Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt II SA/Gd 756/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2023-03-22 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Katarzyna Krzysztofowicz (spr.) Sędziowie: Sędzia WSA Jolanta Górska Asesor WSA Justyna Dudek - Sienkiewicz po rozpoznaniu w dniu 22 marca 2023 r. w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi W. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 25 lipca 2022 roku, nr SKO Gd/1571/22 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego 1) uchyla zaskarżoną decyzję; 2) zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku na rzecz skarżącej W. B. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

W. B. (dalej: strona, wnioskodawczyni, skarżąca) reprezentowana przez pełnomocnika wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku (dalej: organ II instancji, organ odwoławczy, Kolegium) z 25 lipca 2022 r., utrzymującą w mocy decyzję Wójta Gminy S. z 1 lutego 2022 r., którą odmówiono skarżącej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wnioskowanego na męża, M. B.

Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym:

W dniu 1 grudnia 2021 r. strona reprezentowana przez zawodowego pełnomocnika zwróciła się do Ośrodka Pomocy Społecznej w S. z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad bliską osobą niepełnosprawną.

Po przeprowadzeniu postępowania w tym zakresie Kierownik Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w S. - działający z upoważnienia Wójta Gminy S., w dniu 1 lutego 2022 r. odmówił przyznania wnioskodawczyni prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

W uzasadnieniu organ I instancji skonstatował, że ustalony stan faktyczny uniemożliwia przyznanie wnioskodawczyni świadczenia pielęgnacyjnego na męża z uwagi na brak spełnienia przesłanki określonej w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych z dnia 28 listopada 2003 r. (Dz. U. z 2022 r., poz. 615 ze zm., dalej: "u.ś.r." lub "ustawa"). Jak wskazano bowiem w uzasadnieniu decyzji, M. B. legitymuje się wydanym na stałe orzeczeniem z dnia 22 kwietnia 2021 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności, z którego wynika, że znaczny stopień niepełnosprawności datuje się od 12 września 2018 r. - niepełnoprawność istnieje zatem od 57 roku życia. Niezależnie od tego organ ustalił, że skarżąca sprawuje opiekę nad swoim niepełnosprawnym mężem, jednak z przedstawionego przez nią zakresu czynności opieki wynika, że opieka ta nie jest tak absorbująca, by przy należytej organizacji czasu nie można było podjąć zatrudnienia. M. B. jest bowiem samodzielny, widywany na terenie S. na wózku elektrycznym podczas robienia zakupów.

Po rozpatrzeniu odwołania skarżącej, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku - decyzją z 25 lipca 2022 r. - utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

W uzasadnieniu Kolegium wskazało, że powodem odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie mógł być wiek, w którym wystąpiła niepełnosprawność osoby wymagającej opieki, a przesądza o tym wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. K 38/13 oraz ugruntowana linia orzecznicza sądów administracyjnych.

Niemniej jednak Kolegium - po zapoznaniu się z aktami sprawy - uznało, że nie wykazano wystąpienia związku przyczynowego między rezygnacją skarżącej z pracy albo jej niepodejmowaniem a objęciem przez nią opieki nad mężem. Kolegium wskazało, że W. B. opiekuje się swoim mężem, prowadzą oni wspólnie gospodarstwo domowe, utrzymując się z renty chorobowej M. B. W tym samym budynku mieszka ich dorosły syn, D. B. Skarżąca obecnie ma 60 lat, pracowała jako sprzedawca w okresie od 18 sierpnia 2014 r. do 31 października 2021 r, przy czym do 17 sierpnia 2015 r. pracowała na cały etat, a następnie na pół etatu. W trakcie zatrudnienia, jak wynika ze świadectwa pracy, nie korzystała ze zwolnienia od pracy ani z urlopu bezpłatnego, a stosunek pracy ustał na podstawie porozumienia stron w konsekwencji redukcji etatu.

