Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt I SA/Kr 776/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2023-11-16 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 28 ust. 2, ust. 3 i ust. 3a
journal: Dz.U. 2021 poz 423
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych.
article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a) i lit. c)
journal: Dz.U. 2023 poz 259
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

|Sygn. akt I SA/Kr 776/23 | [pic] W Y R O K W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 16 listopada 2023 r., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, w składzie następującym:, Przewodniczący Sędzia: WSA Waldemar Michaldo, Sędziowie: WSA Grzegorz Klimek (spr.), WSA Jarosław Wiśniewski, Protokolant: Sekretarz sądowy Maksymilian Krzanowski, , po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 listopada 2023 r., sprawy ze skargi T.M. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 6 czerwca 2023 r. nr 1257/2023 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek uchyla zaskarżoną decyzję.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia 6 czerwca 2023 r. nr 1257/2023 Zakład Ubezpieczeń Społecznych (dalej również jako: ZUS, Organ), działając na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 28 ust. 2, 3, 3a i art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2022 r. poz. 1009 z późn. zm.; dalej jako u.s.u.s.), odmówił T.M. (dalej: Skarżąca, Wnioskodawca, Strona) umorzenia należności z tytułu składek w kwocie 9.032,49 zł.

Decyzję wydano w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.

1. W dniu 18 kwietnia 2023 r. do ZUS wpłynął wniosek Strony o umorzenie należności z tytułu składek. W uzasadnieniu Strona wskazała, że nie wiedziała o zaległościach w opłacie składek. Podniosła, że pobiera niską emeryturę, jest wdową i ma problemy zdrowotne. Lekarstwa pomagają jej egzystować, ale nie stać ja na ich wykupienie. Po opłaceniu koniecznych opłat, nie zostaje jej prawie nic na życie.

2. Po przeprowadzeniu postępowania ZUS wydał opisaną na wstępie decyzję z dnia 6 czerwca 2023 r.

W uzasadnieniu Organ streścił przebieg dotychczasowego postępowania oraz dokonał analizy kwestii przedawnienia i uznał, że bieg terminu przedawnienia został zawieszony:

- od 30 października 2015 r. tj. od dnia doręczenia odbioru wszczęcia postępowania w sprawie wydania decyzji określającej wysokość zadłużenia do 23 marca 2016 r., tj. do dnia uprawomocnienia się decyzji (dla należności za okres 05.2012 – 04.2014);

- od 29 listopada 2021 r. tj. od dnia doręczenia odbioru wszczęcia postępowania w sprawie wydania decyzji określającej wysokość zadłużenia, do 9 lutego 2022 r. tj. do dnia uprawomocnienia się decyzji – (dla należności, za okres 12.2020-05.2021).

W związku z nieopłaceniem przez Stronę należności, w kwietniu 2016 r. zostało wszczęte postępowanie egzekucyjne, które spowodowało, że bieg terminu przedawnienia uległ zawieszeniu i to zawieszenie trwa nadal (do czasu zakończenia postępowania egzekucyjnego).

Następnie Organ stwierdził, że z przedłożonego przez Stronę oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym z dnia 2 maja 2023 r. wynika, że:

- Wnioskodawczyni zawiesiła powadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej 1 czerwca 2021 r.;

- pobiera świadczenie emerytalne w wysokości 1.394,67 zł brutto;

- prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe;

- ponosi stałe miesięczne wydatki związane z utrzymaniem z tytułu miesięcznych opłat w wysokości 780 zł, w tym 400 zł z tytułu opłat eksploatacyjnych oraz 380 zł związanych z leczeniem;

- nie korzysta z pomocy społecznej ani innych form pomocy;

- posiada inne zobowiązania pieniężne – z tytułu zaciągniętych kredytów z miesięczną kwota do spłaty 200 zł. Ponadto posiada zobowiązanie z tytułu zaległego czynszu w miejscu prowadzenia działalności w kwocie 7.200,00 zł, które spłaca w miarę posiadanych możliwości finansowych;

- nie posiada wierzytelności;

- posiada nieruchomość – dom o pow. 90 m2, obciążony hipoteką przymusową ustano winioną na rzecz Naczelnika Urzędu Skarbowego Kraków – Śródmieście w celu zabezpieczenia należności z tytułu podatku od towarów i usług;

- posiada mienie ruchome o szacunkowej wartości 1.000,00 zł.

