Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt II SA/Gd 589/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2023-12-13 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Katarzyna Krzysztofowicz (spr.) Sędziowie: Sędzia WSA Magdalena Dobek-Rak Asesor WSA Wojciech Wycichowski Protokolant Starszy Sekretarz Sądowy Joanna Mierzejewska po rozpoznaniu w dniu 13 grudnia 2023 r. w Gdańsku na rozprawie sprawy ze skargi K. N. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 2 maja 2023 r., nr SKO Gd/4682/22 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję.


UZASADNIENIE

K. N. (dalej jako: skarżąca) wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku (dalej jako: Kolegium, SKO) z dnia 2 maja 2023 r.,

nr SKO Gd/4682/22, utrzymującą w mocy decyzję Kierownika Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Lubichowie (dalej jako: Kierownik), działającego z upoważnienia Wójta Gminy Lubichowo (dalej jako: Wójt), z dnia 23 sierpnia 2022 r., nr GOPS.5222.71.2022 - o odmowie przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad L. M.

Skarga została wniesiona w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy:

Kierownik Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Lubichowie, działający z upoważnienia Wójta Gminy Lubichowo, rozpatrywał wniosek K. N. z dnia 25 lipca 2022 r. o przyznanie jej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką – L. M. W toku postępowania organ ustalił, że L. M. jest osobą niepełnosprawną, legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wydanym przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Starogardzie Gdańskim z 28 grudnia 2011 r., nr [...]. Ze względu na posiadaną niepełnosprawność wymaga opieki osób drugich. L. M. jest wdową, prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z córką K. N. i jej mężem. Wnioskodawczyni nie pracuje zawodowo od lipca 2021 r. – stosunek pracy ustał w wyniku rozwiązania umowy na podstawie przepisów o upadłości i likwidacji, obecnie zajmuje się chorą matką. Podczas wywiadu środowiskowego ustalono, że wnioskodawczyni pomaga matce we wszystkich obowiązkach domowych i samoobsługowych, podaje jej leki i posiłki, masuje i oklepuje aby działać przeciw powstaniu odleżyn, w ciągu dnia prowadzi do toalety przenośnej, ubiera, kąpie, podaje zastrzyki na cukrzycę. Umawia na wizyty lekarskiej, robi zakupy, sprząta, załatwia wszystkie sprawy urzędowe. Matka wnioskodawczyni jest osobą leżącą, pampersowaną głównie w nocy, nie widzi, choruje na demencję starczą. Z uwagi na bardzo zły stan zdrowia L. M. wymaga stałej opieki. W opiece nad matką wnioskodawczyni pomaga w ramach swoich możliwości jej małżonek, który pracuje zawodowo i wraca do domu późnym wieczorem. Wnioskodawczyni posiada czworo rodzeństwa, którzy nie pomagają w żadnym zakresie dotyczącym opieki nad matką.

Mając na uwadze tak ustalony stan faktyczny organ I instancji uznał, że w niniejszej sprawie nie istniał związek przyczynowo - skutkowy między sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką a rezygnacją bądź niepodejmowaniem przez wnioskodawczynię zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Przyczyna rozwiązania z dniem 30 czerwca 2021 r. stosunku pracy była inna, a z kolei niepełnosprawność matki datuje się od listopada 2011 r. co oznacza, że sytuacja zawodowa K. N. nie miała bezpośredniego związku z koniecznością opieki nad matką. W tym stanie rzeczy Kierownik, działając z upoważnienia Wójta, decyzją z dnia 23 sierpnia 2022 r. odmówił K. N. przyznania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego.

Z rozstrzygnięciem tym K. N. się nie zgodziła, podnosząc w odwołaniu, że stan zdrowia jej matki nie pozwala na podjęcie jakiejkolwiek pracy zarobkowej przez stronę, a jednocześnie nikt nie jest w stanie się matką zająć oprócz odwołującej się.

Na skutek rozpoznania odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku - decyzją z dnia 2 maja 2023 r. - utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

W uzasadnieniu podano, że wnioskodawczyni jest osobą bezrobotną, zarejestrowaną w Powiatowym Urzędzie Pracy w Starogardzie Gdańskim od lipca 2021 r. i twierdzi, że nie może podjąć żadnej pracy zawodowej z uwagi na stan zdrowia matki, choć byłaby chętna podjąć pracę. Zgodnie z wyjaśnieniami wnioskodawczyni, kąpie ona matkę 2 razy dziennie, co trzy dni myje jej włosy, raz na miesiąc strzyże, 4 razy dziennie prowadzi do przenośnej toalety, 4 razy dziennie wymienia pielucho-majtki, 2 razy dziennie pomaga w zmianie odzieży, wykonuje profilaktykę przeciwodleżynową kilka razy w ciągu dnia, codziennie mierzy matce ciśnienie i poziom cukru, robi zastrzyki i podaje leki, 5 razy dziennie przygotowuje posiłki i karmi matkę, organizuje wizyty lekarskie i uczestniczy w nich, realizuje recepty, robi zakupy, załatwia sprawy urzędowe i opłaca rachunki, dba o czystość i porządek, przygotowuje opał i pali w piecu. Wskazała, że czynności związane z opieką zajmują jej 12 godzin. Z uwagi na to, że matka wnioskodawczyni za osobę niepełnosprawną w stopniu znacznym uznana została wiele lat zanim wnioskodawczyni zrezygnowała z pracy zarobkowej, Kolegium wezwało organ I instancji do wyjaśnienia, w jaki sposób wnioskodawczyni godziła pracę zarobkową ze sprawowaniem opieki nad matką. W odpowiedzi organ I instancji nadesłał oświadczenie wnioskodawczyni z dnia 18 kwietnia 2023 r., w którym podała ona, że w czasie, gdy pracowała, zatrudniała opiekunkę, która przychodziła i opiekowała się matką w czasie jej pobytu w pracy.

