Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt II SA/Gd 896/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2023-10-18 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6320 Zasiłki celowe i okresowe
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 39, art. 11, art. 107
journal: Dz.U. 2021 poz 2268
law: Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Dariusz Kurkiewicz (spr.) Sędziowie: Sędzia WSA Diana Trzcińska Asesor WSA Justyna Dudek-Sienkiewicz Protokolant Asystent sędziego Krzysztof Pobojewski po rozpoznaniu w dniu 18 października 2023 r. w Gdańsku na rozprawie sprawy ze skargi M.T. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 7 października 2022 r. nr SKO Gd/968/22 w przedmiocie zasiłku celowego oddala skargę.


UZASADNIENIE

M. T. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego

w Gdańsku skargę na decyzje Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z 7 października 2022, oznaczone nr SKO Gd/966/22, SKO Gd/967/22, SKO Gd/968/22, SKO Gd/969/22.

Na podstawie zarządzenia Przewodniczącej Wydziału z 25 października 2022 r. rozdzielono skargi zawarte w piśmie z 22 października 2022 r. Sprawę dotyczącą decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego z 7 października 2022 r., nr SKO Gd/968/22, którą utrzymano w mocy decyzję Prezydenta Miasta Gdyni, w imieniu którego działał Kierownik Dzielnicowego Ośrodka Pomocy Społecznej nr 2 w Gdyni, z 7 stycznia 2022 r., nr 017633/Rejon2/2021, o odmowie przyznania zasiłku celowego, zarejestrowano pod sygn. akt II SA/Gd 896/22.

Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym

i prawnym:

Decyzją z 7 stycznia 2022 r. organ I instancji, po rozpatrzeniu wniosku skarżącej z 28 października 2021 r., odmówił przyznania zasiłku celowego z przeznaczeniem na żywność, leki, koszty leczenia, w tym koszty prywatnego podstawowego leczenia w zakresie nierefundowanym przez NFZ, środki higieny, opłaty prądu, gazu. W uzasadnieniu decyzji organ przedstawił stan faktyczny sprawy i omówił podstawę prawną podjętego rozstrzygnięcia. Wskazał na brak współdziałania z pracownikiem socjalnym w rozwiązywaniu sytuacji, w której rodzina się znalazła. Pomimo wielokrotnych prób pracownikowi socjalnemu nie udało się przeprowadzić wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania, a przeprowadzona rozmowa telefoniczna, w ocenie organu, nie odzwierciedla sytuacji faktycznej rodziny. Pracownik nie może zweryfikować w jakich warunkach przebywa skarżąca i jej matka i w związku z tym brak jest możliwości ustalenia jaka pomoc jest faktycznie potrzebna.

Po rozpoznaniu wniesionego odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku, decyzją z 7 października 2022 r. utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji.

W uzasadnieniu Kolegium wskazało, że uzasadniając odmowę przyznania skarżącej zasiłku celowego organ I instancji wskazał, że sytuacja osobista, rodzinna, dochodowa i majątkowa została ustalona stosownie do art. 15o ust. 1 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19 i innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych podczas rozmowy telefonicznej, która jednak nie odzwierciedla sytuacji faktycznej rodziny. Pracownik nie może zobaczyć w jakich warunkach przebywa skarżąca i jej matka i jaka pomoc jest faktycznie potrzebna. Tymczasem skarżąca konsekwentnie odmawia wpuszczenia do mieszkania pracowników pomocy społecznej, utrzymując, że boi się zarażenia koronawirusem chociaż widywana jest w takich punktach miasta jak sklep czy poczta. Osobiście widuje się z prawnikiem, a w dniu 14 grudnia 2021 r. była w PKPS po środki czystości. Z tego wynika, że skarżąca unika jedynie pracowników OPS, chociaż są oni zaszczepieni i zachowują ścisły reżim sanitarny udając się, bez problemów, w inne środowiska. Poza tym - jak wynika z informacji MOPS Gdyńskiego Ośrodka Wsparcia matka skarżącej po opuszczeniu Gdyńskiego Ośrodka Wsparcia w Gdyni gdzie przebywała przez trzy miesiące, w okresie od 30 lipca 2021 r. do 30 września 2021 r., była w dobrej kondycji. W ocenie Kierownika Gdyńskiego Ośrodka Wsparcia nie potrzebowała całodobowej opieki i była w stanie samodzielnie zjeść przygotowany posiłek, także czynności higieniczne wykonywała samodzielnie. Z tej informacji wynika, że skarżąca mogłaby podjąć zatrudnienie w celu poprawy budżetu domowego, a przy tym Ośrodek ze swej strony oferował w tym czasie usługi opiekuńcze. Dalej organ I instancji wskazał, że pismem z 4 listopada 2021 r. Narodowy Fundusz Zdrowia poinformował go, iż skarżąca nie złożyła deklaracji wyboru lekarza podstawowej opieki zdrowotnej i nie były realizowane przez nią żadne recepty na przypisany jej numer PESEL. Jedynym świadczeniem z NFZ był pobyt skarżącej w szpitalu [...]. Skarżąca nie podejmuje leczenia. Przedłożyła organowi jedynie recepty z sierpnia 2021 r. oraz takie paragony gdzie brak jest daty bądź wynika z nich, że leki są z czasu przebywania Jej matki w Gdyńskim Ośrodka Wsparcia i tuż po jego opuszczeniu.

