzja z 4.11.2022 została unieważniona przez KRUS. Sam nie wie czy decyzja, od której się odwołał, a później została unieważniona, nadal jest aktualna? W każdym bądź razie w dniu 2 stycznia 2023 r. KRUS się do niej odnosi.

W związku z decyzją wydaną w dniu 02.01.2023 r., o odmowie umorzenia kwoty nienależnie pobranego świadczenia w wysokości 24.506,37 zł złożył odwołanie do Sądu od powyższej decyzji.

Od decyzji z dnia 9.09.2022 już się odwoływałem w dniu 23.09.2022 r. i tam przedstawiał swoją sytuację. Udowodnił, że nie obejmuje go ubezpieczenie społeczne rolników. Pozostaje kwestia jego nauki w szkole w okresie od 01.02.2020 r. do 30.08.2021 r.

Skarżący wyjaśnił, że ze Szkołą WIED jestem związany od dłuższego czasu. W styczniu 2020 ukończyłem kierunek BHP i po rozmowie z dyrekcją zapisał się na kolejny kierunek, masażysty. Miał zacząć od drugiego semestru i w międzyczasie nadrobić semestr pierwszy by od września kontynuować naukę. W lutym otrzymał zaświadczenie o uczęszczaniu do Szkoły, gdyż do niej chodził. W marcu wybuchła pandemia i zaczęło się nauczanie zdalne. Logowałem się do zajęć poprzez linki, które wysyłali nam nauczyciele. Nic mi mu nie było wiadomo, aby został skreślony z listy osób. Do 15 września warunkowo miał zaliczyć poprzednie dwa semestry z kierunku masażysty. Niestety nie udało mu się tego wykonać, gdyż trudno jest nauczyć się technik masażu tylko w teorii (z powodu pandemii nie było możliwości nauki praktycznej). Tym samym nie uzyskał promocji na kolejny semestr. We wrześniu 2020 r. nadal był na liście osób uczących się (potwierdzeniem było wystawione przez Szkołę zaświadczenie). Rozpoczął ponownie naukę od nowa na pierwszym semestrze (załącznik nr 1). Od października z powodu pandemii ponownie zostały zamknięte Szkoły i do końca roku szkolnego odbywało się nauczanie zdalne. Podniósł, że nie ma przepisu, że w razie nieotrzymania promocji do klasy następnej, trzeba było zwracać pobrane wcześniej świadczenie rentowe.

W chwili obecnej zaliczył 3 semestr i od lutego rozpoczyna naukę na 4 semestrze.

Od roku próbuje udowodnić, że nie każdy przedstawiony mi zarzut jest słusznie zinterpretowany. Z jednostki KRUS również w tym czasie otrzymał kilka decyzji, które później były unieważniane, gdyż były błędnie wystawione.

W odpowiedzi na skargę Prezes KRUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zażył, co następuje.

Skarga zasługiwała na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2492), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Zakres tej kontroli wyznacza art. 134 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r., poz. 259 ze zm. dalej: "p.p.s.a."), który stanowi, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. Zgodnie natomiast z art. 145 § 1 p.p.s.a., uwzględnienie przez sąd administracyjny skargi i uchylenie decyzji następuje, gdy sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy. Ponadto, w myśl art. 135 p.p.s.a., sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia.

Na wstępie rozważań merytorycznych sąd jest zmuszony zwrócić uwagę, że przedstawiona do kontroli sprawa była prowadzona przez organ w sposób bardzo chaotyczny i całkowicie niezorganizowany, czego konsekwencją było także wydawanie w toku badanego postępowania administracyjnego licznych rozstrzygnięć (uchylonych przez sąd w trybie art. 135 p.p.s.a.), które następnie organ usiłował wadliwie usuwać z obrotu prawnego, by w to miejsce wydać inne rozstrzygnięcia, które w konsekwencji wcześniejszej wadliwości też obarczone były wadą wydania z naruszeniem przepisów prawa. Skutkiem tego bałaganu proceduralnego była utrata przez organ panowania nad tym, na jakim etapie rozpoznawania sprawa aktualnie się znajduje i jaką czynność w danej fazie należy podjąć. To z kolei wywołało uzasadniony niepokój strony, która – jak wynika z akt sprawy – nie była w stanie zorientować się, czy i które jej pisma procesowe są w danym momencie przedmiotem analizy organu.