Kolegium przedstawiło też sytuację zdrowotną 92-letniej matki wnioskodawczyni opisaną przez nią podczas wywiadu środowiskowego, tj. że niepełnosprawność matki spowodowana jest dysfunkcją narządu ruchu i chorób układów oddechowego oraz krążenia. Wedle orzeczenia o niepełnosprawności, L. M. wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Legitymuje się też orzeczeniem lekarza rzeczoznawcy Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego – zgodnie z tym orzeczeniem jest ona trwale niezdolna do samodzielnej egzystencji od dnia 1 października 2019 r. Ponadto choruje na demencję, nie widzi, jest osobą leżącą, wymagającą pomocy osób drugich we wszystkich czynnościach dnia codziennego – nie może pozostać bez opieki. Strona przedłożyła też kopię wypisu ze szpitala, z którego wynika, że w dniach 28 -29 maja 2022 r. matka wnioskodawczyni przebywała na szpitalnym oddziale ratunkowym z rozpoznaniem zaburzenia równowagi elektrolitowej i płynowej. W wypisie wskazano, że L. M. obciążona jest otępieniem mieszanym w przebiegu choroby Alzheimera.

Zdaniem Kolegium, w świetle tych ustaleń, prawidłowo organ I instancji odmówił wnioskodawczyni świadczenia pielęgnacyjnego, ponieważ w rozpatrywanej sprawie ponad wszelką wątpliwość nie zachodzi związek przyczynowo - skutkowy pomiędzy sprawowaniem opieki przez wnioskodawczynię, a niepodejmowaniem przez nią zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub też rezygnacją przez nią z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Zaistnienie takiego związku jest natomiast bezwzględnym wymogiem uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o jakim mowa w art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2023 r., poz. 390 ze zm.), dalej jako "u.ś.r.". Jak wyjaśnił organ, o bezpośrednim związku przyczynowo - skutkowym pomiędzy koniecznością sprawowania opieki a rezygnacją z aktywności zawodowej można mówić wówczas, gdy zachodzi korelacja czasowa pomiędzy rezygnacją opiekuna z pracy zarobkowej, ewentualnie z poszukiwania zatrudnienia, a datą uznania członka rodziny za osobę niepełnosprawną w stopniu znacznym, względnie datą, od której nastąpiło znaczące pogorszenie się stanu zdrowia członka rodziny legitymującego się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W ocenie organu odwoławczego rezygnacja przez wnioskodawczynię z pracy zarobkowej od dnia 1 lipca 2021 r. była kwestią wyboru, a nie konieczności. Wprawdzie na podstawie informacji o stanie zdrowia matki wnioskodawczyni można przyjąć, że matka najprawdopodobniej nie powinna przebywać sama w domu przez dłuższy czas, w szczególności z uwagi na dysfunkcje umysłowe, jak również to, że jest ona osobą stale leżącą. Niemniej jednak, znaczny stopień niepełnosprawności stwierdzono u niej wiele lat zanim wnioskodawczyni zaprzestała aktywności zawodowej. Ostatnia umowa o pracę wygasła z uwagi na upływ czasu, na jaki została zawarta, nie zaś na skutek wypowiedzenia jej przez wnioskodawczynię w celu sprawowania opieki nad matką. Nadto wnioskodawczyni wyjaśniła, że do czasu rezygnacji z aktywności zawodowej zatrudniała opiekunkę dla matki. W toku postępowania strona nie wykazała także, aby po dniu 30 czerwca 2021 r. musiała całkowicie poświęcić się opiece nad matką, zaś opieka świadczona przez zatrudnioną w tym celu osobę okazała się niewystarczająca. Okolicznością świadczącą o pogorszeniu się stanu zdrowia matki i skutkującą koniecznością rezygnacji z pracy lub niepodejmowaniem pracy przez wnioskodawczynię nie jest też to, że matka strony w maju 2022 r. została przyjęta na szpitalny oddział ratunkowy z uwagi na incydent zaburzenia równowagi elektrolitowej i płynowej. Okoliczność ta nie dowodzi, że po dniu 30 czerwca 2021 r. wnioskodawczyni nie była i nie jest w stanie wykonywać pracy zarobkowej, zaś opiekę matce zapewniać poprzez zatrudnienie opiekunki.

