Wyrok WSA w Rzeszowie, sygn. akt II SA/Rz 139/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Data orzeczenia: 2023-06-07 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 151
journal: Dz.U. 2023 poz 259
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 60 ust. 1, art. 61 ust. 1 i ust. 2, art. 64, art. 64a
journal: Dz.U. 2021 poz 2268
law: Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SNSA Jerzy Solarski Sędziowie WSA Elżbieta Mazur - Selwa AWSA Karina Gniewek - Berezowska /spr./ Protokolant starszy specjalista Anna Mazurek–Ferenc po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 czerwca 2023 r. sprawy ze skargi A. N. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Przemyślu z dnia 10 listopada 2022 r. nr SKO.4116.193.2022 w przedmiocie opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej - skargę oddala –


UZASADNIENIE

Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Przemyślu ( dalej: "Organ odwoławczy" lub "Organ II instancji") z 10 listopada 2022 r., Nr SKO.4116.193.2022 w przedmiocie ustalenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej i częściowego zwolnienia z opłaty A. N. ( dalej: "Skarżąca") za pobyt matki B. Ł. w Domu Pomocy Społecznej w [...].

Z uzasadnienia decyzji i akt sprawy wynika, że decyzją z 29 sierpnia 2022 r. nr MOPS.W.5026.8.2022.KKK. Burmistrz Miasta [...] ( dalej: Organ I instancji") postanowił: ustalić odpłatność wnoszoną przez Skarżącą w następującej wysokości:

- w okresie od 28 września 2021 r. do 30 września 2021 r. w wysokości 416,08 zł

- w okresie od 1 października 2021 r. w wysokości 4.126,31 zł miesięcznie.

W pkt 2 częściowo zwolnił Skarżącą z odpłatności za pobyt matki B. Ł. w Domu Pomocy Społecznej w [...], w kwocie stanowiącej 50% miesięcznej opłaty począwszy od 28 września 2021 r.

Z uzasadnienia decyzji Organu I instancji wynika, że Skarżąca jest jedyną córką B. Ł., która decyzją z dnia [...].07.2021r. została skierowana do Domu Pomocy Społecznej w [...]. Z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego wynika, że Skarżąca za miesiąc maj 2021r. otrzymała dochody w wysokości 10.847,81 zł, za maj 2022r. w wysokości 14.863,91zł. Wskazane przez Skarżącą miesięczne wydatki w lipcu 2022 r., opiewały na łączną sumę 10.857,43 zł. Mąż Skarżącej nie wyraził zgody na przedstawienie swoich dochodów. Z podanych informacji wynika, iż Skarżąca posiada [...] udziału własności mieszkania na ul. [...] w W., w którym mieszka z mężem i 2 dzieci, mieszkanie własnościowe na ul. [...] w W. oraz [...] udziału własności mieszkania na ul. [...] w K. Na kwotę wydatków składają się: wyżywienie rodziny - 4000 zł, rachunki za mieszkanie matki -118.28 zł, rata kredytu -1.240,45 zł, ubezpieczenie - 218,91 zł, opłaty za usługi weterynarza - 560,84zł, ubezpieczenie samochodu - 409 zł, opłaty za żłobek - 2.136 zł, paliwo - 673,45 zł, opłaty za posiadane nieruchomości - 1.501 zł.

Koszt pobytu w DPS w [...] w 2021r. według Zarządzenia Nr [...] Starosty [...] wynosił 4.160,75 zł.

Odnosząc się do przedstawionej przez Skarżącą przedmałżeńskiej umowy rozdzielności majątkowej, Organ zwrócił uwagę na to, że pomimo tej umowy małżonkowie wspólnie ponoszą większość wydatków, m.in. opłaty za mieszkanie czy opłaty za pobyt dzieci w żłobku i przedszkolu. Faktem jest więc, że Skarżąca utrzymuje się wraz z mężem z dwóch wynagrodzeń.

Analizując przedstawioną sytuację materialną Skarżącej ustalono, iż miesięczny dochód jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, co uzasadnia obciążenie Skarżącej odpłatnością.

Rozpatrując złożony przez Skarżącą wniosek o zwolnienie z opłat Organ wskazał, że musi mieć na względzie nie tylko słuszny interes osoby wnioskującej o zwolnienie, ale także interes społeczny. Nie może uzależniać swojej decyzji mając na uwadze jedynie wzajemne stosunki pomiędzy Skarżącą, a matką. Zwolnienie nie powinno nastąpić, jeżeli osoba zobowiązana, jest w stanie płacić za pobyt w placówce, pomimo zaistnienia wskazanych okoliczności. Nie można doprowadzić do sytuacji, w której osoba zobowiązana znajduje się dobrej kondycji finansowej, a obowiązek ponoszenia opłaty za pobyt w DPS spada na gminę. Godziłoby to w idee i cele pomocy społecznej oraz byłoby sprzeczne z zasadą pomocniczości i prowadziłoby do nieuzasadnionego przerzucenia na jednostki samorządu terytorialnego i obywateli kosztów utrzymania osób, które mogą być utrzymywane przez swoich krewnych (wyrok WSA w Gliwicach z dnia 11.10.2017r., IV SA/GI 436/17). Podniósł przy tym, że decyzja ma charakter uznaniowy. Zwolnienie może być podyktowane szczególnie uzasadnionymi okolicznościami m.in. trudną sytuacją materialną, bezrobociem, niepełnoprawnością, długotrwałą chorobą bądź utrzymywaniem się z jednego wynagrodzenia- katalog ten ma charakter otwarty.

