Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 2285/22
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2023-11-17 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6180 Wywłaszczenie nieruchomości i odszkodowanie, w tym wywłaszczenie gruntów pod autostradę
658
Hasła tematyczne: Administracyjne postępowanie
Skarżony organ: Minister Rozwoju
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 184
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Mariola Kowalska Sędziowie: sędzia NSA Aleksandra Łaskarzewska sędzia del. WSA Arkadiusz Blewązka (spr.) Protokolant: asystent sędziego Karolina Kubik po rozpoznaniu w dniu 17 listopada 2023 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Ministra Rozwoju i Technologii od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 28 lipca 2022 r. sygn. akt IV SAB/Wa 289/22 w sprawie ze skargi A. K. na bezczynność oraz przewlekłe prowadzenie postępowania przez Ministra Rozwoju i Technologii w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 28 lipca 2022 r., IV SAB/Wa 289/22 w sprawie ze skargi A. K. na bezczynność oraz przewlekłe prowadzenie postępowania przez Ministra Rozwoju i Technologii w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji: zobowiązał Ministra Rozwoju i Technologii do rozpoznania wniosku A. K. z dnia [...] kwietnia 2021 r. o stwierdzenie nieważności orzeczenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej Urzędu Spraw Wewnętrznych w B. z dnia [...] grudnia 1969 r. nr [...] w zakresie odszkodowania za działkę nr 48/4 o powierzchni 426 m2 w terminie jednego miesiąca od dnia otrzymania odpisu prawomocnego wyroku wraz z aktami sprawy (pkt I.), stwierdził, że Minister Rozwoju i Technologii dopuścił się bezczynności w rozpoznaniu wniosku, o którym mowa w pkt I. (pkt II.), stwierdził, że bezczynność o której mowa w pkt II. wyroku nie miała miejsca z rażącym naruszeniem prawa (pkt III.), w pozostałym zakresie oddalił skargę (pkt IV.), oraz rozstrzygnął o kosztach postępowania (pkt V.).

Powyższy wyrok zapadł w następujących okolicznościach sprawy:

Skarżący pismem z [...] kwietnia 2021 r. wniósł do Ministra o stwierdzenie nieważności wyżej opisanej decyzji w zakresie dotyczącym ustalenia odszkodowania za działkę nr ew. [...]. Organ zwrócił się do Archiwum Państwowego w B. o przesłanie akt archiwalnych związanych z ww. decyzją z [...] grudnia 1969 r. Pismem z [...] marca 2022 r. pełnomocnik skarżącego złożył ponaglenie na niezałatwienie sprawy. Następnie pismem z [...] marca 2022 r. Minister poinformował, że postępowanie nieważnościowe uległo umorzeniu z mocy prawa z dniem 16 września 2021 r. na podstawie art. 9 k.p.a. w zw. z art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 11 sierpnia 2021 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U.2021.1491), dalej jako "ustawa nowelizująca". A. K. w dniu [...] kwietnia 2022 r. złożył skargę na bezczynność oraz przewlekłe prowadzenie postępowania administracyjnego w sprawie z wniosku skarżącego o stwierdzenie nieważności orzeczenia wydanego przez Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej Urząd Spraw Wewnętrznych w B. z dnia [...] grudnia 1969 r., znak [...], w zakresie odszkodowania za działkę o nr [...] o powierzchni 426 m2. W uzasadnieniu skargi podkreślono, że pomimo złożenia ponaglenia oraz upływu roku od złożenia wniosku Minister nie podjął jakiejkolwiek czynności, działa opieszale i nieefektywnie. Zdaniem strony powoływanie się na nowelizację k.p.a. doprowadziłoby do akceptacji "bezprawia", którego dopuścił się organ. Skarżący postawił również zarzut nierozpoznania istoty sprawy wskazując, że skoro organ stwierdził, iż w aktach postępowania nie zachował się dowód doręczenia decyzji administracyjnej, nie tylko poprzednikom prawnym skarżącego, ale również innym stronom postępowania, to niezasadne jest zastosowanie regulacji umarzającej postępowanie z mocy samego prawa. Dodatkowo skarżący wywiódł, że wykładnia art. 2 ust. 2 ustawy nowelizującej, w zakresie w jakim uniemożliwia stwierdzenie wydania decyzji administracyjnej z naruszeniem prawa jest niezgodna z art. 2 zw. z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP przez to, że pozbawia prawnej ochrony prawo do wynagrodzenia szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym. Pełnomocnik skarżącego stwierdził, że podziela stanowisko Rzecznika Praw Obywatelskich, który w dniu 28 grudnia 2021 r. złożył wniosek do Trybunału Konstytucyjnego o zbadanie konstytucyjności przepisów ustawy nowelizującej.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej odrzucenie, względnie o oddalenie. Organ opisał przebieg postępowania i stwierdził, że decydujące znaczenie miało wejście w życie przepisów art. 2 ust. 2 ustawy nowelizującej, na gruncie których postępowania administracyjne w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji lub postanowienia, wszczęte po upływie trzydziestu lat od dnia doręczenia lub ogłoszenia decyzji lub postanowienia i niezakończone przed dniem wejścia w życie ustawy ostateczną decyzją lub postanowieniem, umarza się z mocy prawa. Po analizie zachowanej dokumentacji archiwalnej organ wskazał, iż ze znajdującego się w aktach sprawy zwrotnego potwierdzenia odbioru orzeczenia z dnia [...] grudnia 1969 r. nr [...] adresowanego do W. i R. B. (pkt 18 decyzji), wynika, że ww. orzeczenie odebrane zostało w dniu 7 stycznia 1970 r. Co więcej, w archiwalnych aktach sprawy zachował się również egzemplarz kwestionowanej decyzji, na którym widnieje adnotacja, iż przedmiotowa decyzja uprawomocniła się w dniu 21 stycznia 1970 r., zaś wobec pozycji 32, 34 i 39 – w dniu 20 lutego 1970 r. Tym samym złożony w dniu 13 kwietnia 2021 r. wniosek o stwierdzenie nieważności w części decyzji, został złożony po upływie ponad 50 lat. W związku z zaistnieniem przesłanki z art. 2 ust. 2 ustawy nowelizującej postępowanie nieważnościowe zostało zakończone. Ministerstwo poinformowało wnioskodawcę pismem z 25 marca 2022 r. nr [...] o umorzeniu postępowania z mocy prawa.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie przywołanym na wstępie wyrokiem z dnia 28 lipca 2022 r. powyższą skargę uwzględnił stwierdzając, iż bezsporne jest, że w dacie orzekania organ nie rozpoznał wniosku o stwierdzenie nieważności w formie wymaganej przez przepisy k.p.a. Sąd uznał, że pismo z 25 marca 2022 r. informujące o umorzeniu postępowania z mocy prawa nie zawiera istotnych elementów decyzji wymienionych w art. 107 § 1 k.p.a., stąd nie może być uznane za decyzję administracyjną. Organ zatem pozostawał w bezczynności. W związku z powyższym zarzut bezczynności organu uznano za uzasadniony, co skutkowało wyznaczeniem miesięcznego terminu do załatwienia sprawy. Jednocześnie Sąd I instancji stwierdził, że bezczynność nie miała miejsca z rażącym naruszeniem prawa wskazując, że nie wynikała ona ze złej woli organu, ani nie miała cech celowego ignorowania lub lekceważenia obowiązków nałożonych na organ przepisami prawa. Wynikała natomiast z niewłaściwej interpretacji przepisu art. 2 ust. 2 ustawy nowelizującej. Nie doszło zatem do kwalifikowanej bezczynności organu w rozpatrywaniu wniosku, a biorąc pod uwagę powyższe, oddalono również wniosek o zasądzenie sumy pieniężnej.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł Minister Rozwoju i Technologii, zaskarżając wyrok w części, tj. w zakresie pkt I., II., III. i V., zarzucając naruszenie:

