Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 1556/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2024-03-01 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: oddalono skargę
Powołane przepisy: article: Art. 17 ust. 1, ust. 1a, ust. 1b
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Renata Czeluśniak Sędziowie WSA Maria Zawadzka (spr.) WSA Ewa Michna po rozpoznaniu w dniu 1 marca 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi M. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 19 lipca 2023 r. nr SKO-NP-4115-124/23 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia skargę oddala.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 19 lipca 2023 r. nr SKO-NP-4115-124/23 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Krynicy-Zdroju z dnia 7 marca 2023 r. nr OPS-KŚR.5211.1168.21.22.2023 o odmowie przyznania M. G. (zwanemu dalej skarżącym) świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, wnioskowanego na matkę M. G.1.

Powyższe rozstrzygnięcie zostało wydane w następującym stanie faktycznym i prawnym.

Decyzją z dnia 26 sierpnia 2022 r. nr OPS.KŚR.5211.1168.21.22.2022 Burmistrz Krynicy-Zdroju odmówił przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego, z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w związku z opieką nad matką, ur. 10 października 1928 r., legitymującą się orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS o całkowitej niezdolności do pracy i całkowitej niezdolności do samodzielnej egzystencji. W uzasadnieniu organ I instancji powołał treść art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych i wskazał, że z orzeczenia lekarza orzecznika ZUS wynika, że niepełnosprawność matki skarżącego została stwierdzona w dniu 26 lutego 1999 r., tj. w jej 71 roku życia.

Po rozpatrzeniu odwołania wnioskodawcy, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu decyzją z dnia 10 stycznia 2023 r. nr SKO-NP-4115-451/22 uchyliło decyzję Burmistrza Krynicy-Zdroju z dnia 26 sierpnia 2022 r. i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji. Zdaniem Kolegium, organ pomocy dokonał błędnej wykładni art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, który wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 został uznany za niezgodny z Konstytucją w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Kolegium nakazało zatem by ponownie rozpoznając sprawę organ I instancji przyjął, że z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych nie można wywodzić normy warunkującej przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego od daty powstania niepełnosprawności osoby objętej opieką, skoro tak sformułowany warunek został uznany za niekonstytucyjny. Ponadto Kolegium stwierdziło, że w sprawie ustaleniu podlega także i to, czy spełnione zostały pozostałe przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego i nie występują przesłanki negatywne, które uniemożliwiałyby jego przyznanie. Z uwagi jednak na brak wyczerpującego odniesienia się w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji do tych kwestii, jak też ubogi materiał dowodowy, udzielenie odpowiedzi na w/w kwestie nie jest, zdaniem Kolegium możliwe. W związku z powyższym Kolegium nakazało organowi I instancji ponowne przeprowadzenie postępowania celem ustalenia zakresu opieki sprawowanej przez skarżącego nad matką i czy pozostałe osoby zobowiązane do alimentacji matki skarżącego są w stanie sprawować nad nią opiekę w sposób bezpośredni lub pośredni.

Decyzją z dnia 7 marca 2023 r. nr OPS-KŚR.5211.1168.21.22.2023 organ I instancji ponownie odmówił przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w związku z opieką nad matką. W uzasadnieniu swojej decyzji organ I instancji powołał treść art. 17 ust. 1, ust. 1a, ust. 1b i ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych, a następnie wskazał, że na podstawie zebranych dodatkowych materiałów ustalono, że córki M.G.1 mieszkają w K. i nie mogą brać udziału na co dzień w opiece nad chorą matką, gdyż uniemożliwia im to odległość od miejsca zamieszkania, jak również obowiązki, wynikające z wykonywanej pracy oraz choroby jednej z nich. Zdaniem organu I instancji, skarżący jest jedyną osobą, która w bezpośredni sposób sprawuje ciągłą opiekę nad niepełnosprawną matką, a zakres tej opieki uniemożliwia mu podjęcie jakiejkolwiek pracy, nawet w niepełnym wymiarze. Skarżący nie pracuje od 2021 r. ze względu na konieczność sprawowania stałej opieki nad matką. Jednak zdaniem organu I instancji, przyznanie wnioskowanego świadczenia nie jest możliwe z uwagi na treść art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, gdyż z orzeczenia lekarza orzecznika ZUS wynika, że całkowita niezdolność do samodzielnej egzystencji matki skarżącego powstała od stycznia 1999 r., tj. w 71 roku życia.