Skarżąca do uzasadnienia wniosku o zwolnienie jej z opłaty za pobyt matki w DPS przedłożyła zaświadczenie o tym, że w latach 2013-2015 odbyła [...] dzięki pomocy Stowarzyszenia "[...]" oraz oświadczenia brata matki P. C. oraz jego żony M., w których w/w poinformowali o tym, że matka dopuszczała się szeregu zaniedbań pełniąc władzę rodzicielską.

Wyżej wymienieni wezwani w charakterze świadków zeznali, że matka Skarżącej, dopuszczała się licznych zaniedbań podczas wykonywania władzy rodzicielskiej. [...]. Świadkowie poinformowali także, że matki nie obchodziło wykształcenie Skarżącej, nigdy nie pytała jak sobie radzi na studiach, nie dawała także żadnych pieniędzy na utrzymanie i edukację. Świadek M. C. poinformowała, że Skarżąca przyznała się jej, że [...].

Organ stwierdził, że rażące zaniedbania ze strony matki w wychowaniu oraz sprawowaniu opieki nad Skarżącą przemawiają za częściowym zwolnieniem Skarżącej z odpłatności, zgodnie z art. 64 pkt 2 u.p.s.

Skarżąca poddała wyżej opisane rozstrzygnięcie kontroli instancyjnej przez SKO w Przemyślu w zakresie, w jakim zobowiązuje ją do zapłaty w części 50% miesięcznej opłaty. Decyzji zarzuciła naruszenie przepisów prawa materialnego art. 64 pkt 7 u.p.s., poprzez niezastosowanie go i przyjęcie przez organ, że mimo wykazania przez osobę obowiązaną do wnoszenia opłaty okoliczności rażącego naruszenia przez mieszkańca domu pomocy społecznej obowiązku alimentacyjnego wobec córki i innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty, należy obciążyć stronę częścią 50% opłaty, wbrew żądaniu zwolnienia od ponoszenia tych kosztów w całości. Powyższe narusza idee sprawiedliwości, gdy mieszkaniec DPS w przeszłości rażąco zaniedbywał obowiązki rodzicielskie, doprowadzając do ustania więzi rodzinnych. Zarzuciła także naruszenie przepisów procesowych art. 7 i 11 k.p.a. mających wpływ na treść rozstrzygnięcia, polegające na niewyjaśnieniu przesłanek jakimi kierował się organ obciążając obowiązaną odpłatnością za pobyt matki w DPS w części 50% przy istnieniu przesłanek uzasadniających zwolnienie z tego obowiązku w całości.

Powyższych zarzutów nie podzieliło Kolegium, które opisaną na wstępie decyzją utrzymało decyzję Organu I instancji w mocy.

W uzasadnieniu Organ II instancji wskazał, że art. 60 ust. 1 u.p.s. wprowadza generalną zasadę, zgodnie z którą pobyt w domu pomocy społecznej jest odpłatny do wysokości średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca. Zaś średni miesięczny koszt utrzymania w domu pomocy społecznej ustalają jednoosobowe organy wykonawcze jednostki samorządowej prowadzącej dom zgodnie z art. 60 ust. 2 u.p.s. Przywołując przepisy stanowiące podstawę ustalenia opłaty, a następnie zwolnienia od niej podał, za Organem I instancji, że decyzja dotycząca zwolnienia ma charakter uznaniowy. W przypadku takich decyzji szczególnego znaczenia nabiera sposób realizacji przez organ obowiązku należytego uzasadnienia swojej decyzji, co ma znaczenie zwłaszcza w przypadku decyzji nie uwzględniającej żądania strony. Decyzje uznaniowe nie uwzględniające żądania strony powinny być przekonująco i jasno uzasadnione, zarówno co do faktów, jak i co do prawa, tak, aby nie było wątpliwości, że wszystkie okoliczności istotne dla sprawy zostały głęboko rozważone i ocenione, a ostateczne rozstrzygnięcie jest ich logiczną konsekwencją. Zgodnie z zasadą przekonywania wyrażoną w art. 11 k.p.a., z decyzji musi wynikać między innymi, że organ nie pozostawił poza swoimi rozważaniami argumentów podnoszonych przez stronę, nie pominął istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy materiałów dowodowych lub nie dokonał oceny tych materiałów wbrew zasadom logiki lub doświadczenia życiowego.

W ocenie Organu odwoławczego Burmistrz Miasta [...] przeprowadził postępowanie wyjaśniające w sposób wyczerpujący i zupełny, dokonał wszechstronnej i wnikliwej oceny zebranego materiału procesowego jak również nie naruszył granic swobodnej oceny stanu faktycznego. Rozważył bowiem wszystkie istotne, w tym podnoszone przez Skarżącą okoliczności związane z jej sytuacją rodzinną, majątkową, osobistą i rodzinną, dokonując w tym zakresie racjonalnej i weryfikowalnej oraz należycie uzasadnionej oceny.

