Wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt II SA/Gl 541/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Data orzeczenia: 2023-07-19 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135
journal: Dz.U. 2023 poz 259
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 17
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Rafał Wolnik, Sędziowie Sędzia WSA Beata Kalaga-Gajewska (spr.), Sędzia WSA Artur Żurawik, , po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 19 lipca 2023 r. sprawy ze skargi N. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 3 lutego 2023 r. nr SKO.PSŚ/41.5/63/2023/650 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta S. z dnia 14 grudnia 2022 r. nr [...], 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach na rzecz skarżącej 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Wnioskiem z dnia 17 listopada 2022 r. N. S. (dalej: "skarżąca") wniosła o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad ojcem L. M. W trakcie wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 29 listopada 2022 r. skarżąca podała, że aktualnie nie podejmuje zatrudnienia, a na Ukrainie jej ostatnim zatrudnieniem była praca nauczyciela plastyki, wówczas opiekę nad ojcem sprawował jej brat. Nadto, jej matka, która pozostała na Ukrainie ma od 15 lat orzeczony stopień niepełnosprawności.

Prezydent Miasta S. (dalej: "organ I instancji") decyzją z dnia 14 grudnia 2022 r., nr [...] działając m.in. na podstawie art. 3 pkt 11, art. 17, art. 20, art. 23, art. 24 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. jedn.: Dz. U. z 2022 r. poz. 615; obecnie: Dz. U. z 2023r. poz. 390, dalej: "ustawa") oraz art. 2, art. 26 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa (t. jedn. Dz. U. z 2022 r. poz. 583 z późn. zm., dalej: "ustawa o pomocy obywatelom Ukrainy"), odmówił przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad ojcem. Wskazał, że z przedłożonego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności ojca skarżącej wynika, że został zaliczony do osób niepełnosprawnych o stopniu znacznym do dnia 31 października 2023 r. i nie da się ustalić od kiedy niepełnosprawność ta istnieje, a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od dnia 16 września 2022 r. Skarżąca wraz z ojcem oraz 11-letnim synem prowadzą wspólne gospodarstwo domowe i posiadają status osób, które opuściły Ukrainę w związku z konfliktem zbrojnym na Ukrainie. Ojciec jest żonaty, a jego schorowana żona pozostała na Ukrainie i jest pod opieką syna. Z poczynionych przez organ I instancji ustaleń wynika, że ojciec wymaga całodobowej opieki, którą do czasu wyjazdu do Polski sprawowała skarżąca. Jednakże z uwagi na stan cywilny ojca skarżącej oraz z uwagi na niemożność ustalenia daty powstania niepełnosprawności, w ocenie organu I instancji, nie można było przyznać skarżącej wnioskowanego świadczenia.

Po rozpoznaniu odwołania z dnia 22 grudnia 2023 r., Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej: "SKO") decyzją z dnia 3 lutego 2023 r., nr SKO.PSŚ/41.5/63/2023/650, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji z dnia 14 grudnia 2022 r. W uzasadnieniu zreferowało stan faktyczny sprawy oraz przytoczyło przepisy ustawy, ze szczególnym uwzględnieniem treści art. 17. Zaakcentowało przy tym, że data powstania niepełnosprawności ojca skarżącej nie ma wpływu na prawo do świadczenia pielęgnacyjnego i oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla jego przyznania. Skarżącej nie można jednak przyznać wnioskowanego świadczenia, gdyż jej ojciec jest żonaty, a żona nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Pismem z dnia 8 marca 2023 r. skarżąca złożyła skargę na powyższą decyzję SKO, której zarzuciła rażącą obrazę przepisów prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy, poprzez błędną wykładnię i przyjęcie, że nie przysługuje jej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, w sytuacji gdy ojciec pozostaje w związku małżeńskim, a jego współmałżonka nie legitymuje się orzeczeniem o stopniu znacznym niepełnosprawności. Jednocześnie zarzuciła naruszenie przepisów postępowania, które ma również istotny wpływ na wynik postępowania, tj. art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 k.p.a., polegające na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu całego materiału dowodowego, niepodjęciu działań niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, w tym w szczególności niewyjaśnienie czy żona ojca jest w stanie zapewnić mu całodobową opiekę. Domagała się w związku z przedstawionymi zarzutami uchylenia zaskarżonej decyzji i decyzji ją poprzedzającej organu I instancji z dnia 14 grudnia 2022 r.