W odwołaniu od powyższej decyzji skarżący wniósł o jej uchylenie i przyznanie mu wnioskowanego świadczenia. Decyzji organu I instancji odwołujący zarzucił naruszenie prawa materialnego mające istotny wpływ na wydanie przedmiotowej decyzji, poprzez zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych bez uwzględnienia okoliczności, iż na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. o sygn. akt K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP.

Wymienioną na wstępie decyzją z dnia 19 lipca 2023 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Krynicy-Zdroju z dnia 7 marca 2023 r. Uzasadniając swoją decyzję Kolegium powołało treść art. 17 ust. 1, ust. 1a i ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz stwierdziło, że organ l instancji nie uwzględnił wytycznych wykładni art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych przedstawionej w decyzji organu odwoławczego z dnia 10 stycznia 2023 r. i tym samym zignorował przepis art. 138 § 2a Kodeksu postępowania administracyjnego, zgodnie z którym jeżeli organ pierwszej instancji dokonał w zaskarżonej decyzji błędnej wykładni przepisów prawa, które mogą znaleźć zastosowanie w sprawie, w decyzji, o której mowa w § 2, organ odwoławczy określa także wytyczne w zakresie wykładni tych przepisów.

Kolegium wskazało, że Trybunał Konstytucyjny w orzeczeniu z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 uznał, że w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała nie później, niż do ukończenia 18 r. życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 r. życia, przepis art. 17 ust. 1b ww. ustawy jest zgodny z Konstytucją i nie ma przeszkód prawnych do jego stosowania. Natomiast w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. Wobec tego, w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium.

Organ II instancji stwierdził zatem, że stanowisko prawne organu l instancji, co do treści powołanego przepisu prawa materialnego (art. 17 ust. 1b) w kontekście skutków omawianego wyroku Trybunału nie zasługuje na akceptacje, ponieważ w świetle art. 190 ust. 1 Konstytucji RP orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązująca i są ostateczne, co oznacza, że wiążą one wszystkich adresatów bez wyjątku, a zatem winny być przez nich respektowane. W konsekwencji okoliczność, iż niepełnosprawność w stopniu znacznym u matki skarżącego powstała w styczniu 1999 r., czyli gdy miała 71 lat, nie może stanowić samoistnej przesłanki do uznania, iż osobie sprawującej opiekę nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego.

Równocześnie Kolegium stwierdziło, że w niniejszej sprawie ustaleniu podlega jednak także i to czy spełnione zostały pozostałe przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego i nie występują przesłanki negatywne, które uniemożliwiałyby jego przyznanie. Organ odwoławczy wskazał, że jak wynika z ustaleń wywiadu środowiskowego, jak i orzeczenia o niepełnosprawności oraz z oświadczenia sporządzonego przez skarżącego, jego matka jest wdową, w wieku 95 lat, mieszka razem z wnioskodawcą i jego rodziną, od 24 lat legitymuje się orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS o całkowitej niezdolności do pracy i do samodzielnej egzystencji, pozostaje w leczeniu w związku z cukrzycą, nadciśnieniem, osteoporozą, ma wszczepiony rozrusznik serca, a w 2019 r. na skutek upadku ze schodów złamała cześć kości udowej i kość łonową. Matka skarżącego nie jest osobą leżącą, ale ma problemy z poruszaniem (korzysta z balkonika), wymaga pomocy asekuracji w wykonywaniu czynności dnia codziennego, jest osobą niedosłyszącą, potrzebuje asysty by wstać i przejść, korzystanie z toalety jest utrudnione, w ciągu dnia to syn pomaga jej przejść do toalety, umyć ręce i twarz. Na noc jest pampersowana. Wymaga pomocy przy wykonaniu takich czynności jak ubranie się, utrzymanie higieny osobistej (mycie, kąpiel, obcinanie paznokci, czesanie), smarowanie miejsca bolących. Nadto nie jest w stanie sama dozować leków, realizować recept, przygotować posiłków (czasami potrzebna jest pomoc przy ich spożywaniu), wykonywać czynności związanych z prowadzaniem domu (czyli pranie, sprzątanie, prasowanie). Pomoc i opiekę w wykonaniu powyższych czynności niepełnosprawna uzyskuje od skarżącego, który towarzyszy jej od momentu pobudki przez cały dzień.