Skonkludowało Kolegium, że z przeprowadzonego w niniejszej sprawie wywiadu środowiskowego i informacji wynika, iż skarżąca nie współpracuje z pracownikiem socjalnym w celu przezwyciężenia swojej trudnej sytuacji. Mimo, że jest osobą w stosunkowo młodym wieku (39 lat) i nie posiada orzeczenia o niezdolności do pracy, nie poszukuje aktywnie zatrudnienia, nie dążąc tym samym do poprawy sytuacji materialnej swojej rodziny. Jednocześnie nie leczy się [...] i nie zażywa niezbędnych leków. Ponadto z oświadczenia skarżącej wynika, że nie ma żadnych zaległości czynszowych ani w opłatach. Tymczasem przedstawiona przez nią faktura za prąd za okres od 23 lipca 2021 r. do 6 września 2021 r. i opiewa na kwotę 703,62 zł a zatem prawie w całości pokrywa miesięczne dochody rodziny na które składa się z zasiłek pielęgnacyjny I. T. w wysokości

215,84 zł i jej świadczenie uzupełniające dla osoby niepełnosprawnej w wysokości 500 zł.

W tym stanie rzeczy - w ocenie organu odwoławczego - przeprowadzony telefonicznie, zgodnie z życzeniem strony, wywiad środowiskowy potwierdza brak współdziałania ze strony skarżącej z pracownikiem socjalnym. Wyjaśnienia skarżącej składane w rozmowie telefonicznej - także w ocenie Kolegium - budzą poważne wątpliwości ponieważ przedstawione rachunki opiewają na kwoty przewyższające dochód rodzin. Sytuacja matki skarżącej, wobec braku możliwości przeprowadzenia bezpośredniego wywiadu środowiskowego, nie jest możliwa do ustalenia. Sama skarżąca nie leczy się i nie chce aktywizacji zawodowej. Te fakty - w ocenie Kolegium - świadczą o braku współdziałania skarżącej z pracownikiem socjalnym.

Podkreślił organ odwoławczy, że pomoc przyznawana na gruncie ustawy o pomocy społecznej - bez względu na jej rodzaj - ma charakter jedynie przejściowy, czasowy i zakłada wykształcenie odpowiednich postaw u osób z niej korzystających, w celu pokonania życiowych trudności. Nie ma ona w żadnym wypadku zamieniać się w stałe i jedyne źródło utrzymania dla osób o nią występujących, niezależnie od ich sytuacji życiowej. W związku z tym uzasadnione jest stwierdzenie, że bierna bądź roszczeniowa postawa podmiotów objętych pomocą społeczną może spowodować odmowę przyznania świadczenia bądź wstrzymanie wypłaty świadczenia.

Organy pomocy społecznej są zobowiązane jedynie do współuczestnictwa w podejmowanych samodzielnie przez potrzebującego środkach zaradczych. Brak aktywności ze strony zainteresowanych pomocą uprawnia organ do powstrzymania się od udzielenia takiej pomocy. Z woli ustawodawcy poszczególne instytucje wsparcia pomocy społecznej zakładają współpracę osoby wnioskującej z organem w przezwyciężeniu jej trudnej sytuacji życiowej oraz podejmowanie własnych inicjatyw przez wnioskodawcę w celu poprawy swojej sytuacji.

