Wyrok WSA w Opolu, sygn. akt I SA/Op 62/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu
Data orzeczenia: 2024-02-29 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6042 Gry losowe i zakłady wzajemne
Hasła tematyczne: Gry losowe
Skarżony organ: Dyrektor Izby Administracji Skarbowej
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 2 ust. 1, art. 3, art. 5 ust. 1, art. 23a ust. 1, art. 89 ust. 1 i ust. 4,
journal: Dz.U. 2023 poz 227
law: Ustawa z dnia 19 listopada 2009 r. o grach hazardowych - t.j.
article: art. 151
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Beata Kozicka Sędziowie Sędzia WSA Tomasz Judecki Asesor sądowy WSA Remigiusz Mazur (spr.) Protokolant St. inspektor sądowy Mariola Krzywda po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 29 lutego 2024 r. sprawy ze skargi S. O. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Opolu z dnia 28 sierpnia 2023 r., nr 1601-IOA.4246.17.2023 w przedmiocie kary pieniężnej z tytułu ujawnienia w lokalu niezarejestrowanych automatów do gier oddala skargę.


UZASADNIENIE

Przedmiotem zaskarżenia w niniejszej sprawie jest decyzja Dyrektora Izby Administracji Skarbowej [dalej: Dyrektor, organ odwoławczy] w Opolu z 28 sierpnia 2023 r. nr 1601-IOA.4246.17.2023, wydana po rozpatrzeniu odwołania S. O. [dalej: skarżący, strona], utrzymująca w mocy decyzję Naczelnika Opolskiego Urzędu Celno-Skarbowego w Opolu [dalej: Naczelnik, organ I instancji] z 8 maja 2023 r. nr 388000-COP.4246.65.2023, nakładającą karę pieniężną w kwocie 200.000 zł z tytułu ujawnienia niezarejestrowanych automatów: [...] nr [...] i [...] nr [...] w lokalu C. mieszczącym się w O. przy ul. [...], w którym w momencie kontroli prowadzona była działalność gastronomiczna.

Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym.

Dnia 10 grudnia 2019 roku funkcjonariusze Opolskiego Urzędu Celno-Skarbowego w Opolu przeprowadzili kontrolę w zakresie przestrzegania przepisów ustawy z dnia 19 listopada 2009 r. o grach hazardowych (Dz. U. z 2023 r. poz. 227) [dalej: ugh] w lokalu [...] w O. przy ul. [...]. Podczas kontroli w lokalu znajdowała się barmanka, która za pomocą pilota otworzyła funkcjonariuszom drzwi do wydzielonej części lokalu, w której znajdowały się dwa wyłączone urządzenia do gier: [...] nr [...] i [...] nr [...]. Kontrolujący nie stwierdzili na nich informacji o numerze poświadczenia rejestracji, ani o numerze decyzji udzielającej zezwolenia na prowadzenie działalności w zakresie urządzania gier na automatach. Następnie barmanka otworzyła te automaty i włączyła ich zasilanie. Urządzenia uruchomiły się do stanu gotowego do prowadzenia gier. Funkcjonariusze dokonali oględzin przedmiotowych automatów, w których wyniku stwierdzili m.in., że każdy z nich wyposażony był w ekran, panel sterujący, wrzutnik monet, akceptor banknotów, zaślepiony wyrzutnik monet i kieszeń wyrzutową. Znajdowały się też na nich naklejki o treści: "urządzenie jest własnością firmy L. sp. z o.o. w C.". W automatach ujawniono kwotę 60 złotych. Na elektronicznych urządzeniach do gier przeprowadzono także eksperyment procesowy, polegający na odtworzeniu możliwości prowadzenia gier. W jego wyniku ustalono, że na automatach urządzane są gry w rozumieniu art. 2 ust. 3 ugh. W toku postępowania karnego-skarbowego, biegły sądowy z informatyki, telekomunikacji i automatów do gier, potwierdził w opinii z 19 marca 2020 r., że gry rozgrywane na przedmiotowych urządzeniach spełniają kryteria gier na automatach w rozumieniu art. 2 ust. 3-5 ugh.

Przesłuchana w charakterze świadka barmanka zeznała o drugim pomieszczeniu baru: "To jest taka kanciapa, trzymamy tam stolik, hokery". Pomieszczenie z automatami jest wynajmowane. W aktach sprawy znajduje się umowa najmu lokalu z 1 kwietnia 2018 r. dot. pomieszczenia, w którym znajdowały się automaty do gier zawarta przez skarżącego z Agencją nieruchomości G. sp. z o.o. w B.

W lokalu C. skarżący prowadził działalność gastronomiczną, co wynika z wydruku danych Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej Rzeczypospolitej Polskiej. W dniu, w którym ujawnione zostały automaty do gier skarżący posiadał także zezwolenia na sprzedaż wyrobów alkoholowych w barze C. w O.

Sąd Rejonowy w O., wyrokiem z 1 marca 2022 r., [...], uznał jedynego członka zarządu spółki L., z mocy prawa zajmującego się sprawami gospodarczymi tej spółki, za winnego tego, że w okresie od 1 kwietnia 2018 r. do 10 grudnia 2019 r., w lokalu C. w O. urządzał gry na dwóch automatach do gier: [...] [...] i [...] nr [...], określone w art. 2 ust. 3 i ust. 5 ugh, wbrew art. 3 i art. 6 ust. 1 ugh, tj. bez posiadania koncesji na prowadzenie kasyna gier. Ponadto Naczelnik, decyzją z 3 marca 2023 r. nr [...], nałożył na spółkę L. karę pieniężną z tytułu urządzania gier hazardowych bez koncesji na ww. automatach do gier.