Zdaniem Kolegium zgromadzone w sprawie dowody nie pozostawiają wątpliwości w zakresie uznania, że w przeszłości B. Ł. dopuszczała się rażących zaniedbań i naruszeń w zakresie obowiązku alimentacyjnego i innych obowiązków rodzinnych względem córki. Ocena całokształtu sytuacji rodzinnej, osobistej oraz majątkowo-finansowej Skarżącej, mając na uwadze również interes społeczny, skłoniła Organ II instancji do wniosku, że w rozpatrywanej sprawie uzasadnione jest częściowe zwolnienie z należności. Kolegium podzieliło stanowisko Organu I instancji, że zwolnienie nie powinno nastąpić, jeżeli osoba zobowiązana jest w stanie płacić za pobyt w placówce pomimo zaistnienia wskazanych wyżej okoliczności. Nie można bowiem doprowadzić do sytuacji, w której obowiązki członków rodziny w zakresie pokrywania kosztów pobytu w domu pomocy społecznej jej członka, przerzucane jest na jednostki samorządu terytorialnego powodując nadmierne obciążenie sektora finansów publicznych, a w konsekwencji całego społeczeństwa. Wniosek o zwolnienie z odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej jest bowiem de facto wnioskiem o udzielenie pomocy ze środków publicznych. Stan zdrowotny oraz sytuacja osobista i majątkowa Skarżącej nie uzasadnia całkowitego zwolnienia z tej opłaty. Przewyższałby bowiem wartością interes społeczny przejawiający się w realizacji zasady pomocniczości, w której koszty pobytu w domu pomocy społecznej są pokrywane ze środków publicznych dopiero w ostatniej kolejności. Nadto Organ stwierdził, że z przeprowadzonych w sprawie wywiadów środowiskowych wynika, że nie doszło do ustania więzi rodzinnych, skoro matka i córka pozostają w kontakcie telefonicznym, zaś córka deklaruje pomoc rzeczową, usługową czasem finansową matce, opłaca również od kilku lat rachunki za mieszkanie matki w [...]. Z tych powodów Kolegium uznaje, że organ pierwszej instancji zasadnie dokonał częściowego zwolnienia z opłaty ze względu na sytuację związaną z relacją pomiędzy stroną a jej matką.

W ocenie Organu odwoławczego stan faktyczny ustalony przez Organ I instancji na podstawie materiału dowodowego zalegającego w aktach sprawy nie budził wątpliwości.

W skardze do Sądu Skarżąca zarzuciła decyzjom Organów:

1 . naruszenie prawa materialnego mającego wpływ na wynik sprawy:

- art. 64 pkt 2 u.p.s. poprzez błędną wykładnię i dowolną ocenę przesłanek uzasadniających zwolnienie z obowiązku płatności za pobyt w Domu Pomocy Społecznej matki Skarżącej, bez uwzględnienia zasad współżycia społecznego i oceny krzywdy, jaką swoim wieloletnim nagannym postępowaniem wyrządziła Skarżącej, co w konsekwencji doprowadziło do całkowicie niezasadnego i niesprawiedliwego obciążania częściowym obowiązkiem płacenia za pobyt matki w Domu Pomocy Społecznej wobec odmowy całkowitego zwolnienie, mimo dostrzeżenia przez organ patologicznych relacji rodzinnych, wypełniających przesłanki "wystąpienia uzasadnionych okoliczności", o których mowa w przepisie art. 64 pkt 2 u.p.s. lub przesłanki, o której mowa w przepisie art. 64 pkt 7 u.p.s., zgodnie z którym zwolnienie z obowiązku odpłatności może nastąpić także, jeśli osoba zobowiązana wykaże rażące naruszenie przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty;

2. naruszenie przepisów postępowania mających wpływ na wynik sprawy:

- art. 77 § 1 i art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a., poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy w szczególności odnoszących się do przesłanek, jakimi kierował się organ administracji I instancji, obciążając Skarżącą odpłatnością za pobyt matki w DPS w części 50 % przy istnieniu przesłanek uzasadniających zwolnienie od tego obowiązku w całości;

-art. 77 § 1 i art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a., przez nieprawidłową, naruszającą zasadę praworządności, ocenę zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego w szczególności:

-w zakresie naruszenia przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej obowiązku alimentacyjnego i innych obowiązków rodzinnych względem Skarżącej, co stanowi ustawową podstawę do całkowitego zwolnienia z przedmiotowej opłaty, a których istnienie organ potwierdził w treści każdej z wydanych decyzji i nie kwestionował,

-w zakresie uznania przez organ, iż sam fakt braku całkowitego zerwania więzi rodzinnych i ponoszenia kosztów utrzymania mieszkania matki Skarżącej w [...], stanowi podstawę jedynie do częściowego zwolnienia Skarżącej z opłaty za pobyt.

Na podstawie art. 145 § pkt 1 lit. a oraz art. 145 § pkt 1 lit. c p.p.s.a. Skarżąca wniosła o uwzględnienie skargi i uchylenie w całości zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Przemyślu z dnia 10 listopada 2022 r., znak: SKO.4116.193.2022 oraz na podstawie art. 135 p.p.s.a poprzedzającej ją decyzji z dnia 29 sierpnia 2022 r. wydanej z upoważnienia Burmistrza Miasta [...] przez Dyrektora Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] w przedmiocie ustalenia odpłatności za pobytu oraz częściowego zwolnienia z odpłatności za pobyt, znak MOPS.W.5026.8.2022.KKK oraz zobowiązanie organu do wydania decyzji zwalniającej Skarżącą z obowiązku uiszczania płatności za pobyt matki w DPS w całości oraz o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm prawem przepisanych.