W ocenie organu odwoławczego, wykazany przez skarżącego zakres opieki, nie ma charakteru tego rodzaju, ażeby zmuszał go do definitywnej rezygnacji z podejmowania aktywności zawodowej choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy, biorąc pod uwagę również to że są jeszcze inne osoby zobowiązane do współudziału w opiece nad niepełnosprawną M. G.1 oraz istnieje możliwość uzyskania wsparcia w opiece w ramach usług opiekuńczych. Kolegium podkreśliło przy tym, że czynności takie jak: pomoc w utrzymaniu higieny osobistej, podanie leków, przygotowanie posiłków, organizowanie wizyt lekarskich, robienie zakupów, czyli szeroko rozumiane prowadzenie gospodarstwa domowego są czynnościami, które nie mogą być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności skarżącego. Są to bowiem typowe czynności dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo i wykonują je przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu.

W związku z powyższym Kolegium uznało, że wykazany zakres oraz rozmiar czasowy opieki sprawowanej przez skarżącego nad niepełnosprawną matką, daje możliwość tak zorganizowania opieki nad matką przy współuczestnictwie osób zobowiązanych do alimentacji, jak i wsparciem ze strony usług opiekuńczych, aby skarżący jednocześnie mógł podjąć zatrudnienie lub inną pracę zarobkową choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Organ II instancji dodał, że z dokumentów zawartych w aktach sprawy wynika, iż skarżący nie podejmuje zatrudnienia od 31 stycznia 2019 r., a konieczność opieki nad matką jak wskazuje przedłożone orzeczenie o niepełnosprawności istniało do 1999 r., zatem trudno uznać, iż występuje związek przyczynowo skutkowy między nie podejmowaniem przez skarżącego zatrudnienia, a koniecznością sprawowania opieki nad matką.

Kolegium zwróciło także uwagę, że organ ustalił jaki jest krąg osób zobowiązanych do alimentacji względem matki skarżącego i z ustaleń tych wynika, że oprócz skarżącego w równym stopniu zobowiązanymi do alimentacji matki są jeszcze jego dwie siostry. Z wyjaśnień rodzeństwa skarżącego zawartych w oświadczeniu sporządzonym w dniu 12 lutego 2023 r. wynika, że nie współuczestniczą one w opiece nad matką ponieważ obie mieszkają w K., są w wieku emerytalnym przy czym E. K. oświadczyła, że jest jeszcze osobą czynną zawodowo i dlatego to jest dodatkowa okoliczność powodująca, że nie jest w stanie podjąć stałej opieki nad matką, a E. P. - druga z sióstr stwierdziła, że prowadzi gospodarstwo domowe w K. a jej stan zdrowia - liczne schorzenia - nie powalają jej na podjęcie opieki nad matką.