Powołując się na treść art. 28 ust. 3 i 3a u.s.u.s. Zakład Ubezpieczeń Społecznych wskazał, że należności z tytułu składek, mogą być umorzone w przypadku całkowitej nieściągalności z zastrzeżeniem ust. 3a.

W toku prowadzonego postępowania wyjaśniającego ZUS ustalił, że:

- przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s. nie wystąpiła z przyczyn oczywistych;

- przesłanki z art. 28 ust. 3 pkt 2, 4, 4b i 4c nie zachodzą, ponieważ wobec Wnioskodawczyni nie było prowadzone postepowanie upadłościowe ani likwidacyjne;

- przesłanka określona w art. 28 ust. 3 pkt 3 nie została stwierdzona, ponieważ nie nastąpiło całkowite zaprzestanie prowadzenia działalności gospodarczej – działalność została jedynie zawieszona, a Stronie nadal przysługuje status przedsiębiorcy;

- przesłanka określona w art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s. nie zachodzi w niniejszej sprawie, ponieważ wysokość nieopłaconych składek, o których umorzenie Wnioskodawca wnosi, przekracza kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

Należności Skarżącej zostały skierowane do przymusowego dochodzenia w trybie egzekucji administracyjnej prowadzonej przez Dyrektora Oddziału ZUS w Krakowie. W toku postepowania dokonano m.in. zajęcia rachunku bankowego Strony. W związku z zawarciem przez Stronę z Zakładem umowy o rozłożeniu na raty należności z tytułu składek, postępowanie egzekucyjne zostało zawieszone. Skarżąca jest właścicielką nieruchomości, pobiera świadczenie emerytalne, prowadzone postepowanie egzekucyjne nie zostało zakończone.

- przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 3, 5 lub 6 u.s.u.s. nie zachodzi, ponieważ Naczelnik Urzędu Skarbowego bądź Komornik Sądowy nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję.

W związku z powyższym Organ uznał, że nie zachodzą żadne przesłanki pozwalające na stwierdzenie całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek. Uniemożliwia to pozytywne rozstrzygnięcie wniosku w żądanym zakresie na podstawie art. 28 ust. 3 u.s.u.s.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych podjął również czynności zmierzające do ustalenia, czy w przedmiotowej sprawie występują przesłanki umorzenia określone w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne.

W zakresie przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 Rozporządzenia Organ wyjaśnił, że zgodnie z Kompleksowym Systemem Informatycznym ZUS Strona widnieje jako osoba pobierająca z Zakładu świadczenie emerytalne w wysokości 1.394,67 zł brutto, tj. 1269,15 zł netto miesięcznie. Ze świadczenia nie są realizowane żadne potrącenia. Prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Ponosi stałe koszty związane z utrzymaniem w łącznej wysokości 780,00 zł miesięcznie, w tym: 400,00 zł z tytułu opłat eksploatacyjnych oraz 380,00 zł z tytułu kosztów związanych z leczeniem. Nie można uznać, że opłaty eksploatacyjne są to nadzwyczajne, czy nieprzewidziane wydatki, lecz są to wydatki ponoszone przez ogół społeczeństwa. Organ podkreśliła, że Strona nie przedstawiła żadnych dokumentów na potwierdzenie wysokości ponoszonych kosztów. Nadto nie udowodniła, że brakuje jej środków finansowych na ten cel, np. nie załączyła nieopłaconych rachunków lub faktur. Nie udowodniła również, że brakuje jej środków finansowych na pokrycie kosztów leczenia, np. nie załączyła niezrealizowanych recept lekarskich albo dokumentów potwierdzających, że nie może skorzystać z koniecznych badań lekarskich bądź zabiegów rehabilitacyjnych. Zakład nie może umarzać należności każdej osobie, która ponosi koszty związane z utrzymaniem i leczeniem.