W obszernym uzasadnieniu skargi Skarżąca przedstawiła dotychczasowy przebieg postępowania ponadto podała, że w uzasadnieniu do projektu wprowadzenia art. 64 pkt 7 u.p.s. wyjaśniono, że nowelizacja służy rozszerzeniu katalogu przesłanek obligatoryjnego i fakultatywnego zwolnienia członków rodziny mieszkańca domu pomocy społecznej z odpłatności za jego pobyt w domu. Sama zaś zmiana była podyktowana między innymi stanowiskiem Rzecznika Praw Obywatelskich wyrażającego pogląd, iż istnieje potrzeba rozważenia możliwości wprowadzenia do ustawy o pomocy społecznej wyraźnej regulacji prawnej umożliwiającej organowi odstąpienie od obciążania odpłatnością za pobyt w domu pomocy społecznej w sytuacji, gdy zobowiązanie byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Podobne rozwiązanie zostało uregulowane w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym, który stanowi, iż zobowiązany może uchylić się od wykonania obowiązku alimentacyjnego względem uprawnionego, jeżeli żądanie alimentów jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego - art. 144 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W uzasadnieniu projektu wskazano, iż dotychczas opisane w ustawie o pomocy społecznej podstawy zwolnienia nie stanowią wyraźnej przyczyny zwolnienia zobowiązanego z opłaty nawet wtedy, gdy pensjonariusz DPS (często tylko formalnie rodzic zobowiązanego) dopuszczał się wobec niego nadużyć (niestwierdzonych prawomocnym wyrokiem sądu jako przestępstwo z użyciem przemocy na szkodę zobowiązanego), zaniedbań lub w ogóle nie był w jego życiu obecny. Przewidziany wprost wśród ustawowych podstaw wyrok stwierdzający przestępstwo z użyciem przemocy i wyrok o pozbawieniu władzy rodzicielskiej abstrahuje od zawinionego działania "rodzica" pensjonariusza DPS na szkodę osoby zobowiązanej, np. w sytuacji, gdy drugi z rodziców zobowiązanego w okresie jego małoletności, w związku z traumatycznym przebiegiem relacji z nim i z uwagi na dobro dziecka, nie podejmuje starań o uzyskanie prawomocnego orzeczenia sądu karnego o przestępstwie znęcania się lub orzeczenia o pozbawieniu władzy rodzicielskiej, zamiast tego salwując się z dzieckiem (dzisiaj zobowiązanych do ponoszenia opłaty) ucieczką z toksycznej, niszczącej relacji.

Skarżąca wnosiła o zwolnienie z przedmiotowej opłaty, w związku z tym, że nie utrzymuje kontaktu z matką, która przez całe życie [...] w stopniu, który powodował rażące zaniedbywanie obowiązków rodzicielskich, nie wywiązywała się z obowiązku alimentacyjnego wobec niej. Matka Skarżącej od najmłodszych lat [...]. Matkę nie obchodziło wychowanie córki i jej wykształcenie, zabezpieczenie jej domu i minimum egzystencji, a co znamienne, żadne powołane do ochrony i opieki dziecka w takiej sytuacji organy nie podjęły odpowiedniej reakcji i ochrony dziecka.

W ocenie Skarżącej w/w okoliczności, w wyjątkowych przypadkach, mogą zostać poddane ocenie również w oparciu o art. 64 pkt 2 ustawy. Stosunki rodzinne pomiędzy mieszkańcem domu pomocy społecznej, a zobowiązanym do ponoszenia opłaty mogą mieć znaczenie dla procesu obejmującego zwolnienie. Te "uzasadnione okoliczności" nie wymienione w art. 64 pkt 2 u.p.s. powinny mieć charakter obiektywny, wyjątkowy i nadzwyczajny. Mając na uwadze szczególne okoliczności badanej sprawy, nie sposób nie dostrzec, że sam ustawodawca choć nie uzależnił obowiązku ponoszenia opłat przez krewnych (wstępnych i zstępnych) od okoliczności subiektywnych (takich jak wzajemne stosunki w rodzinie), to jednak przyjął równocześnie, że zawinione zachowania są powszechnie potępiane w społeczeństwie i nie można zakładać, ażeby osoba doznająca krzywdy w każdym przypadku mimo to zobowiązana była do ponoszenia opłat za pobyt rodzica w domu pomocy społecznej (por. uchwała SN z 16 grudnia 1987 r., III CZP 91/86, M.P. z 1988 r. Nr 6, poz. 60). Wystąpienie uzasadnionych okoliczności wskazuje na katalog otwarty sytuacji, które organ powinien zbadać w ramach uznania administracyjnego. Co ważne, ustawodawca nie zawęził pojęcia "uzasadnionych okoliczności" wyłącznie do aspektu finansowego czy majątkowego. Co również ważne, ustawa jako przesłankę zwolnienia wskazuje na "uzasadnione okoliczności", a nie na "szczególnie uzasadnione okoliczności". Stan faktyczny zaistniały w rozpoznawanej sprawie wymagał rozważenia w kontekście przesłanki wymienionej w art. 64 pkt 2 u.p.s., tj. istnienia "uzasadnionych okoliczności". Jak zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 27 listopada 2019 r. (sygn. akt I OSK 1861/19), pojęcie tych uzasadnionych okoliczności nie zostało sprecyzowane. Przypadki uprawniające do zwolnień zostały w art. 64 ustawy wymienione jedynie przykładowo, co oznacza, że również inne uzasadnione okoliczności mogą spowodować uwzględnienie wniosku o zwolnienie od obowiązku ponoszenia ww. opłaty. Każdorazową decyzję rozstrzygającą o wniosku o przyznanie zwolnienia organ winien uzasadnić w sposób pozwalający prześledzić tok rozumowania [pic]organu i poznać kryteria podjęcia danej decyzji. Tym samym otwarty katalog przesłanek uprawniających do zwolnienia od opłaty z uwzględnieniem opisanych zmian uzasadnia interpretację art. 64 pkt 2 ustawy, która pozwala na uwzględnienie przy badaniu zasadności zwolnienia z opłat za pobyt w DPS również okoliczności niezwiązanych z sytuacją materialną, stanem zdrowia czy zdarzeniami losowymi, jak przyczyny braku relacji rodzinnych między osobami związanymi pokrewieństwem. Zauważyć bowiem trzeba, że zgodnie z art. 2 Konstytucji RP, Rzeczpospolita Polska jest demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej. Nie będzie zgodna z powyższym przepisem ustawy zasadniczej taka interpretacja art. 64 pkt 2 ustawy, która wyklucza możliwość zwolnienia od opłaty zobowiązanego, wobec którego mieszkaniec domu pomocy społecznej zachowywał się w sposób nieodpowiadający przepisom kodeksu rodzinnego i opiekuńczego o obowiązku wzajemnego szacunku rodziców i dzieci, obowiązku utrzymywania kontaktów, dostarczania środków utrzymania oraz wychowania. Przepis art. 64 pkt 2 u.p.s. zawierając w swej treści zwrot niedookreślony w postaci "uzasadnionych okoliczności", pozwala bowiem na zmniejszenie lub całkowite zniesienie opłaty, jeżeli mieszkaniec postępował wobec zobowiązanych w sposób oczywiście nieodpowiadający jego ustawowym obowiązkom, co nie może pozostawać obojętne dla organu zobligowanego przez Konstytucję do urzeczywistniania w procesie wykładni i stosowania prawa zasady sprawiedliwości społecznej.