1) prawa materialnego na podstawie art. 174 pkt 1 p.p.s.a., tj.:

a) art. 2 ust 2 ustawy nowelizującej w zw. z art. 105 § 1 i art. 104 § 1 k.p.a. przez błędną wykładnię polegającą na błędnym uznaniu, iż umorzenie postępowania na mocy ww. art. 2 ust. 2 ustawy nowelizującej wymaga potwierdzenia w drodze decyzji deklaratoryjnej, podczas gdy z treści ww. przepisu wynika jednoznacznie, że skutek ten następuje z mocy prawa po zaistnieniu obiektywnych, wskazanych w przepisie przesłanek, a zarazem brak jest podstawy prawnej w ustawie nowelizującej, jak i w k.p.a. do wydania decyzji deklaratoryjnej stwierdzającej umorzenie postępowania;

b) art. 104 § 1 k.p.a. w zw. z art. 2 ust. 2 ustawy nowelizującej przez niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu, że wystarczającą podstawę do wydania przez organ decyzji administracyjnej potwierdzającej umorzenie z mocy prawa stanowi potrzeba zapewnienia stronom postępowania możliwości kontroli instancyjnej oraz sądowoadministracyjnej działalności organu w sytuacji, gdy brak jest przepisu mogącego stanowić podstawę do wydania takiej decyzji, co jest wynikiem celowego działania ustawodawcy, natomiast organy administracji publicznej są zobowiązane do działania na podstawie przepisów prawa;

2) przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a., tj.:

a) art. 141 § 4 w zw. z art. 133 § 1 p.p.s.a. w zw. z art. 2 ust. 2 ustawy nowelizującej przez sformułowanie nieprzekonującego uzasadnienia wyroku w zakresie oceny, iż organ nie rozpoznał wniosku skarżącego w formie wymaganej przez k.p.a., co nastąpiło na skutek błędnej wykładni art. 2 ust. 2 ustawy nowelizującej, podczas gdy z całokształtu okoliczności sprawy jednoznacznie wynika, że organ ustalił, iż w przedmiotowej sprawie zaistniały przesłanki wskazane w art. 2 ust. 2 ustawy nowelizującej, skutkujące umorzeniem tego postępowania z mocy prawa z dniem 16 września 2021 r., o czym organ poinformował skarżącego w piśmie z dnia 25 marca 2022 r., przyjmując, że zarówno w ustawie nowelizującej jak i w k.p.a. brak jest podstawy prawnej do wydania decyzji deklaratoryjnej stwierdzającej umorzenie postępowania na podstawie art. 2 ust. 2 ustawy nowelizującej;

b) art. 3 § 1 w zw. z art. 133 § 1 i art. 141 § 4 p.p.s.a. w zw. z art. 2 ust. 2 ustawy nowelizującej przez:

- wadliwą kontrolę działania Ministra Rozwoju i Technologii dokonaną z pominięciem całokształtu okoliczności sprawy, z których wynikało, że postępowanie o stwierdzenie nieważności orzeczenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej Urzędu Spraw Wewnętrznych w B. z dnia [...] grudnia 1969 r. nr [...] na podstawie art. 2 ust. 2 ustawy nowelizującej zostało umorzone z mocy prawa z dniem 16 września 2021 r., a więc z tym dniem zostało zakończone, o czym organ poinformował w piśmie z dnia 25 marca 2022 r.;

- uchylenie się przez Sąd od rozpoznania istoty sprawy, tj. od oceny, na postawie akt sprawy i stanowiska organu zawartego w odpowiedzi na skargę oraz w piśmie z dnia 25 marca 2022 r., czy zaistniały okoliczności wskazane w art. 2 ust. 2 ustawy nowelizującej, powodujące skutek w postaci umorzenia postępowania nadzorczego z mocy prawa;

c) art. 149 § 1 pkt 1 i 3 p.p.s.a. w zw. z art. 2 ust. 2 ustawy nowelizującej przez uwzględnienie skargi na bezczynność i niezasadne zobowiązanie organu do wydania decyzji kończącej postępowanie w sytuacji, gdy postępowanie w sprawie objętej skargą na bezczynność i przewlekłość uległo umorzeniu z mocy prawa z dniem 16 września 2021 r., a więc w dacie orzekania przez Sąd było już zakończone;

d) art. 141 § 4 w zw. z art. 153 p.p.s.a. przez sformułowanie w uzasadnieniu kwestionowanego orzeczenia wiążącej organ oceny prawnej nieuwzględniającej charakteru danej sprawy, która to ocena spowoduje wydanie przez organ decyzji administracyjnej bez istniejącej w obowiązujących przepisach podstawy prawnej.