Aby należycie uzasadnić stanowisko sądu, konieczne wydaje się zatem chronologiczne omówienie toku postępowania przed organem i wydanych przezeń rozstrzygnięć ze wskazaniem wad, jakimi jest dotknięte każde z nich oraz poprzedzająca ich wydanie procedura.

W następstwie decyzji z 10 grudnia 2021 r. naliczającej skarżącemu nadpłatę nienależnie pobranej renty rodzinnej skarżący zwrócił się do Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego – Placówka Terenowa w Tomaszowie Mazowieckim (dalej: organ lub Prezes KRUS) z wnioskiem o umorzenie nienależnie pobranego świadczenia rentowego.

Powołując się na treść art. 41a ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 933 ze zm.), zgodnie z którym "Prezes Kasy lub upoważniony przez niego pracownik Kasy, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego, na jego wniosek, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego, może umorzyć należności Kasy z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub części", decyzją z 28 lipca 2022 r. organ odmówił stronie umorzenia kwoty nienależnie pobranego świadczenia.

W ocenie sądu, powyższą decyzję wydano z naruszeniem art. 7, 77 § 1 i 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 735 ze zm., dalej: k.p.a.). Jak wynika z istoty zasady prawdy obiektywnej, o której stanowi ww. art. 7 k.p.a., w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Jednocześnie, w myśl art. 77 § 1 k.p.a., organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy. Powołane przepisy statuują zatem obowiązek organu administracji przeprowadzenia postępowania administracyjnego, w taki sposób, aby poprzez zgromadzenie niezbędnego materiału dowodowego ustalić w sposób niebudzący żadnych wątpliwości wszelkie okoliczności stanu faktycznego sprawy, które są istotne z punktu widzenia jej prawidłowego rozstrzygnięcia. Przebieg postępowania wyjaśniającego, jak również analiza materiału dowodowego oraz wyprowadzone na jej podstawie wnioski powinny zaś znaleźć odzwierciedlenie w treści uzasadnienia kończącej sprawę decyzji (art. 107 § 3 k.p.a.).