Naczelnik, postanowieniem z 22 marca 2023 r., wszczął z urzędu postępowanie w sprawie nałożenia kary pieniężnej z tytułu ujawnienia niezarejestrowanych automatów do gier. W toku postępowania Burmistrz O. potwierdził, że 10 grudnia 2019 r. skarżący był podatnikiem podatku od nieruchomości za nieruchomość położoną w O. przy ul. [...]. Postępowanie administracyjne zostało zakończone decyzją z 8 maja 2023 r., którą nałożono na skarżącego karę pieniężną w kwocie 200.000 zł za ujawnienie niezarejestrowanych 2 automatów do gier w lokalu [...] przy ul. [...] w O., w którym w momencie kontroli była prowadzona działalność gastronomiczna.

Od decyzji z 8 maja 2023 r. strona wniosła odwołanie. Decyzją z 28 sierpnia 2023 r. Dyrektor utrzymał w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu wyjaśnił, że ustalenia organu I instancji w zakresie charakteru gier urządzanych na ww. automatach nie zostały zakwestionowane. Strona nie zakwestionowała też, że była posiadaczem samoistnym lokalu położnego w O. przy ul. [...]. W ocenie organu odwoławczego wynajęte pomieszczenie, w którym znajdowały się automaty do gier nie może funkcjonować jako samodzielny, odrębny lokal użytkowy, ponieważ jedyne wejście do niego prowadzi przez bar. Zatem możliwość korzystania z tego pomieszczenia uzależniona była od godzin otwarcia baru. Podnajmując spółce G. wskazane pomieszczenie, skarżący nie przekazał w posiadanie zależne odrębnego lokalu użytkowego, lecz wynajął jedynie wydzieloną część powierzchni lokalu, w którym prowadził działalność gastronomiczną. Co więcej, nadal miał swobodny i nieskrępowany dostęp do tego pomieszczenia i przechowywał w nim wyposażenie baru (stoliki, hokery). Skarżący traktował zatem tę powierzchnię jako część składową baru - jego pomieszczenie gospodarcze. Nie doszło zatem do "przesunięcia" ciężaru odpowiedzialności na spółkę G. Nietrafna jest argumentacja przedstawiona w odwołaniu, jakoby każdy klient baru nie miał swobodnego dostępu do pomieszczenia, w którym znajdowały się automaty do gier. Przeczy temu fakt, że pilot do drzwi znajdował się w posiadaniu barmanki, która tym samym umożliwiała zainteresowanym klientom baru udział w grach hazardowych. Nie ma też racji autor odwołania twierdząc, że pomieszczenie to nie było połączone i związane z działalnością baru, skoro dostęp do niego był możliwy jedynie poprzez bar, a ponadto przechowywane w nim było wyposażenie baru. Skarżący jest posiadaczem samoistnym lokalu, w którym w jednym z pomieszczeń znajdowały się niezarejestrowane automaty do gier i w którym prowadzona jest działalność gastronomiczna. To on faktycznie władał całym lokalem, w tym podnajętą częścią jego powierzchni, miał bowiem swobodny dostęp do wynajętego pomieszczenia i wykorzystywał je również dla swoich potrzeb związanych z prowadzeniem baru. W ocenie Dyrektora chybiony jest zatem zarzut odwołania dot. naruszenia prawa materialnego, tj. art. 89 ust. 1 pkt 4 ugh, bowiem z przedstawionych powyżej okoliczności sprawy wynika, że przepisy te zostały w przedmiotowej sprawie właściwie zastosowane.

Na powyższą decyzję Dyrektora w przedmiocie wymierzenia kary pieniężnej strona, zastąpiona przez profesjonalnego pełnomocnika, wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu, zarzucając naruszenie przepisów prawa materialnego:

1) art. 89 ust. 1 pkt. 4 ugh, poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że definicji "lokalu" na gruncie ustawy, nie spełnia miejsce gdzie znajdowały się przedmiotowe automaty, tj. zamykane pomieszczenie, wydzielone trwałymi ścianami, bez możliwości swobodnego dostępu dla każdego klienta baru, gdy w tej sytuacji lokal ten był wyodrębnionym samodzielnym lokalem, zupełnie niepołączonym i niezwiązanym z działalnością baru;

2) art. 89 ust. 1 pkt. 4 ugh, poprzez jego niewłaściwą wykładnię, sprowadzającą się do przyjęcia automatycznej odpowiedzialności, za ujawnione w lokalu automaty, osób posiadających tytuł prawny do lokalu, mimo oddania lokalu w posiadanie zależne, gdy tymczasem w tej sytuacji właściciel lokalu podlega karze jedynie w przypadku zaangażowania w urządzanie nielegalnych gier na automatach, a której to okoliczności organ nie stwierdził.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz o zasądzenie od organu na rzecz skarżącego kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego wg norm przepisanych.