Zdaniem Kolegium, okoliczności polegającej na tym, iż osoby zobowiązane do opieki mieszkają poza miejscem zamieszkania osoby wymagającej opieki, pracują i wykonywane przez nich obowiązki zawodowe w ich ocenie nie pozwalają na sprawowanie opieki nad osobą, w stosunku do której ciążą na niej zobowiązania alimentacyjne, nie można uznać za okoliczność o charakterze obiektywnym, która pozwoliłaby na swoiste "anulowanie" obowiązku alimentacyjnego. Praca zawodowa nie należy bowiem do przesłanek o charakterze obiektywnym - zawsze jest to wybór dokonywany przez osobę zobowiązaną do alimentacji. Organ odwoławczy wskazał, że do akt sprawy nie zostały załączone żadne dokumenty w tym orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, które potwierdzałyby, że stan zdrowia sióstr skarżącego nie pozwala na współuczestnictwo w zapewnieniu matce opieki lub, że ich sytuacja finansowa nie pozwala na zrealizowanie tego obowiązku w sposób pośredni. Zatem, w żaden sposób nie wykazano, że w przedmiotowym stanie faktycznym istnieją obiektywne okoliczności powodujące, że siostry skarżącego nie są w stanie wspomóc go w opiece i zadość uczynić obowiązkowi alimentacyjnemu wobec matki w sposób pośredni np. poprzez łożenie środków finansowych na osobę uprawnioną.

Podsumowując powyższe wywody oraz odnosząc się do argumentacji zawartej w odwołaniu Kolegium wskazało, że fakt posiadania przez matkę orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności i sprawowania przez skarżącego nad nią opieki automatycznie nie powodują powstania po jego stronie uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego. W ocenie organu odwoławczego, stan faktyczny ustalony przez organ w niniejszej sprawie daje podstawy do odmowy wnioskowanego świadczenia aczkolwiek nie z powodu wskazanego przez organ.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżący domagał się uchylenia zaskarżonej decyzji wraz z decyzją organu I instancji i orzeczenie co do istoty sprawy, poprzez przyznanie mu wnioskowanego świadczenia, ewentualnie przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania. Zaskarżonej decyzji skarżący zarzucił:

1) naruszenia prawa materialnego, poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącego w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowani opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

2) rażącą obrazę przepisów prawa materialnego, tj. art. 17 ust 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych, poprzez przyjęcie, że skarżącemu nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, mimo że zalicza się do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, będąc jednocześnie opiekunem faktycznie osoby niepełnosprawnej, z uwagi na to, iż jego rodzeństwo może partycypować w opiece nad niepełnosprawną matką, podczas, gdy funkcjonalna wykładania ww. przepisów winna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia.

Za bezsporny w sprawie skarżący uznał fakt, iż jako dziecko niepełnosprawnej może ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne. Odnośnie natomiast twierdzenia organu, że winien otrzymać wsparcie od rodzeństwa skarżący wskazał, że z utrwalonej linii orzeczniczej Wojewódzkich Sądów Administracyjnych wynika, iż nie może stanowić podstawy odmowy przyznania wnioskodawcy prawa do świadczenia pielęgnacyjnego argument, iż rodzeństwo wnioskodawcy winno wspierać wnioskodawcę w opiece nad osobą niepełnosprawną. Ustawa o świadczeniach rodzinnych w przypadku gdy jest kilka osób zobowiązanych alimentacyjnie w jednakowym stopniu nie przewiduje bowiem pierwszeństwa względem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego dla jednej z nich w możliwości wywiązania się z obowiązku alimentacyjnego łącznie przez wszystkich zobowiązanych. Tym samym jeżeli jest kilka podmiotów zobowiązanych alimentacyjnie w jednakowym stopniu, to można przyznać świadczenie jednej z nich, jeżeli tylko spełnia przewidziane prawem warunki. Skarżący ma prawo wyboru czy podejmie zatrudnienie i będzie dzielił się obowiązkiem alimentacyjnym względem matki z pozostałym rodzeństwem czy też będzie czynił osobiste starania poprzez osobistą opiekę. Organy administracyjne nie mogą decydować za stronę w jaki sposób będzie wywiązywała się ona z ciążącego na niej obowiązku alimentacyjnego. W ocenie skarżącego na uwagę zasługuje również wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 listopada 2006 r., w którym to Trybunał zważył, iż w przypadku kiedy członek najbliższej rodziny wywiązuje się ze swych obowiązków - moralnych i prawnych - wobec ciężko chorego krewnego i wymaga to od opiekuna rezygnacji z zarobkowania, to winien on w tych działaniach otrzymać wsparcie państwa.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu podtrzymało swoje stanowisko w sprawie i wniosło o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności wskazać należy, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, skargę złożoną w niniejszej sprawie rozpoznał na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, stosownie do treści art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm., zwanej dalej p.p.s.a.). Zgodnie z tym przepisem, sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. W niniejszej sprawie skarżący w treści skargi wniósł o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym, a organ nie zażądał przeprowadzenia rozprawy.