Podkreśliła, że fakt, że decyzja w przedmiocie zwolnienia z opłat należy do tzw. decyzji uznaniowych nie powoduje, że organ może pominąć rzetelne rozważenie wszystkich przesłanek w tym zakresie. Zgodnie z poglądem wyrażonym w orzecznictwie, decyzje odmowne (negatywne) powinny być przekonująco i jasno uzasadnione, zarówno co do faktów, jak i co do prawa, tak, aby nie było wątpliwości, że wszystkie okoliczności istotne dla sprawy zostały głęboko rozważone i ocenione, a ostateczne rozstrzygnięcie jest ich logiczną konsekwencją. Zgodnie z zasadą przekonywania wyrażoną w art. 11 k.p.a., z decyzji musi wynikać między innymi, że organ nie pozostawił poza swoimi rozważaniami argumentów podnoszonych przez stronę, nie pominął istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy materiałów dowodowych lub nie dokonał oceny tych materiałów wbrew zasadom logiki lub doświadczenia życiowego (por. wyrok WSA w Warszawie z 2 grudnia 2020 r., VIII SA/Wa 665/20). Podejmując decyzję uznaniową, organ administracji ma obowiązek kierowania się słusznym interesem obywatela, stosownie do art. 7 k.p.a., jeżeli nie stoi temu na przeszkodzie interes społeczny ani nie przekracza to możliwości organu administracji publicznej wynikających z przyznanych mu uprawnień i środków finansowych. Kontrola decyzji o charakterze uznaniowym polega w szczególności na sprawdzeniu, czy jej wydanie poprzedzone było prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem oraz wyjaśnieniem stanu faktycznego sprawy, czy w toku postępowania administracyjnego podjęto wszelkie niezbędne kroki do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, czy zebrano wszystkie dowody w celu ustalenia istnienia bądź nieistnienia ustawowych przesłanek decyzji uznaniowej oraz czy podjęta na ich podstawie decyzja nie wykracza poza granice uznania administracyjnego, czyli nie nosi cech dowolności.

W okolicznościach przedmiotowej sprawy organy wydając decyzję, nie negowały okoliczności związanych z rażącymi zaniedbaniami w zakresie obowiązków rodzinnych i [pic]alimentacyjnych matki Skarżącej, wskazując jednocześnie, iż przesłanką decydującą o jedynie częściowym zwolnieniu z odpłatności stanowiły okoliczności związane ze stosunkowo "dobrą" sytuacją majątkową i osobistą Skarżącej. Jednocześnie powołując się na uznaniowy charakter rozstrzygnięcia organy w żaden sposób nie uzasadniły przyjętego zakresu zwolnienia z odpłatności. Brak jest jakiegokolwiek uzasadnienia, dlaczego w okolicznościach przedmiotowej sprawy, jako właściwy oraz odpowiadający słusznemu interesowi Skarżącej i interesowi społecznemu przyjęły 50% zakres zwolnienia oraz jakimi przesłankami kierowały się przyjmując taki, a nie inny zakres zwolnienia.

Skarżąca przeczy ustaleniom Organów, że nie doszło do zerwania więzi rodzinnych. Podnosi, że wielokrotnie wskazywała, iż między nią i matką doszło do zerwania więzi rodzinnych z winy jej matki, a obecny kontakt telefoniczny wynika tylko i wyłącznie z nieuprawnionego przekazania przez pracowników DPS numeru telefonu. Skarżąca wskazuje, iż to jej matka kontaktuje się z nią telefonicznie wyłącznie w celu żądania przekazania jej pieniędzy lub zakupu papierosów, bądź też czyniąc wyrzuty w stosunku do Skarżącej. Podstawą do ustalenia odpłatności nie może też być fakt opłacania mieszkania matki. Skarżąca wskazuje, iż regulowanie przez nią kosztów utrzymania mieszkania stanowi jedynie czynności zachowawcze niezbędne do uniknięcia ewentualnej egzekucji komorniczej, a ostatecznie obciążenia Skarżącej zadłużeniem jej matki. Skarżąca od lat zamieszkuje w [...] i w żaden sposób nie utożsamia się z mieszkaniem matki w [...], co więcej miejsce to jedynie przypomina jej traumę jakiej doświadczyła w dzieciństwie i stanowi bolesne wspomnienie przeszłości.

