Wyrok WSA we Wrocławiu, sygn. akt III SA/Wr 91/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Data orzeczenia: 2024-09-18 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: *Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 6,  art. 7,  art. 77,  art. 80
journal: Dz.U. 2021 poz 735
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Andrzej Nikiforów Sędziowie Sędzia WSA Kamila Paszowska-Wojnar (sprawozdawca) Asesor WSA Anna Kuczyńska-Szczytkowska Protokolant st. specjalista Ewa Bogulak po rozpoznaniu w Wydziale III na rozprawie w dniu 18 września 2024 r. sprawy ze skargi A. C. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 20 grudnia 2023 r. nr 2534/2023 w przedmiocie odmowy umorzenia odsetek od składek za osobę prowadzącą działalność uchyla zaskarżoną decyzję.


UZASADNIENIE

A. C. (dalej: skarżący, strona skarżąca) wnioskiem z dnia 20 października 2023 r. zwrócił się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: organ, ZUS) o umorzenie odsetek od składek za osobę prowadzącą działalność będącą jednocześnie płatnikiem tych składek. Skarżący wskazał, że prowadzona jest wobec niego egzekucja należności z tytułu zaległych składek. W związku z tym, jak podał, nie jest w stanie pokryć kosztów utrzymania swojego gospodarstwa domowego. Następnie podniósł, że od stycznia 2024 r. kończy się ulga w płaceniu czynszu uzyskana na okoliczność zmiany systemu ogrzewania na gazowy, dodatkowo wzrosną koszty ogrzewania. Dalej skarżący poinformował, że choruje na [...], ma [...], jest w trakcie badań. Większość badań musiałby wykonywać prywatnie, jednakże ze względu na problemy finansowe nie może sobie na to pozwolić. We wrześniu 2023 r. [...] i w związku z tym, wymaga ciągłej rehabilitacji. Podkreślił, że opiekuje się niepełnosprawną żoną, która wymaga [...]. Poinformował również, że spłaca zobowiązania z tytułu zaciągniętych kredytów. Do wniosku dołączył kopie dokumentów potwierdzających stan swojego zdrowia, zdrowia żony, orzeczenia ZUS o jej trwałej niezdolności do samodzielnej egzystencji oraz oświadczenie o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej, która nie prowadzi działalności gospodarczej.

Zaskarżoną w sprawie decyzją z dnia 20 grudnia 2023 r. nr 2534/2023, organ, działając na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 w zw. z art. 28 ust. 2, 3, 3a i art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2023 r., poz. 1230 ze zm., dalej: u.s.u.s.), odmówił skarżącemu umorzenia odsetek od składek za osobę prowadzącą działalność będącą jednocześnie płatnikiem tych składek w łącznej kwocie 20 787 zł (ubezpieczenie społeczne: 20 189 zł, ubezpieczenie zdrowotne: 706,24 zł).

W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji w pierwszej kolejności organ wyjaśnił w kontekście ustalonego stanu faktycznego, że skarżący podlegał obowiązkowym ubezpieczeniom w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych z tytułu wykonywania działalności gospodarczej. Dalej organ wskazał, ze skarżący wnioskiem z 19 czerwca 2023 r. zwrócił się o umorzenie zaległych składek. Decyzją z 12 września 2023 r. nr 1827/2023 Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił umorzenia zaległości. Następnie organ zauważył, że z oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej, która nie prowadzi działalności gospodarczej wynika, że skarżący nie pracuje zarobkowo, nie osiąga dochodów z innych źródeł, nie otrzymuje zasiłków z Urzędu Pracy ani z pomocy społecznej. Pobiera emeryturę w wysokości 3 206 zł netto, przy czym z tej kwoty dokonywane są od czerwca 2023 r. zajęcia egzekucyjne w wysokości 919,92 zł, zatem skarżący otrzymuje kwotę 2 286,59 zł. Prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną, która również pobiera emeryturę w łącznej wysokości 2 039,83 zł (wraz z dodatkiem pielęgnacyjnym i ze świadczeniem wyrównawczym).