Pismem z dnia 5 kwietnia 2023 r., stanowiącym odpowiedź na skargę, SKO wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t. jedn.: Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Oznacza to, że sądy administracyjne nie orzekają merytorycznie, tj. nie wydają orzeczeń, co do istoty sprawy, lecz badają zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego, określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami procedury administracyjnej, normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej. Z brzmienia art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (obecnie tekst jednolity: Dz. U. z 2023 r. poz. 259, w skrócie: "p.p.s.a.") wynika, że w przypadku, gdy sąd stwierdzi bądź to naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź to naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź wreszcie inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wówczas - w zależności od rodzaju naruszenia - uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub w części, albo stwierdza ich nieważność bądź niezgodność z prawem. Nie ulega więc wątpliwości, że zaskarżona decyzja lub postanowienie mogą ulec uchyleniu tylko wtedy, gdy organom administracji publicznej można postawić uzasadniony zarzut naruszenia prawa, czy to materialnego, czy to procesowego, jeżeli naruszenie to miało, bądź mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Przy tym, z mocy art. 134 § 1 p.p.s.a., tejże kontroli legalności sąd dokonuje także z urzędu, nie będąc związany zarzutami i wnioskami powołaną podstawą prawną.

Sprawa niniejsza została rozpoznana w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a.

Ocenie Sądu została poddana decyzja SKO z dnia 3 lutego 2023 r., utrzymująca w mocy decyzję organu I instancji z dnia 14 lutego 2023 r., o odmowie przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad ojcem.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Ponadto, zgodnie z art. 17 ust. 1a ustawy osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Z kolei, na mocy art. 17 ust. 5 pkt 6 ustawy świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli na osobę wymagającą opieki inna osoba jest uprawniona za granicą do świadczenia na pokrycie wydatków związanych z opieką, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej.

W pierwszej kolejności wskazać należy, że SKO ma rację, iż z uwagi na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. K 38/13, moment powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki nie może być brany pod uwagę przy ocenianiu przesłanek przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Odnosząc się natomiast do realiów niniejszej sprawy, podać należy, że niewątpliwie skarżąca wypełnia pierwszą z przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, bowiem nie podejmuje zatrudnienia w związku z opieką nad ojcem.

W ocenie Sądu jest to okoliczność bezsporna i potwierdzona ustaleniami wywiadu środowiskowego. Skarżąca już na Ukrainie zrezygnowała z pracy w celu sprawowania opieki nad ojcem, legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, który wymaga stałej, osobistej i długotrwałej pomocy osoby trzeciej. Podkreślenia wymaga jednak to, że zarówno skarżąca, jak i jej ojciec mają status osób, które przebywają w Polsce w związku z konfliktem zbrojnym na Ukrainie.

W tym miejscu zaznaczyć przyjdzie, że zagadnienie związane ze sprawowaną przez dziecko opieką nad rodzicem, w takiej konfiguracji z jaką mamy do czynienia w niniejszej sprawie, zostało objęte rozstrzygnięciem uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 listopada 2022 r., sygn. akt I OPS 2/22, zgodnie z którą warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy, z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy, innej niż współmałżonek, jest m.in. legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy).

Tymczasem w realiach niniejszej sprawy nie poczyniono ustaleń co do tego jakim stopniem niepełnosprawności legitymuje się matka skarżącej.

Zauważyć wobec tego przyjdzie, że już po podjęciu powyższej uchwały zapadły wyroki wskazujące, iż warunkiem uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego przez krewnych zobowiązanych w dalszej kolejności, jest posiadanie przez małżonka osoby niepełnosprawnej orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności (por. wyrok NSA z dnia 23 listopada 2022 r., sygn. I OSK 28/22). W wyroku tym Sąd stwierdził, że "pozostawanie osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim, gdy jej małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wyklucza - co do zasady - z kręgu uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego krewnych zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego w dalszej kolejności po małżonku. Zobowiązanie współmałżonka do sprawowania takiej opieki jest konsekwencją istnienia w sferze prawnej związku małżeńskiego, jako szczególnej więzi charakteryzującej się nie tylko elementami emocjonalnymi, ale także elementami natury prawnej". Podobnie NSA orzekł w wyroku z dnia 12 stycznia 2023 r., sygn. akt I OSK 354/22, w którym uznał, iż: "fakt, że małżonek osoby wymagającej opieki nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wyklucza możliwość ustalenia, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje dalszym osobom, na których wobec osoby wymagającej opieki ciąży obowiązek alimentacyjny, i które w związku ze sprawowaną opieką zrezygnowały z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub nie podejmują takiej aktywności". Nadto dodać przyjdzie, iż w przytoczonej uchwale Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że limitowanie dostępu do świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o kryterium zobiektywizowane nie może również zostać uznane za rażące naruszenie zasad równości i sprawiedliwości społecznej. Kryterium to zapewnia dostęp do świadczenia wszystkim osobom będącym w takiej samej sytuacji faktycznej, nie ma ono także charakteru dyskryminującego i nie jest niemożliwe do spełnienia, udzielanie świadczenia nie jest oparte w konsekwencji o uznanie organu. Stwierdził też, że w takim razie nie dochodzi do powstania sprzeczność z zasadami Konstytucji RP.