Na podstawie powyższych zarzutów wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w części dotyczącej pkt I., II., III. i V. oraz oddalenie skargi, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w części dotyczącej pkt I., II., III. i V. i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie. Jednocześnie wniesiono o zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych.

Powyższe zarzuty zostały szerzej umotywowane w uzasadnieniu skargi kasacyjnej.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw.

Naczelny Sąd Administracyjny stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a. rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod uwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a. oraz nie zachodzi żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 p.p.s.a., które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku.

Kontrowersja powstała w badanej sprawie dotyczy tego, czy w sytuacji, gdy postępowanie administracyjne prowadzone w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji lub postanowienia uległo umorzeniu z mocy samego prawa, stosownie do art. 2 ust. 2 ustawy nowelizującej, administracyjny organ nadzoru winien postępowanie to zakończyć decyzją o umorzeniu postępowania, czy też pismem informującym stronę o umorzeniu postępowania z mocy samego prawa. Rozstrzygnięcie powyższej kontrowersji jest kluczowe dla udzielenia odpowiedzi na pytanie o zasadność badanej w niniejszej sprawie skargi na bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania nadzorczego. Z okoliczności sprawy wynika bowiem, iż Minister pismem z 25 marca 2022 r. poinformował skarżącego, że wszczęte przez niego postępowanie nieważnościowe uległo umorzeniu z mocy samego prawa z dniem 16 września 2021 r. na mocy art. 2 ust. 2 ustawy nowelizującej. Tym samym rozstrzygnięcie powyższej kontrowersji implikować będzie ocenę skuteczności zakończenia postępowania nadzorczego w sposób dokonany przez Ministra, a także da asumpt do odpowiedzi na pytanie o istnienie zwłoki Ministra w załatwieniu ww. sprawy nadzorczej.

Udzielenie odpowiedzi w powyższej kwestii należy rozpocząć od wskazania, iż wykładnia art. 2 ust. 2 ustawy nowelizującej była już przedmiotem wypowiedzi Naczelnego Sądu Administracyjnego, który konsekwentnie wskazuje, iż postępowanie administracyjne, w tym także postępowanie w sprawie stwierdzenia nieważności określonego aktu, wymaga formalnego zamknięcia przez organ administracji. Następuje to przez wydanie stosownego orzeczenia, a przepis art. 2 ust. 2 ustawy nowelizującej nie zwalnia organu administracji z obowiązku wydania decyzji deklaratoryjnej w razie ziszczenia się przesłanek umorzenia postępowania z mocy ustawy (vide: postanowienie NSA z dnia 10 sierpnia 2022 r., I OSK 716/22; postanowienie NSA z dnia 4 października 2022 r., I OSK1250/22; postanowienie NSA z 11 października 2022 r., I OSK 1602/2021; postanowienie NSA z dnia 19 października 2022 r., I OSK 1546/22; postanowienie NSA z dnia 8 listopada 2022 r., I OSK 1548/22; postanowienie NSA z dnia 9 listopada 2022 r., I OSK 1284/22; wyrok NSA z dnia 14 września 2023 r., I OSK 971/22; wyrok NSA z dnia 10 listopada 2023 r., I OSK 1847/22; wyrok NSA z dnia 30 listopada 2023 r., I OSK 1492/23, www.orzeczenia.nsa.gov.pl ). Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznający niniejszą sprawę stanowisko to w pełni podziela.

