Wyrok WSA w Rzeszowie, sygn. akt II SA/Rz 257/12
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Data orzeczenia: 2012-05-29 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Hasła tematyczne: Kombatanci
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 145 par 1 pkt 1 lit a i c
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie: Przewodniczący Sędzia WSA Krystyna Józefczyk po rozpoznaniu w dniu 29 maja 2012 r., na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi K. K. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] stycznia 2012 r., nr [...], w przedmiocie przyznania świadczeń pieniężnych przysługujących osobom deportowanym do pracy przymusowej I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 3 listopada 2011 r., nr [...], II. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz skarżącego K. K. kwotę 100 zł /słownie: sto złotych/ tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Sygn. II SA/Rz 257/12

Uzasadnienie

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie wyrokiem z dnia 29 kwietnia 2011 r. o sygn. akt II SA/Rz 261/11 uchylił decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 18 października 2010 r. nr [...] oraz decyzję tego organu z dnia [...] stycznia 2011 r. nr [...]. W uzasadnieniu skasowanych decyzji opisano następujący stan faktyczny: K. K. złożył do Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniosek o przyznanie mu świadczenia pieniężnego określonego w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.; zwana dalej ustawą o świadczeniu pieniężnym). Wskazał, że w połowie kwietnia 1940 r. wraz z rodziną (ojcem, matką, dziadkami oraz rodzeństwem ojca) został przymusowo wysiedlony przez pograniczne wojsko radzieckie byłego ZSRR z miejscowości Tarnawce do miejscowości Stara Lubomirka na Wołyniu. Podniósł, że na Wołyniu jego rodzice pracowali przymusowo w lesie i kamieniołomach, a dzieci pomagały w gospodarstwie, pozostając pod opieką starszych. Podał, że do domu wrócił z rodziną w maju 1943 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] października 2010 r., odmówił przyznania K. K. uprawnień do świadczenia pieniężnego przewidzianego w ustawie. W uzasadnieniu organ podał, że w przedmiotowej sprawie ma zastosowanie art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym. Organ wyjaśnił, że niezbędnym warunkiem uzyskania prawa do świadczenia pieniężnego określonego w tym akcie jest udowodnienie wykonywania pracy przymusowej połączonej z wysiedleniem (wyrwaniem) z dotychczasowego środowiska. Strona w okresie okupacji była wysiedlona przez władze radzieckie do miejscowości Stara Lubomirka na Wołyniu, tj. w granicach przedwojennego państwa polskiego zaś w aktach sprawy brak jednak dowodów, że przesiedlenie było połączone z przymusem pracy w rozumieniu ustawy. Organ nie zanegował samego faktu przymusowego przesiedlenia rodziny strony z miejscowości Tarnawce na Wołyń w roku 1940. Podniósł, że wysiedlenia wsi leżących w gminie Krasiczyn były związane z budową na tym terenie poligonu, zaś ludność wysiedlona była osadzana na gospodarstwach rolnych opuszczonych przez ludność deportowaną przez władze radzieckie w głąb byłego ZSRR, o czym świadczą liczne relacje. Decyzją z dnia [...] stycznia 2011 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] października 2010 r. o odmowie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego przewidzianego w ustawie.

Opisane decyzje zostały uchylone w wyniku wniesienia skargi przez K. K. wyrokiem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie z dnia 29 kwietnia 2011 r. sygn. II SA/Rz 261/11. Sąd w tym orzeczeniu podkreślił, że złożone oświadczenia czy przesłuchanie strony są zbyt ogólnikowe, aby można było sprawę uznać za dostatecznie wyjaśnioną. Świadkowie M. L. i J. R. oraz skarżący oświadczyli, że rodzice strony pracowali przymusowo w lesie i kamieniołomach. Sam skarżący zeznał, że pracowali także w gospodarstwie a dzieci tam pomagały. Zeznał też, że "konieczność wykonywania przymusowej pracy była oczywistym faktem, zaś deportacja była równoznaczna ze świadczeniem przymusowej pracy". W ocenie Sądu zwłaszcza zeznania T. K. są tak wieloznaczne i ogólnikowe, że bez powiązania ich treści z treścią pisma IPN z 12 października 2010 r. organowi trudno byłoby uzasadnić decyzję odmowną. W dalszym postępowaniu organ powinien uwzględnić konieczność pouczenia strony w zakresie przesłanek przyznania świadczenia pieniężnego w oparciu o przepisy ustawy z 31 maja 1996 r. oraz umożliwić przedstawienie dowodów uzupełniających, w tym zeznań świadków formułując przedtem bardziej szczegółowe pytania dotyczące kwestii istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, ewentualnie przeprowadzi inne dowody wskazane przez stronę bądź z urzędu, jeśli zajdą ku temu przesłanki.

W wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] listopada 2011 r., nr [...], odmówił przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego K. K. Na podstawie materiału dowodowego ustalono, że K. K. na mocy zarządzenia władz radzieckich w marcu 1940 r. wraz z rodziną został wysiedlony z miejscowości Tarnawce. Ten fakt został potwierdzony oświadczeniami świadków, którzy byli wysiedleni z Tarnawiec w tym samym okresie. Przyczyną wysiedleń osób zamieszkałych w Tarnawcach i okolicach było utworzenie w tym rejonie 800 metrowego pasa nadgranicznego. Na tę przyczynę wysiedlenia wskazuje zarówno wnioskodawca jak i świadkowie. Kierownik Urzędu stwierdził, że nie każda praca przymusowa w okresie okupacji uprawnia do przyznania świadczenia pieniężnego. Następnie zauważono, że część wysiedlonych rodzin utrzymywała się z pracy na gospodarstwie rolnym, część była zatrudniania w okolicznych gospodarstwach państwowych. Brak jest dowodów, aby intencją władz radzieckich w stosunku do osób wysiedlonych w tym K. K. było skierowanie do pracy przymusowej w rozumieniu ustawy o świadczeniu pieniężnym. Z jej przepisów wynika, że niezbędnym warunkiem uzyskania prawa do świadczenia pieniężnego jest udowodnienie wykonywania pracy przymusowej połączonej z deportacją (wywiezieniem). W miejscowości Stara Lubomirka rodzice strony pracowali w gospodarstwie rolnym w lesie i kamieniołomach. Dzieci pozostawały pod opieką dziadków lub pomagały rodzicom w gospodarstwie. W celu ostatecznego ustalenia charakteru represji organ zwrócił się o dodatkowe dowody do IPN. Kwerenda przeprowadzona w zasobach archiwalnych IPN nie przyniosła jednak pozytywnych rezultatów.

W treści wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy K. K. podniósł, iż został deportowany oraz wykonywał prace przymusową. Organ odmawiając przyznania uprawnień naruszył szereg przepisów prawa materialnego. Okoliczności przymusowego wysiedlenia i pracy przymusowej zostały przez niego opisane i zaprotokołowane. Podkreślił także, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 16 grudnia 2009 r. wyraził pogląd, że świadczenia, o które ubiega się strona mają charakter symbolicznego zadośćuczynienia dla osób poszkodowanych. Wnioskodawca uważa, że spełnia warunki uzyskania świadczenia, dlatego wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy jest wnioskiem zasadnym.

Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] stycznia 2012 r., nr [...], utrzymał w mocy decyzję własną o odmowie przyznania świadczenia pieniężnego. Organ podkreślił, że ponownie rozpoznając sprawę K. K. miał na uwadze zalecenia zawarte w kasacyjnym wyroku WSA w Rzeszowie. Według organu zainteresowany przedłożył wiarygodne dowody potwierdzające wysiedlenie z rodzinnej miejscowości. W aktach sprawy oprócz ankiety kierowanej do Powiatowego Biura Dowodów Osobistych, z której wynika, że strona przebywała na Wołyniu, znajdują się oświadczenia świadków J. R. oraz M. L. Osoby te zostały dodatkowo przesłuchane przez Urząd Gminy [...]. Świadkowie potwierdzili fakt wysiedlenia K. K. na Wołyń. Z treści złożonych oświadczeń wynika, że mieszkańcy Tarnawiec osiedlani byli w opuszczonych gospodarstwach, w których pracowali. Część pracowała przy wyrębie lasów. Te okoliczności potwierdza także sam zainteresowany. Wobec tego w ocenie organu nie można uznać, że zainteresowany oraz jego rodzina zostali deportowani do pracy przymusowej. Z akt sprawy wynika jednoznacznie, że wysiedlenie strony z rodziną miało związek z akcją deportacyjną z pasa granicznego, która rozpoczęła się w lutym a zakończyła w kwietniu 1940 r. Powodem wysiedlenia było zamieszkiwanie w pasie 800 metrów od granicy. Podniesiono, że ten pogląd znalazł uznanie w licznych wyrokach WSA w Rzeszowie (m.in. w wyroku z dnia 17 sierpnia 2011 r. sygn. II SA/Rz 390/11). Kierownik Urzędu w zakończeniu podkreślił, że nie neguje faktu ciężkiej sytuacji strony podczas wojny lecz stwierdza, że nie zostały spełnione warunki deportacji do pracy przymusowej, które wynikają z art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym.