Zdaniem Kolegium okoliczności faktyczne przedmiotowej sprawy wskazują że organ I instancji prawidłowo ocenił postawę skarżącej wskazując na brak współpracy ze jej strony. Zgadzając się z tą oceną organu I instancji Kolegium utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

W skardze na tak wydaną decyzję podniesiono, że brak jest podstaw do uznania braku współpracy ze strony skarżącej z organem, gdyż wbrew stanowisku organów, nie uchylała się od niej, a wywiad środowiskowy został przeprowadzony w formie telefonicznej zgodnie z art. 15o ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem Covid-19 i innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych. Skarżąca oświadczyła, że mieszka sama z matką, która posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności i niezdolności do samodzielnej egzystencji. Zdaniem skarżącej, niezdolność ta świadczy o konieczności całodobowej opieki nad nią, co wyklucza aktywizację zawodową skarżącej. M. T. oświadczyła także, że przepis art. 11 ust. 2

u.p.s. mówi o nieuzasadnionej odmowie podjęcia leczenia odwykowego w zakładzie lecznictwa odwykowego przez osobę uzależnioną, co może stanowić o odmowie przyznania zasiłku, taka jednak sytuacja w sprawie nie występuje. Powołała się również na swoją argumentację przedstawioną w odwołaniu od decyzji organu I instancji.

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje:

Skarga podlega oddaleniu.

Sąd, dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z 7 października 2022 r., utrzymującej w mocy decyzję Prezydenta Miasta Gdyni, w imieniu którego działał Kierownik Dzielnicowego Ośrodka Pomocy Społecznej nr 2 w Gdyni, z 7 stycznia 2022 r., o odmowie przyznania skarżącej na jej wniosek pomocy finansowej w postaci zasiłku celowego z przeznaczeniem na żywność, leki, koszty leczenia, w tym koszty prywatnego podstawowego leczenia w zakresie nierefundowanym przez NFZ, środki higieny, opłaty prądu, gazu stwierdził, że nie narusza ona prawa.

Materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j. Dz.U. z 2021 r., poz. 2268 ze zm.), zwanej dalej u.p.s., która w art. 2 ust. 1 wskazuje, że pomoc społeczna jest instytucją polityki społecznej państwa, mającą na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężenia trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości, a także zapobieganie wskazanym w art. 2 ust. 1 przywołanej ustawy trudnym sytuacjom przez podejmowanie działań zmierzających do życiowego usamodzielnienia osób i rodzin oraz ich integracji ze środowiskiem (art. 3 ust. 1 i 2 u.p.s.). Przy czym rodzaj, forma i rozmiar świadczenia powinny być odpowiednie do okoliczności uzasadniających udzielenie pomocy, zaś potrzeby osób i rodzin korzystających z pomocy społecznej powinny zostać uwzględnione, jeżeli odpowiadają celom i mieszczą się w możliwościach pomocy społecznej (art. 3 ust. 3 i 4 u.p.s.).

Jedną z form pomocy społecznej jest zasiłek celowy, który może zostać przyznany w celu zaspokojenia niezbędnej potrzeby bytowej, w szczególności na pokrycie części lub całości kosztów zakupu żywności, leków i leczenia, opału, odzieży, niezbędnych przedmiotów użytku domowego, drobnych remontów i napraw w mieszkaniu, a także kosztów pogrzebu (art. 39 ust. 1 i 2 u.p.s.). Choć przepis art. 39 u.p.s., w którym uregulowano zasiłek celowy wprost tego nie przewiduje, to nie ulega wątpliwości, że w oparciu o art. 8 u.p.s. świadczenie to zależne jest od kryterium dochodowego. Przyznanie tego rodzaju pomocy społecznej uzależnione jest zatem przede wszystkim od wystąpienia przesłanki dotyczącej braku możliwości samodzielnego przezwyciężenia trudnej sytuacji życiowej związanej z niemożliwością zaspokojenia niezbędnej potrzeby bytowej, a także uzyskiwania dochodu nieprzekraczającego kwoty określonej w art. 8 ust. 1 u.p.s.