W związku z powyższym można domniemywać, że realizacja tych opłat odbywa się płynnie, więc nie potwierdza trwałego lub wyjątkowego charakteru występujących trudności.

Poza przedmiotowym zadłużeniem posiada inne zobowiązania pieniężne – z tytułu zaciągniętych kredytów z miesięczną kwotą do spłaty 200,00 zł, które zostało zaciągnięte w celu zakupu opału. W aktach sprawy brak jest informacji czy jest spłacane. Posiada również zobowiązanie z tytułu zaległego czynszu w miejscu prowadzenia działalności w kwocie ok. 7.200,00 zł.

Niemniej jednak w ocenie Organu, zobowiązana cywilnoprawne nie mogą mieć pierwszeństwa przed obowiązkiem publicznoprawnym jakim jest zapłata składek na ubezpieczenie społeczne.

W ocenie ZUS zadeklarowany stan materialny może uniemożliwić Stronie zaspokojenie potrzeb, co mogłoby świadczyć o stanie ubóstwa, lecz Strona nie udokumentowała ponoszonych stałych kosztów utrzymania oraz wszystkich zaciągniętych zobowiązań kredytowych.

Ponadto Skarżąca wskazała, że nie korzysta z pomocy społecznej, ani innych form wsparcia.

Zdaniem ZUS, jeżeli Strona znajduje się w bardzo trudnej sytuacji materialnej i życiowej to powinna zwrócić się do odpowiednich instytucji zajmujących się działaniem pomocy społecznej o przyznanie takiej pomocy.

Odnośnie wystąpienia przesłanki dotyczącej stanu zdrowia (§ 3 ust. 1 pkt 3 Rozporządzenia) Organ wskazał, że nie neguje wystąpienia kłopotów zdrowotnych i podchodzi do nich ze zrozumieniem. Podkreślił, że przewlekła choroba osoby zobowiązanej lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny może stanowić przesłankę umorzenia należności z tytułu składek tylko wtedy, gdy pozbawia osobę zobowiązaną możliwości uzyskiwania dochodu uniemożliwiającego opłacenie należności. Taka sytuacja w stosunku do Skarżącej nie miała miejsca, ponieważ posiada stały dochód w postaci świadczenia emerytalnego.

W ocenie ZUS w sprawie nie zaszły również przesłanki do umorzenia wskazane w art. 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzania, gdyż nie udokumentowano poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub nadzwyczajnego zdarzenia, powodującego, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić Stronę możliwości dalszego prowadzenia działalności.

Podsumowując, Organ nie znalazł podstaw do umorzenia żądanych należności.

3.1. Nie zgadzając się z powyższą decyzją Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Strona wniosła na nią skargę. W jej treści Skarżąca wyraziła swoje niezadowolenie ze sposobu rozpoznania jego sprawy. Wyjaśniła, że gdyby wiedziała o zaległościach, dawno by je spłaciła, gdy prowadziła działalność. Wyjaśniła, że posiada dom – 90 m2, który nie jest wykończony, a jej mienie ruchome za tysiąc złotych to tv i lodówka. Zawsze płaciła składki, a teraz nie jest w stanie z emerytury spłacać raty.

3.2. W odpowiedzi na skargę Zakład Ubezpieczeń Społecznych podtrzymał swoje stanowisko w sprawie i wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje

4.1. Odnosząc się na wstępie do kwestii kognicji Sądu, należy wpierw przywołać art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 2492), stosownie do którego sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. Normatywnym potwierdzeniem sprawowania przez sądy administracyjne kontroli działalności administracji publicznej jest również art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 259 z późn. zm.; dalej p.p.s.a.), stanowiący ponadto, że sądy administracyjne stosują środki określone w ustawie.