W skardze kierowanej do WSA K. K. zarzucił organowi, że nie wiadomo `dlaczego odmówił wiarygodności zeznań skarżącego oraz świadków. Organ nie odniósł się oświadczenia M. L. i J. R., które potwierdzały okoliczność przymusowej pracy rodziców skarżącego przy wyrębie lasów, wywożenia drewna oraz w kamieniołomach. Nie uwzględniono też zeznań złożonych przez skarżącego w protokole przesłuchania i oświadczeń wnioskodawcy. Nie przyznano także mocy dowodowej pozytywnej opinii Stowarzyszenia Polaków Poszkodowanych przez III Rzeszę. Organ nie wyjaśnił, dlaczego praca Skarżącego i jego rodziny nie miała charakteru pracy niewolniczej. Według skarżącego ponieważ przebywał w miejscu deportacji rodziców do pracy przymusowej to spełnia warunki otrzymania świadczenia pieniężnego, zaś organ wydał nielegalną decyzję gdyż nie rozpatrzył wyczerpująco całego materiału dowodowego.

W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu wniósł o jej oddalenie. Jego zdaniem z akt sprawy wynika bezsprzecznie, że rodzina skarżącego została deportowana w związku z akcją deportacyjną z pasa granicznego. Sprawy o identycznym stanie faktycznym były przedmiotem wielokrotnej oceny zarówno Kierownika Urzędu jak i WSA w Rzeszowie. W wyroku z dnia 30 sierpnia 2011 r., sygn. II SA/Rz 532/11, WSA podkreślił, iż wysiedlenie było formą represji, lecz niewypełniającą przesłanki ustawowej w postaci deportacji do pracy przymusowej. Organ wniósł o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym, zaś K. K. nie zażądał rozpoznania sprawy na rozprawie pomimo doręczenia przedmiotowego wniosku organu.

Wojewódzki Sąd Administracyjny, zważył co następuje:

Skarga K. K. zasługuje na uwzględnienie

Sąd administracyjny sprawuje w zakresie swej właściwości kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej – art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269). Zakres tej kontroli natomiast wyznacza przepis art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012, poz. 270; zwana dalej p.p.s.a.). Stosownie to tego przepisu Sąd rozstrzyga w granicach sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Dla ustalenia wyniku kontroli zaskarżonej decyzji znaczenie pierwszorzędne ma to, czy Kierownik Urzędu ponownie rozpatrując sprawę K. K. uwzględnił w możliwie najpełniejszy sposób zalecenia zawarte w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 29 kwietnia 2011 r. o sygn. akt II SA/Rz 261/11. Na mocy tego orzeczenia Sąd administracyjny zobowiązał organ, aby w dalszym postępowaniu uwzględnił konieczność pouczenia strony w zakresie przesłanek przyznania świadczenia pieniężnego w oparciu o przepisy ustawy z 31 maja 1996 r., umożliwił przedstawienie przez stronę dowodów uzupełniających, w tym zeznań świadków formułując przedtem bardziej szczegółowe pytania dotyczące kwestii istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, ewentualnie przeprowadził inne dowody wskazane przez stronę bądź z urzędu, jeśli zajdą ku temu przesłanki, umożliwił stronie wypowiedzenie się co do zgromadzonych w sprawie dowodów tak, aby okoliczności z nich wynikające mógł uznać za udowodnione stosownie do art. 81 k.p.a. Ponadto postępowanie organu przy wydawaniu poprzedniej decyzji nie spełniało standardów związanych z uprzedzeniem o odpowiedzialności karnej przez ogólne jedynie wskazanie przepisu art. 233 kodeksu karnego. Sąd uznał, że dla odpowiedzialności karnej na podstawie w/w normy prawnej wymaga się, aby uprzedzenie było pełne tzn. żeby osoba składająca zeznania została uprzedzona, że wynikająca z tego przepisu odpowiedzialność karna dotyczy składania fałszywych zeznań i zatajania prawdy.