Przedmiotem skargi jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 19 lipca 2023 r., którą utrzymano w mocy decyzję Burmistrza Krynicy-Zdroju z dnia 7 marca 2023 r. o odmowie przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, wnioskowanego na matkę.

W ocenie Sądu, skarga nie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ zaskarżona decyzja została wydana bez naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Rozstrzygając sprawę, organ odwoławczy nie naruszył także przepisów prawa materialnego.

Materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 390 ze zm., zwanej dalej u.ś.r.). Zgodnie treścią art. 17 ust. 1 tej ustawy świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

W myśl art. 17 ust. 1a u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Zgodnie natomiast z treścią art. 17 ust. 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.

Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy, na wstępie uznać należy za słuszne stanowisko Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu, zgodnie z którym, w obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. sygnatura akt K 38/13. W wyroku tym wskazano bowiem, że art. 17 ust. 1b cyt. ustawy w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Prawidłowo zatem Kolegium uznało, że fakt, że niepełnosprawność u matki skarżącego istnieje od 71-ego roku życia, nie może stanowić samoistnej przesłanki do uznania, że skarżącemu nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Nie jest to jednak jedyna okoliczność, którą należy spełnić aby otrzymać wnioskowane świadczenie.

W przedmiotowej sprawie bezspornym jest, że skarżący opiekuje się matką niepełnosprawną w stopniu znacznym. Nie jest również sporny zakres opieki skarżącego nad matką, a także stan zdrowia jego matki, którego organy nie kwestionują.

Sporne jest natomiast, czy zakres opieki sprawowanej nad matką, uniemożliwia skarżącemu podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia oraz czy okoliczność, że poza skarżącym, niepełnosprawna matka ma jeszcze dwie córki, w stosunku do których nie zachodzą obiektywne przeszkody w realizacji ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnego, ma znaczenie przy ocenie spełnienia przez skarżącego przesłanek do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Podkreślić należy, że ani organy, ani Sąd nie kwestionują, że matka skarżącego jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym oraz legitymuje się orzeczeniem o niezdolności do samodzielnej egzystencji orzeczoną przez lekarza orzecznika ZUS 26 lutego 1999 r. Niezdolność ta powstała w styczniu 1999 r. i ma charakter trwały.

Matka skarżącego jest wdową a oprócz skarżącego ma jeszcze dwie córki, które mieszkają w K., są w wieku emerytalnym, przy czym jedna z nich – E. K. jest jeszcze osobą czynną zawodowo, a druga – E. P. z uwagi na liczne schorzenia nie jest w stanie opiekować się matką.

Podkreślić należy, że jakkolwiek ustawa o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji sprawowania opieki, to jednak z treści art. 17 ust. 1 wynika, że aby można było mówić o opiece w jej rozumieniu musi ona być "stała" lub "długoterminowa". Ustawodawca wymaga zatem, aby brak podejmowania zatrudnienia lub rezygnacja z zatrudnienia przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 i ust. 1a ustawy, pozostawały w bezpośrednim i ścisłym związku przyczynowo-skutkowym z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. (por. wyrok NSA z dnia 12 lutego 2020 r. sygn. akt I OSK 516/19). W każdej sprawie właściwy organ musi dokonać oceny, czy w okolicznościach konkretnej sprawy istotnie osoba sprawująca opiekę nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia lub zmuszona jest zrezygnować z zatrudnienia (por. wyrok NSA z dnia 13 maja 2015 r. sygn. akt I OSK 2820/13).