Kolegium zauważyło też, że wnioskodawczyni nie jest jedynym dzieckiem Pani L. M. Z prawnego i moralnego punktu widzenia obowiązek zapewnienia właściwej opieki osobie niepełnosprawnej ciąży na wszystkich jej dzieciach. Zapewnienie pomocy i opieki rodzicowi należy rozumieć zarówno jako podejmowanie osobistych starań na rzecz rodzica, jak i zorganizowanie stosownej opieki rodzicowi poprzez skorzystanie ze wsparcia instytucjonalnego (przykładowo usługi opiekuńcze) lub zatrudnienie profesjonalnego opiekuna. Z obowiązku alimentacyjnego względem rodzica w żadnym wypadku nie zwalniają okoliczności takie jak zamieszkiwanie w innej miejscowości, obowiązki względem własnej rodziny, obowiązki zawodowe, czy też osobiste przekonanie o niemożności zadośćuczynienia temu obowiązkowi. Stąd też oświadczenie wnioskodawczyni z dnia 18 kwietnia 2023 r., wedle którego jej rodzeństwo nie jest w stanie przyjeżdżać i zajmować się niepełnosprawną matką, nie ma żadnego znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy. Jeśli bowiem obiektywnie rodzeństwo nie jest w stanie osobiście współuczestniczyć w opiece nad niepełnosprawną, to ma obowiązek zadośćuczynić swemu obowiązkowi w inny sposób, przykładowo poprzez współfinansowanie profesjonalnej opieki.

Dlatego też Kolegium uznało, że wnioskodawczyni, przy wsparciu rodzeństwa, może zorganizować opiekę nad matką w taki sposób, by kontynuować aktywność zawodową. Kolegium stwierdziło też, że nawet jeżeli wnioskodawczyni oświadczyła, iż nie jest w stanie zapewnić matce opieki inaczej, aniżeli poprzez całkowitą rezygnację z aktywności zawodowej, to oświadczenie to nie znajduje potwierdzenia w innych okoliczność sprawy, w szczególności zaś oświadczeniom wnioskodawczyni przeczy okoliczność, że przed dniem 1 lipca 2021 r. była ona w stanie zapewnić matce opiekę poprzez zatrudnienie opiekunki.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku K. N. zakwestionowała decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 2 maja 2022 r., wnosząc o przyznanie jej wnioskowanego świadczenia.

W uzasadnieniu wyjaśniła, że demencja i choroba Alzhaimera u matki spowodowały, że jest ona całkowicie zdana na opiekę skarżącej przez całą dobę. Jako osoba, do której matka wprowadziła się po śmierci swojego męża w 2003 roku, czyli od dwudziestu lat, skarżąca jest w pełni zaznajomiona z przebiegiem chorób matki, stanem jej zdrowia, przebytymi zabiegami, pobytami w szpitalu, przeprowadzanymi badaniami i kontrolami medycznymi. Jest też jedyną osobą, z którą matka czuje się bezpiecznie, z którą ma najbliższy i stały kontakt, oraz która z całej rodziny ma największą wiedzę i kompetencje do opieki nad nią. Skarżąca wyjaśniła, że już od listopada 2011 r., kiedy orzeczono o niepełnosprawności matki, potrzebowała ona opieki osoby dochodzącej na 4 godziny dziennie, w czasie gdy skarżąca pracowała zawodowo. Stan zdrowia matki systematycznie się jednak pogarszał i od października 2019 r. potrzebowała opieki osoby przychodzącej już na 9 godzin dziennie. Jednakże wynajęte opiekunki - z uwagi na postępującą z każdym dniem chorobę matki, rezygnowały z opieki nad nią i pomimo prób znalezienia zastępstwa nikt nie wyrażał chęci podjęcia się tej wyjątkowo trudnej, odpowiedzialnej i wymagającej pracy. W związku z tym, gdy ostatnia umowa o pracę została rozwiązana, skarżąca nie podejmowała tematu przedłużenia umowy, ani nie szukała innego zatrudnienia, ponieważ było to zwyczajnie niemożliwe z uwagi na jej sytuację domową i konieczność sprawowania opieki nad osobą ze znacznym stopniem niepełnosprawności. Zdaniem strony, niemożliwe jest bowiem funkcjonowanie kogokolwiek przez 8 godzin dziennie w pracy fizycznej przy obsłudze maszyn, którą się zajmowała, a potem przez pozostałą część doby sprawowane opieki nad osobą niezdolną do samodzielnej egzystencji. Zakres opieki nad matką jest tak rozległy, że pogodzenie go z pracą zarobkową jest całkowicie niemożliwe.