Zestawienie dostrzeżonych uprzednio uchybień z ponownie przeprowadzonymi czynnościami pozwala stwierdzić, że Kierownik Urzędu zastosował się do zaleceń kasacyjnego wyroku WSA z dnia 29 kwietnia 2011 r. sygn. akt II SA/Rz 261/11. Organ w celu dokładnego wyjaśnienia czy strona wykonywała pracę przymusową zwrócił się do Instytutu Pamięci Narodowej Oddział [...] z pytaniem czy Instytut dysponuje dokumentami potwierdzającymi prowadzenie wobec K. K. represji. Instytut w odpowiedzi na to pytanie wyjaśnił, że po przeglądnięciu materiałów i publikacji nie odnaleziono informacji dotyczących K. K. Nie odnaleziono także informacji dotyczących wysiedlenia wyżej wymienionego. Kopie pism Instytutu przesłano do wiadomości wnioskodawcy. W postępowaniu wszczętym na skutek wniosku o ponowne rozpatrzeniu sprawy organ zapoznał się z dowodami z zeznań świadków w osobach M. L. oraz J. R. Postanowienie o dopuszczeniu dowodów z ustnego przesłuchania świadków doręczono K. K.

W treści tych zeznań świadkowie jednoznacznie stwierdzają, że rodzina K. K. pracowała przymusowo w lesie przy wyrębie drzewa oraz w kamieniołomach i kołchozach. Organ odmawiając przyznania świadczenia stwierdza, że w jego ocenie nie można uznać, iż zainteresowany oraz jego rodzina została deportowana do pracy przymusowej. To zdanie organ wyprowadza z poglądu, iż wysiedlenie strony z rodziną miało związek z akcją deportacyjną z pasa granicznego, która rozpoczęła się w lutym a zakończyła w kwietniu 1940 r. Powodem wysiedlenia było zamieszkiwanie w pasie 800 m od granicy. Kierownik wskazuje w tym względzie na stanowisko Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 30 sierpnia 2011 r., o sygn. II SA/Rz 532/11. Według Sądu art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.; zwana dalej ustawą), nakazuje badać cel deportacji. Dlatego, jeżeli władzom radzieckim przyświecał inny cel wysiedlania niż praca przymusowa, to nie zostały spełnione przesłanki wynikające z powyższej regulacji ustawy.

Stwierdzenie, że przymusowe wywiezienie nastąpiło w celu usunięcia mieszkańców ze strefy nadgranicznej nie wyklucza, iż władze radzieckie wiązały z deportacją inne funkcje niż związane z możliwością skierowania deportowanych do wykonywania pracy pod przymusem. Mówiąc inaczej, nie można zakładać z góry, że okupantom organizującym akcje wysiedleń chodziło tylko i wyłącznie o stworzenie wolnego od mieszkańców pasa granicznego. Wykluczenie pracy przymusowej, jako celu deportacji osób zamieszkujących obszar pasa granicznego byłoby niezwykle trudne do udowodnienia z powodu faktu, że wiele w ten sposób wysiedlonych osób wykonywało prace w warunkach represyjnych, odpowiadających pojęciu pracy przymusowej. Interpretacja zawężająca cel wywiezienia polskich obywateli z miejsc ich pobytu dla potrzeb utworzenia pasa nadgranicznego jest niezgodna z celem ustawy, którym jest symboliczne zadośćuczynienie dla osób wywiezionych do pracy przymusowej. Według Sądu zostanie wypełniona hipoteza powyższej normy, jeżeli w świetle ustalonych okoliczności zostanie stwierdzone, że wnioskodawca został deportowany i wykonywał pod przymusem pracę. Z potwierdzonego faktu wykonywania pracy pod przymusem po deportowaniu należy wyciągnąć wniosek, że praca przymusowa była jednym z celów działań władz okupacyjnych.

