Wyrok WSA we Wrocławiu, sygn. akt IV SA/Wr 117/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Data orzeczenia: 2024-09-18 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: *Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 104 ust. 1,3 i 4 w zw. z art. 61 ust. 1,2 i 3 oraz art. 8 ust. 1 pkt 1
journal: Dz.U. 2023 poz 901
law: Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Tomasz Świetlikowski, Sędziowie: Sędzia WSA Anetta Makowska-Hrycyk, Sędzia WSA Marta Pająkiewicz-Kremis (sprawozdawca), Protokolant: Referent Aleksandra Bartczak, po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 18 września 2024 r. sprawy ze skargi W. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Jeleniej Górze z dnia 14 grudnia 2023 r. nr SKO.PS/41/139/23 w przedmiocie ustalenia wysokości odpłatności wniesionej zastępczo przez gminę za pobyt w domu pomocy społecznej i zobowiązania do zwrotu tej kwoty uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 16 października 2023 r. (nr MOPS.USO.5031.142.2023) Prezydent Miasta Bolesławiec działając na podstawie 104 ust. 1, 3 i 4 w zw. z art. 61 ust. 1, 2 i 3 oraz art. 8 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2023 r. poz. 901 ze zm., dalej: u.p.s.) orzekł:

1/ że z tytułu zastępczego ponoszenia opłat za pobyt I. S. w Domu Pomocy Społecznej w Bolesławcu realizowanych przez Gminę Miejską Bolesławiec powstała należność do zwrotu za okres od 1 lipca 2022 r. do 30 września 2023 r. w wysokości 47.235,15 zł, plus odsetki w kwocie 8.222,73 zł na dzień 30 września 2023 r.,

2/jednocześnie zobowiązując W. S. do uregulowania należności w ostatecznej wysokości 55.457,88 zł w terminie do 20 listopada 2023 r.

W uzasadnieniu tej decyzji organ pierwszej instancji podał, że w następstwie wszczętego postępowania administracyjnego w sprawie ustalenia odpłatności z za pobyt I. S. w Domu Pomocy Społecznej (dalej także: DPS) w Bolesławcu w dniu 29 lipca 2022 r. została wydana decyzja ustalająca W. S. (dalej: strona, skarżący) odpłatność za pobyt matki – I. S. w DPS w Bolesławcu. Na mocy tej decyzji strona została zobowiązana do uiszczania opłaty za pobyt matki w DPS-ie w wysokości 3.149,01 zł miesięcznie.

Ustalono, że strona nie dokonywała opłat bieżących wynikających z decyzji z dnia 29 lipca 2022 r., jak również, nie dokonała żadnych wpłat z tytułu wydatków poniesionych zastępczo przez Gminę Miejską Bolesławiec.

Z uwagi na powyższe, zawiadomieniem z dnia 30 maja 2023 r. Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w Bolesławcu wszczął z urzędu w stosunku do strony postępowanie "w sprawie ustalenia należności z tytułu nieregulowania odpłatności za pobyt matki w domu pomocy społecznej", o czym powiadomił stronę.

W toku wszczętego postępowania ustalono, że z tytułu zastępczego ponoszenia opłat za pobyt pensjonariuszki w Domu Pomocy Społecznej w Bolesławcu powstała należność do zwrotu za okres od 01 lipca 2022 r. do 30 września 2023 r. w łącznej wysokości 55 457,88 zł (tj. należność główna w wysokości 47 235,15 zł oraz odsetki w wysokości 8 222,73 zł).

Mając na uwadze regulację art. 104 ust. 4 u.p.s., Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w Bolesławcu pismem z dnia 31 maja 2023 r. zwrócił się do MOPS w Lubinie o przeprowadzenie wywiadu środowiskowego część II ze stroną w celu ustalenia nowych przesłanek uzasadniających podjęcie decyzji w sprawie, w szczególności z uwzględnieniem aktualnej sytuacji dochodowej, zdrowotnej i rodzinnej.

