Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt IV SA/Po 106/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2024-03-06 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Świadczenie socjalne
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 151
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 30
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Józef Maleszewski Sędzia WSA Wojciech Rowiński (spr.) Asesor sądowy WSA Jacek Rejman po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 06 marca 2024 r. sprawy ze skargi I. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 28 listopada 2023 r. nr [...] w przedmiocie uznania świadczenia pielęgnacyjnego za nienależnie pobrane oddala skargę.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia 28 listopada 2023 roku (znak: [...], dalej "decyzja z 28 listopada 2023r.") Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej: "SKO", "Kolegium"), po rozpoznaniu odwołania I. S. (dalej "skarżący") utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy D. (dalej "Wójt) z dnia 26 kwietnia 2023 roku (znak: [...], dalej "decyzja z 26 kwietnia 2023r.") w przedmiocie uznania świadczenia pielęgnacyjnego za nienależnie pobrane.

Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej jej decyzji organu I instancji wynikał następujący stan sprawy:

Decyzją z dnia 26 kwietnia 2023 roku Wójt Gminy D. uznał wypłacone I. S. w okresie od 5 kwietnia 2022 r. do 22 grudnia 2022 r. oraz od 3 stycznia 2023 r. do 28 lutego 2023 r. świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad matką – B. S. – za świadczenie nienależnie pobrane oraz ustalił wysokość należności głównej na łączną kwotę [...]zł. Wskazano jednocześnie, że ustawowe odsetki naliczane są od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty i naliczone zostaną po spłacie należności głównej. Organ argumentował swoje rozstrzygnięcie tym, że matka skarżącego od 5 kwietnia 2022 r. przebywa całodobowo w Domu Seniora [...], co oznaczało, że skarżący nie sprawuje nad nią opieki, o czym organ uzyskał informację dopiero w trakcie wywiadu środowiskowego w dniu 10 marca 2023 roku, sporządzanego w celu ustalenia czy opieka jest sprawowana.

Od powyższej decyzji skarżący złożył odwołanie, w którym zawnioskował o umorzenie w całości wymaganego decyzją zwrotu świadczeń za ww. okres, ewentualnie umorzenie w części co do kwoty [...]zł oraz rozłożenia na raty kwoty [...]zł po [...] zł i ewentualnie rozłożenia na 59 rat po [...] zł każda, ostatnia [...] zł. W uzasadnieniu odwołania skarżący wskazał, że całość świadczenia pielęgnacyjnego przekazywał na pokrycie kosztów związanych z pobytem i rehabilitacją mamy w Domu Seniora [...] oraz, że w decyzji organ nie uwzględnił okoliczności, że matka przebywała w miejscu zamieszkania także w dniach od 7 kwietnia 2023 r. do 19 kwietnia 2023 r.

SKO decyzją z dnia 28 listopada 2023 roku utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W ocenie organu odwoławczego z przepisu uregulowanego w art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 23 listopada 2003 roku – o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2024 r. poz. 323 ze zm., dalej: u.ś.r.) wprost wynika, że świadczenie przysługuje tylko osobom, które rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z uwagi na konieczność sprawowania opieki. Skoro osoba opieki tej wymagająca umieszczona jest w instytucji, która zapewnia jej całodobowo profesjonalną opiekę, nie ma powodu, by jej dotychczasowy opiekun nie mógł podjąć zatrudnienia. Zdaniem SKO fakt przebywania matki skarżącego od dnia 2 kwietnia 2022 r. w placówce, która przejęła na siebie opiekę na nią przesądza o tym, że skarżący nie powinien był pobierać świadczenia. Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest bowiem rekompensata ze strony państwa dla osób, które opiekują się najbliższymi osobami niepełnosprawnymi za utracone zarobki.

Ponadto, organ odwoławczy wskazał na brzmienie art. 30 ust. 2 pkt. 1 u.ś.r., zgodnie z którym za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Zatem, aby pobrane świadczenia mogły być uznane za nienależnie pobrane na podstawie tego przepisu winny być przyznane i wypłacane od momentu, gdy zmienią się okoliczności, na skutek których świadczenia staną się nienależne. Dodatkowo osoba pobierająca te świadczenia musi być świadoma, że dana okoliczność spowoduje brak możliwości kontynuowania ich wypłaty. W niniejszej sprawie w ocenie organu odwoławczego skarżący pobierał świadczenia mimo tego, że zaistniały okoliczności powodujące ustanie prawa do świadczenia, o czym skarżący miał świadomość (wynika to bowiem z samego celu świadczenia, które przysługuje jedynie w sytuacji sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny).