W odpowiedzi na skargę Organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył co następuje:

Sąd administracyjny sprawuje w zakresie swej właściwości kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, co wynika z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2022 r., poz. 2492). Zakres tej kontroli wyznacza art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r., poz. 259; dalej: "p.p.s.a."). Stosownie do tego przepisu sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

W myśl art. 145 p.p.s.a., sąd zobligowany jest do uchylenia decyzji bądź postanowienia lub stwierdzenia ich nieważności, ewentualnie niezgodności z prawem, gdy dotknięte są one naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania, innym naruszeniem przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy, albo zachodzą przyczyny stwierdzenia nieważności decyzji wymienione w art. 156 k.p.a. lub innych przepisach.

Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja wydana w przedmiocie ustalenia Skarżącej opłaty za pobyt matki w DPS.

Nie ulega wątpliwości i rację należy w tym zakresie przyznać organom, że pobyt członka rodziny w DPS jest odpłatny, a odpłatność ponosi w kolejności mieszkaniec a następnie małżonek, zstępni przed wstępnymi.

Zasadę odpłatności, jak również kolejność ponoszenia odpłatności statuują przepisy.

Zgodnie z art. 60 ust. 1 tej ustawy pobyt w domu pomocy społecznej jest odpłatny do wysokości średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca, z zastrzeżeniem ust. 3.

I tak na zasadzie art. 61 ust. 1 ustawy obowiązani do wnoszenia tej opłaty są w kolejności:

1) mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka,

2) małżonek, zstępni przed wstępnymi,

3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej - przy czym osoby i gmina określone w pkt 2 i 3 nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność.

Stosownie zaś do art. 61 ust. 2 ustawy opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej wnoszą:

1) mieszkaniec domu, nie więcej jednak niż 70% swojego dochodu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, nie więcej niż 70% tego dochodu;

2) małżonek, zstępni przed wstępnymi - zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2:

a) w przypadku osoby samotnie gospodarującej, jeżeli dochód jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, jednak kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% tego kryterium,

b) w przypadku osoby w rodzinie, jeżeli posiadany dochód na osobę jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, z tym że kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie;

3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej – w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatami wnoszonymi przez osoby, o których mowa w pkt 1 i 2.

2e. W przypadku odmowy przez osoby, o których mowa w ust. 1 pkt 2, zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2, oraz niewyrażenia zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej ustala, w drodze decyzji, organ gminy właściwej zgodnie z art. 59 ust. 1, w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatą wnoszoną przez mieszkańca domu i opłatami wnoszonymi przez inne osoby obowiązane, o których mowa w ust. 1 pkt 2.

2f. Wysokość opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej, o której mowa w ust. 2e, ustala się proporcjonalnie do liczby osób obowiązanych do jej wnoszenia.

W sprawie bezsporne jest, że matka Skarżącej B. Ł. od [...] lipca 2021 r. przebywa w Domu Pomocy Społecznej w [...].

Bezsporne jest także to, że B. Ł. ponosi częściową odpłatność za pobyt w DPS w wysokości 503,30 zł. Nie jest również kwestionowane, że średni miesięczny koszt utrzymania mieszkańca w DPS w [...] w 2021 r., według Zarządzenia Nr [...] Starosty [...] wynosił 4.160,75 zł. Nie ulega również wątpliwości, że Skarżąca nie wyraziła zgody na zawarcie umowy w sprawie wysokości opłaty ponoszonej w związku z pobytem członka rodziny w DPS.

Zgodzić należy się z organem, że wobec braku podstaw do zawarcia umowy konieczne stało się ustalenie opłaty w drodze decyzji.

Organy zgodnie ustaliły, że Skarżąca utrzymuje się z dochodów których wysokość w maju 2021r. wyniosła 10.847,81 zł, w maju 2022r. - 14.863,91zł. Wskazane przez Skarżącą miesięczne wydatki w lipcu 2022 r., opiewały na łączną sumę 10.857,43 zł.

Przy czym jak ustaliły Organy, zgodnie ze złożonym przez Skarżącą oświadczeniem, w wydatkach tych w połowie partycypuje również mąż z którym łączy ją umowa małżeńskiej rozdzielności majątkowej. Mąż Skarżącej nie wyraził zgody na przedstawienie swoich dochodów. Skarżąca posiada [...] udziału własności mieszkania na ul. [...] w W., w którym mieszka z mężem i 2 dzieci, mieszkanie własnościowe na ul. [...] w W. oraz połowę udziału własności mieszkania na ul. [...] w K.

W sprawie nie ulega wątpliwości i w zasadzie nie było to kwestionowane, że Skarżąca posiada zdolności finansowe do poniesienia kosztów pobytu matki w DPS.

Kwestią sporną w sprawie jest zwolnienie Skarżącej w połowie z tej należności, w sytuacji gdy Skarżąca domagała się całkowitego zwolnienia.