Skarżąca zwróciła też uwagę, że choroba Alzheimera czyni ogromne spustoszenie u osób na nią zapadających zarówno w sferze fizycznej, jak i psychicznej. Dlatego nie do przecenienia jest obecność w najbliższym otoczeniu chorego osoby, która nie tylko dba o zapewnienie potrzeb fizycznych i egzystencjalnych, ale też o komfort psychiczny i emocjonalne wsparcie chorego, wśród znanego mu otoczenia. Takie wsparcie matce daje właśnie skarżąca.

Do skargi przedłożono kopię umowy z firmą M. na elektryczne łóżko rehabilitacyjne, które strona skarżąca wypożyczyła dla matki w lipcu 2021 r. i z którego cały czas matka strony korzysta. Łóżko to umożliwia podnoszenie chorego, zabezpieczenie go i częściowo ułatwia wykonywanie zabiegów pielęgnacyjnych. Termin wypożyczenia łóżka zbieżny jest ze znacznym pogorszeniem stanu zdrowia matki oraz z koniecznością rezygnacji przez skarżącą z pracy zarobkowej i niepodejmowaniem zatrudnienia z tego powodu.

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko w sprawie. W uzasadnieniu dodatkowo zwrócono uwagę, że pod umową najmu łóżka rehabilitacyjnego nie podpisała się skarżąca, tylko Pani B. D. Oznacza to, że inny członek rodziny, wbrew twierdzeniom skarżącej, angażuje się w opiekę nad Panią L. M.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje:

Stosownie do art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2022 r., poz. 2492) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

(Dz.U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.) – zwanej dalej "p.p.s.a.", sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W myśl art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. uchylenie zaskarżonej decyzji w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (lit. a), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (lit. b), innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c). Ponadto, zgodnie z treścią art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a, zatem uwzględnia w granicach danej sprawy wszelkie naruszenia prawa a także przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie niezależnie od zarzutów i wniosków podniesionych w treści skargi.

Dokonując kontroli zaskarżonego rozstrzygnięcia w oparciu o powyższe kryteria Sąd stwierdził, że decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 2 maja 2023 r. narusza prawo w stopniu powodującym konieczność jej uchylenia.

Materialnoprawną podstawę wydanych w sprawie decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 390 ze zm.), dalej "u.ś.r.", a w szczególności art. 17 u.ś.r., w którym szczegółowo określono wymogi, od spełnienia których uzależnione jest pozytywne rozpatrzenie wniosku opiekuna osoby niepełnosprawnej o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.

W myśl art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

– jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Z przepisu tego wynika, że zasadniczym warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest to, aby opiekun osoby niepełnosprawnej nie podejmował lub rezygnował z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest bowiem częściowe zrekompensowanie opiekunowi niepełnosprawnego strat finansowych związanych z niemożnością podjęcia pracy lub rezygnacją z pracy, spowodowaną koniecznością sprawowania opieki (por. wyrok NSA z dnia 21 sierpnia 2018 r., sygn. akt I OSK 1124/18, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, https://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Podkreślić też trzeba, na co zwracały uwagę orzekające organy, że omawiane świadczenie nie jest przyznawane jedynie za sam fakt sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub rezygnację z zatrudnienia, powodowane koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Wnioskujący o świadczenie pielęgnacyjne musi zatem sprawować faktyczną i konieczną opiekę nad osobą niepełnosprawną i to w takim wymiarze, który uniemożliwia mu wykonywanie pracy zarobkowej. Z okoliczności sprawy musi więc wynikać, że sprawujący opiekę nie wykonuje aktywności zawodowej (tj. rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej) wyłącznie z uwagi na konieczność sprawowania stałej opieki nad osobą niepełnosprawną i to w takim wymiarze (zakresie), który w okolicznościach danej sprawy wyklucza aby opiekun miał możliwość podjęcia jakiejkolwiek aktywności zawodowej. W związku z tym, analiza istnienia związku przyczynowego pomiędzy sprawowaniem opieki a rezygnacją (niepodejmowaniem zatrudnienia) wymaga oceny i zbadania kilku obszarów. Po pierwsze - istotny jest stopień niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, w tym w szczególności ocena zakresu czynności, które osoba ta jest w stanie wykonać samodzielnie a w jakim wymaga stałej i długotrwałej opieki. Przy czym ocena charakteru sprawowanej rzeczywiście opieki nad osobą niepełnosprawną nie oznacza w żadnej mierze kwestionowania stanu jej zdrowia. Legitymowanie się przez osobę wymagającą opieki określonym w stosownych przepisach orzeczeniem o niepełnosprawności nie może jednak wykluczać możliwości wywodzenia braku związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub niepodejmowaniem zatrudnienia a stopniem faktycznie sprawowanej opieki nad taką osobą (zob. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 kwietnia 2021 r., sygn. akt I OSK 2859/20 i z dnia 18 maja 2021 r., sygn. akt I OSK 275/21, dostępne w CBOSA).

W niniejsze sprawie z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad L. M. wystąpiła jej córka, K. N. W świetle art. 17 ust. ust. 1 pkt 4 i ust. 1a u.ś.r., skarżąca, jako zobowiązana do alimentacji względem matki, należy do kręgu podmiotów uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką.