W uzasadnieniu skarżący argumentował, że za "lokal" należy uznawać wszelkie powierzchnie wydzielone w sposób wyraźny (np. ścianami, odrębnym wejściem), w tym pomieszczenia znajdujące się również w ramach innego obiektu lub lokalu. Z art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 24 czerwca 1994 r. o własności lokali (Dz. U. z 2021 r. poz. 1048) [dalej: uwl] wynika, że samodzielnym lokalem jest wydzielona trwałymi ścianami w obrębie budynku izba. W tej sytuacji stanowisko organu odwoławczego, jakoby wynajęte pomieszczenie, gdzie ujawniono automaty, nie spełniało warunków do uznania je za lokal odrębny, nie zasługuje na uwzględnienie. Powierzchnia, na której eksploatowano ujawnione automaty została wydzielona trwałymi ścianami i stałymi przegrodami budowlanymi, co oznacza, że powierzchnia ta może stanowić odrębny lokal. Ponadto wydzielona powierzchnia posiada zamykane, odrębne do niej wejście. Wskazane pomieszczenie również w trakcie kontroli było zamknięte na klucz, bez możliwości swobodnego korzystania przez osoby trzecie, w tym klientów baru, i bez żadnego związku z prowadzoną przez skarżącego działalnością. Wbrew twierdzeniom organu odwoławczego, pomieszczenie z automatami było samodzielnym, odrębnym od innych pomieszczeń w budynku, lokalem. Z jednej strony przepis przewiduje karanie osób bezpośrednio zaangażowanych w nielegalne organizowanie gier na automatach, a z drugiej strony nie przewiduje automatycznej odpowiedzialności osób posiadających tytuł prawny do lokalu. Strona wskazała, że np. właściciel lokalu oddanego w posiadanie zależne będzie podlegał karze w przypadku zaangażowania w urządzanie nielegalnych gier na automatach. Co za tym idzie, celem ustawodawcy nie była, zastosowana w przedmiotowej sprawie, automatyczna odpowiedzialność właściciela lokalu, ale przypisanie odpowiedzialności podmiotom faktycznie związanym z urządzeniem gier na automatach, czerpiących z tego korzyści, zaangażowanych w cały proceder, których to okoliczności, w stosunku do skarżącego organ nie stwierdził.

W odpowiedzi na skargę Dyrektor wniósł o jej oddalenie. W uzasadnieniu podniósł, że podnajmując spółce G. wskazane pomieszczenie skarżący nie przekazał w posiadanie zależne odrębnego lokalu użytkowego, lecz wynajął jedynie wydzieloną część powierzchni lokalu, w którym prowadził działalność gastronomiczną. Co więcej, skarżący nadal miał swobodny i nieskrępowany dostęp do tego pomieszczenia i przechowywał w nim wyposażenie baru (stoliki, hokery). Sam skarżący zatem traktował tę powierzchnię jako część składową baru - jego pomieszczenie gospodarcze. Nie doszło zatem do "przesunięcia" na spółkę G. ciężaru odpowiedzialności administracyjnej za delikt opisany w art. 89 ust. 1 pkt 4 ugh. Dla odpowiedzialności administracyjnej strony nie ma przy tym znaczenia okoliczność, czy urządzała ona gry hazardowe na tych automatach, czy nie, gdyż jest to delikt sankcjonowany innym przepisem ustawy o grach hazardowych, który w sprawie nie był podstawą rozstrzygania.

Na rozprawie przed Sądem stawił się profesjonalny pełnomocnik organu odwoławczego, który wnosił i wywodził, jak w odpowiedzi na skargę.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie.

Sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (art. 1 § 1-2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych, Dz. U. z 2022 r. poz. 2492 ze zm.).

Kontrola działalności administracji publicznej sprawowana przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie m.in. w sprawach skarg na decyzje administracyjne (art. 3 § 2 pkt 1 ppsa). Na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 ppsa, uwzględnienie skargi na decyzję lub postanowienie następuje w przypadku naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (lit. a), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (lit. b) lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c). W przypadku braku wskazanych uchybień, jak również braku przyczyn uzasadniających stwierdzenie nieważności aktu bądź stwierdzenie wydania go z naruszeniem prawa (art. 145 § 1 pkt 2 i pkt 3 ppsa), skarga podlega oddaleniu na podstawie art. 151 ppsa. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak, co do zasady, związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ppsa). Sąd nie może wydać orzeczenia na niekorzyść skarżącego, chyba że stwierdzi naruszenie prawa skutkujące stwierdzeniem nieważności zaskarżonego aktu lub czynności (art. 134 § 2 ppsa). Sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 ppsa).

Sąd bada legalność zaskarżonego aktu, to jest weryfikuje, czy jest on zgodny z prawem materialnym określającym prawa i obowiązki stron oraz z prawem procesowym regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. Sąd administracyjny nie rozstrzyga sprawy merytorycznie, lecz ocenia zgodność z przepisami prawa decyzji, postanowień i innych aktów podejmowanych przez organy administracji publicznej.