Pismem z dnia 29 czerwca 2023 r. Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w Lubinie poinformował, że brak jest możliwości przeprowadzenia tego wywiadu środowiskowego. Podczas wizyty w dniach 14 i 15 czerwca 2023 r. pracownik socjalny nie zastał strony w miejscu zamieszkania, natomiast na pisemne wezwanie z dnia 20 czerwca 2023 r. w/w nie stawił się w wyznaczonym terminie, ani nie skontaktował się z Ośrodkiem. W związku z brakiem współpracy strony z Miejskim Ośrodkiem Pomocy Społecznej w Lubinie, pracownik socjalny Ośrodka w dniu 25 lipca 2023 r. wystąpił z wnioskiem o udostępnienie danych dotyczących wynagrodzenia otrzymanego w miesiącu lipcu 2023 r. do firmy Z. sp. z o.o. w L. oraz w dniu 30 sierpnia 2023 r. do Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w Lubinie odnośnie do wyegzekwowanych alimentów w miesiącu lipcu 2023 r.

Na podstawie otrzymanych zaświadczeń ustalono, że:

- strona jest osobą czynną zawodowo, pracuje w firmie Z. sp. z o. o. na stanowisku sztygar zmianowy,

- pobiera również świadczenie emerytalne z ZUS,

- ma zasądzone alimenty na rzecz żony w wysokości 500 zł miesięcznie (wyrok Sądu Rejonowego w Lubinie III Wydział Rodzinny i Nieletnich z dnia 08 czerwca 2017 r. sygn. akt III RC 702/16),

- dochód strony w miesiącu lipcu 2023 r. wyniósł: 9 329,46 zł - wynagrodzenie za pracę (tj. wynagrodzenie za pracę w wysokości 9 829,46 zł - 500 zł bieżących alimentów płaconych na żonę = 9 329,46 zł) oraz 7 893,89 zł - świadczenie emerytalne. Łącznie dochód wyniósł 17 223,35 zł miesięcznie, co stanowi 2219,50% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej (tj. 776 zł).

Na tej podstawie organ pierwszej instancji przyjął, że żądanie od strony zwrotu wydatków poniesionych zastępczo przez gminę za pobyt w domu pomocy społecznej w wysokości przyjętej w decyzji nie będzie stanowić dla strony nadmiernego obciążenia finansowego.

W odwołaniu od tej decyzji podniesiono, że I. S. jest dla strony obcą osobą i strona nie rozumie dlaczego ma płacić za jej pobyt w domu pomocy społecznej. Jak argumentowano, w 2012 r. I. S. sprzedała mieszkanie nie pytając strony o zgodę. Również bez konsultacji ze stroną podpisała umowę o umieszczeniu jej w Domu Pomocy Społecznej w Bolesławcu. Wnoszący odwołanie zaznaczył, że matka miała zapewnioną opiekę, z której sama zrezygnowała na rzecz Domu Pomocy Społecznej w Bolesławcu. Wskazał, że ma 67 lat, jest osobą czynną zawodowo. Mieszka samotnie, prowadząc jednoosobowe gospodarstwo domowe w wynajętym mieszkaniu. W treści odwołania strona nawiązała także do kwestii nieobecności podczas wywiadu środowiskowego wskazując, że do pracy wychodzi około 4.30, a wraca około godziny 18.30 lub 22.30. Podniosła, że po otrzymaniu pisma z Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Lubaniu z dnia 20 czerwca 2023 r. skontaktowała się telefonicznie z pracownikiem tego Ośrodka w sprawie tego wywiadu, który się odbył w miejscu zamieszkania strony, wtedy gdy miała ona "wolne popołudnie". Wskazała, że po wywiadzie miała dostarczyć dokumenty potwierdzające wysokość osiąganego wynagrodzenia, zaś podczas kolejnej rozmowy telefonicznej okazało się, że "sprawa jest nieaktualna" z uwagi na upływ terminu do dostarczenia tych dokumentów.

W końcowej części odwołania strona wniosła o umorzenie jej zaległości jakie ma wobec DPS-u w Bolesławcu oraz o zwolnienie jej z obowiązku regulowania płatności za pobyt matki w domu pomocy społecznej.

Zaznaczyła, że "nie poczuwa się do obowiązku" utrzymywania I. S.

Działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r. poz. 775 ze zm., dalej: k.p.a.) Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Jeleniej Górze (dalej: SKO, organ drugiej instancji) decyzją z dnia 14 grudnia 2023 r. (nr SKO.PS/41/139/23) utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji.

W treści tej decyzji organ drugiej instancji wskazał, że w sprawie są dwie osoby zobowiązane do ponoszenia odpłatności za pobyt I. S. w domu pomocy społecznej: sama I. S. i jej syn W. S. W. S. ostateczną decyzją z dnia 9 stycznia 2015r. zobowiązany został do ponoszenia odpłatności za pobyt matki w domu pomocy społecznej. Na skutek zmiany tej decyzji decyzją z dnia 19 lutego 2021 (nr MOPS.ŚPS.5120.857.2021) od dnia 1 września 2020 r. miał on ustaloną odpłatność w wysokości 828,34zł miesięcznie (po zastosowaniu przez organ zwolnienia częściowego w 70%). Decyzją z dnia 29 lipca 2022r. nr MOPS.US0.5031.54.2022 organ pierwszej instancji orzekł o zmianie własnej decyzji z dnia 9 stycznia 2015 r. (nr MOPS/ŚPS/DPS/7/1/2015) i ustalił stronie od dnia 1 lipca 2022r. odpłatność za pobyt matki w Domu Pomocy Społecznej w Bolesławcu w wysokości 3.149,91zł miesięcznie. Z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, że w okresie od miesiąca lipca 2022r. do września 2023r. strona nie regulowała opłat za pobyt matki w domu pomocy społecznej. W konsekwencji pozostała zaległa opłata w wysokości 47.235,15zł (należność główna) i odsetki w kwocie 8.222,73 zł. Taką też kwotę opłaty do zwrotu ustalił organ I instancji zaskarżoną decyzją zgodnie z art. 104 ust. 1 i 3 u.p.s. Dodatkowo przed wydaniem decyzji w przedmiocie zwrotu należności z tytułu opłaty za pobyt matki w domu pomocy społecznej, organ pierwszej instancji przeprowadził postępowanie wyjaśniające w zakresie ustalenia, czy nie zachodzi szczególnie uzasadniony przypadek wskazujący na zasadność odstąpienia od żądania takiego zwrotu. W tym celu podjęto czynności celem ustalenia sytuacji dochodowej strony. Na podstawie pozyskanych dokumentów ustalono, że strona osiąga dochody z dwóch źródeł: świadczenia emerytalnego i stosunku pracy. Łączny jej dochód to kwota 17.223,35zł po pomniejszeniu o należne żonie alimenty w kwocie 500 zł. Zgodzić się w tym miejscu należy z organem I instancji, że sytuacja w jakiej znajduje się W. S. nie wypełnia przesłanki nadmiernego obciążenia w rozumieniu z art. 104 ust. 4 u.p.s. albowiem osiągane przez zobowiązanego dochody umożliwiają mu regulowanie zarówno zaległej, jak i bieżącej opłaty za pobyt matki w domu pomocy społecznej.

Organ drugiej instancji zaznaczył, że z uwagi na brak możliwości przeprowadzenia wywiadu środowiskowego (tj. brak reakcji strony i chęci uczestniczenia w wywiadzie) nie ustalono innych okoliczności w sprawie, które mogły mieć wpływ na rozstrzygnięcie.

Decyzję SKO z dnia 14 grudnia 2023 r. strona zaskarżyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu. W treści skargi skarżący powołał się na brak kontaktu emocjonalnego z matką (nazywając matkę obcą osobą) i jednocześnie opisał przyczyny takiego stanu rzeczy sprzedaż przez matkę mieszkania, które zostało odremontowane prze skarżącego i które miało w założeniu być przeznaczone dla jego córki).

Zakwestionował również zasadność ponoszenia przez niego kosztów pobyt matki w DPS-ie z przyczyn relacji rodzinnych.

Wskazał, że będąc emerytem jest jednocześnie sobą czynną zawodową, albowiem sytuacja rodzinna zmusza go do tego. Jak argumentował, nikogo nie interesuje to jak żyje i jak mieszka.

