Wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt II SA/Gl 1817/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Data orzeczenia: 2024-03-07 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 30 ust. 2 pkt 2
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a,  art. 135
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA Beata Kalaga-Gajewska, Sędziowie Sędzia WSA Krzysztof Nowak, Sędzia WSA Renata Siudyka (spr.), Protokolant Monika Rał, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 marca 2024 r. sprawy ze skargi R. N. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 25 września 2023 r. nr SKO.PSW/41.5/2928/2023/18681 w przedmiocie dodatku węglowego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Miasta B. z dnia 8 sierpnia 2023 r. nr [...].


UZASADNIENIE

W dniu 22 sierpnia 2022 r. R. N. (dalej skarżący) złożył wniosek o wypłatę dodatku węglowego. We wniosku wskazał, że zamieszkuje w budynku mieszkalnym w B. przy ul. [...], ogrzewanym kotłem na paliwo stałe i prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe.

W dniu 13 października 2022 r. Burmistrz Miasta B. (dalej organ

I instancji) wydał informację o przyznaniu skarżącemu jednorazowego dodatku węglowego w wysokości 3.000 zł.

Decyzją z dnia 18 maja 2023 r. organ I instancji uznał jednak powyższe świadczenie za nienależne i zobowiązał skarżącego do jego zwrotu. Decyzja ta,

w wyniku odwołania skarżącego, została uchylona przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej organ II instancji, SKO) decyzją z dnia 18 lipca 2023 r. i sprawa podlegała ponownemu rozpatrzeniu przez organ I instancji.

Decyzją z dnia 8 sierpnia 2023 r. nr [...] organ I instancji ustalił skarżącemu kwotę nienależnie pobranego dodatku węglowego w wysokości 3.000 zł oraz zobowiązał skarżącego do jej zwrotu wraz z odsetkami. W ramach podstawy prawnej decyzji wskazano na przepisy art. 2 i art. 3 ustawy z dnia

5 sierpnia 2022 r. o dodatku węglowym (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 141, ze zm. – dalej "u.d.w.") w związku art. 30 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2023r. poz. 615, ze zm. – dalej u.ś.r.). W uzasadnieniu organ I instancji wskazał, że dzień złożenia wniosku o wypłatę dodatku węglowego (tj. 22 sierpnia 2022 r.) jak również na dzień przyznania przedmiotowego dodatku (tj. 13 października 2022 r.), budynek, którego adres skarżący wskazał we wniosku nie figurował w ewidencji ustalonych numerów porządkowych dla Miasta B. i nie został dopuszczony do użytkowania jako budynek mieszkalny. Jednocześnie organ ten nie kwestionował faktu zamieszkiwania przez skarżącego w tym miejscu, co potwierdził przeprowadzony w sprawie wywiad środowiskowy. Niemniej jednak, w ocenie organu I instancji, uznanie, że w tej sprawie nie zachodzą przesłanki nienależnie pobranego dodatku węglowego byłoby sprzeczne z interesem społecznym, ponieważ premiowałoby działania niezgodne z prawem, skarżący zamieszkiwał bowiem w ww. budynku bez wymaganego pozwolenia na użytkowanie (co jest objęte sankcjami przewidzianymi w Prawie budowlanym) i przedstawił nieprawdziwe informacje we wniosku (pomimo pouczenia o rygorze odpowiedzialności karnej).

W odwołaniu o tej decyzji skarżący zwrócił uwagę, że zgodnie z prawdą wskazał we wniosku, iż zamieszkuje w przedmiotowym budynku.

SKO, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca

1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 775, ze zm. – dalej k.p.a.) zaskarżoną obecnie decyzją z dnia 25 września 2023 r. utrzymało w mocy decyzje organu I instancji. W uzasadnieniu decyzji organ II instancji przybliżył dotychczasowy przebieg postępowania, treść decyzji organu I instancji,

a także przywołał podstawy normatywne wydanego rozstrzygnięcia. Zdaniem SKO,

w sprawie zachodzi przesłanka nienależnie pobranych świadczeń, o której mowa w art. 30 ust. 2 pkt 2 u.ś.r., gdyż przedstawione we wniosku skarżącego informacje były niezgodne ze stanem faktycznym. Nie było wiec podstaw do przyznania dodatku węglowego, w sytuacji prowadzenia przez skarżącego gospodarstwa domowego w budynku, który nie został dopuszczony do użytkowania jako budynek mieszkalny.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach podniesione zostały zarzuty naruszenia:

- art. 30 ust. 2 pkt. 2 u.ś.r. przez jego zastosowanie, co było rezultatu błędnego przyjęcia przez organ, że świadczenie w postaci dodatku węglowego zostało wypłacone skarżącemu na podstawie świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą świadczenia;

- art. 2 ust. 1 i 2 u.d.w. przez jego nieprawidłową interpretację i błędne przyjęcie, że w przypadku skarżącego nie można mówić o ich zastosowaniu, bowiem budynek którego adres wskazał we wniosku na dzień złożenia wniosku o wypłatę dodatku węglowego, jak również na dzień przyznania przedmiotowego dodatku nie figurował w ewidencji ustalonych numerów porządkowych dla Miasta B. i nie został dopuszczony do użytkowania jako budynek, podczas gdy taki wymóg nie został określony wprost przez ustawodawcę w ww. przepisach, zaś w przedmiotowym budynku skarżący wówczas faktycznie zamieszkiwał i prowadził gospodarstwo domowe;

- art. 7, 77 i 107 § 3 k.p.a., poprzez niewłaściwe zastosowanie w zakresie wyznaczającym materialne prawną zasadę uwzględniania przy załatwianiu spraw indywidualnych interesu społecznego i słusznego interesu obywateli oraz zobowiązującym do wszechstronnego rozważenia wszelkich okoliczności faktycznych.

W oparciu o te zarzuty skarżący wniósł o zmianę zaskarżonej decyzji poprzez uchylenie decyzji organu I instancji ewentualnie o uchylenie decyzji organu

II instancji do ponownego rozpoznania przez ten organ. Zwrócił się także o zasądzenie kosztów postępowania.

W odpowiedzi na skargę SKO zawnioskowało o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Zasadniczy spór w niniejszej sprawie sprowadza się do oceny stanowiska, zgodnie z którym wypłacony skarżącemu w niniejszej sprawie dodatek węglowy był świadczeniem nienależnie pobranym, gdyż informacje podane we wniosku o przyznanie tego świadczenia były niezgodne ze stanem faktycznym. Według organu nie było podstaw bowiem do przyznania dodatku węglowego, w sytuacji prowadzenia przez skarżącego gospodarstwa domowego w budynki, który nie został dopuszczony do użytkowania jako budynek mieszkalny. Z kolei, zdaniem skarżącego, wskazany wymóg nie został określony wprost przez ustawodawcę w przepisach art. 2 ust. 1 i 2 u.d.w., a spełnił on warunek faktycznego zamieszkiwania i prowadzenia gospodarstwa domowego.

Przechodząc do oceny powyższego sporu wskazać należy, że zgodnie z art. 2 ust. 1 u.d.w. dodatek węglowy przysługuje osobie w gospodarstwie domowym w przypadku, gdy głównym źródłem ogrzewania gospodarstwa domowego jest kocioł na paliwo stałe, kominek, koza, ogrzewacz powietrza, trzon kuchenny, piecokuchnia, kuchnia węglowa lub piec kaflowy na paliwo stałe, zasilane paliwami stałymi, wpisane lub zgłoszone do centralnej ewidencji emisyjności budynków, o której mowa w art. 27a ust. 1 ustawy z dnia 21 listopada 2008 r. o wspieraniu termomodernizacji i remontów oraz o centralnej ewidencji emisyjności budynków (Dz.U. z 2022 r. poz. 438 z późn. zm.), do dnia 11 sierpnia 2022 r., albo po tym dniu - w przypadku głównych źródeł ogrzewania wpisanych lub zgłoszonych po raz pierwszy do centralnej ewidencji emisyjności budynków, o których mowa w art. 27g ust. 1 tej ustawy.

Jednocześnie, jak wynika z treści art. 2 ust. 2 u.d.w. przez gospodarstwo domowe rozumie się: 1) osobę fizyczną samotnie zamieszkującą i gospodarującą (gospodarstwo domowe jednoosobowe) albo 2) osobę fizyczną oraz osoby z nią spokrewnione lub niespokrewnione pozostające w faktycznym związku, wspólnie z nią zamieszkujące i gospodarujące (gospodarstwo domowe wieloosobowe).