Zaznaczenia wymaga, że stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (z zastrzeżeniem art. 57a p.p.s.a.).

W myśl art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. sąd uwzględniając skargę, uchyla decyzję administracyjną, jeśli stwierdzi naruszenie prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy (lit. a), naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania (lit. b) lub inne naruszenie przepisów postępowania mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c). Z kolei stosownie do art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a., w przypadku wystąpienia przesłanek nieważności postępowania administracyjnego określonych w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub w innych przepisach, sąd stwierdza nieważność decyzji w całości lub w części. Na podstawie art. 145 § 1 pkt 3 p.p.s.a., sąd stwierdza wydanie decyzji lub postanowienia z naruszeniem prawa, jeżeli zachodzą przyczyny określone w Kodeksie postępowania administracyjnego lub w innych przepisach.

4.2. Dokonując kontroli zaskarżonego orzeczenia zgodnie z zakreślonymi powyżej regułami, Sąd stwierdził, że skarga jest zasadna.

4.3. Kwestię poboru składek uregulowane są w przepisach rangi ustawowej oraz w wydanych na ich podstawie rozporządzeniach. Na pierwszy plan wysuwa się tutaj, wspomniana już na samym wstępie, ustawa z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych.

Również kwestia umorzenia przedmiotowych składek została uregulowana w art. 28 u.s.u.s, zgodnie z którym:

1. Należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład, z uwzględnieniem ust. 2-4.

2. Należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a.

3. Całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, zachodzi, gdy:

1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;

2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2020 r. poz. 1228, z późn. zm.);

3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;

4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;

4c) ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe;

5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;

6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

3a. Należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności.

3b. Minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego określi, w drodze rozporządzenia, szczegółowe zasady umarzania, o którym mowa w ust. 3a, z uwzględnieniem przesłanek uzasadniających umorzenie, biorąc pod uwagę ważny interes osoby zobowiązanej do opłacenia należności z tytułu składek oraz stan finansów ubezpieczeń społecznych.

4. Umorzenie składek powoduje także umorzenie odsetek za zwłokę, kosztów upomnienia i dodatkowej opłaty.

5. W przypadku, o którym mowa w ust. 3 pkt 1, decyzję umarzającą należności z tytułu składek pozostawia się w aktach sprawy.

5a. W przypadku gdy nastąpiło wyrejestrowanie płatnika składek oraz ubezpieczonych, umorzeniu z mocy prawa ulegają należności z tytułu składek, jeżeli ich wysokość nie przekracza wysokości dziesięciokrotności kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym w administracji.

5b. W przypadku gdy dłużnik zmarł, umorzeniu z mocy prawa ulegają należności z tytułu składek, jeżeli ich wysokość nie przekracza wysokości 10% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w kwartale poprzedzającym datę zgonu dłużnika.

5c. W przypadku, o którym mowa w ust. 5a i 5b, Zakład nie wydaje decyzji w sprawie umorzenia należności z tytułu składek.

6. Przepisu ust. 3 pkt 4b nie stosuje się do składek w części finansowanej przez ubezpieczonego, chyba że jest on jednocześnie płatnikiem składek.

Na podstawie ww. delegacji ustawowej wydane zostało rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz.U. Nr 141 poz. 1365), które w swoim § 3 stanowi:

1. Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego

rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

2. Za rodzinę, o której mowa w ust. 1 pkt 1, uważa się wspólnie zamieszkujące i gospodarujące z zobowiązanym osoby spokrewnione lub niespokrewnione pozostające z zobowiązanym w faktycznym związku.

3. Za działalność, o której mowa w ust. 1 pkt 2, uważa się pozarolniczą działalność w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych.