Od powyższego rozstrzygnięcia skarżący pismem z dnia 3 stycznia 2024 roku wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu, zarzucając naruszenie przepisów postępowania, w szczególności brak wszechstronnego rozważenia w odwołaniu przedstawianego materiału dowodowego i ustalenia okoliczności związanych z upadkiem i urazem biodra matki skarżącego, a także bezwzględne stronnicze uwzględnienie jedynie okresu opieki w okresie świątecznym od 12 grudnia 2022 r. do 2 stycznia 2023 r. w niezaprzeczalnych okolicznościach hospitalizacji matki skarżącego, co było wyższą koniecznością z uwagi na doznany uraz i towarzyszące jego rehabilitacji specjalistyczne zabiegi, których skarżący nie był w stanie zapewnić w warunkach domowych z pominięciem okresu świąt wielkanocnych w roku 2023. Skarżący zwrócił także uwagę, że całość otrzymywanego zasiłku pielęgnacyjnego przeznaczał na koszty pobytu swojej matki w ośrodku Domu Seniora [...]. Zarzucił również organowi nieuwzględnienie faktów na okoliczność przekazywania otrzymywanego świadczenia na koszty związane z opieką rehabilitacyjną w ośrodku, poprzez pominięcie wywiadu i przesłuchania w tym zakresie świadków: kierownika Domu Seniora [...], L. K., Z. S. oraz J. S..

Jednocześnie skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i umorzenie w całości wymaganego decyzją zwrotu świadczenia w kwocie [...]zł (wraz z odsetkami), jak również rozpoznanie skargi w trybie uproszczonym i zasądzenie kosztów postępowania.

W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko oraz wniósł o oddalenie skargi.

Zgodnie z zarządzeniem Przewodniczącej Wydziału IV Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 12 lutego 2024 roku niniejsza sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w składzie trzech sędziów.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2022 r. poz. 2492 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sądy administracyjne, kierując się wspomnianym kryterium legalności, dokonują oceny zgodności treści zaskarżonego aktu oraz procesu jego wydania z normami prawnymi – odpowiednio: ustrojowymi, proceduralnymi i materialnymi – przy czym ocena ta jest dokonywana według stanu prawnego istniejącego w dniu wydania zaskarżonego aktu. Natomiast w myśl art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm., dalej: p.p.s.a.) uwzględnienie przez sąd administracyjny skargi i uchylenie decyzji następuje, gdy sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania, a także inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. Sąd uwzględnia wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od twierdzeń podniesionych w skardze – w granicach sprawy, wyznaczonych przede wszystkim rodzajem i treścią zaskarżonego aktu.

Skarga był niezasadna.

Przedmiotem kontroli Sądu była decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 28 listopada 2023 roku utrzymująca w mocy decyzję Wójta Gminy D. z dnia 26 kwietnia 2023 roku w przedmiocie uznania świadczenia pielęgnacyjnego za nienależnie pobrane. W niniejszej sprawie obydwie decyzje zapadły na gruncie przepisów u.ś.r. Organy prawidłowo zastosowały przepisy art. 30 ust. 1 u.ś.r., w myśl którego osoba, która pobrała nienależnie świadczenie rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Nadto, zgodnie z art. 30 ust. 2 pkt 1 tej ustawy za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania.

W świetle powyższej regulacji uznanie świadczenia za nienależnie pobrane wymaga zaistnienia dwóch przesłanek: przede wszystkim świadczenie musi zostać wypłacone oraz muszą zaistnieć okoliczności powodujące ustanie lub zawieszenie prawa do świadczenia albo wstrzymania wypłaty, przy czym jednocześnie osoba pobierająca świadczenie musi zostać pouczona o okolicznością skutkujących brakiem prawa do jego pobierania.

W niniejszej sprawie wypłacono skarżącemu świadczenie, czego żadna ze stron nie kwestionuje. Spełniła się zatem pierwsza z wyżej przytoczonych przesłanek. W kontekście drugiej przesłanki przede wszystkim należy wskazać, że za okoliczność powodującą ustanie prawa do świadczeń rodzinnych uważa się zakończenie sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną przez osobę, której przyznano świadczenie pielęgnacyjne czy też umieszczenie osoby niepełnosprawnej, na które przyznano zasiłek rodzinny w instytucji zapewniającej całodobowe utrzymanie (por. Lisowski Piotr, Ostapski Adam, Komentarz do art. 30 w: Małysa-Sulińska Katarzyna (red.), Świadczenia rodzinne. Komentarz, WKP 2023). Taka sytuacja miała miejsce w niniejszej sprawie – z ustalonego stanu fkatycznego wynika, że matka skarżącego od kwietnia 2022 roku przebywa na stałe w Domu Seniora [...] w Turowie, gdzie ma zapewnioną całodobową opiekę wraz wyżywieniem. Rację miały organy argumentując swoje rozstrzygnięcia, że świadczenie przysługuje tylko osobom, które rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z uwagi na konieczność sprawowania opieki. Skoro zatem osoba opieki tej wymagająca umieszczona jest w instytucji, która zapewnia jej całodobowo profesjonalną opiekę, nie ma powodu, aby jej dotychczasowy opiekun nie mógł podjąć zatrudnienia. Jak słusznie zauważyło SKO istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest rekompensata ze strony państwa dla osób, które opiekują się najbliższymi osobami niepełnosprawnymi za utracone zarobki.