Badaniu w postępowaniu sądowoadministracyjnym podlega prawidłowość zastosowania przez organy administracji publicznej przepisów prawa w odniesieniu do istniejącego w sprawie stanu faktycznego oraz trafność zastosowania wykładni tych przepisów. Sąd administracyjny nie rozstrzyga o uprawnieniach, czy też obowiązkach, a jedynie może uchylić zaskarżony akt lub czynność lub stwierdzić ich nieważność w przypadkach wskazanych w ustawie. Jedynie w przypadku naruszenia prawa materialnego lub stwierdzenia nieważności aktu, jeżeli jest to uzasadnione okolicznościami sprawy, sąd zobowiązuje organ do wydania w określonym terminie decyzji lub postanowienia wskazując sposób załatwienia sprawy lub jej rozstrzygnięcie, chyba że rozstrzygnięcie pozostawiono uznaniu organu (art. 145a § 1 ppsa). W konsekwencji sąd administracyjny nie ocenia rozstrzygnięcia organu pod kątem jego słuszności, czy też celowości, jak również nie rozpatruje sprawy kierując się zasadami współżycia społecznego, ale w zakresie dokonywanej kontroli zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji orzekając w sprawie nie naruszyły prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy.

Strona nie podnosiła w skardze zarzutów naruszenia prawa procesowego. Również Sąd, analizując akta sprawy, nie znalazł podstaw do zakwestionowania z urzędu (art. 134 § 1 ppsa) prawidłowości postępowania przeprowadzonego przez organy obu instancji.

Materialnoprawną podstawą decyzji wydanej przez organ odwoławczy i podniesionych w skardze zarzutów są przepisy ustawy o grach hazardowych.

Grami losowymi są gry, w tym urządzane przez sieć Internet, o wygrane pieniężne lub rzeczowe, których wynik w szczególności zależy od przypadku (art. 2 ust. 1 ugh). Grami na automatach są gry na urządzeniach mechanicznych, elektromechanicznych lub elektronicznych, w tym komputerowych oraz gry odpowiadające zasadom gier na automatach urządzane przez sieć Internet o wygrane pieniężne lub rzeczowe, w których gra zawiera element losowości. Wygraną rzeczową w grach na automatach jest również wygrana polegająca na możliwości przedłużania gry bez konieczności wpłaty stawki za udział w grze, a także możliwość rozpoczęcia nowej gry przez wykorzystanie wygranej rzeczowej uzyskanej w poprzedniej grze. Grami na automatach są także gry na urządzeniach mechanicznych, elektromechanicznych lub elektronicznych, w tym komputerowych, oraz gry odpowiadające zasadom gier na automatach urządzane przez sieć Internet organizowane w celach komercyjnych, w których grający nie ma możliwości uzyskania wygranej pieniężnej lub rzeczowej, ale gra ma charakter losowy (art. 2 ust. 3-5 ugh). Urządzanie gier losowych, zakładów wzajemnych, gier w karty i gier na automatach oraz prowadzenie działalności w tym zakresie jest dozwolone na podstawie właściwej koncesji, zezwolenia lub dokonanego zgłoszenia (art. 3 ugh). Prowadzenie działalności w zakresie gier liczbowych, loterii pieniężnych, gry telebingo oraz gier na automatach poza kasynem gry jest objęte monopolem państwa (art. 5 ust. 1 ugh). Działalność w zakresie gier cylindrycznych, gier w karty, gier w kości i gier na automatach może być prowadzona po uzyskaniu koncesji na kasyno gry [...] (art. 6 ust. 1 ugh). Automaty do gier, urządzenia losujące i urządzenia do gier mogą być eksploatowane przez podmioty posiadające koncesję lub zezwolenie na prowadzenie działalności w zakresie gier losowych lub gier na automatach oraz przez podmioty wykonujące monopol państwa, po ich zarejestrowaniu przez naczelnika urzędu celno-skarbowego (art. 23a ust. 1 zd. 1 ugh). Przez urządzenia do gier rozumie się wszelkie urządzenia, z wykorzystaniem których możliwe jest prowadzenie gry hazardowej oraz urządzenia, których działanie wpływa na prowadzenie gier (art. 4 ust. 3 ugh).

Zgodnie z art. 89 ust. 1 ugh, karze pieniężnej podlega: (3) posiadacz zależny lokalu, w którym znajdują się niezarejestrowane automaty do gier i w którym prowadzona jest działalność gastronomiczna, handlowa lub usługowa; (4) posiadacz samoistny lokalu, w którym znajdują się niezarejestrowane automaty do gier i w którym prowadzona jest działalność gastronomiczna, handlowa lub usługowa, o ile lokal nie jest przedmiotem posiadania zależnego. Wysokość kary pieniężnej wymierzanej w przypadkach, o których mowa w art. 89 ust. 1 pkt 3 i 4 ugh wynosi 100 tys. zł od każdego automatu (art. 89 ust. 4 pkt 3 ugh).

Organ odwoławczy prawidłowo stwierdził w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, że w świetle przytoczonych przepisów, warunkiem koniecznym zastosowania w konkretnej sprawie art. 89 ust. 1 pkt 4 ugh jest wykazanie, że w lokalu, w którym prowadzona jest działalność gastronomiczna, handlowa lub usługowa, znajdował się niezarejestrowany automat do gier, przy czym karze pieniężnej z tego tytułu podlega posiadacz samoistny tego lokalu. Zatem możliwość zastosowania sankcji w postaci kary pieniężnej w oparciu o art. 89 ust. 1 pkt 4 ugh uzależniona jest od wystąpienia łącznie następujących warunków:

1) automat musi być uznany za urządzenie, na którym urządzane są gry w rozumieniu art. 2 ust. 3-5 ugh,

2) automat, o którym mowa w pkt 1 nie jest zarejestrowany,

3) w lokalu, w którym ujawniono automat, prowadzona jest działalność gastronomiczna, handlowa lub usługowa,

4) lokal nie jest przedmiotem posiadania zależnego.