W wydanych decyzjach organy akcentowały, że skarżąca ma jeszcze rodzeństwo, które jest w równym stopniu zobowiązane do alimentacji i jeżeli osoby te nie są w stanie osobiście współuczestniczyć w opiece nad matką, zobowiązane są zadośćuczynić swemu obowiązkowi w inny sposób, np. poprzez współfinansowanie profesjonalnej opieki. Z powyższego organy wywiodły, że nie ma przeszkód do tego, aby skarżąca kontynuowała zatrudnienie.

Zdaniem Sądu, przeszkodą w przyznaniu świadczenia skarżącej nie mógł być fakt posiadania przez skarżącą rodzeństwa, które potencjalnie mogłoby sprawować lub współfinansować opiekę nad matką. Wskazać bowiem należy, że przepis

art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie określa kto spośród osób będących w tym samym stopniu pokrewieństwa względem osoby niepełnosprawnej winien sprawować opiekę nad nią i jakimi kryteriami należy się kierować przy wskazaniu takiej osoby. W takiej sytuacji rozstrzygnięcie tej kwestii należy pozostawić samej rodzinie. W niniejszej sprawie nie było zatem podstaw do badania alternatywnych sposobów zapewnienia matce niezbędnej opieki przez pozostałe osoby zobowiązane względem niej do alimentacji w sytuacji, gdy to skarżąca pozostaje w pełnej dyspozycji niepełnosprawnej matki, udzielając jej wszechstronnej pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość jej niesienia. Wielość osób, które potencjalnie mogłyby sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną, nie daje podstawy do podważania faktu sprawowania opieki przez osobę, która w sposób niejako zinstytucjonalizowany się jej podjęła, rezygnując bądź nie podejmując z tego powodu aktywności zawodowej i ubiegając się o świadczenie z tego tytułu (zob. wyroki NSA: z 23 listopada 2021 r., sygn. akt OSK 786/21;

z 28 lipca 2022 r., sygn. akt I OSK 1867/21, dostępne w CBOSA).

W tej sytuacji ocenie należało poddać stanowisko organów co do braku związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy rezygnacją przez skarżącą z zatrudnienia a podjęciem się opieki nad niepełnosprawną matką. Organy akcentowały, że przyczyny niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej nie stanowi konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką, ponieważ skarżąca z własnego wyboru zrezygnowała z pracy zawodowej, a w okresie rezygnacji z pracy stan zdrowia matki nie pogorszył się na tyle, aby konieczne było zaprzestanie przez skarżącą aktywności zawodowej i zrezygnowanie z dotychczasowej pomocy profesjonalnej opiekunki na rzecz opieki własnej.

Zdaniem Sądu, analiza całokształtu materiału dowodowego prowadzi do odmiennych od przyjętych przez organy wniosków co do niepodejmowania przez skarżącą zatrudnienia w celu realizacji niezbędnej potrzeby sprawowania opieki nad matką.

Jak ustalono w toku postępowania, matka skarżącej ma 92 lata i mieszka ze skarżącą od czasu śmierci swojego małżonka w roku 2003. Znaczny stopień niepełnosprawności jest u niej datowany od listopada 2011 r. Matka skarżącej jest osobą leżącą, nie widzi, choruje na demencję starczą oraz Alzhaimera, jej schorzenia obejmują układ oddechowy i układ krążenia. Do lipca 2021 r. skarżąca łączyła opiekę nad matką z pracą zawodową, gdyż korzystała z pomocy wykwalifikowanej opiekunki. W powyższych okolicznościach organy upatrują przeszkody do przyznania stronie świadczenia. Tymczasem skarżąca wyjaśniła, że stan zdrowia jej matki systematycznie się pogarszał od października 2019 r. i tym samym zwiększał się czas koniecznej pomocy opiekunek. Jednakże z czasem stan zdrowia matki był na tyle poważny, że opiekunki nie chciały podejmować się tak odpowiedzialnej opieki. Okres ten zbiegł się z końcem umowy o pracę skarżącej, a w związku z problemem w znalezieniu profesjonalnej pomocy, skarżąca sama musiała przejąć całkowitą opiekę nad matką i nie przedłużyła umowy, ani nie poszukiwała nowego zatrudnienia.

Jest powszechnie wiadome, że demencja starcza (zwana również otępieniem starczym), na którą cierpi matka skarżącej, to choroba, w której przebiegu u pacjenta dochodzi do postępującego upośledzenia funkcji intelektualnych: problemów z pamięcią, spowolnienia myślenia oraz różnego rodzaju zaburzeń zachowania. Najbardziej powszechnym objawem demencji jest zanik pamięci. Inne objawy demencji to problemy z orientacją w czasie i przestrzeni, zanik umiejętności rozpoznawania rzeczy i osób, zanik umiejętności właściwej oceny sytuacji i podejmowania decyzji, trudności w mówieniu, apatia i wahania nastroju, drażliwość, agresja, lęk. Poszczególne etapy demencji starczej różnią się między sobą objawami oraz ich nasileniem. Demencja jest nieuleczalna - współczesna medycyna nie potrafi jeszcze odwracać zmian strukturalnych zachodzących w mózgu. Leczenie demencji polega więc na łagodzeniu objawów i poprawie jakości życia chorego. Demencja starcza u każdego rozwija się w sposób indywidualny - u niektórych pacjentów jest to kilka, a nawet kilkanaście lat, u innych objawy postępują bardzo szybko. Ważne jest szybkie rozpoznanie schorzenia, wprowadzenie leczenia i rehabilitacji oraz odpowiedniej opieki.