Powyższe wyliczenie jest wyczerpujące, tj. stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, iż ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek i dopiero wystąpienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie daje potencjalną możliwość umorzenia tych należności.

4.4. Wskazania wymaga, że organ orzekający w sprawie w pierwszej kolejności musi stwierdzić, czy sytuacja taka w ogóle powstała, albowiem jej brak determinuje konieczność wydania rozstrzygnięcia odmownego. W przeciwnym razie organ jest natomiast zobligowany do oceny, czy w świetle zaistniałych zdarzeń umorzenie to byłoby zasadne, a przesądza o tym konstrukcja powołanych przepisów, z której jednoznacznie wynika, że nawet w razie spełnienia którejkolwiek z przesłanek umorzenia należności, należność tę organ umorzyć może, a nie musi. Podkreślić zatem trzeba, że jakkolwiek spełnienie którejkolwiek z przesłanek wymienionych w art. 28 ust. 3 pkt 1-6 u.s.u.s. (lub Rozporządzeniu wydanym na podstawie art. 28 ust. 3b u.s.u.s.) jest niezbędne do umorzenia należności, to ich wystąpienie nie skutkuje powstaniem obowiązku podjęcia takiego rozstrzygnięcia przez organ, lecz dopiero daje mu taką możliwość. Zatem w razie stwierdzenia wystąpienia wspomnianych przesłanek organ może podjąć rozstrzygnięcie odmowne. Zwłaszcza jednak w takim przypadku powinien uzasadnić swą decyzję w sposób nie budzący wątpliwości co do motywów, którymi się kierował przy jej wydawaniu, a więc szczegółowo przedstawić powody takiej kwalifikacji i argumenty, które legły u jej podstaw. Tylko bowiem wówczas, decyzja przezeń wydana nie będzie nosiła znamion dowolności.

Jednocześnie niezbędne staje się podkreślenie, że rolą sądu administracyjnego orzekającego w przedmiocie legalności takiej decyzji jest zweryfikowanie, czy przedstawione wymogi zostały spełnione. Sąd jest bowiem obowiązany do oceny, czy zaskarżona decyzja odpowiada standardom określonym w obowiązujących przepisach, czy też je narusza w stopniu uzasadniającym wyeliminowanie jej z obrotu prawnego. W przypadku decyzji odmawiającej umorzenia należności ze względu na niezasadność zgłoszonego w tym przedmiocie żądania, zadaniem Sądu nie jest więc ocena słuszności tej kwalifikacji, lecz to, czy w świetle okoliczności wynikających z akt sprawy jej podjęcie było dopuszczalne (zgodne z prawem). Sąd bada zatem, czy w danym przypadku organ istotnie mógł wydać rozstrzygnięcie odmowne.

4.5. Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy, stwierdzić należy że ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego nie wynika, by w sprawie zaistniała jakakolwiek przesłanka do stwierdzenia całkowitej nieściągalności składek (art. 28 ust. 3 pkt 1 – pkt 6 u.s.u.s.).

4.6. Zdaniem Sądu, w niniejszej sprawie Zakład Ubezpieczeń Społecznych naruszył jednak przepisy postępowania w zakresie zbadania przesłanek umorzenia należności w oparciu o § 3 ust. 1 pkt 1 ww. rozporządzenia, zgodnie z którym Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych (podkreślenie Sądu).

Naczelny Sąd Administracyjny wielokrotnie wyjaśniał, iż interes publiczny nie powinien być rozumiany jako sprzeczny z interesem obywatela. Sytuacja, w której zapłata zaległości powoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego, pozbawionego możliwości zaspakajania swoich niezbędnych potrzeb materialnych, do środków pomocy państwa nie jest bowiem zgodna z interesem tego obywatela, jednocześnie nie jest również zgodna z interesem publicznym (por. wyroki NSA z 25 czerwca 2003r., III SA 3118/01, POP 2004/4/77; z 20 marca 2007r., II GSK 345/06; z 21 maja 2009r., II GSK 1045/08; z 8 lipca 2015r., II GSK 1502/14, publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Jeżeli z ustalonych okoliczności wynika, iż opłacenie należności z tytułu składek pociągnęłoby zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności pozbawiłoby go i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, brak jest podstaw do wydania decyzji o odmowie umorzenia składek (por. wyrok NSA z 26 stycznia 2010 r., II GSK 349/09).