Z akt sprawy wynika, że ujawnione urządzenia to automaty do gier losowych, a ewentualne wygrane mają charter rzeczowy, przedłużają bowiem czas gry. Automaty do gier nie były zarejestrowane. W lokalu [...] skarżący prowadził działalność gastronomiczną. Strona jest podatnikiem podatku od nieruchomości z tytułu posiadania nieruchomości położonej w O. przy ul. [...]. Okoliczności te nie są sporne.

Według art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 12 stycznia 1991 r. o podatkach i opłatach lokalnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 70 ze zm.). Podatnikami podatku od nieruchomości są osoby fizyczne, osoby prawne, jednostki organizacyjne, w tym spółki nieposiadające osobowości prawnej, będące: (1) właścicielami nieruchomości lub obiektów budowlanych [..]; (2) posiadaczami samoistnymi nieruchomości lub obiektów budowlanych. Skarżący nie kwestionował swojego statusu podatnika podatku od nieruchomości.

Istota sporu sprowadza się do ustalenia, czy lokal, w którym znajdowały się automaty do gier był przedmiotem posiadania zależnego. Z umowy najmu lokalu z 1 kwietnia 2018 r. wynika bowiem, że skarżący wynajął jego część, wydzieloną ścianami, do której prowadzą odrębne drzwi. Wynajęte pomieszczenie znajduje się obok baru.

W wyroku z 15 maja 2023 r., II GSK 81/21, Naczelny Sąd Administracyjny wyjaśnił, że z redakcji przepisów art. 89 ust. 1 pkt 3 i 4 ugh wynika, iż odpowiedzialności administracyjnej podlega co do zasady posiadacz samoistny lokalu, chyba że lokal jest przedmiotem posiadania zależnego. W takiej sytuacji odpowiedzialność posiadacza samoistnego jest wyłączona. Ustawodawca nie zdefiniował jednak w ustawie o grach hazardowych pojęć posiadacza zależnego, posiadacza samoistnego oraz pojęcia lokalu. Instytucja posiadania, w tym posiadania samoistnego lub zależnego, należy do sfery uregulowań prawa cywilnego. Zgodnie bowiem z art. 336 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz. U. z 2023 r. poz. 1610 ze zm.) [dalej: kc] posiadaczem rzeczy jest zarówno ten, kto nią faktycznie włada jak właściciel (posiadacz samoistny), jak i ten, kto nią faktycznie włada jak użytkownik, zastawnik, najemca, dzierżawca lub mający inne prawo, z którym łączy się określone władztwo nad cudzą rzeczą (posiadacz zależny). Posiadacz samoistny włada rzeczą jak właściciel, zaś podział wskazany w art. 336 kc oparty jest na elemencie woli posiadacza. Posiadanie samoistne zachodzi wówczas, gdy posiadacz przez posiadanie, czyli władztwo nad rzeczą, realizuje w stosunku do rzeczy uprawnienia, które przysługują właścicielowi, zgodnie z treścią art. 140 kc. Posiadaniem zależnym jest natomiast zwykle władztwo nad rzeczą, które wywodzi się ze stosunku prawnego, który daje posiadaczowi pewne, ściśle określone uprawnienia do rzeczy.

Zinterpretowanie pojęcia lokalu napotyka na istotne problemy, jako że istnieje szereg aktów prawnych posługujących się tym pojęciem lub pojęciami zbliżonymi (np. ustawa z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego, Dz. U. z 2023 r. poz. 725; ustawa z dnia 30 maja 2014 r. o prawach konsumenta, Dz. U. z 2023 r. poz. 2759 ze zm.; Kodeks cywilny w art. 680-692; ustawa z dnia 24 czerwca 1994 r. o własności lokali). Z przepisów tych wynika więc, że interpretacja pojęcia lokalu jest bardzo szeroka. Nie funkcjonuje jedna, uniwersalna i powszechnie akceptowana definicja. Taki stan powoduje, że biorąc pod uwagę możliwe sankcje wynikające z ustawy o grach hazardowych, zasadne jest przyjmowanie możliwie szerokiej interpretacji pojęcia lokalu, którym posługuje się ustawodawca w art. 89 ust. 1 pkt 3 i 4 ugh. Stąd pojęcie to obejmować winno wszelkie powierzchnie wydzielone w sposób wyraźny (np. ścianami, odrębnym wejściem), znajdujące się również w ramach innego obiektu lub pomieszczenia (np. budynku, galerii handlowej, lokalu biurowego), przeznaczone jednocześnie do pobytu osób (w celach mieszkalnych lub związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej). Podmiotami podlegającymi sankcjom wskazanym w art. 89 ust. 1 pkt 3 i 4 ugh są zatem posiadacze zależni albo samoistni lokali w rozumieniu prezentowanym powyżej (wyrok NSA z dnia 22 marca 2023 r., II GSK 1231/20).