W trakcie wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 22 grudnia 2021 r. skarżąca podała, że w trakcie zatrudnienia często przebywała na zwolnieniu lekarskim oraz korzystała z urlopu bezpłatnego, by móc opiekować się mężem. W opiece pomagały jej także sąsiadki. We wniosku o przyznanie świadczenia podała, że nie jest zarejestrowana jako osoba bezrobotna i oświadczyła, że nie byłaby w stanie podjąć zatrudnienia nawet w niewielkim wymiarze czasu pracy z uwagi na pogarszający się stan zdrowia męża. Wskazała też, że aktualnie jej opieka nad mężem polega na pomocy w wieczornej kąpieli, prowadzeniu do toalety (każdorazowo), smarowaniu kremami i maściami (dwa razy dziennie), pomocy przy ubieraniu, mierzeniu ciśnienia (raz dziennie), podawaniu leków (raz dziennie), przygotowaniu posiłków, pomocy w ułożeniu do snu, prowadzeniu gospodarstwa domowego, organizacji wizyt lekarskich,

Kolegium zaznaczyło, że M. B. legitymuje się wydanym dnia 22 kwietnia 2021 r. orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, w którym wskazano, że ustalony stopień niepełnosprawności istnieje od dnia 14 grudnia 2018 r., niepełnosprawność istnieje natomiast od dnia 12 września 2018 r. W orzeczeniu wskazano, że Pan B. wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. W trakcie wywiadu środowiskowego przeprowadzonego 22 grudnia 2021 r. i 18 stycznia 2022 r. pracownik socjalny ustalił, że M. B. około 3 lat temu uległ wypadkowi, w wyniku którego stał się osobą niepełnosprawną - prawą nogę amputowano, zaś w lewej znajduje się rana powstała w wyniku martwicy. Ruchomość prawej ręki jest ograniczona, uraz głowy natomiast spowodował problemy z pamięcią. Porusza się za pomocą wózka inwalidzkiego, z tym, że sam się nie przesiada na wózek. Przygotowany i podany posiłek spożywa samodzielnie. Wymaga pomocy opiekuna przy wykonywaniu czynności higienicznych (zwłaszcza kąpieli oraz pielęgnacji rany na nodze). Zgłasza potrzeby fizjologiczne, przy skorzystaniu z toalety wymaga pomocy, gdyż samodzielnie nie jest w stanie utrzymać równowagi. Pomoc opiekuna konieczna jest również przy zakładaniu i zdejmowaniu ubrań, w szczególności skarpet, obuwia i ubioru zimowego. Pan B. nie stwarza zagrożenia dla siebie lub otoczenia. Z ustaleń organu I instancji wynika, że M.B. samodzielnie przemieszcza się po miejscowości S. przy pomocy elektrycznego wózka inwalidzkiego, a także samodzielnie robi zakupy. Ustalono także, że Państwo B. mają czwórkę dzieci.

Oceniając decyzję organu I instancji w świetle poczynionych przez organ ustaleń stanu faktycznego, Kolegium doszło do wniosku, że prawidłowo odmówiono przyznania wnioskowanego świadczenia, W. B. nie została bowiem zmuszona do zrezygnowania z pracy zarobkowej lub do jej niepodejmowania z powodu opieki sprawowanej nad mężem. M. B. za osobę niepełnosprawną w stopniu znacznym uznany został od dnia 14 grudnia 2018 r., natomiast skarżąca pracę zarobkową wykonywała w latach 2014 - 2021, z tym, że w latach 2015 - 2021 była to praca na pół etatu. Zważywszy na to, że jej mąż jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym od końca 2018 r, skarżąca w latach 2019 - 2021 musiała godzić wykonywanie pracy zarobkowej ze sprawowaniem opieki nad mężem. Nie jest zgodne z prawdą jej twierdzenie, że w tym czasie często przebywała na zwolnieniach lekarskich, oraz że korzystała z prawa do bezpłatnego urlopu, by opiekować się mężem, przeczy temu bowiem świadectwo pracy. Nie jest również zgodne z prawdą twierdzenie skarżącej, że rezygnacja z zatrudnienia wynikała z konieczności poświęcenia się opiece nad mężem, wynikała bowiem z redukcji etatu.

Z kolei twierdzenie skarżącej o pogarszającym się stanie zdrowia męża jako przyczynie rezygnacji z zatrudnienia i niepodejmowania go nie znajduje potwierdzenia w zgromadzonym materiale dowodowym, a wnioskodawczyni nie podała, na czym miałoby polegać pogorszenie się stanu zdrowia męża, nie przedstawiła też jakichkolwiek dokumentów medycznych, z których wynikałoby, że zdrowie jej męża uległo w 2021 r. pogorszeniu, które zmusiłoby ją do zaprzestania aktywności zawodowej.