Zgodnie z art. 64 u.p.s., osoby wnoszące opłatę lub zobowiązane do wnoszenia opłat za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, w szczególności jeżeli:

1) wnoszą opłatę za pobyt innych członków rodziny w domu pomocy społecznej, ośrodku wsparcia lub innej placówce;

2) występują uzasadnione okoliczności, zwłaszcza długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, straty materialne powstałe w wyniku klęski żywiołowej lub innych zdarzeń losowych;

3) małżonkowie, zstępni, wstępni utrzymują się z jednego świadczenia lub wynagrodzenia;

4) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty jest w ciąży lub samotnie wychowuje dziecko;

5) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty lub jej rodzic przebywała w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka lub placówce opiekuńczo-wychowawczej, na podstawie orzeczenia sądu o ograniczeniu władzy rodzicielskiej osobie kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańcowi domu;

6) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty przedstawi wyrok sądu oddalający powództwo o alimenty na rzecz osoby kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu;

7) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty wykaże, w szczególności na podstawie dokumentów dołączonych do wniosku, rażące naruszenie przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty.

Powyższy przepis ma charakter uznaniowy, tak co do samej decyzji dotyczącej zwolnienia, jak również wysokości udzielonego zwolnienia. W świetle orzecznictwa sądowego swoboda decyzyjna organów w sprawie, o której mowa w art. 64 u.p.s., jest związana nie tylko z orzekaniem w warunkach uznania administracyjnego, lecz także z upoważnieniem do swobodnej oceny stanu faktycznego sprawy w zakresie sytuacji (osobistej, majątkowej, dochodowej, rodzinnej) osoby wnoszącej opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej i ubiegającej się o całkowite lub częściowe zwolnienie od obowiązku ponoszenia tej opłaty.

W sprawie o częściowe lub całkowite zwolnienie z obowiązku ponoszenia opłat za pobyt w domu pomocy społecznej właściwe organy dysponują więc podwójną swobodą decyzyjną, której zakresem są objęte ocena prawna stanu faktycznego sprawy oraz wybór rodzaju rozstrzygnięcia sprawy - decyzja pozytywna albo decyzja negatywna (por. wyrok NSA z 19 grudnia 2019 r., sygn. I OSK 2335/19, wszystkie powołane w sprawie orzeczenia dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów administracyjnych orzeczenia.nsa.gov.pl). Konsekwencją tej swobody jest więc możliwość odmowy zwolnienia z opłaty mimo spełnienia przesłanek określonych w art. 64 u.p.s.

Przy wydawaniu tych decyzji organ kieruje się zasadą wynikającą z art. 7 k.p.a., zgodnie z którym: w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli.

Artykuł 7 in fine wprowadza zasadę uwzględniania z urzędu interesu społecznego i słusznego interesu obywateli, nie określa hierarchii tych wartości ani też zasad rozstrzygania konfliktów między nimi. Ogólnie można stwierdzić, iż powyższy przepis nakłada na organy prowadzące postępowanie obowiązek harmonizowania interesu publicznego i interesu indywidualnego, jeżeli są one w konkretnym przypadku ze sobą sprzeczne. W orzecznictwie sądowym wypowiadano się na temat relacji między interesem społecznym, a słusznym interesem strony w ten sposób, że uznawano w istocie dominację interesu społecznego nad słusznym interesem strony, np. w wyroku NSA z 18.01.1995 r., SA/Wr 1386/94, POP 1996/6, s. 181, w którym stwierdzono, że: "Granicą uwzględnienia w postępowaniu administracyjnym słusznego interesu strony (art. 7 k.p.a.) jest zaistnienie kolizji z interesem społecznym". Zakres swobody organu administracji, wynikający z przepisów prawa materialnego, jest obecnie ograniczony ogólnymi zasadami postępowania administracyjnego, określonymi w art. 7 i innych przepisach k.p.a. Zasada postępowania administracyjnego wyrażona w art. 7 k.p.a. oznacza, że treść i zakres ochrony słusznego interesu indywidualnego w działaniach organów administracji sięgają do granic kolizji z interesem społecznym. Wyrażona w art. 7 k.p.a. zasada postępowania administracyjnego odnosi się w równym stopniu do zakresu i wnikliwości postępowania wyjaśniającego i dowodowego, jak i do stosowania norm prawa materialnego, to jest do całokształtu przepisów prawnych służących załatwieniu sprawy. Organ administracji, działający na podstawie przepisów prawa materialnego przewidujących uznaniowy charakter rozstrzygnięcia, jest obowiązany – zgodnie z zasadą z art. 7 k.p.a. – załatwić sprawę w sposób zgodny ze słusznym interesem obywatela, jeśli nie stoi temu na przeszkodzie interes społeczny, ani nie przekracza to możliwości organu administracji wynikających z przyznanych mu uprawnień i środków.

Z kolei również niezdefiniowane pojęcie interesu społecznego, powinno zostać skonkretyzowane przez organ administracji publicznej w procesie stosowania prawa proceduralnego. W szczególności organ jest obowiązany wyjaśnić treść tego pojęcia w konkretnym przypadku i udowodnić, że taki interes przemawia przeciwko rozstrzygnięciu zgodnie z wnioskiem strony. Nie można powoływać się na abstrakcyjnie ujęty interes społeczny przy podejmowaniu negatywnych dla strony rozstrzygnięć procesowych bez udowodnienia i wyczerpującego uzasadnienia, na czym ten interes w konkretnym przypadku polega i dlaczego przemawia przeciwko załatwieniu sprawy proceduralnej zgodnie z wnioskiem strony (por. wyrok NSA w Warszawie z 11.06.1981 r., SA 820/81, ONSA 1981/1, poz. 57).