W zakresie przedmiotowym przepisów art. 89 ust. 1 pkt 3 i 4 w zw. z ust. 4 pkt 3 ugh znajduje się objęcie sankcją administracyjną działań podmiotów wskazanych w tym przepisie, polegających na ulokowaniu niezarejestrowanych automatów do gier w lokalach, w których prowadzona jest działalność gastronomiczna, handlowa lub usługowa. Konieczne jest jednak zwrócenie uwagi na kilka kwestii, które mogą być istotne dla postępowania w przedmiocie nałożenia sankcji administracyjnej na posiadaczy lokali (samoistnych lub zależnych):

1) dla nałożenia ewentualnej sankcji nie mają znaczenia kwestie własnościowe dotyczące automatów do gier i urządzeń; nie ma więc znaczenia, czy urządzenie jest własnością posiadacza lokalu, jest przedmiotem dzierżawy czy też prawa do niego przysługują podmiotowi trzeciemu; dla nałożenia kary wystarczające jest bowiem, by automat do gier znajdował się w danym lokalu;

2) nałożenie sankcji możliwe jest niezależnie od faktycznego stanu automatu do gier, w szczególności jego stanu technicznego; nawet jeśli dany automat jest niesprawny technicznie lub też odłączony jest od zasilania, względnie źródła danych (serwery), to fakt taki nie wyklucza możliwości nałożenia sankcji; nie ma też znaczenia ewentualne nieeksponowanie automatu do gier czy urządzenia do gier w lokalu (np. zasłonięcia go); wystarczający dla spełnienia przesłanki do nałożenia sankcji jest fakt fizycznego ulokowania automatu do gier w konkretnym lokalu; co istotne, automat do gier musi mieć status automatu niezarejestrowanego, w świetle obowiązku określonego w art. 23a ustawy;

3) dla zastosowania sankcji konieczne jest, by w danym lokalu, w którym znajduje się niezarejestrowany automat do gier, prowadzony był wymieniony w ustawie typ działalności (gastronomiczna, handlowa lub usługowa); nie ma przy tym znaczenia, czy działalność prowadzona jest bezpośrednio przez posiadacza samoistnego lub zależnego lokalu, czy też przez podmiot trzeci; działalność taka musi być wykonywana w sposób faktyczny.

Przepisy art. 89 ust. 1 pkt 3 i 4 ugh wskazują, że co do zasady podmiotem odpowiedzialnym za wskazane w przepisie czyny jest posiadacz samoistny lokalu, chyba że wykaże on, iż lokal stał się przedmiotem posiadania zależnego. W takim przypadku odpowiedzialność "przeniesiona" zostaje na posiadacza zależnego lokalu.

W wyroku z 20 kwietnia 2023 r., II GSK 1111/20, NSA stwierdził, że zgodnie z art. 89 ust. 1 pkt 4 ugh wynika, iż odpowiedzialności administracyjnej na tej podstawie podlega, co do zasady, posiadacz samoistny lokalu, chyba że lokal ów jest przedmiotem posiadania zależnego. W takiej sytuacji odpowiedzialność posiadacza samoistnego jest wyłączona. Ustawodawca nie zdefiniował jednak w tej ustawie pojęć: posiadacza zależnego, posiadacza samoistnego oraz pojęcia lokalu. Instytucja posiadania (samoistnego i zależnego) należy do sfery uregulowań prawa cywilnego. Posiadanie samoistne rzeczy polega na faktycznym wykonywaniu w stosunku do niej wszelkich uprawnień, które składają się na treść prawa własności, a zatem, co do zasady, przynależą właścicielowi (art. 336 kc). Oznacza to, że ten, kto jest posiadaczem samoistnym rzeczy, powinien być przez otoczenie postrzegany jako jej właściciel. Dla samoistnego posiadania rzeczy konieczne jest zatem sprawowane nad nią faktycznego władztwa (corpus) oraz zamiar władania nią dla siebie (cum animo rem sibi habendi). Posiadacz zależny natomiast włada rzeczą w zakresie innego prawa niż własność, dlatego czynnik woli (animus) stanowi kryterium, które pozwala odróżnić posiadanie samoistne od posiadania zależnego. Posiadacz samoistny nie traci posiadania przez to, że oddaje drugiemu rzecz w posiadanie zależne (art. 337 kc). Ponieważ pojęcie "lokalu" również nie zostało zdefiniowane w ustawie o grach hazardowych, dla prawidłowego odkodowania znaczenia użytego w art. 89 ust. 1 pkt 4 ugh pojęcia "lokal", należy sięgnąć zarówno do leksykalnego znaczenia tego słowa, jak również uwzględnić znaczenie, jakie zostało nadane mu przez ustawodawcę w innych niż ustawa o grach hazardowych aktach prawnych. Słowo "lokal" w języku potocznym oznacza tyle co "mieszkanie lub inne pomieszczenie użytkowe" (definicja zawarta w Słowniku Języka Polskiego, PWN). Jeżeli chodzi o regulacje normatywne, to definicję "lokalu" zawiera art. 2 ust. 1 pkt 4 ustawy z 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym przez lokal należy rozumieć lokal służący do zaspokajania potrzeb mieszkaniowych, a także lokal będący pracownią służącą twórcy do prowadzenia działalności w dziedzinie kultury i sztuki; natomiast nie jest w rozumieniu tej ustawy lokalem pomieszczenie przeznaczone do krótkotrwałego pobytu osób, w szczególności znajdujące się w budynkach internatów, burs, pensjonatów, hoteli, domów wypoczynkowych lub w innych budynkach służących do celów turystycznych lub wypoczynkowych. Z kolei w art. 2 ust. 2 uwl przewidziano, że samodzielny lokal mieszkalny to wydzielona trwałymi ścianami w obrębie budynku izba lub zespół izb przeznaczonych na stały pobyt ludzi, które wraz z pomieszczeniami pomocniczymi służą zaspokajaniu ich potrzeb mieszkaniowych. Przepis ten stosuje się odpowiednio również do samodzielnych lokali wykorzystywanych zgodnie z przeznaczeniem na cele inne niż mieszkalne. Natomiast zgodnie z rozporządzeniem Ministra Infrastruktury z 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (Dz. U. z 2022 r. poz. 1225) przez lokal użytkowy rozumie się jedno pomieszczenie lub zespół pomieszczeń, wydzielone stałymi przegrodami budowlanymi, niebędące mieszkaniem, pomieszczeniem technicznym albo pomieszczeniem gospodarczym. Pojęciem "lokalu" ustawodawca posługuje się także, choć nie definiuje go, w przepisach Kodeksu cywilnego w regulacji dotyczącej najmu lokali mieszkalnych i lokali o innym przeznaczeniu (art. 680-692 kc). Lokalami w znaczeniu Kodeksu cywilnego są także inne pomieszczenia, a więc wszelkie przestrzenie wydzielone ścianami w obiekcie budowlanym, przy czym obiekt ten nie musi być trwale z gruntem związany (np. lokalem może być pomieszczenie w kiosku czy baraku umieszczonym na gruncie). Lokalem wedle Kodeksu cywilnego może być też pomieszczenie przeznaczone do krótkotrwałego pobytu osób, np. znajdujące się w budynkach internatów, burs, pensjonatów, hoteli, domów wypoczynkowych lub w innych budynkach służących do celów turystycznych lub wypoczynkowych. Powyższe wskazuje, że ustawodawca nie wprowadził jednolitej definicji "lokalu". Mając jednak na względzie zarówno znaczenie tego słowa, jak również przywołane definicje legalne, można wskazać takie cechy, które pozwolą odkodować jego znaczenie. Pojęcie lokalu oznacza pomieszczenie, które zostało w wyraźny sposób wydzielone za pomocą stałych przegród (ścian), przeznaczone jednocześnie do pobytu osób w celach mieszkalnych lub związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej.