W konsekwencji Kolegium doszło do wniosku, że skarżąca mogłaby w dalszym ciągu być aktywna zawodowo, bowiem obecny stan zdrowia jej męża nie jest na tyle poważny, by wykluczał wykonywanie przez nią pracy zarobkowej. Skarżąca nie musi bowiem przez większość dnia pozostawać w domu i może pozostawić męża bez opieki, gdyż nie musi go karmić i poić, przewracać z boku na bok, zmieniać pampersów. Co do pomocy w korzystaniu z toalety, Kolegium uznało, że istnieje możliwość zainstalowania w toalecie rozwiązań, które umożliwiają korzystanie z niej osobom niepełnosprawnym bez pomocy opiekuna. Inne czynności opiekuńcze mogłyby natomiast być wykonywane przez skarżącą przed pójściem do pracy lub po powrocie z niej. Natomiast czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego nie mogą zostać zaliczone do czynności stricte opiekuńczych, bowiem skarżąca i jej mąż mieszkają razem, a zatem wszelkie czynności domowe byłyby przez nią wykonywane także wówczas, gdyby nie zachodziła okoliczność opieki nad mężem. Kolegium zauważyło również, że wskazanie w orzeczeniu o niepełnosprawności, że dana osoba wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji nie oznacza, że osoba ta nie jest w stanie funkcjonować bez ciągłej albo choćby wielogodzinnej obecności opiekuna.

Z uwagi na powyższe organ odwoławczy na podstawie zebranych dowodów doszedł do przekonania, że skarżąca nie jest osobą, która w myśl art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym.

Zdaniem Kolegium, nie bez znaczenia jest też fakt posiadania przez Państwa B. czwórki dzieci, z których jedno mieszka w tym samym, co oni, budynku. Nie tylko małżonek osoby niepełnosprawnej jest bowiem zobowiązany do opieki nad nią, obowiązek ten ciąży również na jej dzieciach.

W dniu 8 września 2022 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku wpłynęła skarga strony reprezentowanej przez pełnomocnika na decyzję organu II instancji, której zarzucono naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowani opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. W związku z powyższym wniesiono o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ewentualnie przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania. Zaskarżonej decyzji zarzucono również naruszenie art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że skarżącej nie przysługuje wnioskowane świadczenie, ponieważ dzieci skarżącej mogą partycypować w opiece nad ojcem.

W uzasadnieniu skargi podniesiono, że z dyspozycji art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobom w nim wymienionym, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Z przywołanej normy prawa wynika, że podstawowym wymogiem uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest sprawowanie stałej, ciągłej opieki, wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, która nie musi być opieką całodobową. Istotą opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., jest więc nie tylko jej stałość i ciągłość, ale także zapewnienie zaspokojenia normalnych, codziennych potrzeb osoby, nad którą jest sprawowana; zapewnienie jej egzystencji, której bez pomocy osób trzecich nie jest w stanie sobie sama zapewnić. Zdaniem strony nie sposób przyjąć, że skoro pomoc (opieka) świadczona przez skarżącą matce nie jest wykonywana przez całą dobę (a jedynie we wskazanych godzinach), to tym samym nie można mówić o opiece "stałej i długoterminowej" w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. Abstrahując od kwestii, że w sprawowaniu opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., chodzi przede wszystkim o pomoc w zapewnieniu zaspokojenia normalnych, podstawowych i codziennych potrzeb egzystencjalnych osobie niepełnosprawnej, których ta z uwagi na stopień niepełnosprawności (schorowania) nie jest w stanie sobie sama zapewnić.

W odpowiedzi na skargę Kolegium podtrzymało swoje stanowisko i wniosło o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje:

Stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 2492) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (legalności), jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sądy administracyjne, kierując się kryterium legalności, dokonują oceny zgodności treści zaskarżonego aktu z normami prawnymi - proceduralnymi i materialnymi - przy czym ocena ta jest dokonywana według stanu prawnego obowiązującego w dniu wydania zaskarżonego aktu i na podstawie ustalonego przez organy stanu faktycznego. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych rozstrzygnięć administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd - jak stanowi art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 259 ze zm.) dalej jako "p.p.s.a." - nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną podstawą prawną, z wyjątkiem skarg na pisemną interpretację przepisów prawa podatkowego wydaną w indywidualnej sprawie, opinię zabezpieczającą i odmowę wydania opinii zabezpieczającej.

Dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z 25 lipca 2022 r., utrzymującej w mocy decyzję Wójta Gminy S. dnia 1 lutego 2022 r. o odmowie przyznania skarżącej na jej wniosek świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym mężem, Sąd stwierdził, że narusza ona prawo w stopniu uzasadniającym jej uchylenie.