Wskazana w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia wykonawczego przesłanka uzależnia ocenę zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych od tego, czy w konsekwencji egzekwowania zadłużenia pojawi się niebezpieczeństwo powstania zbyt ciężkich skutków dla zobowiązanego i jego rodziny przy uwzględnieniu jego sytuacji majątkowej i rodzinnej. Charakter uznaniowy decyzji, a z takim mamy do czynienia w niniejszej sprawie, wymaga zatem przeprowadzenia analizy sytuacji materialnej zobowiązanego, oczywiście z uwzględnieniem zaspokojenia podstawowych potrzeb, przy czym przy tej analizie nie można oderwać się od istoty ubezpieczenia społecznego, a w szczególności jego funkcji ochronnej.

Zadaniem regulacji zawartej w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz w § 3 ust. 1 rozporządzenia wykonawczego jest zabezpieczenie niezbędnego minimum socjalnego, które pozwoli osobie zobowiązanej funkcjonować w codziennym życiu, dając gwarancję, że podstawowe potrzeby jej oraz jej rodziny będą zaspokojone (por. wyrok NSA z dnia 24 stycznia 2017r., II GSK 1234/15).

Punktem odniesienia przy ocenie, czy spłata zadłużenia zagraża egzystencji strony, powinna być szczegółowa analiza określonego na ten okres minimum socjalnego oraz minimum egzystencji (por. wyroki NSA: z 25 sierpnia 2010r., II GSK 724/09; z 19 lutego 2015r., II GSK 2366/13 i II GSK 2377/13). Istotną dyrektywę stanowi to, że zawsze należy brać pod uwagę, z punktu widzenia omawianych przesłanek umorzenia, nie tyle przyczyny powstania zadłużenia, co sytuację finansową wnioskodawcy, a przede wszystkim jej wpływ na możliwość spłaty zadłużenia (por. wyroki NSA: z 14 maja 2014r., II GSK 384/12; z 8 lipca 2015r., II GSK 1502/14).

Zdaniem Sądu dokonana w przedmiotowej sprawie ocena organu, co do nieistnienia przesłanek do zastosowania uznania administracyjnego, została dokonana pobieżnie i schematycznie na skutek braku pogłębionej analizy skutków wykonania przez Skarżącą istniejącego zobowiązania w jej obecnej sytuacji finansowej i życiowej.

Z akt sprawy wynika, iż kwota uzyskiwanych przez Skarżącą dochodów (1.394,67 zł brutto, tj. 1269,15 zł netto miesięcznie) jest niższa niż minimum socjalne (podkreślenie Sądu).

Jak wynika z danych opublikowanych przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych (www.ipiss.com.pl) minimum socjalne dla 1-osoobowego gospodarstwa emeryckiego wynosiło w 2002 r. 1.461,77 zł, a w I kwartale 2023 r. wynosiło 1.650,22 zł.

Poza ww. emeryturą Skarżąca nie osiąga żadnych innych dochodów, a ze względu na wiek (70 lat) trudno realnie oczekiwać, że takie dochody może dodatkowo uzyskać. Skarżąca poza starym telewizorem i lodówką (wycenianych przez nią łącznie na 1.000 zł) oraz niewykończonym domem o powierzchni 90m2 (obciążonym hipoteką) nie posiada też żadnego innego majątku nadającego się do egzekucji.