Jednocześnie jest to świadczenie uznaniowe, co oznacza, że organ orzekając w konkretnej sprawie może więc, a nie musi, przyznać wnioskowaną pomoc, oceniając sytuację wnioskodawcy. Wybór taki nie może być dowolny i musi wynikać z wszechstronnego oraz dogłębnego rozważenia wszystkich okoliczności faktycznych danej sprawy (zob. wyrok NSA z 9 stycznia 2013 r., I OSK 1192/12, wszystkie przywołane orzeczenia dostępne są na https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Zatem ustalenie sytuacji osobistej oraz stanu majątkowego ma zasadnicze znaczenie dla możliwości pozytywnego rozpatrzenia wniosku osoby ubiegającej się o świadczenia z pomocy społecznej.

Jak wynika z treści zaskarżonej decyzji, powodem odmowy przyznania skarżącej wnioskowanej przez nią pomocy finansowej były dwie przyczyny: po pierwsze, brak współdziałania skarżącej, która, zdaniem organów, swoim zachowaniem uniemożliwiła przeprowadzenie wywiadu środowiskowego oraz po drugie, niewykorzystywanie przez rodzinę własnych możliwości poprawy swojej sytuacji.

Należy wskazać, że aby organ mógł w ogóle rozpatrzyć pozytywnie wniosek o przyznanie świadczenia z pomocy społecznej musi w tym celu dokonać stosownych ustaleń faktycznych, co umożliwia w szczególności (obligatoryjny) dowód w postaci wywiadu środowiskowego. O ile jednak organy orzekające zobowiązane są do wnikliwego przeprowadzenia postępowania dowodowego zgodnie z art. 7 k.p.a., o tyle na osobie ubiegającej się o świadczenie z pomocy społecznej spoczywa obowiązek umożliwienia organowi dokonania ustaleń faktycznych zgodnie z art. 4, art. 11 ust. 2, art. 106 ust. 4 i art. 107 ust. 1 i 4a u.p.s. Tym samym dokonanie wykładni tych przepisów ma istotne znaczenie dla prawidłowego rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy.

Brak zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego uznaje się bowiem za przejaw uniemożliwienia ustalenia rzeczywistej sytuacji rodzinno-majątkowej, a tym samym brak współdziałania przez wnioskodawcę, który wystąpił o świadczenie z organem prowadzącym postępowanie w celu merytorycznego rozpoznania jego wniosku (por. wyrok WSA w Warszawie z 7 października 2021 r., VIII SA/Wa 403/21).

Osoby i rodziny korzystające z pomocy społecznej są obowiązane do współdziałania w rozwiązywaniu ich trudnej sytuacji życiowej (art. 4 u.p.s.), a decyzję administracyjną o przyznaniu lub odmowie przyznania świadczenia, wydaje się po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego (art. 106 ust. 4 u.p.s.). Jak stanowi ustawa, wywiad taki przeprowadza się i służy on ustaleniu sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej osób oraz rodzin ubiegających się o świadczenie z pomocy społecznej (art. 107 ust. 1 u.p.s.).

Przyjmuje się, że rodzinny wywiad środowiskowy, przeprowadzany na podstawie art. 107 i nast. u.p.s., jak również jego aktualizacja, jest szczególnym dowodem w sprawie osoby korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej, który jest sporządzany we współdziałaniu z osobą zainteresowaną. Na wywiad składa się szereg czynności organu wykonywanych przez pracownika socjalnego, takich jak m.in. przesłuchanie strony i jej rodziny pod rygorem odpowiedzialności karnej za udzielenie nieprawdziwych informacji, wykorzystanie istotnych dla sprawy dokumentów oraz przeprowadzenie własnych obserwacji w celu zweryfikowania informacji uzyskanych z innych źródeł dowodowych, w szczególności z oświadczenia o stanie majątkowym, złożonego przez stronę. Wywiad jest specyficznym sposobem zbierania informacji o sytuacji strony, stanowiącym dla organu pomocy społecznej konieczne i podstawowe źródło informacji o sytuacji osobistej, rodzinnej i majątkowej osoby ubiegającej się o świadczenia, będący podstawą ustaleń faktycznych dokonywanych w decyzji administracyjnej i poddawanych prawnej ocenie (por. wyrok WSA w Łodzi z 30 stycznia 2020 r., II SA/Łd 766/19).