Przepis art. 89 ust. 1 pkt 4 ugh wskazuje, że co do zasady podmiotem odpowiedzialnym za wskazane w przepisie czyny jest posiadacz samoistny lokalu, chyba że wykaże on, że lokal stał się przedmiotem posiadania zależnego. W takim przypadku odpowiedzialność zostaje "przeniesiona" na posiadacza zależnego lokalu. Z literalnego brzmienia przepisu wynika przy tym, że dla "zwolnienia" posiadacza samoistnego z odpowiedzialności na podstawie przywołanej regulacji konieczne jest, aby przedmiotem posiadania zależnego przez podmiot trzeci był lokal, nie zaś jego część (np. określona powierzchnia części lokalu). Przeniesienie posiadania części lokalu (rozumianego jako część powierzchni lokalu) nie będzie skutkowało "przesunięciem" ciężaru odpowiedzialności na posiadaczy zależnych tej niewyodrębnionej w osobny lokal części powierzchni lokalu. Używając pojęcia "lokal", ustawodawca dookreślił w przepisach ustawy o grach hazardowych, że przepisy te dotyczą "lokalu, w którym prowadzona jest działalność gastronomiczna, handlowa lub usługowa". Lokal, o jakim mowa w art. 89 ust. 1 pkt 4 ugh, nie traci charakteru wyodrębnionego fizycznie miejsca, w którym prowadzona jest ww. działalność gospodarcza w sytuacji, gdy korzystając z zasady swobody umów posiadacz lokalu udostępni (wynajmie) fragment jego powierzchni innej osobie do używania. Samoistny posiadacz lokalu w takiej sytuacji nie traci zatem posiadania "lokalu", w którym prowadzona jest działalność gospodarcza. Zgodnie z art. 336 kc, posiadanie jest "władaniem rzeczą", a takie władanie przejawia się w podejmowaniu czynności wskazujących na to, że posiadacz traktuje rzecz (lokal) jako pozostającą w jego sferze swobodnej dyspozycji. Zgodnie z art. 337 kc posiadacz samoistny nie traci posiadania przez to, że oddaje rzecz w posiadanie zależne. Podnajęcie części powierzchni lokalu nie powoduje, że ta część stała się samodzielnym "lokalem", który mógł być oddany w posiadanie zależne w rozumieniu art. 89 § 1 pkt 4 ugh. Zawarcie umowy najmu nie powoduje zatem utraty przez skarżącego posiadania samoistnego "lokalu". Wynajęta powierzchnia w dalszym ciągu pozostaje częścią całego lokalu, w którym prowadzona jest działalność gastronomiczna.