Jak już wskazano wcześniej, interes publiczny nie powinien być rozumiany jako sprzeczny z interesem obywatela. Sytuacja, w której zapłata zaległości powoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego, pozbawionego możliwości zaspakajania swoich niezbędnych potrzeb materialnych, do środków pomocy państwa nie jest zgodna z interesem tego obywatela, jednocześnie nie jest również zgodna z interesem publicznym.

Mając powyższe na uwadze, należy stwierdzić, że nie negując uprawnienia organu orzekającego w sprawach umorzenia należności z tytułu składek do swobodnego wyboru rozstrzygnięcia, nie można tracić z pola widzenia faktu, że ocena ta nie może być sprzeczna z zasadami logiki i doświadczenia życiowego. Organy nie zgromadziły materiału dowodowego i nie oceniły go w sposób prawidłowy, a wywiedzione wnioski naruszają zasadę swobodnej oceny dowodów, czego konsekwencją jest formułowanie przedwczesnych i pobieżnych wniosków, jako efektu przeprowadzonego postępowania.

Organ w ogóle nie porównał dochodu Skarżącej do – obowiązującego w dacie składania wniosku – minimum socjalnego. A ponieważ – co wykazano wyżej – jest on niższy, to – zdaniem Sądu – domaganie się w takiej sytuacji szczegółowych rachunków dokumentujących wydatki Skarżącej jawi się jako nadmierny formalizm. W niniejszej sprawie jest oczywiste, że wydatki te nie mogą zaspokajać nawet minimalnych potrzeb mieszczących się w ww. kwocie minimum socjalnego.

Należy również podkreślić, że przy rozważaniu przesłanek umorzenia zaległych składek trzeba zawsze oceniać, czy w konsekwencji egzekwowania zadłużenia pojawi się niebezpieczeństwo powstania zbyt ciężkich skutków dla zobowiązanego przy uwzględnieniu stanu majątkowego i sytuacji rodzinnej. Przy ocenie zaistnienia omawianej przesłanki organ administracji powinien rozważyć zaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych. Podkreślić należy, że chodzi tu o niezbędne minimum, a nie o zabezpieczenie zaspokojenia potrzeb na przeciętnym, uśrednionym poziomie. Minimum socjalne jest kategorią wyznaczającą próg, poniżej którego istnieje obszar niedostatku, czy ubóstwa. Zatem stanowisko organu, że de facto przy takich dochodach widzi możliwość egzekwowania zaległych składek, w świetle zasad doświadczenia życiowego, nie znajduje uzasadnienia.

Sąd zwraca uwagę, że w wyroku z dnia 21 maja 2009r. w sprawie sygn. akt II GSK 1045/08 NSA stwierdził, że "ubezpieczenie społeczne jest to system ustawowo zagwarantowanych świadczeń związanych z pracą, służących zaspokajaniu potrzeb wywołanych przez zdarzenia losowe i finansowanych przez ubezpieczonych na zasadzie rozłożenia ich ciężaru na osoby do nich następnie uprawnione. Mieszcząca się w tym systemie również funkcja ochronna ubezpieczenia społecznego nie pozwala na egzekwowanie niespłaconych składek w każdej sytuacji, bez względu na konsekwencje dla zobowiązanego i jego rodziny".

W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji brak jest rozważań, jak – na tle ustalonego w sprawie stanu faktycznego obejmującego sytuację Skarżącej – Organ widzi realną możliwość spłaty zadłużenia bez zagrożenia dla jej egzystencji. Wyjaśnienia w tym zakresie są niezbędne, nie tylko z uwagi na konstrukcję art. 28 ust. 1, 2, 3. 3a i 3b u.s.u.s. oraz ww. rozporządzenia wykonawczego, ale również ze względu na wymagania stawiane przez przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego (określone w art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80). Dodać należy, że w orzecznictwie wielokrotnie podkreślano, że rozstrzygnięcia spychające obywatela na margines i powodujące konieczność korzystania przez niego z pomocy społecznej naruszają prawo, gdyż celem omawianych uregulowań jest ochrona interesów jednostki i rodziny, nie zaś finansów ZUS (por. wyrok NSA z dnia 19 czerwca 2015r. w sprawie sygn. akt II GSK 1124/14). Organ powinien więc dogłębnie rozważyć, czy swoim działaniem nie doprowadzi do opisanej wyżej sytuacji.