Akcentując, że I. S. jest dla strony osobą obcą "od tylu lat", skarżący

wniósł o zwolnienie go z obowiązku ponoszenia odpłatności za pobyt matki w DPS-ie.

W odpowiedzi na skargę SKO wniosło jej oddalenie. Jak argumentowało, w ramach prowadzonego postępowania administracyjnego organ pierwszej instancji z własnej inicjatywy ustalił, że skarżący uzyskuje dochody z dwóch źródeł: świadczenia emerytalnego i wynagrodzenia za pracę, co strona potwierdziła w skardze. Ustalono, że łączny dochód miesięczny strony wynosił 17.223,35zł netto (po pomniejszeniu o alimenty w kwocie 500zł) i przekraczał kryterium dochodowe osoby samotnie gospodarującej (wynoszące 776 zł). Z winy wnoszącego skargę nie przeprowadzono wywiadu środowiskowego (nie nawiązał on kontaktu z pracownikiem MOPS w Lubinie, nie zareagował na wezwanie). Tym samym sam zrezygnował on z ustalenia jego aktualnej sytuacji finansowej. Podnoszony w skardze argument, że nikt nie interesuje się jak żyje i jak mieszka, jest w tej sytuacji nietrafiony. W ocenie Kolegium zasadnie wydano decyzję w oparciu o przepis art. 104 ust. 3 u.p.s., jak i nie stwierdzono wystąpienia przesłanek wynikających z art. 104 ust. 4 u.p.s.

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje:

Skarga zasługiwała na uwzględnienie, choć z przyczyn innych aniżeli podniesione w samej skardze.

Po myśli art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935; dalej: p.p.s.a.), sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie:

1) uchyla decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi:

a) naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy,

b) naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego,

c) inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Zgodnie natomiast z art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a.

W sprawie wymaga również odnotowania na wstępie, że przyjęcie w art. 133 § 1 p.p.s.a. zasady, że sąd administracyjny orzeka na podstawie akt sprawy, oznacza, że sąd ten rozpatruje sprawę na podstawie stanu faktycznego i prawnego istniejącego w dniu wydania zaskarżonego aktu (czynności). Orzekanie "na podstawie akt sprawy" oznacza, że sąd przy ocenie legalności decyzji lub postanowienia bierze pod uwagą okoliczności, które z akt tych wynikają i które legły u podstaw zaskarżonego aktu (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 17 stycznia 2024 r., sygn. akt II SA/Kr 1481/23, dostępny na stronie - https://orzeczenia.nsa.gov.pl/cbo/query, podobnie jak wszystkie pozostałe powołane w uzasadnieniu wyroki).

Przedmiotem sądowej kontroli w sprawie jest decyzja SKO z dnia 14 grudnia 2023 r., utrzymująca w mocy decyzję organu pierwszej instancji wydaną w sprawie orzeczenia o powstaniu należności do zwrotu za okres od 1 lipca 2022 r. do 30 września 2023 r. w łącznej wysokości 47.235,15 zł (plus odsetki w wysokości 8.222,73 zł na dzień 30 września 2023 r.) oraz zobowiązania strony do zwrotu tej należności w łącznej kwocie 55.457,88 zł w terminie do 20 listopada 2023 r. Materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy – art. 104 ust. 1, 3 i 4 w zw. z art. 61 ust. 1, 2 i 3 oraz art. 8 ust. 1 pkt 1 u.p.s.

Zgodnie z art. 61 ust. 1-3 u.p.s.:

Obowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej są w kolejności:

1) mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka,

2) małżonek, zstępni przed wstępnymi,

3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej

- przy czym osoby i gmina określone w pkt 2 i 3 nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność.

Opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej wnoszą:

1) mieszkaniec domu, nie więcej jednak niż 70% swojego dochodu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, nie więcej niż 70% tego dochodu;

2) małżonek, zstępni przed wstępnymi - zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2:

a) w przypadku osoby samotnie gospodarującej, jeżeli dochód jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, jednak kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% tego kryterium,

b) w przypadku osoby w rodzinie, jeżeli posiadany dochód na osobę jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, z tym że kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie;

3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej - w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatami wnoszonymi przez osoby, o których mowa w pkt 1 i 2.