W dalszej części oświadczenia o stanie majątkowym — jak dalej wskazał organ — skarżący przedstawił wydatki gospodarstwa domowego: energia elektryczna, gaz, woda 580 zł, koszty leczenia żony i własne 2070 zł, ubezpieczenie i naprawa samochodu, paliwo, telefon 750 zł oraz poinformował, że od stycznia 2024 r. dojdzie opłata za czynsz w wysokości 700 zł (do grudnia 2023 r. miał ulgę z uwagi na zmianę systemu ogrzewania) oraz zwiększone o koszty ogrzewania rachunki za gaz na poziomie około 1200 zł. Dalej organ podniósł, że z oświadczenia wynika również, iż skarżący spłaca kredyty (miesięcznie 1 165 zł). Jest właścicielem samochodu z [...] r. o wartości 8 000 zł oraz posiada [...] udziału w nieruchomości w S. przy ul. [...], na której Zakład Ubezpieczeń Społecznych dokonał zabezpieczenia nieopłaconych należności. Nieruchomość jest w posiadaniu [...] cioci skarżącego.

W dalszej kolejności organ podał, że nieopłacone przez skarżącego należności za okres od lipca 2005 r. do października 2016 r. były kierowane do przymusowego dochodzenia od 15 września 2011 r. Postępowanie egzekucyjne trwa nadal, a dochodzone należności nie uległy przedawnieniu i są wymagalne, co — jak podkreślił organ — wyjaśnił szczegółowo w decyzji z 12 września 2023 r. o odmowie umorzenia należności.

Następnie organ stwierdził, że nie zachodzą przesłanki całkowitej nieściągalności w rozumieniu art. 28 ust. 3 u.s.u.s. Organ przyjął, że skoro w stosunku do zobowiązanego nie było prowadzone postępowanie upadłościowe ani likwidacyjne, to nie zaistniały podstawy określone w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4, 4b i 4c u.s.u.s. Z przyczyn zaś oczywistych, nie miał również zastosowania art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s. Jak kolejno podniósł organ, wysokość zadłużenia z tytułu nieopłaconych składek przewyższa kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym, co oznacza, że przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s. również nie ma zastosowania.

Dalej organ podniósł, że skarżący nie prowadzi już działalności gospodarczej ale uzyskuje dochody z tytułu otrzymywanego świadczenia emerytalnego. Zaległe płatności z tytułu nieopłaconych składek egzekwowane są w toku postępowania egzekucyjnego z otrzymywanej przez skarżącego emerytury, zatem nie stwierdzono braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję. Ponadto skarżący we wniosku oznajmił, że w przypadku umorzenia odsetek, pozostałe zadłużenie chciałby spłacać w układzie ratalnym. W tych okolicznościach organ wykluczył zaistnienie przesłanek całkowitej nieściągalności, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 3, 5 i 6 u.s.u.s.

Wobec powyższych ustaleń organ stwierdził, że w rozpatrywanej sprawie nie zachodzą przesłanki całkowitej nieściągalności określone w art. 28 ust. 3 u.s.u.s., tym samym brak jest podstaw do umorzenia należności z tytułu składek na podstawie przepisów tego ustępu.

Następnie organ rozważył przesłanki warunkujące możliwość umorzenia odsetek od zaległych należności, pomimo braku całkowitej ich nieściągalności, określone w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz wydanym na tej podstawie rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003 r., Nr 141, poz. 1365, dalej: rozporządzenie). Na początek wykluczył zastosowanie przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 2, gdyż skarżący nie prowadzi działalności gospodarczej. Odnosząc się do przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia organ wskazał, że jej wystąpienie uwarunkowane jest istnieniem przewlekłej choroby osoby zobowiązanej lub konieczność sprawowania opieki nad członkiem jej rodziny, ale także skutkiem choroby lub konieczności opieki w postaci pozbawienia takiej osoby możliwości uzyskania dochodu uniemożliwiającego opłacenie należności. Organ podkreślił, że skarżący powołuje się na własne problemy zdrowotne i wskazuje na stan zdrowia żony wymagającej stałej opieki, a załączona dokumentacja medyczna potwierdza, że skarżący choruje m.in. na [...], [...],[...],[...]. Natomiast żona skarżącego z powodu posiadanych schorzeń została uznana za osobę trwale niezdolną do samodzielnej egzystencji. Według organu nie stanowi to jednak przesłanek umorzenia zadłużenia, gdyż skarżący nie utracił możliwości osiągania dochodów umożliwiających spłatę zadłużenia. Posiada bowiem ustalone prawo do emerytury.

Następnie ZUS wykluczył możliwość zastosowania przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia. Jak podniósł, skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną, która pobiera emeryturę w wysokości 2 039,83 zł, zatem dochody gospodarstwa domowego (po potrąceniach egzekucyjnych) wynoszą 4 326,42 zł. Odnosząc się do tego ZUS stwierdził, że wyznacznikiem trudnej sytuacji materialnej jest kwota minimum socjalnego ustalana dla gospodarstw pracowniczych lub emeryckich. Wskazał, że minimum socjalne w II kwartale 2023 r. dla dwóch osób w gospodarstwie emeryckim wynosiło 2 893,90 zł i jest niższe niż dochody gospodarstwa domowego skarżącego.