Materialnoprawną podstawą rozstrzygnięć organów obu instancji są przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 615), zwaną dalej "u.ś.r." lub "ustawą." Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Natomiast przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.

Podkreślić należy, na co zasadnie zwróciło uwagę Kolegium, że przepis powyższy winien być interpretowany z uwzględnieniem wiążącego, w myśl art. 190 Konstytucji RP, wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, z którego wynika, że w odniesieniu do grupy opiekunów osób, których niepełnosprawność wymagająca opieki powstała po ukończeniu 18 roku życia, przesłanka nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego utraciła cechę konstytucyjności. W konsekwencji przysługiwanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego tej grupie osób należy rozpatrywać bez wskazanej przesłanki. Organy administracji rozstrzygające o prawie do świadczenia pielęgnacyjnego mają zatem obowiązek procedować w oparciu o przepisy u.ś.r. z wyłączeniem tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która z dniem wejścia w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego, tj. w dniu 23 października 2014 r., została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.

W niniejszej sprawie bezsporna jest zarówno okoliczność posiadania przez męża skarżącej orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności z 22 kwietnia 2021 r. - wydanego na stałe, jak i zaliczenie skarżącej do kręgu podmiotów zobowiązanych do opieki i uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego.

W tym miejscu należy zaznaczyć, że niedopuszczalne jest wprowadzanie przez organy administracyjne dodatkowych negatywnych przesłanek przyznania świadczenia (zob. wyroki WSA w Gliwicach z 21 lipca 2021 r. II SA/Gl 504/21, LEX nr 3209641, WSA w Rzeszowie z 6 kwietnia 2022 r. III SA/Rz 1781/21, dostępny https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Kolegium winno było zbadać okoliczności odnoszące się do rezygnacji bądź niepodejmowania zatrudnienia przez skarżącą oraz związku tej okoliczności z potrzebą sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym mężem w takim zakresie, w jakim świadczy ją skarżąca. Nie było przy tym podstaw do badania alternatywnych sposobów zapewnienia rzeczonemu niezbędnej opieki poprzez weryfikację sytuacji rodzinnej i finansowej pozostałych osób zobowiązanych względem niego do alimentacji, tj. dzieci, w sytuacji, gdy do sprawowania opieki zobowiązała się skarżąca. W orzecznictwie przyjmuje się bowiem, że jeżeli jest kilka osób zobowiązanych w jednakowym stopniu do alimentacji, to można przyznać świadczenie jednej z nich, jeżeli tylko spełnia przewidziane prawem warunki. Jeżeli zatem skarżąca, jako żona osoby wymagającej opieki znajduje się wraz z pełnoletnimi dziećmi wśród osób wymienionych w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., którym w razie spełnienia pozostałych warunków ustawowych przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, to do niej należy wybór, czy wypełni swój obowiązek alimentacyjny względem męża poprzez sprawowanie osobistej opieki (nie podejmując bądź rezygnując z zatrudnienia), czy też zapewni mu opiekę w inny sposób, np. podejmując zatrudnienie i dzieląc się obowiązkami opiekuńczymi z dziećmi (por. wyrok WSA w Gliwicach z 27 sierpnia 2021 r. II SA/Gl 737/21, LEX nr 3221221, wyrok WSA w Poznaniu z 22 kwietnia 2022 r., II SA/Po 834/21, LEX nr 3339198). Organ nie jest upoważniony, by decydować tu za stronę.

Istota sporu pomiędzy skarżącą a organem II instancji koncentrowała się na istnieniu związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy koniecznością rezygnacji (niepodejmowania) zatrudnienia przez skarżącą a potrzebą sprawowania stałej opieki nad mężem niepełnosprawnym w stopniu znacznym, wymagającym stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Z przepisu art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne musi sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną w takim wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między obiema tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni związek przyczynowy. Oznacza to, że w każdej sprawie o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego istotna jest ocena, czy zakres i rozmiar sprawowanej przez wnioskodawcę opieki nad osobą niepełnosprawną wypełnia ustawowe przesłanki warunkujące przyznanie tego uprawnienia, oraz czy istnieje opisany wyżej związek przyczynowo - skutkowego.