W przypadku niewywiązywania się osób, o których mowa w ust. 2 pkt 1 i 2 oraz ust. 2a, z obowiązku opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej, ustalonego w decyzji lub umowie, o której mowa w art. 103 ust. 2, opłaty te zastępczo wnosi gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej. Wydatki gminy podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Przepis art. 104 ust. 3-8 stosuje się odpowiednio.

W myśl natomiast art. 104 ust. 1, ust. 3 i 4 u.p.s.:

Należności z tytułu wydatków na świadczenia z pomocy społecznej, z tytułu opłat określonych przepisami ustawy oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (art. 104 ust. 1 u.p.s.).

Wysokość należności, o których mowa w ust. 1, podlegających zwrotowi oraz terminy ich zwrotu ustala się w drodze decyzji administracyjnej (art. 104 ust. 3 u.p.s.).

W przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, o których mowa w ust. 1, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty (art. 104 ust. 4 u.p.s.).

Analiza akt postępowania administracyjnego wszczętego zawiadomieniem z dnia 30 maja 2023 r. dowodzi, iż w okolicznościach faktycznych sprawy niewątpliwie ziściły się przesłanki materialnoprawne do wydania decyzji w sprawie zwrotu wydatków poniesionych zastępczo przez Gminę Bolesławiec za pobyt I. S. w Domu Pomocy Społecznej w Bolesławcu za okres od 1 lipca 2022 r. do 30 września 2023 r.

Z powołanych wcześniej przepisów wynika, że aby mogło dojść do skutecznego żądania przez gminę zwrotu wydatków poniesionych zastępczo za inne zobowiązane osoby na rzecz utrzymania mieszkańca w domu pomocy społecznej, konieczne jest spełnienie łącznie dwóch warunków (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 czerwca 2016 r., sygn. akt I OSK 3187/14):

- określenia w decyzji administracyjnej lub umowie wysokości opłaty do wnoszenia której zobowiązana zostaje konkretnie określona osoba tytułem współfinansowania kosztów pobytu mieszkańca domu pomocy społecznej,

- niewywiązywania się przez osobę zobowiązaną z nałożonego obowiązku.

Analiza akt kontrolowanej sprawy potwierdza, że w obrocie prawnym funkcjonuje decyzja ustalająca skarżącemu wysokość opłaty za pobyt matki w Domu Pomocy Społecznej w Bolesławcu (zmieniana następnie kolejnymi decyzjami co do wysokości samej opłaty). Nie jest także sporne, że skarżący nie uiścił należnych z tego tytułu opłat, pokrywanych zastępczo z budżetu Gminy za okres od 1 lipca 2022 r. do 30 września 2023 r. w łącznej wysokości 55.457,88 zł.

Co do zasady zatem, w sprawie prawidłowo została wszczęta procedura wydania decyzji na podstawie art. 104 ust. 3 w zw. z art. 61 ust. 3 u.p.s.

Co ważne i co wymaga odnotowania w kontekście argumentacji podniesionej w skardze, w postępowaniu administracyjnym zakończonym wydaniem decyzji na podstawie art. 104 ust. 3 w zw. z art. 61 ust. 3 u.p.s. nie podlegają badaniu – zasadność ponoszenia opłaty, osoba zobowiązana oraz wysokość opłaty (ustalonej miesięcznie).

Dostrzeżona przez Sąd nieprawidłowość w prowadzonym przez organy postępowaniu odnosi się do sposobu w jaki organy zastosowały dyspozycję art. 104 ust. 4 u.p.s., które to uchybienie mogło mieć wpływ na wynik sprawy.