Dalej organ zauważył, że skarżący nie udokumentował w całości deklarowanych w oświadczeniu wydatków oraz nie określił ich cykliczności, organ zatem miał trudności z ustaleniem faktycznej kwoty miesięcznych wydatków gospodarstwa domowego strony skarżącej. Następnie wyjaśnił, że zasady prowadzenia egzekucji z majątku zobowiązanego zabezpieczają go przed zagrożeniem minimum utrzymania, a kwoty wolne od zajęć są ustalone przepisami prawa. Powyższe pozwoliło uznać organowi, że wobec zobowiązanego nie zachodzi trudna sytuacja materialna, która mogłaby pozbawić możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb. Ponadto uznał, że udział [...] skarżącego w nieruchomości, której głównym posiadaczem i mieszkańcem jest krewna skarżącego, może w przyszłości stanowić źródło sfinansowania zadłużenia.

Organ podniósł również, że rozważył możliwość umorzenia ze względu na interes publiczny. Nie znalazł jednak przesłanek do umorzenia.

Dalej, rozpatrując przesłankę ważnego interesu podatnika, stwierdził, powołując się na orzecznictwo, że jej zastosowanie wymaga wykazania przez skarżącego konkretnych okoliczności, wyjątkowych, takich, które mogą zachwiać podstawami egzystencji, niezależnych od woli oraz zachowania podatnika. Bowiem o istnieniu ważnego interesu podatnika decyduje niezależność i nieprzewidywalność zdarzeń od sposobu postępowania podatnika. W związku z tym ZUS nie stwierdził przesłanek do umorzenia ze względu na ważny interes podatnika.

Konkludując, organ stwierdził, że nie znalazł żadnych przesłanek do umorzenia odsetek. Dlatego powołując się na względy społeczne (realizacja zobowiązań publicznoprawnych, zasada równego traktowania ubezpieczonych), organ nie znalazł podstaw do umorzenia należności.

W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego skarżący podniósł, że nie zgadza się z decyzją ZUS. Zaznaczył, że organ ignoruje fakt chorób skarżącego i jego żony oraz konieczności sprawowania opieki nad nią, jako osobą niezdolną do samodzielnej egzystencji. Zarzucił naruszenie przez organ art. 38, art. 40, art. 68 pkt 1 i 3 oraz art. 69 Konstytucji RP, poprzez pominięcie wyżej opisanych faktów oraz wzrastających znacznie od stycznia 2024 r. wydatków.

W odpowiedzi na skargę ZUS wniósł o jej oddalenie. Podtrzymał argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.

Na rozprawie w dniu 18 września 2024 r. skarżący podtrzymał zarzuty skargi. Zgłosił wątpliwości co do kwestii przeterminowania należności. Podkreślił trudną sytuację związaną z chorobą żony i swoim stanem zdrowia, który uniemożliwia mu podjęcie zatrudnienia. Jak podniósł, dodatkowa praca pozwoliłaby mu na szybką spłatę zadłużenia.

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje.

Zgodnie z treścią art. 1 § 1 i 2 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2024 r., poz. 572), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Zakres tej kontroli wyznacza art. 134 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935, dalej: p.p.s.a.), który stanowi, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. Zgodnie natomiast z art. 145 § 1 p.p.s.a., uwzględnienie przez sąd administracyjny skargi i uchylenie decyzji następuje, gdy sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy.

Orzekając w powyższych ramach kontroli, Sąd uznał skargę za zasadną.

Podkreślić należy, że niniejsza sprawa została rozpoznana na podstawie przedstawionych przez organ akt administracyjnych. Orzekanie na podstawie akt sprawy oznacza, iż sąd przy ocenie legalności decyzji bierze pod uwagę okoliczności, które z akt tych wynikają i które legły u podstaw zaskarżonego aktu. Podstawą orzekania przez sąd administracyjny jest zatem materiał dowodowy zgromadzony przez organ administracji publicznej w toku postępowania, na podstawie stanu faktycznego i prawnego istniejącego w dniu wydania zaskarżonego rozstrzygnięcia (por.: wyrok NSA z 12.03.2024 r., III OSK 4835/21, CBOSA).