Zgodnie z § 2 rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 25 sierpnia 2016 r. w sprawie rodzinnego wywiadu środowiskowego (Dz.U. z 2017 r., poz. 1788) wywiad przeprowadza się z osobą lub rodziną w miejscu zamieszkania lub pobytu, w dniach roboczych, w godzinach pracy ośrodka pomocy społecznej lub powiatowego centrum pomocy rodzinie albo w innym terminie uzgodnionym z osobą lub rodziną, za zgodą kierownika jednostki organizacyjnej pomocy społecznej (ust. 3). Pracownik socjalny, przeprowadzając wywiad, bierze pod uwagę indywidualne cechy, sytuację osobistą, rodzinną, dochodową i majątkową osoby samotnie gospodarującej lub osób w rodzinie, mogące mieć wpływ na rodzaj i zakres przyznawanej im pomocy (ust. 4). W ramach przeprowadzonego wywiadu pracownik socjalny dokonuje analizy i oceny sytuacji danej osoby lub rodziny i formułuje wnioski z nich wynikające, stanowiące podstawę planowania pomocy (ust. 5).

Konsekwencje braku współdziałania z organem zostały z kolei ogólnie unormowane w art. 11 ust. 2 u.p.s., zgodnie z którym brak współdziałania osoby lub rodziny z pracownikiem socjalnym lub asystentem rodziny, o którym mowa w przepisach o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej, odmowa zawarcia kontraktu socjalnego, niedotrzymywanie jego postanowień, nieuzasadniona odmowa podjęcia zatrudnienia, innej pracy zarobkowej przez osobę bezrobotną lub nieuzasadniona odmowa podjęcia lub przerwanie szkolenia, stażu, przygotowania zawodowego w miejscu pracy, wykonywania prac interwencyjnych, robót publicznych, prac społecznie użytecznych, a także odmowa lub przerwanie udziału w działaniach w zakresie integracji społecznej realizowanych w ramach Programu Aktywizacja i Integracja, o których mowa w przepisach o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy, lub nieuzasadniona odmowa podjęcia leczenia odwykowego w zakładzie lecznictwa odwykowego przez osobę uzależnioną mogą stanowić podstawę do ograniczenia wysokości lub rozmiaru świadczenia, odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej. Wbrew twierdzeniu skarżącej, w przywołanym przepisie możliwość odmowy przyznania świadczenie nie została ograniczona jedynie do sytuacji odmowy podjęcia leczenie odwykowego w zakładzie lecznictwa odwykowego przez osobę uzależnioną. Jak wynika bowiem z treści art. 11 ust. 2 u.p.s., katalog okoliczności uzasadniających odmowę przyznania świadczenia jest znacznie szerszy i obejmuje m.in. brak współdziałania osoby w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej.

W orzecznictwie przyjmuje się zaś, że odmowa przeprowadzenia wywiadu lub uniemożliwienie prowadzenia wywiadu środowiskowego muszą być kwalifikowane właśnie jako wyraz braku współdziałania osoby w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej, o którym mowa w art. 11 ust. 2 u.p.s. W sytuacji bowiem, gdy wnioskodawca swoim zachowaniem skutecznie uniemożliwia przeprowadzenie wywiadu, a żadne okoliczności nie uzasadniają jego zachowania, to stan taki jest wyrazem braku współdziałania w rozwiązaniu swojej trudnej sytuacji, albowiem brak możliwości przeprowadzenia wywiadu ze względu na postawę strony uniemożliwia organowi dokonanie koniecznych ustaleń do załatwienia sprawy (por. wyrok WSA w Krakowie z 11 października 2021 r., III SA/Kr 580/21).

Konsekwencje tego rodzaju zachowania zostały przy tym także unormowane przez ustawodawcę poprzez art. 107 ust. 4a u.p.s., zgodnie z którym niewyrażenie zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego przez osoby lub rodziny ubiegające się o świadczenia z pomocy społecznej lub na jego aktualizację przez osoby lub rodziny korzystające ze świadczeń z pomocy społecznej stanowi podstawę do odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej.

W ocenie Sądu, w okolicznościach niniejszej sprawy zgodzić należy się z organami, że skarżąca nie wypełniła obowiązku współdziałania, o którym mowa w powyższych przepisach. Nie ulega wątpliwości, że pracownik socjalny podejmował próby przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania skarżącej i próby te okazały się bezskuteczne. Bezspornie skarżąca nie wyrażała woli na przeprowadzenie wywiadu w jej miejscu zamieszkania i także w skardze wywodzi o zagrożeniu epidemiologicznym, które stoi temu na przeszkodzie. W toku całego postępowania skarżąca nie wyrażała zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania, wnosząc zamiast tego o przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w formie telefonicznej. W takiej też formie wywiad środowiskowy został ostatecznie przeprowadzony. Niemniej jednak, w ocenie Sądu, nie sposób uznać, że w okolicznościach tej sprawy skarżąca tym samym wypełniła obowiązek współdziałania z organem pomocowym.