Natomiast stosownie do art. 3 ust. 1 u.d.w. do postępowania w sprawie wypłaty dodatku węglowego przepisy art. 23 ust. 3, 12 i 13, art. 24a ust. 1 i 2, art. 25 ust. 3 i 4, art. 29, art. 30 i art. 30a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 615 i 1265) stosuje się odpowiednio, przy czym ilekroć w tych przepisach jest mowa o rodzinie, rozumie się przez to gospodarstwo domowe, o którym mowa w art. 2 ust. 2. W myśl art. 30 ust. 1 u.ś.r. osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się m. in. świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania (art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r.), a także świadczenia rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia (art. 30 ust. 2 pkt 2 u.ś.r.).

Stosowany odpowiednio art. 30 ust. 2 u.ś.r. w związku z art. 3 ust. 1 u.d.w. określa przesłanki uznania dodatku węglowego za nienależnie pobrane świadczenie. Katalog przesłanek uznania świadczenia za nienależne pobrane wymieniony w art. 30 ust. 2 u.ś. r. jest zamknięty i ma charakter rozłączny. Oznacza to, że wystąpienie tylko jednej z nich, będzie powodowało, że świadczenie jest nienależnie pobrane (por. wyrok NSA z dnia 14 czerwca 2022 r., sygn. akt I OSK 427/21).

W okolicznościach rozpoznawanej sprawy kwalifikując wypłacony dodatek węglowy jako świadczenie nienależnie pobrane organy powołały się na przesłankę z art. 30 ust. 2 pkt 2 u.ś.r. Zauważyć zatem należy, że aby stwierdzić, iż doszło do nienależnie pobranego świadczenia w rozumieniu tego przepisu muszą zaistnieć łącznie dwie przesłanki wskazane w jego treści, czyli: 1) przyznanie lub wypłata świadczenia nastąpiła na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd organu właściwego; 2) wprowadzenie organu w błąd, które nastąpiło na skutek okoliczności wskazanych w przesłance pierwszej, było spowodowane świadomie przez osobę pobierającą świadczenie. Dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma więc świadomość osoby pobierającej świadczenie. Świadomym wprowadzeniem w błąd jest sytuacja, w której osoba ubiegająca się o świadczenie dąży do wywołania mylnego wyobrażenia organu o stanie jego uprawnień lub się na to godzi, podając nieprawdziwe fakty lub zatajając istotne dla sprawy okoliczności (por. wyrok NSA z dnia 22 października 2021 r., sygn. I OSK 709/21).

Należy także wyjaśnić, że w orzecznictwie sądów administracyjnych rozróżnia się pojęcie "nienależnego świadczenia" oraz "świadczenia nienależnie pobranego". "Nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła. "Świadczeniem nienależnie pobranym" jest natomiast świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Skoro więc art. 30 ust. 1 u.ś.r. posługuje się pojęciem "świadczenia nienależnie pobranego" to obowiązek zwrotu takiego świadczenia, obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy (por. wyrok NSA z 27 października 2010 r., sygn. akt I OSK 981/10). Przy czym dotyczy to zarówno osoby, która została skutecznie pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też tej osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań, dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia (por. wyrok NSA z 14 grudnia 2009 r., sygn. akt I OSK 826/09).

Oznacza to, że o nienależnie pobranym świadczeniu w rozumieniu przepisów u.ś.r. można mówić wówczas, gdy mamy do czynienia z rzeczywistym skorzystaniem z określonej formy wsparcia finansowego, mimo braku podstaw ustawowych do takiego działania, ale przy zaistnieniu świadomości osoby, która świadczenie pobiera, że świadczenie jej nie przysługuje (por. wyroki NSA: z dnia 21 marca

2019 r., sygn. akt I OSK 3417/18; z dnia 18 kwietnia 2013 r., sygn. akt I OSK 1701/12; z dnia 17 lutego 2022 r., sygn. akt I OSK 922/21).