Odnosząc powyższe do stanu sprawy Sąd stwierdził, że skarżący jest posiadaczem samoistnym lokalu, w którym prowadzi działalność gastronomiczną. Okoliczność wynajęcia znajdującego się w tym lokalu pomieszczenia stanowiącego schowek lub mały magazyn ("kanciapę" - jak to określiła barmanka) nie ma decydującego znaczenia w sprawie. Zdaniem Sądu jest to bowiem pomieszczenie przynależne do lokalu, stanowiące jego część składową lokalu gastronomicznego. Na mocy art. 47 § 1-2 kc część składowa rzeczy nie może być odrębnym przedmiotem własności i innych praw rzeczowych. Częścią składową rzeczy jest wszystko, co nie może być od niej odłączone bez uszkodzenia lub istotnej zmiany całości albo bez uszkodzenia lub istotnej zmiany przedmiotu odłączonego. Stosownie do art. 2 ust. 4 uwl do lokalu mogą przynależeć, jako jego części składowe, pomieszczenia, choćby nawet do niego bezpośrednio nie przylegały lub były położone w granicach nieruchomości gruntowej poza budynkiem, w którym wyodrębniono dany lokal, a w szczególności: piwnica, strych, komórka, garaż, zwane dalej "pomieszczeniami przynależnymi". O tym, że pomieszczenie przynależne jest częścią składową danego lokalu przesądza fakt, że korzystanie z tego pomieszczenia jest związane z korzystaniem z danego lokalu.

W stanie sprawy skarżący nie wyzbył się posiadania samoistnego lokalu gastronomicznego na rzecz najemcy (spółki G.), a jedynie wynajął część tego lokalu stanowiącą schowek (pomieszczenie przynależne). Co istotne, w sprawie skarżący nadal korzystał z tego pomieszczenia przechowując w nim własne przedmioty, takie jak stolik czy hokery. Do pomieszczenia tego nadal miał dostęp, jak również dostęp miała pracownica [...]. W rozpoznanej sprawie umowa najmu nie daje podstaw do twierdzenia, że najemca części powierzchni lokalu dysponował "lokalem" swobodnie i sprawował nad nim samodzielne władanie. Potwierdzają to okoliczności takie jak fakt, że w C. nadal była prowadzona działalność gastronomiczna, a pracownica skarżącego potrafiła otworzyć "kanciapę". Nie można zatem potwierdzić okoliczności, że to inny podmiot samodzielnie władał wynajętym "lokalem". Z dowodów zebranych w sprawie wynika, że automaty do gier stały w miejscu, do którego skarżący, jego pracownica, a także inne osoby mogły mieć dostęp. Korzystanie z wynajętego schowka wiązało się z koniecznością korzystania również z niewynajętej części lokalu gastronomicznego (schowek znajduje się przy barze), tym samym ta część lokalu nie posiadała cech samodzielności. Powyższe oznacza, że wynajęcie przez skarżącego, jako posiadacza samoistnego lokalu, posiadaczowi zależnemu, części powierzchni lokalu, nie stanowi o zniesieniu odpowiedzialności skarżącego jako posiadacza samoistnego lokalu. Zasadnicze znaczenie ma treść art. 89 ust. 1 pkt 4 ugh, zgodnie z którą posiadacz samoistny lokalu nie podlega karze pieniężnej pod warunkiem, że lokal jest przedmiotem posiadania zależnego. Przedmiotem posiadania zależnego ma być zatem "cały lokal", a nie część jego powierzchni. W rozpoznanej sprawie organy prawidłowo ustaliły, że lokal, w którym znajduje się C., mimo że część jego powierzchni była oddana we władanie innemu podmiotowi, faktycznie służył skarżącemu jako posiadaczowi samoistnemu do prowadzenia w nim działalności gastronomicznej na swoją rzecz.

Prawidłowo organy ustaliły też (i nie było to kwestionowane przez stronę), że w schowku znajdowały się zdatne do użytku automaty do gier losowych, które nie były zarejestrowane. Skarżącemu nie przypisano jednak własności tych urządzeń. Nie ma też w sprawie znaczenia to, że ww. urządzenia nie były wyeksponowane.

W związku z powyższym, wobec prawidłowego przyjęcia, że przechowywanie w lokalu gastronomicznym niezarejestrowanych automatów do gier było niezgodne z warunkami ustalonymi w ustawie o grach hazardowych, zasadnie organy wymierzyły skarżącemu karę pieniężną na podstawie art. 89 ust. 1 pkt 4 ugh, w wysokości przewidzianej w art. 89 ust. 4 pkt 3 ugh. Z tej odpowiedzialności administracyjnej nie mogą skarżącego zwolnić powołane przez niego okoliczności, takie jak wydzielenie pomieszczenia przynależnego (schowka) ścianami i zabezpieczenie wejścia drzwiami z zamkiem, a także brak zaangażowania w urządzanie nielegalnych gier na automatach. Sąd zauważa, że urządzający gry hazardowe bez koncesji, bez zezwolenia lub bez dokonania wymaganego zgłoszenia podlega karze pieniężnej z art. 89 ust. 1 pkt 1 ugh, który w sprawie nie miał zastosowania. Karę pieniężną za taki delikt nałożono natomiast na właściciela automatów do gier hazardowych.

Z tych powodów Sąd orzekł, na podstawie art. 151 ppsa, jak w sentencji wyroku.

Orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (https://orzeczenia.nsa.gov.pl).