W ocenie sądu organ nie sprostał powyższym wymaganiom już na etapie postępowania pierwszoinstancyjnego. Jak wynika bowiem z uzasadnienia decyzji z 28 lipca 2022 r., oceniając możliwości płatnicze wnioskodawcy, organ ustalił m.in., że wnioskodawca osiąga dochody z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego w kwocie 483,68 zł miesięcznie, co nie znajduje należytego poparcia w materiale dowodowym znajdującym się w aktach sprawy. Z materiału tego wynika natomiast jednoznacznie, że organ na tym etapie postępowania nie wyjaśnił należycie kwestii użytkowania i pobierania pożytków z przedmiotowego gospodarstwa rolnego, zakładając, że skoro skarżący na podstawie umowy dożywocia zawartej z dziadkiem J.S. nabył prawo własności tego gospodarstwa, to a priori osiąga również dochody z jego prowadzenia. Tymczasem, jak wynika ze zgromadzonych w sprawie dokumentów, w tym oświadczenia skarżącego, nie użytkuje on przedmiotowych gruntów, ponieważ są one przedmiotem umowy dzierżawy zawartej jeszcze w 2014 r. między jego bratem – D.Z. a ówczesnym właścicielem gospodarstwa, czyli J.S. Stanu tego nie zmieniła zawarta w 2020 r. wspomniana wyżej umowa dożywocia i brat skarżącego jest nadal dzierżawcą gospodarstwa. Skutkiem pobieżnego wyjaśnienia przez organ stanu faktycznego sprawy jest zatem zawyżenie możliwości płatniczych skarżącego, a więc nieprawidłowe zbadanie podstawowej przesłanki, o jakiej stanowi art. 41a ust. 1 pkt 2 ustawy, od której ustawodawca uzależnił możliwość podjęcia przez organ decyzji w przedmiocie umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub części. Nadmienić przy tym należy, że przedmiotowa decyzji wydawana jest w oparciu o uznanie administracyjne, a więc jej uzasadnienie powinno rzetelnie wyjaśniać wszelkie motywy, które organ uznał za istotne, mające wpływ na nieuwzględnienie wniosku strony. Tymczasem uzasadnienie decyzji z 28 lipca 2022 r. opiera się na lakonicznej konstatacji, wynikającej z obliczeń matematycznych, że dochody uzyskiwane przez skarżącego oraz jego dziadka przekraczają kryterium dochodowe dla osoby samotnie gospodarującej określonego rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 14 lipca 2021 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej. Skoro organ uzależnił swoje stanowisko w sprawie wyłącznie od ww. okoliczności, to de facto zmienił charakter decyzji określonej art. 41a ust. 1 pkt 2 ustawy na związany, czym przepis ten naruszył. Organ pominął wszak okoliczność, że poza możliwościami płatniczymi wnioskodawcy, przepis ten nakazuje także rozpatrzyć i odnieść się do ważnego interesu zainteresowanego, czego w przedmiotowej sprawie organ nie uczynił nawet jednym zdaniem.

Wskazać należy również, że zdaniem sądu, ani na etapie sprawy zakończonym omawianym wyższej rozstrzygnięciem, ani w późniejszych stadiach postępowania, organ nie dochował należycie standardów prawidłowego procedowania w zakresie należytego i wyczerpującego informowania strony o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogły mieć wpływ na ustalenie jej praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 k.p.a.). Organy administracji powinny zaś czuwać nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, i w tym celu należy im udzielać niezbędnych wyjaśnień i wskazówek. Odnosząc to do niniejszego przypadku, należy zwrócić uwagę, że z licznych pism procesowych kierowanych do organu przez skarżącego wynika, iż nie rozumie on zależności między postępowaniem o umorzenie nienależnie pobranego świadczenia a postępowaniem o naliczenie nadpłaty nienależnie pobranego świadczenia rentowego, czego najlepszym dowodem jest treść pism skarżącego mających uzasadniać jego wniosek o umorzenie należności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia, w których konsekwentnie powołuje się on na okoliczności mające dowodzić tego, że wbrew stanowisku organu, pobierał on naukę w okresie kwestionowanym przez organ, a istotnym z punktu widzenia prawa skarżącego do renty. Te okoliczności są prawnie irrelewantne z punktu widzenia postępowania o umorzenie należności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia, ale organ w żaden sposób stronie tego nie tłumaczy. Jedynie w absolutnie minimalnym zakresie wątek ten pojawia się w piśmie organu z 16 sierpnia 2022 r., przy czym stopień wyjaśnień organu jest tak nikły, że nie można się dziwić skarżącemu, iż nie był on w stanie ich zrozumieć i zastosować na potrzebę dalszej ochrony swoich interesów.