Podobnie objawia się choroba Alzheimera – również zdiagnozowana u matki skarżącej. "Choroba Alzheimera stanowi 60–65% przypadków otępienia. W jej przebiegu dochodzi do zniszczenia komórek mózgu. Początkowo choroba Alzheimera charakteryzuje się utratą pamięci krótkotrwałej, trudnością ze znalezieniem właściwych słów i zmianami osobowości oraz nastroju. W miarę postępu choroby, stopniowo pogarsza się pamięć długotrwała, umiejętność czytania, rozumowania i komunikacji z innymi ludźmi "(vide https://pacjent.gov.pl/).

Choroba Alzheimera oraz pokrewne choroby otępienne są schorzeniami postępującymi i degeneracyjnymi. Mają ogromny wpływ na osoby nimi dotknięte, jak również na ich rodziny. Osoby cierpiące z powodu otępienia potrzebują bezpiecznego środowiska do życia oraz ochrony przed wykorzystaniem i przemocą. Potrzebują też bezpośredniego wsparcia osób, z którymi czują się bezpiecznie.

Ponadto matka skarżącej jest osobą niewidomą, leżącą, pampersowaną, nie budzi zatem wątpliwości, że nie jest zdolna do samodzielnej egzystencji.

W ocenie Sądu, dokonując analizy tej sprawy organy pominęły zupełnie wiek matki skarżącej oraz specyfikę jej chorób, która wymaga od skarżącej zapewnienia matce odpowiedniego komfortu psychicznego oraz bezpieczeństwa. Wprawdzie Kolegium zauważyło, że "matka wnioskodawczyni najprawdopodobniej nie powinna przebywać sama w domu przez dłuższy czas, z uwagi na dysfunkcje umysłowe, jak również to, że jest ona osobą stale leżącą", jednak nie wywiodło z tego stwierdzeniu prawidłowych wniosków. Tymczasem z doświadczenia życiowego wynika, że osoby w tak podeszłym wieku jak matka skarżącej oraz zmagające się z chorobami zaburzającymi funkcje poznawcze, wymagają szczególnej troski ze strony bliskich. Choroba Alzhaimera ma bowiem charakter neurodegeneracyjny. Powoduje nieodwracalne zmiany w mózgu, przez co może prowadzić do niemożności samodzielnego funkcjonowania chorego, co ma miejsce w przypadku matki skarżącej. Schorzenie tego rodzaju powoduje, że osoby nim dotknięte mają zaburzenia orientacji czasu i przestrzeni, nie rozpoznają otaczającej ich rzeczywistości i ludzi, co niewątpliwie wpływa na poczucie ich bezpieczeństwa. Szczególnie, że często równocześnie mają problemy z mową, więc ciężko jest im wyrazić swoje obawy i lęki, prosić o pomoc. U wielu chorych pojawia się też depresja. Nie ulega więc wątpliwości, że obecność i pomoc osób najbliższych jest w tym wypadku szczególnie istotna, gdyż może załagodzić poczucie zagubienia i osamotnienia. Jeżeli do tego osoba starsza nie widzi i nie jest w stanie się poruszać, jej egzystencja staje się całkowicie zależna od osób trzecich. Sytuacja ta jest wymagająca fizycznie i psychicznie zarówno dla chorego, jak i jego opiekuna – czy to członka rodziny czy profesjonalisty. Wprawdzie wykwalifikowani opiekunowie potrafią radzić sobie z tego rodzaju obciążeniem, jednakże nie można wykluczyć sytuacji, że takie osoby w określonych przypadkach nie będą chciały podejmować się opieki. Tak – zgodnie z oświadczeniem skarżącej, było w rozpoznawanym wypadku, a Sąd dał wiarę tym twierdzeniom. Szczególnie, że podobnie – jak w przypadku rodzeństwa, to od strony zależy czy sama zrezygnuje z zatrudnienia, by podjąć się opieki nad osobą niepełnosprawną, czy też będzie pracować, a środki w ten sposób uzyskane przeznaczy na finansowanie profesjonalnych opiekunów.

W związku z tym, w okolicznościach niniejszej sprawy należało stwierdzić, że specyfika chorób matki skarżącej, z istoty swej mających charakter postępujących i degeneracyjnych, uzasadniała niepodjęcie przez nią dalszego zatrudnienia po ustaniu umowy o pracę i stanowiła przyczynę zaprzestania przez nią aktywności zawodowej na rzecz opieki nad chorą matką.