Odnosząc się do motywów, które legły u podstaw powyższego stanowiska wypada wskazać, iż mocą ustawy nowelizującej przepis art. 156 § 2 k.p.a. uzyskał następujące brzmienie: nie stwierdza się nieważności decyzji z przyczyn wymienionych w § 1, jeżeli od dnia jej doręczenia lub ogłoszenia upłynęło dziesięć lat, a także gdy decyzja wywołała nieodwracalne skutki prawne. Z kolei dodany art. 158 § 3 k.p.a. uzyskał brzmienie: jeżeli od dnia doręczenia lub ogłoszenia decyzji, o której mowa w art. 156 § 2, upłynęło trzydzieści lat, nie wszczyna się postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji. Jednocześnie, zgodnie z art. 2 ust. 1 i 2 ustawy nowelizującej, mającymi charakter przepisów intertemporalnych, do postępowań administracyjnych w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji lub postanowienia, wszczętych i niezakończonych przed dniem wejścia w życie noweli ostateczną decyzją lub postanowieniem, stosuje się przepisy k.p.a. w brzmieniu nadanym nowelizacją, natomiast postępowania administracyjne w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji lub postanowienia, wszczęte po upływie trzydziestu lat od dnia doręczenia lub ogłoszenia decyzji lub postanowienia i niezakończone przed dniem wejścia w życie noweli ostateczną decyzją lub postanowieniem, umarza się z mocy prawa. Regulacja ta wskazuje, że dla przyjęcia, iż postępowanie w sprawie stwierdzenia nieważności określonego aktu uległo umorzeniu z mocy prawa, wymagane jest dokonanie przez organ nadzoru ustaleń faktycznych dla wykazania materialnoprawnej przesłanki dopuszczalności umorzenia postępowania administracyjnego. Stosownie do art. 2 ust. 2 ustawy nowelizującej konieczne jest ustalenie daty doręczenia lub ogłoszenia aktu poddanego ocenie w procedurze nadzorczej. Powyższe okoliczności faktyczne, istotne dla możliwości prawidłowego umorzenia postępowania administracyjnego, winny zostać dokonane w sposób umożliwiający przeprowadzenie kontroli instancyjnej i kontroli sądów administracyjnych. Strony postępowania administracyjnego powinny mieć bowiem zagwarantowane prawo do oceny prawidłowości ustalenia przez organ administracji zaistnienia wskazanych przesłanek, zwłaszcza ze względu na skutek prawny w postaci umorzenia postępowania nadzorczego i pozbawienia w ten sposób prawa do uzyskania oceny legalności aktu administracyjnego, wobec którego toczyło się dotychczas postępowanie nadzorcze na podstawie art. 156 k.p.a. Względy pewności prawa i bezpieczeństwa prawnego wymagają zatem, by stwierdzenie umorzenia postępowania nieważnościowego z mocy prawa zostało potwierdzone odpowiednim aktem administracyjnym. Tak więc, w sytuacji gdy organ administracji uzna, że w danej sprawie spełnione zostały przesłanki określone w art. 2 ust. 2 ustawy nowelizującej, powinien wydać decyzję potwierdzającą umorzenie postępowania nadzorczego, odwołując się do konkretnych ustaleń faktycznych będących wyrazem dokonania analizy przesłanek dopuszczalności zaistnienia takiego umorzenia. Tylko w takim przypadku strony postępowania będą miały zapewnione prawo poddania stanowiska organu ocenie w drodze środka odwoławczego oraz kontroli sądowoadministracyjnej. Ograniczenie się przez organ tylko do pisemnego poinformowania stron o tym, że postępowanie uległo umorzeniu z mocy prawa pozbawia strony tego prawa (vide: wyrok NSA z dnia 30 listopada 2023 r., I OSK 1492/23, www.orzeczenia.nsa.gov.pl ).