Nie można w tym miejscu pominąć także tego, że zarówno w sprawie określenia nadpłaty nienależenie pobranego świadczenia, jak i w sprawie umorzenia należności z tytułu takiego świadczenia właściwy jest ten sam organ, czyli Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego. Dostrzegając zatem, że skarżący w kolejnych pismach powołuje się na okoliczności dotyczące stanu faktycznego sprawy związanej z określeniem kwoty nienależnie pobranego świadczenia organ powinien przynajmniej poinformować stronę, że swoje twierdzenia i przedkładane w związku z nimi dokumenty, jakkolwiek nie wpływają na ocenę sprawy dotyczącej umorzenia nienależnie pobranych świadczeń z tytułu nadpłaty renty rodzinnej, to jednak mogą stanowić podstawę złożenia wniosku o wznowienie postępowania dotyczącego ustalenia nadpłaty renty rodzinnej. Co więcej, skoro mamy do czynienia ze wspomnianą tożsamością organu orzekającego w obu sprawach, to dysponując już dokumentacją złożoną przez skarżącego w toku postępowania umorzeniowego, organ z urzędu powinien rozważyć wznowienie postępowania zakończonego ostateczną decyzją o naliczeniu nienależnie pobranej renty rodzinnej. Organ nie uczynił żadnej z tych rzeczy, czym naruszył przepisy postępowania w istotnym zakresie, mogącym mieć wpływ na wynik sprawy.

Nadmienić należy dalej, że ww. decyzja z 28 lipca 2022 r. nie została poddana prawidłowej kontroli instancyjnej, zgodnej z art. 15 k.p.a., co wraz z powołanymi wyżej okolicznościami stało się przyczyną jej uchylenia w toku kontroli sprawowanej przez sąd w niniejszej sprawie. Wskazać bowiem trzeba, że skarżący od ww. decyzji złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy z 9 sierpnia 2022 r. (k.152 akt administracyjnych), ale nie doczekał się on rozpatrzenia. Zamiast tego organ wydał decyzję z 7 września 2022 r. stwierdzającą nieważność własnej decyzji z 22 lipca 2022 r., która w tym czasie nie była jeszcze ostateczna z uwagi na nierozpoznanie złożonego od niej ww. wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Po pierwsze, należy zauważyć, że art. 156 § 1 k.p.a., stanowiąc o stwierdzeniu nieważności decyzji administracyjnej nie zastrzega, że tryb ten może być zastosowany wyłącznie do decyzji ostatecznych. W doktrynie jednak zwraca się uwagę na to, że stwierdzenie nieważności decyzji nieostatecznej jest możliwe, ale pod warunkiem, że w terminie do wniesienia odwołania (wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy) strona złoży wniosek, z którego jasno będzie wynikać, że zamiast rozpatrzenia sprawy w trybie odwoławczym domaga się stwierdzenia nieważności decyzji (por. W. Chróścielewski [w:] Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, red. Z. Kmieciak, Warszawa 2019, art. 156., SIP Lex nr 587786011). Sąd w składzie orzekającym w pełni podziela to zapatrywanie, zwracając uwagę, że w rozpoznawanym przypadku taka sytuacja nie miała miejsca, a więc już z tej przyczyny organ nie miał żadnych podstaw, w tym co najważniejsze, podstaw prawnych, aby procedować w trybie nieważnościowym, bowiem skarżący we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy nie domagał się stwierdzenia nieważności decyzji z 28 lipca 2022 r. Po drugie, decyzja 7 września 2022 r. nie odpowiada zasadniczym standardom stawianym decyzji jako aktowi prawnemu kończącemu postępowanie w danej instancji, określonym w art. 107 § 3 k.p.a. Wprawdzie organ powołał w niej jako podstawę prawną art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a., ale nie dostrzegł, że przepis ten ustanawia dwie alternatywne przesłanki stwierdzenia nieważności decyzji, tj. wydanie decyzji bez podstawy prawnej lub działanie organu w warunkach rażącego naruszenia prawa. Z treści decyzji z 7 września 2022 r. nie sposób dociec, która przesłanka była podstawą jej wydania, wszak decyzja ta w ogóle nie zawiera uzasadnienia! Trudno przy tym uznać, aby w takim charakterze miało występować przytoczenie treści art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a., a do tego organ się ograniczył. W rezultacie nie wiadomo, czy za wydaniem ww. decyzji faktycznie stało naruszenie przepisu prawa materialnego, a skoro tak, to jakiego i na czym jego kwalifikowane uchybienie polegało. Próżno ewentualne szukać rozważań organu, w czym miałoby się ewentualnie przejawiać rażące naruszenie prawa w postępowaniu instancyjnym, jeśli ta przesłanka stałaby z kolei za podjęciem przez organ omawianego rozstrzygnięcia. Tym sposobem, organ wydając decyzję z 7 września 2022 r. naruszył: art. 138 k.p.a., ponieważ powinien był rozstrzygnąć sprawę z uwzględnieniem katalogu decyzji określonego ww. przepisem; przepis art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a., bowiem nie było prawnych i faktycznych podstaw do jego zastosowania; art. 107 § 3 k.p.a. w zakresie dotyczącym uzasadnienia decyzji, którego to elementu w przedmiotowym rozstrzygnięciu po prostu nie ma. Stwierdzone naruszenia prawa procesowego były tego rodzaju, że mogły mieć wpływ na wynik sprawy, dlatego na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 135 p.p.s.a., sąd uznał za konieczne wyeliminowanie z obrotu prawnego ww. decyzji Prezesa KRUS z 7 września 2022 r.