W przedmiotowej sprawie organy odmówiły skarżącemu przyznania świadczenia pielęgnacyjnego m.in. z powodu braku bezpośredniego związku przyczynowego między sprawowaną przez niego opieką nad matką, a rezygnacją z zatrudnienia.

Z treści oświadczenia skarżącego z dnia 21 czerwca 2023 r. wynika, że pracował od 1984 r., a ostatnią aktywność zawodową podejmował w okresie od lutego 2018 r. do 31 stycznia 2019 r. Zakończyła się ona z upływem okresu umowy, na który została zawarta. Tymczasem jego matka ma orzeczenie o niezdolności do pracy i do samodzielnej egzystencji z dnia 26 lutego 1999 r. Niezdolność do samodzielnej egzystencji ma charakter trwały, a jej początek datuje się od stycznia 1999 r. Tym samym niezdolność matki skarżącego do samodzielnej egzystencji nie stanowiła podstawy do rezygnacji przez niego z pracy skoro jeszcze przez prawie 20 lat od orzeczenia lekarza orzecznika ZUS pracował.

Ponadto skarżący nie jest jedynym dzieckiem zobowiązanym do alimentacji i opieki nad niepełnosprawną matką. Dwie siostry skarżącego nie są zwolnione z ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnego wobec matki. Co prawda obie mieszkają w K., a jedna nadal jest aktywna zawodowo, jednak żadna z nich nie wykazała, że nie może udzielić skarżącemu wsparcia w opiece nad matką.

Sąd w składzie orzekającym, podziela dominujący w orzecznictwie pogląd, że wykonywanie zatrudnienia przez dzieci osoby wymagającej opieki, czy nawet zamieszkiwanie w innej miejscowości, nie stanowią obiektywnej okoliczności przesądzającej o tym, że nie są one w stanie sprawować opieki nad rodzicem (wyrok WSA w Opolu z dnia 22 czerwca 2021 r., sygn. akt II SA/Op 79/21, wyrok WSA w Poznaniu z dnia 12 maja 2021 r., sygn. akt IV SA/Po 66/21, wyrok WSA w Gdańsku z dnia 11 marca 2021 r., sygn. akt III SA/Gd 1201/20). Przesłanki obiektywne bowiem to takie, które są niezależne od woli, a na ich wystąpienie nie ma się żadnego wpływu. Takimi okolicznościami może być, np. przebywanie w zakładzie karnym, przebywanie w zamkniętym zakładzie leczniczym, innym zakładzie administracyjnym, w którym władztwo zakładowe ogranicza sposobność określonego postępowania, a także wiek połączony ze stopniem zniedołężnienia, który obiektywnie nie pozwala na podjęcie się opieki nad osobą niepełnosprawną.

Nadto wskazać należy, że świadczenie alimentacyjne nie musi polegać na fizycznym sprawowaniu opieki nad osobą jej wymagającą, lecz może polegać, np. na finansowaniu usług opiekuńczych. Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 24 maja 1990 r., sygn. akt III CZP 21/90, stwierdził, że: "Obowiązek alimentacyjny należy do kategorii stosunków obligacyjnych, a ze względu na swe źródło należy do zobowiązań prawnorodzinnych. Polega on na czynnościach mających na celu zaspokojenie potrzeb osoby, która sama utrzymać się nie może, a więc na różnorakich świadczeniach. Obejmuje on dostarczanie środków utrzymania, a w razie potrzeby także środków wychowania". Z kolei w doktrynie wskazuje się, że "W art. 128 k.r.o. ustawodawca określił również przedmiot świadczenia alimentacyjnego, który stanowią środki utrzymania, a w miarę potrzeby także środki wychowania osoby uprawnionej. W przepisie chodzi o świadczenie pieniężne" (G. Jędrejek, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz aktualizowany, LEX/el. 2019).

W konsekwencji powyższego, nie sposób przyjąć, aby w przedmiotowej sprawie istniały obiektywne przeszkody w odniesieniu do rodzeństwa skarżącego w wywiązywaniu się przez jego siostry z obowiązków alimentacyjnych wobec matki.