Wobec powyższego w toku postępowania administracyjnego w przedmiocie nienależnie pobranego dodatku węglowego obowiązkiem organów było poczynienie ustaleń dowodowych w zakresie okoliczności determinujących prawo do dodatku węglowego, a następnie wykazanie, że skarżący świadomie zataił okoliczności, które były istotne dla przyznania mu tego świadczenia.

Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy Sąd stwierdził, że organy obu instancji błędnie zinterpretowały przepis art. 2 ust. 1 ust. 2 u.d.w. uznając, że fakt, iż budynek, którego adres skarżący wskazał we wniosku jako ul. [...] na dzień złożenia wniosku, jak również na dzień przyznania przedmiotowego świadczenia, nie figurował w ewidencji ustalonych numerów porządkowych i nie został dopuszczony do użytkowania jako budynek mieszkalny.

Analiza przywołanych wyżej przepisów ustawy o dodatku węglowym, jak również pozostałych uregulowań tej ustawy, prowadzi do wniosku, że co do zasady dodatek węglowy przyznawany jest na gospodarstwo domowe. Wyjątek od tej reguły przewidziany został w art. 2 ust. 3a u.d.w., gdzie wskazuje się, że w przypadku gdy pod jednym adresem miejsca zamieszkania zamieszkuje więcej niż jedno gospodarstwo domowe, jeden dodatek węglowy przysługuje dla wszystkich gospodarstw domowych zamieszkujących pod tym adresem. Ponadto uzyskanie tego dodatku jest warunkowane wykorzystywaniem określonego rodzaju źródła ogrzewania lokalu/domu, które musi być zasilane paliwem stałym. W żadnym natomiast aspekcie ustawodawca nie uzależnia udzielenia wsparcia w zakupie paliwa stałego do ogrzewania mieszkań od dysponowania przez wnioskodawcę tytułem prawnym do lokalu/domu, jak również nie jest wymagane legitymowanie się legalnością (dopuszczeniem do użytkowania) lokalu/domu. Brak dopełnienia prawem przewidzianej procedury w zakresie dopuszczenia danego budynku do użytkowania zgodnego z jego przeznaczeniem zakreślonym w zatwierdzonym projekcie budowlanym i pozwoleniu na budowę pozostaje bez wpływu na prawo do uzyskania dodatku węglowego (vide: teza wyrażona w wyroku WSA w Gliwicach z dnia

23 marca 2023 r. sygn. akt II SA/Gl 62/23). O prawie do dodatku węglowego decyduje nie legalność zamieszkiwania, a stan faktyczny w postaci rzeczywistego zamieszkiwania i prowadzenia gospodarstwa domowego w danym miejscu (lokalu), na obszarze gminy, do której składa się wniosek.

Tymczasem w rozpoznawanej sprawie bezsporne jest, że skarżący faktycznie zamieszkuje lokal w budynku mieszkalnym wskazanym we wniosku o dodatek węglowy. Przeprowadzony wywiad środowiskowy potwierdził również, że skarżący prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe i ogrzewa je zdeklarowanym źródłem ciepła.

W tych okolicznościach nie sposób uznać, że skarżący wprowadził w błąd organ przyznający dodatek węglowy. Z kolei, jak już wskazano w ramach wcześniejszych rozważań, przyjęcie, że pobrany przez skarżącego dodatek węglowy był nienależny w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 2 u.ś.r. wymagało także wykazania negatywnego zachowania skarżącego, tj. świadomego wprowadzenia organu przyznającego świadczenie w błąd poprzez przedstawienie organowi nieprawdziwych oświadczeń lub sfałszowanych dowodów obejmujących okoliczności istotne dla przyznania świadczenia. Tym samym, jako zasadny Sąd ocenił również drugi z zarzutów skargi.

W świetle wskazanych naruszeń, Sąd działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w związku z art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji. O kosztach postępowania nie orzeczono, ponieważ skarżący, zwolniony z mocy ustawy od kosztów sądowych i działający osobiście, nie wykazał aby w związku ze sprawą poniósł wydatki niezbędne do celowego dochodzenia swych praw (art. 200 i art. 205 § 1 p.p.s.a.).

Powołane orzecznictwo sądowo-administracyjne dostępne jest w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, pod adresem internetowym http://orzeczenia.nsa.gov.pl.