Należy przy tym dodać, że - wbrew twierdzeniu Kolegium, fakt, iż po stwierdzeniu u matki niepełnosprawności od listopada 2011 r., skarżąca pozostawała aktywna zawodowo, nie stanowi przesłanki negatywnej dla przyznania jej wnioskowanego świadczenia. Przeciwnie, fakt ten pokazuje, że skarżąca starała się utrzymywać aktywność zawodową i to nawet w czasie, gdy matka zachorowała, a jej stan pozwalał na łączenie przez stronę pracy i opieki. Jednakże – jak wyjaśniła skarżąca, a wyjaśnieniom tym Sąd daje wiarę, stan jej matki systematycznie się pogarszał, co powodowało systematyczne wydłużanie się czasu, na jaki musiała skarżąca zatrudniać opiekunki, aż ich dalsze zatrudnianie nie było możliwe.

Ponadto, jak wynika z akt, w dniach 28-29 maja 2022 r. matka skarżącej trafiła do szpitala z rozpoznaniem zaburzenia równowagi elektrolitowej i płynowej, a więc odwodnieniem, co także pogarszanie się jej stanu zdrowia potwierdza. Z doświadczenia życiowego wynika bowiem, że osoby starsze mają problem z zachowaniem równowagi elektrolitowej i płynowej, a właściwe nawodnienie jest istotne, gdyż ma znaczenie dla prawidłowego działania organizmu. W sytuacji osób starszych i schorowanych zaburzenia w tym zakresie świadczą o pogorszeniu się stanu ich zdrowia.

Należy także dodać, że w utrwalonym orzecznictwie sądów administracyjnych wyraźnie wskazuje się, iż przesłanką świadczenia pielęgnacyjnego jest niepozostawanie w zatrudnieniu osoby zdolnej do pracy, bez względu na okoliczności tego stanu rzeczy. Z tego też powodu organ pomocowy nie ma prawa ustalać przyczyn braku zatrudnienia osoby ubiegającej się o świadczenie pielęgnacyjne. Organ jest jedynie zobowiązany do ustalenia, czy osoba taka jest zdolna do pracy i czy wyłączną przyczyną rezygnacji z zatrudnienia jest konieczność sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, a tak niewątpliwie jest w tej sprawie.

W związku z tym, błędna jest ocena Kolegium, że skarżąca powinna tak zorganizować opiekę nad matką, aby móc pracować i powinna uczynić to przy pomocy pozostałego rodzeństwa oraz opiekunek. Jak już wskazano, rolą organów nie jest ocena i kwestionowanie wyboru rodziny, co do formy pomocy świadczonej jej niepełnosprawnemu członkowi. To bowiem najbliżsi mają najlepsze rozeznanie w tym, czego potrzeba choremu i w tym zakresie mogą podjąć decyzję, iż jedno z kilkorga dzieci poświęci się opiece nad rodzicem. Kwestie związane z obowiązkiem alimentacyjnym pozostałych dzieci nie mogą mieć decydującego znaczenia dla oceny przesłanki z art. 17 ust. 1 u.ś.r. Należy stwierdzić, że w rozważanym wypadku skarżącą kierowało poczucie obowiązku i chęć otoczenia matki troską w jej niewątpliwie trudnej sytuacji. Jednocześnie nie ulega wątpliwości, a co wynika z akt sprawy i zawartego w nich wykazu czynności, jakie skarżąca wykonuje przy matce, że wnioskodawczyni rzetelnie oraz całodobowo opiekuje się schorowaną matką. Mimo to, jak oświadczyła podczas rozprawy, stan zdrowotny matki cały czas się pogarsza, nie ma z nią żadnego kontaktu, wobec czego opieka sprawowana jest przez skarżącą całodobowo, gdyż wstaje do niej również w nocy.