Konieczność uwzględnienia innych osób zobowiązanych do alimentacji przy ocenie spełnienia przesłanek określonych w art. 17 ust. 1 ustawy wynika w pierwszej kolejności z faktu, że są to świadczenia z zakresu pomocy społecznej, a zatem ich przyznanie, powinno uwzględniać zasadę subsydiarności, w świetle której Państwo powinno pomagać tam, gdzie jednostka nie może poradzić sobie sama.

W orzecznictwie wskazuje się przy tym, że pomoc społeczna ma charakter subsydiarny, gdyż to zasadniczo na rodzinie ciąży obowiązek opieki nad osobą niepełnosprawną. Pomoc Państwa jest zatem możliwa jedynie wówczas, gdy wnioskujący o tę pomoc wykaże, w sposób niebudzący wątpliwości, że wyczerpał wszystkie inne możliwości zapewnienia opieki (bytu) osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji (w tym m.in. możliwości oparte na współdziałaniu wszystkich dzieci osoby potrzebującej, ewentualnie wynikające z możliwości zatrudnienia opiekuna, czy skorzystania z usług opiekuńczych), a mimo tego - ze względu na rzeczywisty zakres opieki, wynikający z potrzeb i stanu zdrowia osoby niepełnosprawnej - istnieje konieczność rezygnacji z zatrudnienia, bądź sytuacja ta uniemożliwia jego podjęcie (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 9 grudnia 2022 r. sygn. akt III SA/Kr 1048/22, CBOSA).

Równocześnie, interpretacja przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych, wymaga odwołania do wyrażonej w Konstytucji RP zasady wspierania rodzin, które znajdują się trudnej sytuacji materialnej i społecznej (art. 71 ust. 1 Konstytucji). W ocenie Sądu, pomoc Państwa powinna być stosowana tam, gdzie jednostka (rodzina) nie jest w stanie poradzić sobie samodzielnie. Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale z dnia 14 listopada 2022 r. (I OPS 2/22) wskazał, że obowiązek wsparcia rodziny jako wspólnoty, nie oznacza obowiązku wspierania każdego w taki sam sposób. To ustawodawca powinien określić formy i zasady wsparcia państwa, a takie zasady zostały określone, m.in. w ustawie o świadczeniach rodzinnych. W ocenie Sądu, brak uwzględnienia przy ocenie konieczności rezygnacji lub powstrzymania się od zatrudnienia przez skarżącą przepisów o obowiązku alimentacyjnym, prowadziłby do naruszenia przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego i niedopuszczalnego modyfikowania przepisów określających obowiązki alimentacyjne dzieci względem rodziców, a w rezultacie do nieprzewidzianego ustawą zwolnienia pozostałych zobowiązanych z obowiązków alimentacyjnych względem matki (wyrok WSA w Krakowie z dnia 19 stycznia 2023 r. sygn. akt III SA/Kr 1389/22 CBOSA). W konsekwencji Kolegium, prawidłowo uzasadniło odmowę przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką.

Sąd nie kwestionuje złego stanu zdrowia matki skarżącego i konieczności pomocy matce przez skarżącego (do czego jest on, jako syn, zobowiązany zgodnie z Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym), jednak samo sprawowanie opieki, jak wyżej podkreślono, nie stanowi w świetle art. 17 ust. 1 ww. ustawy, samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Zdaniem Sądu, w sytuacji gdy istnieją inne osoby zobowiązane do alimentacji, w stosunku do których brak jest obiektywnych przeszkód w realizacji ustawowego obowiązku, w opiece powinny uczestniczyć również pozostałe osoby zobowiązane do alimentacji, a zatem nie zachodzi konieczność rezygnacji przez skarżącego z zatrudnienia w celu opieki nad matką. Podkreślić należy, że siostry skarżącego są w wieku emerytalnym, przy czym jedna z nich nadal pracuje, i nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Dzieci niepełnosprawnej matki są w równym stopniu zobowiązane do sprawowania opieki nad nią. Kolegium prawidłowo wskazało, że obowiązek alimentacyjny przejawia się nie tylko w wykonywaniu osobistej opieki, lecz również może być realizowany w formie zapewnienia środków, pozwalających na zabezpieczenie takiej opieki.