Do spełnienia omawianej wcześniej przesłanki, skutkującej uznaniem świadczenia za nienależnie pobrane, koniecznym jest jeszcze pouczenie osoby pobierającej świadczenie o braku prawa do jego pobierania. Należało uznać, że powyższe zostało spełnione poprzez przytoczenie brzmienia przepisów art. 30 ust. 1 i 2 u.ś.r. w treści pouczenia do decyzji Wójta Gminy D. z dnia 4 sierpnia 2020 r. (znak: [...]), zgodnie z którą ustalono skarżącemu świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad jego niepełnosprawną matką. W ocenie Sądu skarżący został należycie pouczony o okolicznościach skutkujących brakiem prawa do pobierania świadczenia rodzinnego, co w konsekwencji doprowadziło do uznania świadczenia za nienależnie pobrane – spełniły się bowiem wymagane przez przepis art. 30 ust. 2 pkt. 1 u.ś.r. przesłanki – skarżącemu wypłacano świadczenie, a przy tym zakończył opiekę nad osobą niepełnosprawną, a uprzednio został pouczony przez organ o okolicznościach skutkujących brakiem prawa do pobierania świadczenia rodzinnego. Skarżący nie jest osobą niepełnosprawną, ani nieporadną życiową. W świetle okoliczności przedmiotowej sprawy, pouczenie było wystarczające.

Organy prawidłowo także ustaliły okresy, za które świadczenie zostało uznane za nienależnie pobrane, tj. od 5 kwietnia 2022 r. do 12 grudnia 2022 r. oraz od 3 stycznia 2023 r. do 28 lutego 2023 r. Z akt sprawy jednoznacznie wynika, że pobyt matki skarżącego w Domu Seniora [...] był ciągły, z jedną przerwą świąteczną w dniach od 23 grudnia 2022 r. do 2 stycznia 2023 r. Zarzut dotyczący błędnego ustalenia przez organy administracji okresu, w jakim skarżący nie słusznie pobierał świadczenie, był chybiony. Jak wynika z treści decyzji Wójt uznał świadczenie pielęgnacyjne wypłacone skarżącemu za nienależnie pobrane w okresie od 5 kwietnia 2022 r. do 22 grudnia 2022 r. oraz od 3 stycznia 2023 r. do 28 lutego 2023 r. Okres ten wbrew zarzutom odwołania i skargi nie obejmował Świąt Wielkanocnych w roku 2023, które miały miejsce w 9 i 10 kwietnia.

Niezasadny okazał się zarzut skarżącego dotyczący pominięcia przesłuchania świadków: kierownika Domu Seniora [...], L. K., Z. S. oraz J. S.. Z akt sprawy nie wynika, aby skarżący w toku postępowania administracyjnego zgłaszał wniosek dowodowy o przesłuchanie tych osób. Zebranie pełnego materiału dowodowego jest niewątpliwie obowiązkiem organu, ale obowiązek ten nie ma charakteru absolutnego w tym znaczeniu, że organ nie jest zobowiązany do poszukiwania, niejako w zastępstwie strony, dowodów mających potwierdzić korzystne dla tej strony okoliczności. To na stronie postępowania administracyjnego ciąży obowiązek udowodnienia okoliczności, na podstawie których wywodzi korzystne dla siebie skutki prawne (por. wyrok NSA z 11.05.2023 r., II OSK 1634/20, LEX nr 3609029). Organy administracji zebrały i rozpatrzyły cały niezbędny materiał dowodowy niezbędny do rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy, a następnie dokonały jego prawidłowej oceny i prawidłowo ustaliły stan faktyczny niezbędny do rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy. Podważenie ustaleń organu wymaga inicjatywy strony (por. wyrok NSA z 8 grudnia 2020 r. sygn. II OSK 1864/18). Skoro zatem skarżący nie zgłaszał wcześniej wniosku o przeprowadzenie dowodu z przesłuchania wskazanych przez siebie świadków, to nie można zarzucić organom, że dopuściły się w tym zakresie naruszenia przepisów procedury administracyjnej.

W kontekście zgłaszanego przez skarżącego w trakcie postępowania wniosku o rozłożenie zwrotu dofinansowania na raty (zob. pkt. 3 petitum odwołania z 12 maja 2023 roku) wskazać należy, że powyższe powinno stanowić przedmiot odrębnego postępowania, zainicjowanego odpowiednim wnioskiem. Niniejsze postępowanie dotyczy bowiem uznania świadczenia pielęgnacyjnego za nienależnie pobrane, nie zaś okoliczności związanych ze spłatą rzeczonego świadczenia, które to mogą być rozpatrywane dopiero po uznaniu za nienależnie pobrane.

Mając na względzie wszystkie powyższe okoliczności, Sąd oddalił skargę na podstawie art. 151 p.p.s.a.