Skład Sądu obecnie orzekający w sprawie jest związany powyższą uchwałą i ma obowiązek interpretować przepisy zgodnie ze stanowiskiem w niej wyrażonym. Podkreślić bowiem trzeba, że ogólna moc wiążąca uchwał konkretnych i abstrakcyjnych nie pozwala na samodzielne rozstrzygnięcie przez jakikolwiek skład sądu administracyjnego sprawy w sposób sprzeczny ze stanowiskiem zawartym w uchwale i przyjęcie wykładni prawa odmiennej od tej, która została przyjęta przez skład poszerzony Naczelnego Sądu Administracyjnego. W myśl bowiem art. 269 § 1 zdanie pierwsze p.p.s.a., jeżeli jakikolwiek skład sądu administracyjnego rozpoznający sprawę nie podziela stanowiska zajętego w uchwale składu siedmiu sędziów, całej Izby albo w uchwale pełnego składu Naczelnego Sądu Administracyjnego, przedstawia powstałe zagadnienie prawne do rozstrzygnięcia odpowiedniemu składowi.

Zaznaczyć także wypadnie, że powyższa uchwała została podjęta wobec trwałej i rzeczywistej rozbieżności w orzecznictwie sądów administracyjnych (art. 15 § 1 pkt 2 p.p.s.a.), która to jest specyficznym rodzajem orzeczenia rozstrzygającym pytanie prawne (tzw. uchwała abstrakcyjna). W przypadku jej podjęcia chodzi o zapewnienie stałości, pewności i bezpieczeństwa obrotu prawnego oraz zapewnienia respektowania zasady równości wobec prawa, tak by osoby znajdujące się w takiej samej sytuacji faktycznej i prawnej otrzymały takie samo rozstrzygnięcie.

Zgodnie z art. 26 ust. 1 pkt 1 ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy obywatelowi Ukrainy przebywającemu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, którego pobyt na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest uznawany za legalny na podstawie art. 2 ust. 1, przysługuje prawo do świadczeń rodzinnych, o których mowa w ustawie, jeżeli zamieszkuje z dziećmi na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Przepis ten w powołanym brzmieniu obowiązuje od 28 stycznia 2023 r. na podstawie nowelizacji dokonanej w art. 1 pkt 16 lit. a ustawy z dnia 13 stycznia 2023 r. o zmianie ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2023 r. poz. 185 z późn. zm.). Jednak w ocenie składu orzekającego w niniejszej sprawie przepis ten nie wyłącza przyznania świadczeń dla osób dorosłych, jak również w związku z opieką nad osobami dorosłymi. Ustawa o świadczeniach rodzinnych przewiduje w art. 2 pkt 1-5 różnego rodzaju świadczenia skierowane zarówno do rodziców i opiekunów dzieci, mające w szczególności na celu częściowe pokrycie wydatków na utrzymanie dziecka - zasiłek rodzinny wraz dodatkami, a także świadczenia opiekuńcze, jak zasiłek pielęgnacyjny, specjalny zasiłek opiekuńczy oraz świadczenie pielęgnacyjne. Przepisy ustawy nie ograniczają przyznawania wskazanych w nim świadczeń opiekuńczych wyłącznie do osób sprawujących opiekę nad dziećmi. Z istoty niektórych świadczeń opiekuńczych wynika również, że przyznawane są one osobom dorosłym lub w związku z opieką nad osobą dorosłą – zasiłek pielęgnacyjny, specjalny zasiłek opiekuńczy. Nadto, celem dokonanej nowelizacji było uniemożliwienie przyznania świadczeń rodzinnych skierowanych w związku z urodzeniem, wychowaniem lub opieką nad dziećmi w sytuacji, gdy dzieci obywateli Ukrainy nie przebywają na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Natomiast z treści oraz funkcji tego przepisu nie można wywieść, że wyklucza on przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką na dorosłym, niepełnosprawnym członkiem rodziny. Taka interpretacja byłaby również sprzeczna z powołanym powyżej orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego, który uznał, że przesłanka wieku powstania niepełnosprawności nie ma zasadniczego wpływu na uprawnienie do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 15 czerwca 2023 r. sygn. akt II SA/Lu 407/23).

Mając na uwadze wskazane uchybienia należy stwierdzić, że organy orzekające w niniejszej sprawie oprócz naruszenia prawa materialnego naruszyły również art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W związku z powyższym Sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) w związku z art. 135 p.p.s.a.

O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 p.p.s.a., a na ich wysokość składa się opłata za czynności adwokackie obliczona na podstawie § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2015 r. poz. 1800 z późn. zm.).

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy, organ I instancji zobowiązany jest ustalić jakim stopniem niepełnosprawności legitymuje się matka skarżącej oraz czy jest inna osoba uprawniona za granicą do świadczenia opieki nad ojcem skarżącej.

Powołane wyżej orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie orzeczeń NSA na stronie: www.orzeczenia.nsa.gov.pl.