Należy zauważyć, że decyzja, o której mowa w art. 104 ust. 3 u.p.s. jest wydawana jedynie w celu przeprowadzenia egzekucji obowiązku niezrealizowanego przez osobę zobowiązaną i stanowi tytuł egzekucyjny będący podstawą prawną do przeprowadzenia egzekucji administracyjnej. Stąd, jak wskazuje się w orzecznictwie sądowym, regulacja z art. 104 ust. 4 u.p.s. winna być interpretowana w świetle zasad i celów pomocy społecznej (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 grudnia 2018 r., sygn. akt I OSK 1933/18). Celem art. 104 ust. 4 u.p.s. jest ochrona osoby zobowiązanej (co z kolei wiąże się z określoną w art. 100 ust. 1 u.p.s. zasadą kierowania się w postępowaniu z zakresu prawa pomocy dobrem korzystających z nich osób) , przy czym w przepisie tym ustawodawca niewątpliwie jedynie tylko przykładowo wymienia jako "przypadek szczególnie uzasadniony" sytuację, gdy żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie w całości lub części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy (wskazuje na to użycie w tekście normatywnym komentowanego przepisu słowa "zwłaszcza", tak wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 15 lutego 2023 r., sygn. akt IV SA/Wr 563/22).

Dla przejrzystości rozważań Sądu w tym miejscu powtórzyć trzeba brzmienie komentowanego przepisu, w myśl którego: "W przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, o których mowa w ust. 1, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty.

Nie przesądzając o kierunku przyszłego rozstrzygnięcia w sprawie należy w tym miejscu zauważyć, że przewidziana w art. 104 ust. 4 u.p.s. ochrona podmiotu zobowiązanego może przyjąć postać całkowitego zaniechania zwrotu świadczenia lub jego ograniczenia (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 5 marca 2020 r., sygn. akt II SA/Go 10/20). Sądy administracyjne zwracają uwagę na ciążący na organie administracji publicznej (w świetle zasad ogólnych postępowania, w szczególności zaś zasady prawdy obiektywnej, zasady zaufania i zasady informowana z art. 7, art. 8 i art. 9 k.p.a.) obowiązek pouczenia zobowiązanego o przysługujących mu na gruncie art. 104 ust. 4 u.p.s. ulgach, a w razie złożenia stosownego wniosku, nawet pośrednio, konieczność zebrania materiału dowodowego i zawarcia w decyzji rozstrzygnięcia w zakresie art. 104 ust. 4 u.p.s. (por. wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w: Łodzi z dnia 7 listopada 2023 r., sygn. akt II SA/Łd 875/20; w Gliwicach z dnia 2 grudnia 2022 r. sygn. akt II SA/Gl 1316/22, we Wrocławiu z dnia 27 czerwca 2023 r., sygn. akt IV SA/Wr 44/23). Przy czym, co istotne, rozstrzygnięcie wydawane na podstawie art. 104 ust. 4 u.p.s. jest wprawdzie decyzją uznaniową, jednak w sensie procesowym decyzja taka musi zostać wydana, jeżeli został zgłoszony wniosek na podstawie art. 104 ust. 4 u.p.s. w ramach postępowania dotyczącego zwrotu należności poniesionych zastępczo przez gminę (por. powołany już wcześniej wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 27 czerwca 2023 r., sygn. akt IV SA/Wr 44/23).

Odnosząc powyższe do stanu faktycznego sprawy należy wskazać, że z nadesłanych do Sądu akt administracyjnych sprawy nie wynika, by organ dopełnił obowiązku informacyjnego w zakresie pouczenia strony o możliwości wnioskowania o ulgi z art. 104 ust. 4 u.p.s. Skierowane do strony zawiadomienie z dnia 30 maja 2023 r. o wszczęciu z urzędu postępowania w sprawie zwrotu wydatków ponoszonych zastępczo przez Gminę Miejską Bolesławiec nie zawiera wspomnianego pouczenia. Wobec braku w aktach sprawy dokumentacji dotyczącej pisemnego zawiadomienia strony o planowanym przeprowadzeniu wywiadu środowiskowego, Sąd orzekający na podstawie akt sprawy, nie może również przyjąć (bazując jedynie na tym, że zarówno organ pierwszej jak i drugiej instancji analizowali w swoich decyzjach sytuację skarżącego pod kątem przesłanek do odstąpienia od żądania zwrotu wydatków poniesionych zastępczo przez gminę, co zasadniczo wymagało stosownego wniosku), że skarżący uzyskał takie pouczenie wraz z zawiadomieniem o wywiadzie środowiskowym. Tymczasem brak rzeczonego pouczenia należy rozpatrywać w kontekście istotnego ograniczenia praw procesowych i materialnych skarżącego (por. wyrok wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 22 grudnia 2021 r. sygn. akt II SA/Go 739/21).