W tym kontekście należy wskazać, że opieka nad osobą niepełnosprawną, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie musi być nawet sprawowana nieustannie przez całą dobę (zob. wyrok NSA z 7 maja 2019 r. sygn. akt I OSK 3946/18). Sposób jej sprawowania jest bowiem uzależniony od rodzaju schorzeń osoby wymagającej opieki i wskazań zawartych w orzeczeniu o niepełnosprawności. Przepis ten wymaga, aby opieka nad osobą niepełnosprawną legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności sprawowana była zgodnie ze wskazaniami wynikającymi z tego orzeczenia, a zatem aby była to opieka długotrwała i stała. Warunku "stałej" opieki nie można przy tym rozumieć jako wykonywania opieki nieustannie i przez całą dobę, lecz ma to być stała w sensie trwałości, a ciągła w sensie rozciągłości w czasie (por. wyrok WSA w Gdańsku z 18 sierpnia 2022 r. sygn. akt II SA/Gd 359/22). W ocenie Sądu zakres czynności opiekuńczych wykonywanych przez skarżącą jest zgodny z wymogami i w rozmiarze określonym w orzeczeniu o niepełnosprawności, a nadto opieka ta wykonywana jest starannie i z poszanowaniem potrzeb matki, tak aby zapewnić chorej jak największy komfort. Zdaniem Sądu nie można przyjąć w tej sytuacji, aby opieka sprawowana przez zatrudnioną opiekunkę czy nawet innego członka rodziny, ale nie tak zżytego z matką, mogła osiągnąć ten sam poziom, co opieka sprawowana przez skarżącą. Co więcej, zatrudnienie opiekunki mogłoby wręcz pogorszyć stan matki, gdyż – jak wskazała sama skarżąca – opiekunki rezygnowały z pracy i dochodziło do częstych zmian w tym zakresie, a dla osoby z demencją i chorobą Alzhaimera tak częste zmiany w otaczającej rzeczywistości, której i tak często już nie rozpoznają, mogą stanowić dodatkowe bodźce negatywnie wpływające na przebieg choroby oraz stan psychiczny. Należy podkreślić bowiem, że słownikowe znaczenie słowa "opieka" obejmuje szerokie spektrum czynności zmierzających do zachowania dobrostanu osoby, nad którą sprawuje się ją. W związku z tym, rezygnacja z zatrudnienia w celu opieki nad osobą potrzebującą oznacza poświęcenie się na rzecz drugiej osoby, co stanowi wielokrotnie o poświęceniu w realizacji czynności fizycznych, ale też może to być potrzebne osobie niepełnosprawnej wsparcie psychiczne poprzez wspólne przebywanie, rozmowę. Zakres potrzebnych czynności musi być zawsze oceniany w kontekście danej jednostki chorobowej i stanu osoby podlegającej opiece. Kwestii tych jednak nie uwzględniły orzekające w sprawie organy, co doprowadziło je do błędnych wniosków zaprezentowanych w kontrolowanych decyzjach.

Podsumowując Sąd stwierdza, że z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika bezspornie, iż opiekę w zakresie określonym w orzeczeniu o niepełnosprawności L. M. sprawuje skarżąca K. N. Zgormadzona dokumentacja w sposób właściwy opisuje, na czym polega opieka strony nad matką, która jest znacznie ograniczona w samodzielnej egzystencji. Wszystkie wykazane czynności są konieczne, aby zapewnić osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji właściwe warunki życia i zadbać o jej dobrostan, adekwatnie do wieku i orzeczonej niepełnosprawności. W związku z tym, przyjęcie w sprawie stanowiska prezentowanego przez organy, zgodnie z którym strona, która sprawuje opiekę zgodnie z wymogami i w rozmiarze określonym w orzeczeniu o niepełnosprawności, czyli opiekę o charakterze stałym i długoterminowym, może ponadto podjąć zatrudnienie lub pracę na innej podstawie, pozostaje w sprzeczności z zebranym w sprawie materiałem dowodowym.

Reasumując, w ocenie Sądu skarżąca spełniła wszystkie przesłanki pozytywne z art. 17 ust. 1 u.ś.r., konieczne dla przyznania jej żądanego świadczenia, albowiem jest osobą, na której zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r., poz. 1359 ze zm.) ciąży obowiązek alimentacyjny względem matki i która w okresie od 1 lipca 2021 r. do dnia wydania decyzji przez organy nie podejmowała zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad matką legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, której stan zdrowia systematycznie się pogarszał i wymagał osobistego, pełnego zaangażowania opiekuńczego ze strony skarżącej. To zaś wykluczało łączenie przez stronę pracy zawodowej i opieki. W sprawie organy nie wykazały przy tym, aby wystąpiła jakakolwiek z przesłanek negatywnych wymienionych w art. 17 ust. 5 u.ś.r., która pozbawiałaby skarżącą wnioskowanego świadczenia. Wobec tego skarżącej należało przyznać wnioskowane świadczenie. Tymczasem orzekający w sprawie organ dokonał wadliwej oceny materiału dowodowego - w świetle nieprawidłowo interpretowanych przepisów art. 17 ust. 1 u.ś.r. i wydał decyzję naruszającą w konsekwencji zarówno przepisy prawa materialnego, jak i przepisy postępowania administracyjnego. Uchybienia te polegają przede wszystkim na niewłaściwej ocenie związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą a sprawowaną przez nią opieką.

Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję, jako naruszającą prawo materialne i procesowe w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy. Ponownie rozpoznając sprawę organ odwoławczy zobowiązany będzie uwzględnić oceną prawną dokonaną w niniejszym wyroku, w szczególności zaś to, że skarżąca spełnia wymogi określone w art. 17 ust. 1 u.ś.r. i wyda stosowne do tych okoliczności faktycznych rozstrzygnięcie.

Sąd uchylił jedynie decyzję organu odwoławczego, uznając to za wystarczające do ponownego, właściwego załatwienia sprawy. Kolegium posiada bowiem kompetencje merytoryczno-reformacyjne umożliwiające wydanie prawidłowego rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie, zgodnego z wiążącą oceną prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania wyrażonymi w niniejszym wyroku, stosownie do art. 153 p.p.s.a.