Zdaniem Sądu, ocena dokonana przez organ II instancji dotycząca sprawowanej przez skarżącą opieki i braku związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia a zakresem niezbędnej opieki i pomocy niepełnosprawnemu w stopniu znacznym mężowi jest nieprawidłowa. Z akt sprawy wynika, że wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego został złożony przez skarżącą z uwagi na niepełnosprawność męża potwierdzoną stosownym orzeczeniem, w którym wskazano na jej znaczny stopnień, a okoliczność ta została uznana za niepodważalną. Ustawodawca na potrzeby przepisów u.ś.r. stworzył wykaz definicji ustawowych, który w art. 3 pkt 21 u.ś.r. wskazuje wprost, iż znaczny stopień niepełnosprawności oznacza:

a) niepełnosprawność w stopniu znacznym w rozumieniu przepisów o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych,

b) całkowitą niezdolność do pracy i samodzielnej egzystencji orzeczoną na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych,

c) stałą albo długotrwałą niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym i do samodzielnej egzystencji albo trwałą lub okresową całkowitą niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym i do samodzielnej egzystencji, orzeczoną na podstawie przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników w celu uzyskania świadczeń określonych w tych przepisach,

d) posiadanie orzeczenia o zaliczeniu do I grupy inwalidów,

e) niezdolność do samodzielnej egzystencji orzeczoną na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych lub przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników.

Przywołany wyżej przepis odsyła do definicji określonych w ustawie z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U z 2021 r. poz. 573), zwanej dalej "ustawą o rehabilitacji". W art. 4 ust. 1 ustawy o rehabilitacji określono, iż do znacznego stopnia niepełnosprawności zalicza się osobę z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej i wymagającą, w celu pełnienia ról społecznych, stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji. Jednocześnie wydane na podstawie art. 6c ust. 9 ustawy o rehabilitacji rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 15 lipca 2003 r. w sprawie orzekania o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności (Dz. U. 2018 r., poz. 2027)

w § 29 ust. 1 określa standardy w zakresie kwalifikowania do znacznego stopnia niepełnosprawności, które zawierają kryteria określające skutki naruszenia sprawności organizmu powodujące:

1) niezdolność do pracy - co oznacza całkowitą niezdolność do wykonywania pracy zarobkowej z powodu fizycznego, psychicznego lub umysłowego naruszenia sprawności organizmu;

2) konieczność sprawowania opieki - co oznacza całkowitą zależność osoby od otoczenia, polegającą na pielęgnacji w zakresie higieny osobistej i karmienia lub w wykonywaniu czynności samoobsługowych, prowadzeniu gospodarstwa domowego oraz ułatwiania kontaktów ze środowiskiem;

3) konieczność udzielania pomocy, w tym również w pełnieniu ról społecznych - co oznacza zależność osoby od otoczenia, polegającą na udzieleniu wsparcia w czynnościach samoobsługowych, w prowadzeniu gospodarstwa domowego, współdziałania w procesie leczenia, rehabilitacji, edukacji oraz w pełnieniu ról społecznych właściwych dla każdego człowieka, zależnych od wieku, płci, czynników społecznych i kulturowych.

W ust. 2 § 29 powołanego wyżej rozporządzenia prawodawca jednocześnie wskazał, że przez długotrwałą opiekę i pomoc w pełnieniu ról społecznych rozumie się konieczność jej sprawowania przez okres powyżej 12 miesięcy w zakresie, o którym mowa w ust. 1 pkt 2 i 3. Przy dokonywaniu ustaleń orzeczniczych uwzględniono więc m.in. sprawność psychofizyczną organizmu w zakresie zdolności do samodzielnego zaspakajania podstawowych potrzeb życiowych, konieczność stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innej osoby w zaspakajaniu podstawowych potrzeb życiowych.