Wyjaśnić należy, że zgodnie z art. 15o ust. 1 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalaczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (t.j. Dz. U. z 2021 r., poz. 2095 ze zm.), zwanej dalej ustawą covidową, z przyczyn związanych z przeciwdziałaniem COVID-19, ilekroć zgodnie z ustawą z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej wymagane jest przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego lub jego aktualizacji, w szczególności z osobą lub rodziną, które zostały poddane kwarantannie w związku z podejrzeniem zakażenia lub choroby zakaźnej, ustalenie sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej zamiast przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego lub jego aktualizacji może nastąpić na podstawie:

1) rozmowy telefonicznej z pracownikiem socjalnym, a w przypadku osób niepełnosprawnych z powodu dysfunkcji narządu słuchu przy wykorzystaniu środków wspierających komunikowanie się, o których mowa w art. 3 pkt 5 ustawy z dnia 19 sierpnia 2011 r. o języku migowym i innych środkach komunikowania się (Dz.U. z 2017 r. poz. 1824), oraz,

2) dokumentów lub oświadczenia, o których mowa w art. 107 ust. 5b ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, a także ich kopii, w tym elektronicznych, uzyskanych od osoby lub rodziny ubiegającej się o pomoc lub

3) informacji udostępnionych przez podmioty, o których mowa w art. 105 tej ustawy.

Należy podkreślić, że przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania wnioskodawcy jest zasadą, natomiast przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w formie przewidzianej w art. 15o ust. 1 ustawy covidowej jest wyjątkiem od tej zasady i jako taki przepis ten nie powinien być nadużywany. Zastosowanie tego przepisu jest uzasadnione tylko wówczas, gdy ze względów związanych z przeciwdziałaniem COVID-19 przeprowadzenie wywiadu w formie wymaganej przez przepisy ustawy o pomocy społecznej napotyka obiektywne problemy. Z akt sprawy nie wynika, aby na przeszkodzie przeprowadzeniu wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania wnioskodawczyni stały powody związane z przeciwdziałaniem COVID-19, w szczególności, aby którykolwiek z domowników pozostawał na kwarantannie. Skarżąca żądając przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w formie telefonicznej powoływała się ogólnie na stan epidemii i obawę o zdrowie swoje i członków swojej rodziny, niemniej jednak nie jest to wystarczające, zwłaszcza że pracownik socjalny gwarantował zachowanie reżimu sanitarnego a ponadto skarżąca, jak sama twierdziła, poruszała się po mieście, jeździła do Gdyńskiego Ośrodka Wsparcia OPS oraz do swojego prawnika. Trudno zatem dopatrzeć się istnienia obiektywnych okoliczności uniemożliwiających przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania wnioskodawczyni. Podkreślić należy, że wywiad telefoniczny może okazać się niewystarczający w pewnych sytuacjach, gdy np. istnieją wątpliwości co do rzeczywistej sytuacji rodziny, nie daje on bowiem możliwości poczynienia przez pracownika socjalnego własnych obserwacji i zweryfikowania podawanych mu telefonicznie informacji.

W tych okolicznościach w ocenie Sądu zgodzić należy się z organami, że skarżąca uniemożliwiła przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w miejscu jej zamieszkania przy jednoczesnym braku przesłanek do zastosowania art. 15o ust. 1 ustawy covidowej, co należy uznać za brak współdziałania skarżącej w rozwiązywaniu jej trudnej sytuacji życiowej. Wskutek takiego postępowania skarżącej pozostały wątpliwości co do rzeczywistej sytuacji skarżącej i jej rodziny.

Podstawowym obowiązkiem osoby ubiegającej się o pomoc społeczną jest zatem udzielenie organowi pomocy w ustaleniu sytuacji faktycznej – nie tylko dochodowej, ale też osobistej, rodzinnej, majątkowej, a utrudnianie organowi poczynienia takich ustaleń obliguje organ do odmownego załatwienia wniosku, skoro nie jest on w stanie dostosować udzielanej pomocy do zadań i celów pomocy społecznej, zgodnie z art. 3 u.p.s.