Luz decyzyjny organu ograniczają dwa elementy: po pierwsze konieczność uwzględnienia przesłanek wynikających z celów i funkcji pomocy społecznej, po drugie ogólna zasada postępowania administracyjnego, nakazująca dokonanie właściwego wyważenia pomiędzy interesem publicznym i słusznym interesem strony (art. 7 k.p.a.) ( wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 10 maja 2022 r. II SA/Lu 60/22 ). Decyzja podjęta w ramach uznania administracyjnego nie będzie mogła być uznana za dowolną wtedy, gdy orzekający organ ustali zgodnie z art. 7 i 77 § 1 k.p.a. wszystkie istotne okoliczności dla treści rozstrzygnięcia.

W ocenie Sądu wymaganiom tym odpowiadają zaskarżone decyzje.

Organy zebrały konieczny do rozstrzygnięcia materiał dowodowy, którego ocena uwzględniała zarówno słuszny interes Skarżącej, jak również interes publiczny w oparciu o przesłanki określone zarówno w art. 64 pkt 7 jak i 2 u.p.s.

Organ I instancji na wniosek Skarżącej przeprowadził dowód z zeznań świadków, jak również przedstawionych dokumentów, które miały potwierdzić prawdziwość twierdzeń. Organ I, a za nim Organ II instancji oceniły przedstawione dowody jako wiarygodne. Wbrew jednak zarzutom Skarżącej uznanie ich za dowód w sprawie nie oznaczało konieczności wydania decyzji o całkowitym zwolnieniu z przypadającej na nią należności za pobyt matki w DPS.

Organ stwierdził, że mata Skarżącej dopuszczała się zachowań, które godziły w prawidłowe funkcjonowanie rodziny, ale stwierdził, jednocześnie, że sytuacja finansowa Skarżącej pozwala na to by obciążyć ją połową kosztów, by odciążyć jednostki samorządu terytorialnego a co za tym idzie obywateli od obowiązku ponoszenia odpłatności za pobyt członków innych rodzin w tego rodzaju placówkach.

Zatem nie ulega wątpliwości, że przy wydawaniu decyzji Organ wziął pod uwagę zarówno interes publiczny, jak i słuszny interes Skarżącej, przy czym wynik wskazuje na to, że każdemu z tych interesów przyznał taką samą wartość i znaczenie.

Powstaje zatem pytanie czy to wyważenie interesów budzi oczywisty sprzeciw, który powodowałby, że decyzja uznaniowa jako rażąco niesprawiedliwa nie mogłaby korzystać z ochrony. W ocenie Sądu z taką sytuacją nie mamy do czynienia.

W sprawie jasnym jest, że Skarżąca wychowywana była wyłącznie przez matkę, które to wychowanie budziło zastrzeżenia. Z dowodów przedstawionych przez Skarżącą wynika, że matka miała [...] i nie interesowała się w sposób odpowiedni wychowaniem córki. Nie przedstawiono prawomocnego orzeczenia sądu o pozbawieniu matki władzy rodzicielskiej lub prawomocnego orzeczenie sądu o skazaniu za umyślne przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego popełnione na szkodę osoby Skarżącej, jej zstępnego, małoletniego lub pełnoletniego nieporadnego ze względu na wiek, stan psychiczny lub fizyczny rodzeństwa lub jej rodzica, które stanowiłyby podstawę do obligatoryjnego zwolnienia z opłaty w całości na podstawie art. 64a u.p.s.

Wszystkie pozostałe przesłanki podlegają ocenie co do przyznania zwolnienia i jego wysokości.

Skarżąca utrzymuje kontakt z matką, niezależnie od tego czy jest on wymuszony działaniem pracowników DPS, czy też z woli Skarżącej. Opłaca za matkę należności za mieszkanie. Mało wiarygodne jest twierdzenie, że związane jest to wyłącznie z próbą uniknięcia postępowania egzekucyjnego. Skarżąca może odrzucić spadek na wypadek śmierci matki, a wraz z tym zwolnić się od obowiązku uregulowania długów spadkowych. Tymczasem opłaca te należności co wskazuje na to, że po pierwsze ma świadomość posiadanego majątku, jego kondycji, jak również jest zainteresowana w jego utrzymaniu. Przeczy to tym samym braku jakiegokolwiek kontaktu z matką.

W świetle powyższego nie znajdują uzasadnienia zarzuty braku ustalenia okoliczności faktycznych, a następnie braku ich oceny. Organy obu instancji wywiązały się z tych obowiązków a dokonana przez nich ocena jest kompletna, w związku z czym pozostawiona swobodzie decyzyjnej. Uzasadnione są przy tym twierdzenia Organów, że całkowitemu zwolnieniu Skarżącej z opłaty za pobyt matki w DPS sprzeciwia się interes społeczny. Obciążenie kosztami pobytu członka rodziny w DPS jednostki samorządu terytorialnego, prowadziłoby pośrednio do obciążenia nimi mieszkańców gminy, poprzez uszczuplenie majątku, z którego zaspokajane są potrzeby jej mieszańców.

Wobec tego, że wydane przez Organy decyzje poprzedzało prawidłowo przeprowadzone postępowanie dowodowe i jego ocena, a wynik został uzasadniony nie można zarzucić Organom przekroczenia swobodnego uznania, czy też dowolności rozstrzygania.

Mając to wszystko na uwadze Sąd orzekł, jak w sentencji na podstawie art. 151 p.p.s.a.