Należy więc uznać, że z przepisu art. 17 ust. 1 u.ś.r., w przypadku osoby wymagającej opieki, legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie można wyprowadzić imperatywu sprawowania opieki w odpowiednim zakresie jako przesłanki warunkującej przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, negując wymagania dotyczące sposobu i intensywności opieki nad niepełnosprawną osobą, określone w orzeczeniu o niepełnosprawności właściwego organu (tak wyrok WSA w Gdańsku z 24 marca 2022 r., III SA/Gd 1045/21, dostępny https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Zarówno organy, jak i Sąd, nie są uprawnieni w niniejszym postępowaniu do kwestionowania orzeczenia o niepełnosprawności, a to jego treść w zasadniczy sposób określa potrzeby opiekuńcze osoby niepełnosprawnej. Przy czym należy zaznaczyć, że samo posiadanie orzeczenia nie przesądza o tym, że opiekun osoby legitymującej się takim orzeczeniem, sprawuje opiekę, która uprawnia do przyjęcia związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z pracy a sprawowaniem opieki nad bliską osobą niepełnosprawną. Istnienie tego związku podlega bowiem ocenie w każdej indywidualnej sprawie. Opieka nad chorym bliskim musi spełniać przede wszystkim cechę stałości lub długotrwałości. Niniejsze wyklucza zatem sprawowanie czynności opiekuńczych sporadycznie, nie oznacza to jednak stricte opieki całodobowej (por. wyrok NSA z 2 lutego 2017 r., I OSK 2201/15, dostępny https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Równie istotnym czynnikiem wpływającym na zasadność przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest ustalenie, że sprawowanie opieki przez wnioskodawcę w sposób rzeczywisty uniemożliwia podjęcie lub dalsze wykonywanie pracy zarobkowej, gdyż wskazane świadczenie nie jest wynagrodzeniem za opiekę nad niepełnosprawnym lecz swoistą rekompensatą za brak możliwości w związku z tym podjęcia i kontynuowania działalności zarobkowej (por. wyrok NSA z 13 maja 2015 r., I OSK 2820/13, dostępny https://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Z akt sprawy, w tym z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego wynika, że mąż skarżącej parę lat temu uległ wypadkowi, na skutek którego był w stanie ciężkim. W wyniku odniesionych obrażeń amputowano mu prawą nogę, w lewej kończynie dolnej do tej pory pielęgnacji wymaga stale ropiejąca rana, w którą wdała się już martwica. Prawa ręka osoby niepełnosprawnej ma znacznie ograniczoną ruchliwość. W trakcie wypadku mężczyzna doznał również urazu głowy, co na moment przeprowadzania wywiadu środowiskowego skutkowało problemami z pamięcią. Mąż skarżącej może przemieszczać się jedynie przy pomocy wózka inwalidzkiego (korzysta z wózka elektrycznego). Skarżąca prowadzi z mężem wspólne gospodarstwo domowe. Do jej obowiązków związanych z opieką należy: codzienna pomoc przy czynnościach higienicznych i fizjologicznych (mąż wnioskodawczyni wymaga pomocy w trakcie przeniesienia z wózka inwalidzkiego na muszlę klozetową), 2 razy dziennie smarowanie maściami przeciwko odparzeniom i przeciwbólowymi, codzienna pomoc w ubieraniu, 2 razy dziennie pomoc w wykonywaniu ćwiczeń fizycznych, codzienne mierzenie ciśnienia, podawanie leków (3 razy dziennie), przygotowywanie posiłków, sprzątanie, pranie, prasowanie, robienie zakupów, układanie do snu, wykonywanie masaży lub oklepywania. W razie potrzeby skarżąca uczestniczy z mężem w wizytach lekarskich, opłaca rachunki, wychodzi z nim na spacery, w sezonie odśnieża lub dokonuje prac ogrodniczych. Skarżąca musi co drugi dzień wymieniać mężowi opatrunek na wysokości od kolana do stopy oraz za każdym razem pomagać mężowi gdy zachodzi potrzeba wejścia lub zejścia z wózka inwalidzkiego. Mając na uwadze wnioski płynące zgromadzonego materiału dowodowego należało uznać, że mąż skarżącej bez jej pomocy nie jest w stanie wykonać samodzielnie podstawowych czynności życiowych. Po pierwsze, konieczna jest jej asysta przy przenoszeniu go na i z wózka inwalidzkiego, w tym w celu załatwienia potrzeb fizjologicznych. Bez tego osoba niepełnosprawna byłaby praktycznie unieruchomiona, bez żadnej możliwości przemieszczania się i skazana na całodobowe korzystanie z pampersów. Z uwagi na zły stan jedynej, lewej nogi mężczyzna nie jest w stanie utrzymać równowagi, zatem samodzielne wykonywanie wyżej wymienionych czynności jest dla niego niemożliwe. Brak sprawności w kończynie dolnej oraz górnej powoduje również, że mąż wnioskodawczyni nie może się sam ubrać (w tym założyć cieplejszej odzieży w przypadku wyjścia na zewnątrz), wykonywać podstawowych czynności domowych, czy przygotować sobie posiłku. We wszystkich tych czynnościach wymagana jest wobec powyższego pomoc osoby drugiej. Nie można również stracić z pola widzenia, że skarżąca wykonuje również inne czynności pomagające utrzymać jej męża jak najdłużej w możliwie najlepszym stanie – tj. zmienia mu regularnie opatrunki, smaruje maściami, podaje leki, pomaga przy ćwiczeniach fizycznych oraz wykonuje masaże. Konfrontacja potwierdzonego w orzeczeniu znacznego stopnia niepełnosprawności osoby wymagającej stałej lub długotrwałej opieki innej osoby w związku ze stwierdzoną znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji ze wskazanymi czynnościami opiekuńczymi świadczonymi mężowi w sposób ciągły i stały przez skarżącą, nie pozostawia, w ocenie Sądu, wątpliwości, że zakres tej opieki i pomocy uniemożliwia skarżącej podjęcie zatrudnienia w jakimkolwiek wymiarze.