Mając na uwadze, że decyzja z 7 września 2022 r. nie została wydana prawidłowo, to nie mogła ona wywołać skutku w postaci wyeliminowania z obrotu prawnego decyzji organu z 28 lipca 2022 r. w przedmiocie odmowy umorzenia kwoty nienależnie pobranego świadczenia rentowego. Z tego powodu z naruszeniem prawa procesowego została wydana kolejna decyzja organu, tj. z 9 września 2022 r. orzekająca dokładnie w tym samym zakresie, co decyzja 28 lipca 2022 r., choć należało uznać, że ta decyzja nadal funkcjonowała, a nadto organ nie rozpoznał wniesionego od w związku z nią wniosku strony z 9 sierpnia 2022 r. o ponowne rozpatrzenie sprawy. Inaczej rzecz ujmując, organ działał w tym przypadku poza jakimkolwiek trybem procedowania, bowiem wobec powyższych okoliczności, nie był uprawniony do orzekania merytorycznego na zasadach postępowania pierwszoinstancyjnego, skoro nie przeprowadził i nie zakończył należycie postępowania związanego z decyzją z 28 lipca 2022 r. Z uwagi na stwierdzone naruszenia proceduralne, które zdaniem sądu mogły mieć wpływ na wynik sprawy, bezprzedmiotowe jest odnoszenie się do zagadnień materialnoprawnych i ustaleń faktycznych poczynionych w wadliwym rozstrzygnięciu organu z 9 września 2022 r., które na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 135 p.p.s.a. należało uchylić.

Kwestionując decyzję z 9 września 2022 r. skarżący złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, w następstwie którego organ wydał decyzję z 4 listopada 2022 r., w której odmówił umorzenia kwoty nienależnie pobranego świadczenia rentowego. Organ ponownie dopuścił się tym rozstrzygnięciem naruszenia przepisów postępowania w stopniu wpływającym na wynik sprawy i to z kilku wymienionych dalej powodów. Do wydania tej decyzji nie powinno w ogóle dojść, z opisanych wyżej chronologicznie okoliczności. Nie został wszak prawidłowo rozpoznany wniosek skarżącego o ponowne rozpatrzenie sprawy z 9 sierpnia 2022 r. zakończonej decyzją z 28 lipca 2022 r., której organ prawidłowo nie wyeliminował z obrotu prawnego. W tej sytuacji orzeczenie z 9 września 2022 r. należy traktować jako kolejne w tej samej sprawie. Co więcej, skoro organ wydał je w następstwie rozpatrzenia wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, a więc w toku postępowania odwoławczego, to był zobligowany orzec z uwzględnieniem katalogu rozstrzygnięć przewidzianego w art. 138 k.p.a. Tymczasem sentencja decyzji z 9 września 2022 r. jest właściwa dla rozstrzygnięcia, jakie potencjalnie mogłoby zapaść w toku postępowania pierwszoinstancyjnego, a nie odwoławczego. Wobec powyższego decyzję z 9 września 2022 r. sąd wyeliminował z obrotu prawnego na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c. p.p.s.a. w zw. z art. 135 p.p.s.a.