W toku postępowania K. K. podnosił, że po deportowaniu On i jego rodzice doznali represji w postaci przymusowego świadczenia pracy przy wyrębie lasu, zwózce drewna czy pracy w kamieniołomach. Jego wyjaśnienia zostały potwierdzone zeznaniami świadków. Organ tych zeznań nie zakwestionował, stwierdzając że wobec zamiaru stworzenia pasa granicznego w miejscu dotychczasowego pobytu nie ma można przyjąć, że wnioskodawca oraz jego rodzice wykonywali pracę przymusową. Materiał dowodowy został potraktowany w sposób wybiórczy, służący wydaniu decyzji negatywnej dla wnioskodawcy. Organ nie wyjaśnił dlaczego zeznania świadków nie pokrywają się z faktami. Nie wykazano, że prace w kamieniołomach jak i w lesie rodziny K. były wykonywane z własnej i nie przymuszonej woli. Fakty przytaczane przez K. K. i potwierdzone przez przesłuchanych świadków potwierdzają tezę przeciwną, iż wnioskodawca oraz jego rodzina byli zmuszani do pracy w ciężkich warunkach. Organ nie wykazał ponad wszelką wątpliwość, że strona nie doznała po deportacji represji uprawniających do przyznania świadczenia. Z okoliczności sprawy wynika, że wnioskodawca spełnia warunki określone w art. 2 pkt 2 ustawy, skoro został wraz z rodziną siłą wywieziony z miejsca zamieszkania zaś jego rodzice wykonywali pracę nie z własnej woli. K. K. był w czasie okupacji dzieckiem, lecz dla przyznania świadczenia nie musi On wykazywać wykonywania pracy w sposób przymusowy. Już w poprzednio wydanym w niniejszej sprawie orzeczeniu podkreślono, że w orzecznictwie Sądów administracyjnych los dzieci był dotychczas oceniany przez pryzmat wywiezienia i pracy ich rodziców (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 sierpnia 2004 r. sygn. OSK 135/04).

Ustalone okoliczności faktyczne znacznie różnią się od tych, które były przedmiotem orzekania w sprawie o sygn. II SA/Rz 532/11. Skarżąca w sprawie o sygn. II SA/Rz 532/11 oraz jej rodzina podejmowali w czasie wojny po deportowaniu zatrudnienie z myślą o pozyskaniu środków utrzymania i wyżywienia dla siebie i swoich dzieci, nie zaś z przymusu. Dlatego pogląd wyrażony w wyroku z dnia 30 sierpnia 2011 r., sygn. II SA/Rz 532/11, nie może w pełni posłużyć do oceny okoliczności życia K. K. w kontekście przepisu art. 2 pkt 2 ustawy.

Pominięcie przez Kierownika Urzędu zeznań świadków, którzy potwierdzili wykonywanie pracy przymusowej należy zakwalifikować jako naruszenia art. 7 i art. 77 K.p.a. Organ wydając decyzję dokonał także błędnej interpretacji art. 2 pkt 2 ustawy gdyż uznał, że wysiedlenie w związku z akcją deportacyjną z pasa granicznego wyklucza skierowanie przez okupanta osób wysiedlonych do pracy przymusowej.

Kierownik Urzędu ponownie prowadząc postępowanie odniesienie się do tej części zeznań świadków, które potwierdzają okoliczności przymuszenia rodziny K. do pracy w kamieniołomach oraz w lesie a następnie przy uwzględnieniu zaprezentowanej w niniejszym wyroku wykładni art. 2 pkt 2 ustawy, oceni czy celem deportacji wnioskodawcy była praca przymusowa. Brak dowodów podważających zeznania świadków i strony skarżącej nie pozwala wydać w niniejszej sprawie ponownie decyzji odmownej.

Z powyższych przyczyny orzeczono o uchyleniu decyzji organu w oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 p.p.s.a.