Kolegium w swoim rozstrzygnięciu skupiło się w pierwszej kolejności na poczynionym ustaleniu, iż skarżąca w czasie kiedy już jej mąż posiadał orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności podejmowała jeszcze zatrudnienie. Zdaniem organu II instancji, skarżąca ubiega się o świadczenie pielęgnacyjne, ponieważ nie chce podejmować dalszego zatrudnienia, które zakończyło się z powodu redukcji etatu, a nie dlatego, iż rezygnuje z pracy z powodu braku możliwości jej pogodzenia ze sprawowaną opieką nad mężem. Argumentacja ta w ocenie Sądu jest błędna, gdyż w znacznej mierze odwołuje się do stanu jaki miał miejsce parę lat temu, nie skupia się zaś na aktualnej sytuacji skarżącej, która została udokumentowana m.in. podczas przeprowadzanego wywiadu środowiskowego. Dokonując obiektywnej oceny tego jak dużo czasu strona obecnie poświęca na czynności związane z opieką nad mężem, jako zasadne jawi się Sądowi stwierdzenie, iż nie jest ona w stanie podjąć ponownie zatrudnienia. Podkreślenia przy tym wymaga, że to, iż mąż skarżącej nie jest osobą leżącą, zagrażającą sobie lub innym, samodzielnie spożywa podane mu posiłki i przemieszcza się po domu oraz na zewnątrz na wózku elektrycznym, nie umniejsza ilości i czasochłonności czynności opiekuńczych wykonywanych przez stronę, które dostosowane są do rodzaju i przebiegu schorzeń na jakie cierpi osoba niepełnosprawna. Zgodnie ze stanowiskiem Kolegium, mąż skarżącej jest w dużej mierze samodzielny, nie wymaga wielogodzinnej obecności opiekuna, o czym miałoby świadczyć m.in. to że sam porusza się na wózku po miejscowości, w której zamieszkuje, a nawet robi zakupy. Organ zasugerował również, że na rynku dostępne są różnego rodzaju pomoce, których zakup umożliwiłby niepełnosprawnemu zaspokajanie potrzeb fizjologicznych bez asysty żony.

Sąd nie podziela powyższej argumentacji, gdyż organ nie wziął przy jej przedstawianiu pod uwagę wielu istotnych czynników. Trudno wszak wyrokować o wystarczającej samodzielności męża skarżącej biorąc pod uwagę to co już wcześniej podkreślono w uzasadnieniu, a mianowicie, że mężczyzna nie jest w stanie wykonać samodzielnie czynności decydujących o tym czy zostawienie go samego na wiele godzin w domu jest możliwe. Niepełnosprawny bez asysty żony nie wejdzie ani nie zejdzie z wózka inwalidzkiego stanowiącego dla niego jedyną możliwość przemieszczania się, nie ubierze się, nie zje, gdyż nie będzie w stanie przygotować sobie posiłku, nie będzie w stanie skorzystać w toalety. Za nieprzystającą do realiów sprawy Sąd uznał argumentację dotyczącą możliwości wyposażenia łazienki w sprzęt umożliwiający osobom niepełnosprawnym samodzielne korzystanie z toalety. Ocena organu winna bowiem opierać się tylko i wyłącznie na zastanym w danej sprawie stanie faktycznym. Nie można w żadnym stopniu uzależniać przyznania przedmiotowego świadczenia od wykorzystania lub braku wykorzystania możliwości zakupu sprzętu pomocowego dla osób z niepełnosprawnościami, gdyż korzystanie z takowego jest uzależnione od woli strony, a przede wszystkim od jej sytuacji finansowej. Kolegium nie wzięło również pod uwagę, że owszem, mąż skarżącej może przemieszczać się na elektrycznym wózku inwalidzkim nie tylko po domu, ale także po miejscowości w której zamieszkuje, jednak by mógł to zrobić konieczna jest wcześniejsza pomoc skarżącej w postaci ubrania męża w odzież stosowną do pogody oraz posadzenia go na wózku, czego nie uczyniłaby będąc w tym czasie w pracy.