Nie mogła się ostać w obrocie prawnym także kolejna decyzja organu, tj. z 30 grudnia 2022 r., stwierdzająca nieważność decyzji z 4 listopada 2022 r. Rozstrzygnięcie to powiela wszak wszystkie wady, które sąd już wskazał i ocenił oraz szczegółowo omówił w odniesieniu do decyzji z 7 września 2022 r., z zastrzeżeniem jedynie innej koincydencji czasowej. Z tego względu zbyteczne wydaje się ponowne powtarzanie już raz zaprezentowanej wcześniej argumentacji sądu.

Końcowo, odnosząc się bezpośrednio do zaskarżonej decyzji z 2 stycznia 2022 r., wypada już tylko stwierdzić, że organ nie mógł jej skutecznie wydać, w następstwie rozpoznania wniosku skarżącego z 9 grudnia 2022 r., bowiem nigdy nie rozpoznał skutecznie wniosku skarżącego z 8 sierpnia 2022 r. o ponowne rozpatrzenie tej samej sprawy. Wydając zatem decyzję w trybie art. 138 k.p.a. w zw. z art. 127 § 3 k.p.a. organ przepisy te naruszył w sposób istotny i mogący mieć wpływ na wynik sprawy, wszak nie był uprawniony do orzekania w tym trybie. Z tego względu zaskarżona decyzja podlegała uchyleniu na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 135 p.p.s.a.

Skutkiem orzeczenia sądu jest powrót sprawy do organu, do etapu postępowania pierwszoinstancyjnego, w którym organ będzie zobowiązany ponownie rozpoznać wniosek skarżącego sformułowany przez niego w piśmie z 29 kwietnia 2022 r. o umorzenie kwoty nienależnie pobranego świadczenia rentowego. Organ będzie więc zobowiązany przeprowadzić ponownie, w pełnym zakresie, postępowanie wyjaśniające w sprawie, z uwzględnieniem oceny możliwości płatniczych skarżącego, przy czym organ powinien uwzględnić to, że ocena możliwości umorzenia kwoty nienależnie pobranego świadczenia nie może opierać się wyłącznie na ustaleniach o charakterze matematycznym, ale powinna uwzględniać także kwestię istnienia ważnego interesu zainteresowanego, a więc kwestie te powinny zostać należycie wyważone i następnie uzasadnione. W ramach powyższego organ powinien oceniać aktualną sytuację skarżącego oraz dotychczas zgromadzoną dokumentację. Co więcej, choć kwestia rozstrzygnięcia w przedmiocie ustalenia samej nadpłaty w zakresie renty rodzinnej nie jest bezpośrednim przedmiotem tej sprawy, to jednak pozostaje z nią w nierozerwalnym związku przyczynowo-skutkowym, dlatego zdaniem sądu, organ powinien rozważyć, czy przedkładana w toku kontrolowanego postępowania administracyjnego przez skarżącego dokumentacja dotycząca okoliczności pobierania przez niego nauki nie powinna zostać rozważona przez organ w kontekście nowych, nieznanych mu okoliczności w rozumieniu art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a., a więc podstawy do wszczęcia z urzędu postępowania w sprawie wznowienia ostatecznej decyzji organu z 10 grudnia 2021 r. w przedmiocie naliczenia nadpłaty nienależnie pobranej renty rodzinnej. Niezależnie od powyższego organ dołoży wszelkich starań w zakresie realizacji ciążących na nim obowiązków związanych z realizacją wyrażonej w art. 9 k.p.a. zasady informowania strony o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie jej praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania, czego nie czynił dotychczas w wystarczający sposób.

Mając na względzie powyższe, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 135 p.p.s.a. sąd orzekł jak w sentencji.

d.cz.