Należy wskazać, że w niniejszej sprawie to zachowanie skarżącej zdeterminowało treść wydanych przez organy obu instancji rozstrzygnięć. W ocenie Sądu, stwierdzony brak wymaganej współpracy z pracownikami socjalnymi, stanowił wystarczającą podstawę odmowy przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia. Skutki takiej postawy określa bowiem art. 11 ust. 2 u.p.s., który w analizowanym przypadku zasadnie został zastosowany. Jak wskazuje się zaś w orzecznictwie, uniemożliwienie przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego jako jedna z postaci odmowy współdziałania z organem może stanowić samodzielną podstawę decyzji o odmowie przyznania świadczeń z pomocy społecznej (por. wyroki NSA z 16 września 2022 r., I OSK 1765/19, oraz z 27 maja 2014 r., I OSK 583/13).

Zgodzić należy się również z organami, że pomoc społeczna przysługuje dopiero wówczas, gdy osoba mimo wykorzystania wszystkich swoich możliwości poprawy swej sytuacji, nadal pozostaje w niedostatku uniemożliwiającym zaspokajanie potrzeb o charakterze elementarnym. Co do zasady bowiem ustawa o pomocy społecznej jest ukierunkowana na udzielanie wsparcia osobom rzeczywiście go potrzebującym. Na subsydiarną funkcję pomocy społecznej ustawodawca po raz kolejny zwraca uwagę w art. 12 u.p.s., zgodnie z którym w przypadku stwierdzonych przez pracownika socjalnego dysproporcji między udokumentowaną wysokością dochodu a sytuacją majątkową osoby lub rodziny, wskazującą, że osoba ta lub rodzina jest w stanie przezwyciężyć trudną sytuację życiową, wykorzystując własne zasoby majątkowe, w szczególności w przypadku posiadania znacznych zasobów finansowych, wartościowych przedmiotów majątkowych lub nieruchomości, można odmówić przyznania świadczenia. Ustawa o pomocy społecznej nie dopuszcza zatem wykorzystywania środków społecznych przez osoby, które mają możliwość zaspokojenia potrzeb życiowych z własnych środków, nie czyniąc tego jednak z własnej woli i wyboru. Jak wynika zaś z dokonanych przez organ I instancji ustaleń, rodzina skarżącej ma możliwości uzyskiwania dodatkowych dochodów, z których nie korzysta.

Należy też podkreślić, że zgodnie z intencją ustawodawcy, celem pomocy społecznej jest jedynie udzielenie wsparcia, a nie zastąpienie indywidualnych wysiłków w dążeniu do poprawy sytuacji bytowej określonej osoby. Przepis art. 3 u.p.s. nie dopuszcza możliwości uczynienia z pomocy społecznej stałego źródła dochodów, ani nie pozwala na udzielenie tej pomocy osobom, które dysponują możliwościami samodzielnego przezwyciężenia trudności na jakie napotkały lub też realizowania tylko takiej formy pomocy jakiej strona subiektywnie oczekuje. Przez współdziałanie osoby ubiegającej się o pomoc należy rozumieć gotowość do podjęcia współpracy z pracownikiem socjalnym oraz skorzystanie z jego uzasadnionych i rozsądnych propozycji pomagających osobie przezwyciężyć trudne sytuacje życiowe, w jakich się znalazła w celu "wyjścia" z systemu pomocy społecznej i umożliwienia samodzielnego i odpowiedzialnego życia w społeczeństwie. W niniejszej sprawie natomiast słusznie organ stwierdził brak współdziałania ze strony członków rodziny skarżącej w przezwyciężeniu ich trudnej sytuacji życiowej.

Reasumując, w ustalonym stanie faktycznym i prawnym brak jest, w ocenie Sądu, podstaw prawnych do pozytywnego załatwienia wniosku skarżącej i przerzucania ciężaru pomocy w utrzymaniu jej i jej rodziny na Państwo, czyli w gruncie rzeczy na pozostałych obywateli.

Konkludując, Sąd uznał działanie organów administracji w sprawie za zgodne z regulacją prawa materialnego. Skład orzekający nie dopatrzył się również naruszenia przepisów procedury w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy.

Mając to na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, na podstawie art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2023 r., poz. 259 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a., oddalił skargę.