W rozpoznawanej sprawie skarżąca sprawuje nad mężem opiekę przez przeważającą część dnia oraz pozostaje w gotowości do niesienia pomocy, za każdym razem gdy jest ona niezbędna. Zgromadzony materiał dowodowy w sposób właściwy opisuje, na czym polega opieka skarżącej nad mężem, który jest znacznie ograniczony w samodzielnej egzystencji. Wszystkie wskazane wyżej czynności są konieczne, aby zapewnić osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji właściwe warunki życia i zadbać o jej dobrostan, adekwatnie do wieku i orzeczonej niepełnosprawności. W związku z tym przyjęcie w sprawie stanowiska prezentowanego przez organ odwoławczy, zgodnie z którym strona, która sprawuje opiekę zgodnie z wymogami i w rozmiarze określonym w orzeczeniu o niepełnosprawności, czyli opiekę o charakterze stałym i długoterminowym, może ponadto podjąć zatrudnienie lub pracę na innej podstawie, pozostaje w sprzeczności z zebranym w sprawie materiałem dowodowym. Należy wskazać, że opieka nad osobą niepełnosprawną, o której mowa

w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie musi być sprawowana nieustannie przez całą dobę (zob. wyrok NSA z 7 maja 2019 r. sygn. akt I OSK 3946/18), sposób jej sprawowania jest bowiem uzależniony od rodzaju schorzeń osoby wymagającej opieki i wskazań zawartych w orzeczeniu o niepełnosprawności. Przepis ten wymaga, aby opieka nad osobą niepełnosprawną legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności sprawowana była zgodnie ze wskazaniami wynikającymi z tego orzeczenia, a zatem aby była to opieka długotrwała i stała. Warunku "stałej" opieki nie można przy tym rozumieć jako wykonywania opieki nieustannie i przez całą dobę, lecz ma to być stała w sensie trwałości, a ciągła w sensie rozciągłości w czasie (por. wyrok WSA w Gdańsku z 18 sierpnia 2022 r. sygn. akt II SA/Gd 359/22). W ocenie Sądu zakres czynności opiekuńczych wykonywanych przez skarżącą jest zgodny z wymogami i w rozmiarze określonym w orzeczeniu o niepełnosprawności.

Podsumowując należy stwierdzić, że skarżąca spełnia wszystkie przesłanki pozytywne z art. 17 ust. 1 u.ś.r., albowiem jest osobą, na której zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r., poz. 1359) ciąży obowiązek alimentacyjny względem męża i która nie podejmuje zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad małżonkiem legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W sprawie nie wystąpiła również żadna z przesłanek negatywnych wymienionych w art. 17 ust. 5 u.ś.r., która pozbawiałaby skarżącą wnioskowanego świadczenia. Biorąc pod uwagę wszelkie okoliczności ujawnione w sprawie Sąd uznał, że przyznanie skarżącej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego jest nie tylko zasadne, ale i konieczne.

W związku z powyższym Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku uznał, że wydając zaskarżoną decyzję organ odwoławczy naruszył przepisy prawa materialnego (art. 17 ust. 1 u.ś.r.) poprzez ich błędną wykładnię, w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy, i na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję, uznając to za wystarczające do ponownego, właściwego załatwienia sprawy. Kolegium posiada bowiem kompetencje merytoryczno-reformacyjne umożliwiające wydanie prawidłowego rozstrzygnięcia w sprawie, zgodnego z wiążącą oceną prawną wyrażoną przez Sąd w uzasadnieniu niniejszego wyroku dotyczącą interpretacji przepisów art. 17 ust. 1 u.ś.r.

Sąd orzekał w niniejszej sprawie w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, korzystając z przepisu art. 119 pkt 2 p.p.s.a., bowiem wniosek w tej sprawie skarżąca w skardze, a organ administracji publicznej nie wyraził w tej kwestii sprzeciwu.

O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 200 oraz art. 205 § 2 p.p.s.a., zasądzając od Kolegium na rzecz skarżącej zwrot kosztów postępowania w wysokości 480 zł, stanowiących w istocie wynagrodzenie pełnomocnika ustalone na podstawie § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2015 r., poz. 1800, ze zm.).