Sprzeczna z prawem, w tym normami konstytucyjnymi (art. 71 ust. 1 Konstytucji RP) nakazującymi pomoc Państwa rodzinom w trudnej sytuacji oraz ww. ustawami, a także nie do pogodzenia z interesem społecznym (art. 7 k.p.a.), byłaby taka wykładnia art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., z której wynikałoby, że obowiązki Państwa, obejmujące pomoc rodzinie, wyprzedzałyby obowiązki alimentacyjne dzieci względem rodziców. W takiej sytuacji doszłoby do przerzucenia realizacji tych obowiązków na całe społeczeństwo, w sytuacji, gdy powinny one zostać zrealizowane przez członków rodziny zobowiązanych do alimentacji. Doprowadziłoby to też do - z jednej strony - uprzywilejowania tych, którzy nie wywiązują się ze swych obowiązków wobec rodziców (gdyż to Państwo będzie płacić jednemu z dzieci za opiekę nad rodzicem, zwalniając (w tym przypadku siostry skarżącego) faktycznie i finansowo z zapewnienia opieki matce), a - z drugiej strony - dodatkowego obciążenia tych, którzy wywiązują się ze swych obowiązków względem swoich rodziców a mimo to, ich podatki przeznaczane byłyby na pomoc osobom, których dzieci z tych obowiązków się nie wywiązują. W konsekwencji, godziłoby to w konstytucyjną zasadę równości wobec prawa, wyrażoną w art. 32 ust. 1, czy też zasadę sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP). Pominięcie przy wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. regulacji k.r.o. w zakresie konieczności wywiązania się z obowiązku alimentacyjnego dzieci względem rodzica, naruszałoby też zasadę praworządności (art. 7 Konstytucji RP), czy obowiązek przestrzegania prawa RP (art. 83 Konstytucji RP); (wyrok WSA z dnia 19 października 2022 r. sygn. akt III SA/Kr 589/22, CBOSA).

Zdaniem Sądu, limitowanie dostępu do świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o zobiektywizowane kryterium – konieczność wypełnienia przez wszystkie dzieci obowiązku alimentacyjnego względem rodzica nie może zostać uznane za naruszenie kryteriów przyznania tego świadczenia, wyrażonych w ustawie o świadczeniach rodzinnych. Ustawa ta jest jedną z wielu ustaw obowiązujących w polskim systemie prawnym i w żaden sposób nie uchyla, czy nie ogranicza obowiązków dzieci wobec rodziców.

W konsekwencji powyższego, nie sposób przyjąć, aby w przedmiotowej sprawie istniały jakiekolwiek obiektywne przeszkody w odniesieniu do sióstr skarżącego w wywiązywaniu się przez nie ze swoich obowiązków alimentacyjnych, choćby poprzez zapłatę stosownych kwot pieniężnych, które bądź umożliwią wynajęcie opiekuna, bądź będą wynagrodzeniem dla skarżącego z tytułu faktycznego wykonywania przez niego czynności opiekuńczych wobec matki.

Prawidłowe jest zatem stanowisko organu odwoławczego, że okoliczności stanu faktycznego sprawy, uzasadniały odmowę przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego, w związku z opieką nad matką. Zarzuty skargi w tym względzie są nieuzasadnione.

Reasumując, zaskarżona decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu została oparta na prawidłowej analizie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, który pozwolił na wyczerpujące ustalenie istotnych okoliczności sprawy. Poczynione przez organy ustalenia znalazły odzwierciedlenie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Decyzja ta zawiera wyczerpujące uzasadnienie faktyczne i prawne podjętego przez organ rozstrzygnięcia, które w ocenie Sądu w całości odpowiada prawu.

Mając na uwadze powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie na podstawie art. 151 p.p.s.a., skargę oddalił jako bezzasadną.