Jakkolwiek nie ulega wątpliwości, iż art. 2 ust. 2 ustawy nowelizującej nie wskazuje expressis verbis, że umorzenie postępowania powinno być w tym wypadku potwierdzone decyzją administracyjną, to jednak przepis ten nie zwalnia organu z obowiązku wydania aktu o mocy deklaratoryjnej. Natomiast umorzenie postępowania w oparciu o ogólną normę postępowania wyrażoną w art. 105 k.p.a. każdorazowo, bez względu na przyczynę, o ile zaistnieją przesłanki prawem przewidziane, powinno nastąpić w formie decyzji administracyjnej. Zgodnie bowiem z art. 105 § 1 k.p.a., gdy postępowanie z jakiejkolwiek przyczyny stało się bezprzedmiotowe w całości albo w części, organ administracji publicznej wydaje decyzję o umorzeniu postępowania odpowiednio w całości albo w części. Przepis ten ma zatem charakter blankietowy – określa skutek pewnej sytuacji, natomiast przesłankę do zastosowania tego skutku określa przez odwołanie się do sytuacji bezprzedmiotowości postępowania z jakiejkolwiek przyczyny. Katalog przyczyn bezprzedmiotowości postępowania jest zatem otwarty, natomiast przesłanka bezprzedmiotowości jest typizowana w oparciu o dorobek orzecznictwa. W konsekwencji przyczyny bezprzedmiotowości mają charakter podmiotowy i przedmiotowy, mogą być spowodowane faktami lub zdarzeniami prawnymi. Przy czym także zmiana stanu prawnego następująca w toku postępowania administracyjnego może prowadzić do umorzenia postępowania, gdy wymaga tego wyraźny przepis ustawowy (vide: A.Wróbel [w:] M.Jaśkowska, M.Wilbrandt-Gotowicz, A.Wróbel, Komentarz aktualizowany do Kodeksu postępowania administracyjnego, LEX/el. 2023, uwagi do art. 105). W tej sytuacji regulacja art. 2 ust. 2 ustawy nowelizującej może być identyfikowana jako przypadek ustawowego zdefiniowania przez ustawodawcę sytuacji bezprzedmiotowości postępowania, która wymaga stwierdzenia decyzją wydaną na podstawie art. 105 § 1 k.p.a. (vide: wyrok NSA z dnia 10 listopada 2023 r., I OSK 1847/22; wyrok NSA z dnia 30 listopada 2023 r., I OSK 1492/23, www.orzeczenia.nsa.gov.pl ). Tym samym postępowanie nadzorcze w sytuacji ziszczenia się przesłanek umorzenia postępowania, o których mowa w art. 2 ust. 2 ustawy nowelizującej, wymaga formalnego zamknięcia przez organ administracji, poprzez wydanie decyzji o umorzeniu postępowania na podstawie art. 105 k.p.a., potwierdzającej umorzenie postępowania z mocy samego prawa wskutek ziszczenia się przesłanek określonych w ww. przepisie.

Nie można zatem potwierdzić zasadności zarzutów kasacyjnych postawionych w oparciu o art. 174 pkt 1 p.p.s.a. Okoliczność, iż przewidziany w art. 2 ust. 2 ustawy nowelizującej skutek umorzenia postępowania następuje z mocy samego prawa, po zaistnieniu wskazanych w przepisie przesłanek, nie oznacza zarazem, iż w systemie prawa brak jest podstawy prawnej do wydania decyzji deklaratoryjnej stwierdzającej umorzenie postępowania. Taką podstawę stanowią bowiem przepisy art. 105 § 1 w zw. z art. 104 § 1 i 2 k.p.a. Za takim rozumieniem powyższej regulacji prawnej przemawiają także względy bezpieczeństwa prawnego stron postępowania administracyjnego oraz konieczność zapewnienia stronie kontroli instancyjnej działań administracji oraz efektywnej kontroli sądowej.