Jest rzeczą oczywistą, że spłata zadłużenia może stanowić dla strony obciążenie finansowe. Jednakże ustawodawca nakazał w toku postępowania w sprawie umorzenia należności względem ZUS analizować sytuację zobowiązanych w aspekcie przesłanek wynikających z ww. rozporządzenia, mimo braku całkowitej nieściągalności, co oznacza, że przewidział możliwość umorzenia zaległości wskazanych osób w sytuacji szczególnie uzasadnionej dla osoby chcącej z tej instytucji skorzystać.

Zdaniem Sądu odmowa umorzenia należności z tytułu zaległych składek z powołaniem się na uznaniowy charakter decyzji jest w tym wypadku przedwczesna i narusza art. 7, art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 3 k.p.a. oraz § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia z 31 lipca 2003r. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Organ przed podjęciem decyzji w sprawie umorzenia należności składkowych powinien dokonać oceny możliwości płatniczych zobowiązanej w aspekcie realnych i faktycznych możliwości spłaty zadłużenia bez zagrożenia jej egzystencji oraz uwzględniając wiek Strony (podkreślenie Sądu).

Należy również podkreślić, że ustawodawca po to stworzył możliwość umarzania należności składkowych, także ściągalnych (podkreślenie Sądu), aby umożliwić egzystencję podmiotom zadłużonym, zapewnić ich powrót do normalnego życia oraz terminowe regulowanie zobowiązań bez konieczności ubiegania się o pomoc społeczną i popadania w spiralę zadłużeń (por. wyrok NSA z dnia 27 kwietnia 2017r., II GSK 1979/15). Oceniając istnienie "uzasadnionych przyczyn umorzenia", o których mowa w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz dokonując wykładni § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia należy mieć na względzie, że wolą ustawodawcy było niedopuszczenie do popadania dłużników w coraz większą biedę i niemożność wyjścia z zadłużeń (por. wyrok NSA z dnia 8 września 2005r., II GSK 1807/14). Natomiast wypaczeniem stosowania instytucji umorzenia składek jest stanowisko, że składki powinny być za wszelką cenę ściągane, bo w przeciwnym razie ZUS stanie się instytucją charytatywną, podczas gdy prawodawca wyraźnie wskazuje, że granicą, której przekraczać nie wolno jest doprowadzenie do niemożności zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych zobowiązanego (por. wyrok NSA z dnia 19 czerwca 2015r., II GSK 2757/14).

Wobec powyższego, Sąd stwierdził, że ZUS nie przeprowadził szczegółowego postępowania wyjaśniającego dotyczącego ww. okoliczności. Przede wszystkim nie ocenił sytuacji finansowej Skarżącej z punktu widzenia minimum socjalnego oraz niedostatecznie wykazał, że istnieje realna możliwość spłaty zadłużenia przez Skarżącą, a zatem doszło do naruszenia art. 7, art. 77 § 1, art. i art. 107 § 3 k.p.a. W ocenie Sądu, organ dokonał dowolnej oceny materiału dowodowego. Nie można takiej ocenie przypisać znamion swobodnej oceny dokonanej na podstawie całokształtu materiału dowodowego (art. 80 k.p.a.).

4.7. W toku ponownie przeprowadzonego postępowania Organ, uwzględniając przedstawione powyżej wywody, powinien raz jeszcze szczegółowo przeanalizować stan faktyczny sprawy. Ocena przeprowadzona z uwzględnieniem wszystkich istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności faktycznych powinna znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu wydanej decyzji.

4.8. Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c p.p.s.a., orzekł jak sentencji wyroku.