Sądowi nie umknął również fakt, że w odwołaniu od decyzji z dnia 16 października 2023 r. skarżący złożył wniosek o umorzenie zaległości, do którego to wniosku nie odniósł się w żaden sposób organ drugiej instancji w wydanej w dniu 14 grudnia 2023 r. decyzji. W ocenie Sądu, akcentowana przez organ okoliczność związana z niemożliwością przeprowadzenia wywiadu środowiskowego ze stroną nie zwalniała organu od obowiązku ustosunkowania się do tego wniosku w formie procesowej. Na marginesie należy przy tej okazji dodać, że brak dokumentacji odnoszącej się do szeroko rozumianej kwestii wywiadu środowiskowego (zawiadomienia kierowanego strony, notatki służbowej potwierdzającej nieobecność skarżącego w miejscu zamieszkania w dniu (dniach) wyznaczonych na wywiad nie pozwalają Sądowi ocenić na tym etapie, czy skarżący został w sposób prawidłowy został powiadomiony o terminie wywiadu środowiskowego (w jaki sposób zostało zredagowane zawiadomienie), a tym samym, czy nieprzeprowadzenie wywiadu środowiskowego nastąpiło z przyczyn leżących po stronie skarżącego. W ocenie Sądu, przyjęcie takiej konstatacji jedynie na podstawie pisemnej informacji MOPS w Lubinie z dnia 29 czerwca 2023 r. jest niewystarczające. Ubocznie należy również nadmienić, że treść odwołania strony od decyzji z dnia 16 października 2023 r. zdaje się przeczyć stanowisku organu, jakoby wywiad środowiskowy ze skarżącym w ogóle

nie doszedł do skutku, a do którego to zarzutu w żaden sposób nie odniósł się organ drugiej instancji w zaskarżonej decyzji.

Nawiązując końcowo do przyjętej w zaskarżonej decyzji argumentacji wskazującej na to, że z uwagi na osiągane przez stronę dochody uiszczenie tak zaległej jak i bieżącej opłaty nie będzie dla skarżącego stanowić nadmiernego obciążenia, Sąd, nie ingerując w uznanie administracyjne organu oraz nie przesądzając o kierunku przyszłego rozstrzygnięcia w sprawie zwraca jedynie w tym miejscu uwagę, że w sytuacji, gdy w tym samym czasie, lecz odrębnymi decyzjami organ rozstrzyga w przedmiocie zwrotu wydatków zastępczo poniesionych przez gminę, prawidłowa wykładnia przesłanek z art. 104 ust. 4 u.p.s. powinna uwzględniać łączną sumę świadczeń do których zwrotu został obowiązany skarżący (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 28 maja 2020 r., sygn. akt II SA/Ol 1078/19).

Uznając, że w sprawie doszło do naruszenia art. 104 ust. 4 u.p.s. w zw. z art. 9 k.p.a. Sąd działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935; dalej: p.p.s.a.) w zw. z art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji.

W toku ponownego rozpoznania sprawy organy związane są stanowiskiem Sądu wyrażonym w sprawie. W ponownie przeprowadzonym postępowaniu skarżący powinien zostać pouczony o wszystkich ulgach jakie wymienia art. 104 ust. 4 u.p.s., a w przypadku złożenia stosownego wniosku, rzeczą organów jest przeprowadzenie postępowania wyjaśniającego, czy zachodzi szczególny przypadek, o jakim mowa wart. 104 ust. 4 u.p.s. Przy wykładni tego pojęcia organy obowiązane są uwzględnić wysokość opłat do jakich ponoszenia obowiązany jest skarżący wynikającą ze wszystkich decyzji wydanych w sprawach zwrotu wydatków poniesionych zastępczo przez Gminę Miejską Bolesławiec.