W tym stanie rzeczy Sąd I instancji prawidłowo zastosował przepis art. 149 § 1 pkt 1 p.p.s.a. i zobowiązał Ministra do rozpatrzenia wniosku o stwierdzenie nieważności decyzji odszkodowawczej. Skoro w dacie wyrokowania przez Sąd I instancji organ nie rozpoznał sprawy zainicjowanej wnioskiem skarżącego z dnia 8 kwietnia 2021 r., pomimo upływu terminów określonych w art. 35 § 1 i 3 k.p.a., to uzasadnione było zobowiązanie organu do wydania w określonym terminie aktu, stosownie do art. 149 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Przepis ten nie został zatem naruszony. Z kolei przepis art. 149 § 1 pkt 3 p.p.s.a. w ogóle w badanej sprawie nie był stosowany przez Sąd I instancji bowiem stanowi podstawę wyrokowania w sytuacji gdy doszło do załatwienia sprawy administracyjnej po wniesieniu skargi ale przed wyrokowaniem Przepis ten ma na celu umożliwienie sądowi rozstrzyganie w sprawach skarg na bezczynność (przewlekłość) w przypadku zakończenia postępowania w toku sprawy sądowoadministracyjnej i z tego powodu braku potrzeby zobowiązania do wydania aktu lub podjęcia czynności (vide: wyrok NSA z dnia 14 września 2023 r., I OSK 1450/22, www.orzeczenia.nsa.gov.pl ). Tego rodzaju sytuacja nie miała natomiast miejsca w badanej sprawie. Nie doszło bowiem do zakończenia sprawy wywołanej wnioskiem strony o stwierdzenie nieważności orzeczenia odszkodowawczego z dnia 31grudnia 1967 r.

Nie jest także trafny zarzut naruszenia art. 153 p.p.s.a. Nie ulega wątpliwości, iż na gruncie powyższego przepisu oceną prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania wyrażonymi w orzeczeniu sądu administracyjnego w danej sprawie związany jest zarówno organ, jak i sąd ponownie rozpoznający sprawę. Powyższe związanie oznacza zakaz formułowania nowych ocen prawnych – sprzecznych z wyrażonym wcześniej poglądem i konieczność podporządkowania się temuż poglądowi (vide: wyrok SN z dnia 25 lutego 1998 r., III RN 130/97, OSNAPiUS 1999/1/2). W okolicznościach badanej sprawy należy jednak uwzględnić, iż zaskarżony wyrok jest pierwszym orzeczeniem sądu administracyjnego w niniejszej sprawie, a zatem nie można odnaleźć źródła oceny prawnej, której Sąd I instancji winien się podporządkować. Z kolei sama ocena prawna o wartości poszczególnych okoliczności sprawy, wyrażona w wyroku sądu administracyjnego, o ile nie jest sprzeczna z oceną prawną już wcześniej wyrażoną, nie stanowi o naruszeniu art. 153 p.p.s.a. Jest ona bowiem formułowana w toku sądowego stosowania prawa, na podstawie ocen wykładni i zastosowania określonych przepisów prawa. Ewentualna wadliwość oceny prawnej zaprezentowanej w motywach zaskarżonego wyroku, nie stanowi zatem naruszenia art. 153 p.p.s.a., lecz winna być podważana w drodze stosownych zarzutów, w ramach podstawach kasacyjnych przewidzianych w art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a. Zarzuty takie zostały postawione w badanej skardze kasacyjnej i były przedmiotem wyrażonej powyżej oceny Naczelnego Sądu Administracyjnego.

Chybiony jest także zarzut naruszenia art. 3 § 1 p.p.s.a. Przepis ten stanowi, że sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Zgodnie przyjmuje się, iż powyższa regulacja nie ma charakteru procesowego ale ustrojowy, określając zasady sądowej kontroli administracji publicznej. Sąd administracyjny może naruszyć powyższy przepis gdy oceni działalność podmiotu spoza administracji publicznej lub zastosuje środki prawne nieznane przepisom p.p.s.a. W skardze kasacyjnej brak jest natomiast zarzutów wskazujących na możliwość naruszenia ww. przepisu w sposób odpowiadający jego dyspozycji. Natomiast to, czy dokonana przez sąd administracyjny ocena legalności działań organu administracji była prawidłowa czy też błędna, nie może być utożsamiane z naruszeniem powyższych przepisów (vide: R.Hauser, A.Kabat, Właściwość sądów administracyjnych, RPEiS 2004/2/25; wyrok NSA z dnia 20 stycznia 2011 r., I OSK 345/2010; wyrok NSA z dnia 8 października 2015 r., II GSK 2991/14; www.orzeczenia.nsa.gov.pl ).

Z tych względów skarga kasacyjna jako pozbawiona usprawiedliwionych podstaw podlegała oddaleniu zgodnie z art. 184 p.p.s.a.