Nie budzi wątpliwości, że w postępowaniu dotyczącym umorzenia należności z tytułu składek (również odsetek od zaległych składek na podstawie art. 24 ust. 2 u.s.u.s.), sądy administracyjne posiadają kompetycję do oceny upływu terminu przedawnienia tych składek, na co wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 4 stycznia 2021 r., sygn. akt I GSK 1569/20 (CBOSA). NSA podkreślił, że jest to nie tylko uprawnienie, ale i obowiązek sądu do skontrolowania postępowania dotyczącego umorzenia należności z tytułu składek czy postępowanie to posiadało swój przedmiot, czyli, czy składki te istniały podczas procedowania przez ZUS w przedmiocie ich umorzenia. Zatem sąd, kontrolując decyzję o umorzeniu lub odmowie umorzenia należności z tytułu składek czy odsetek od zaległych składek, musi dokonać kontroli, czy organ prawidłowo ustalił, że na dzień wydania decyzji w zakresie umorzenia nadal istnieją należności i w jakiej wysokości. NSA stwierdził, że warunkiem sine qua non prowadzenia postępowania w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek jest ich istnienie. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 5 stycznia 2022 r., sygn. akt I GSK 868/21 (CBOSA), ustalenie, że składki, co do których został złożony wniosek o umorzenie istnieją (np. nie uległy przedawnieniu), to warunek wstępny do procedowania w przedmiocie umorzenia tych należności. Organ posiada kompetencję do ustalenia w postępowaniu dotyczącym umorzenia należności z tytułu składek, czy nie doszło do przedawnienia tych należności, zaś sąd administracyjny kognicję do kontroli wydanej przez organ w tym przedmiocie decyzji.

Zasady przedawnienia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne wynikają z regulacji art. 24 ust. 4 - 6 u.s.u.s. Od dnia 1 stycznia 2003 r. do dnia 31 grudnia 2011 r. termin przedawnienia należności z tytułu składek wynosił 10 lat, licząc od dnia, w którym stały się one wymagalne, przy czym określone ustawowo okoliczności mogły wpłynąć na bieg terminu przedawnienia. (Dz. U. z 2011 r., Nr 232, poz. 1378, dalej: ustawa o redukcji) zmieniające brzmienie art. 24 ust. 4 u.s.u.s. Zgodnie z art. 24 ust. 4 u.s.u.s. (w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 2012 r.) należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat. Stosownie do art. 27 ust. 1 ustawy o redukcji, do przedawnienia należności z tytułu składek, którego bieg rozpoczął się przed dniem 1 stycznia 2012 r., stosuje się przepisy w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą (pięcioletni okres przedawnienia), z tym że bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia 1 stycznia 2012 r. Zatem do należności składkowych nieprzedawnionych do 1 stycznia 2012 r. (wedle starych zasad z zastosowaniem dziesięcioletniego okresu przedawnienia) ma zastosowanie pięcioletni termin przedawnienia, z istotnym zastrzeżeniem, że liczy się go nie od daty ich wymagalności, tak jak o tym stanowi art. 24 ust. 4 u.s.u.s., ale od dnia 1 stycznia 2012 r. Wyjątek od tej zasady przewidziany został w art. 27 ust. 2 ustawy o redukcji, stosownie do którego jeżeli przedawnienie rozpoczęte przed dniem 1 stycznia 2012 r. nastąpiłoby zgodnie z przepisami dotychczasowymi wcześniej, przedawnienie następuje z upływem tego wcześniejszego terminu. Powołana regulacja oznacza, że wybór odpowiedniego terminu przedawnienia pięcioletniego (liczonego od dnia 1 stycznia 2012 r.) lub dziesięcioletniego (liczonego od daty wymagalności składki) — w zależności od tego, który z nich jest korzystniejszy dla zobowiązanego (upłynie wcześniej).

Zdaniem Sądu w rozpoznawanej sprawie kwestia terminu przedawnienia i zawieszenia jego biegu nie została wyjaśniona w sposób wystarczający. Ogólnikowe informacje zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji oraz powołanie się przez organ na decyzję z 12 września 2023 r. (brak jej w aktach administracyjnych sprawy), w treści uzasadnienia której - jak organ twierdzi - szczegółowo wykazał, że nie doszło do przedawnienia należności, nie wyjaśniają w sposób nie budzący wątpliwości tego, czy w odniesieniu do zaległości za wszystkie okresy składkowe nie nastąpiło przedawnienie. Organ winien wskazać w stosunku do każdej z należności odrębnie, kiedy nastąpił termin wymagalności składki jako początek biegu terminu przedawnienia oraz w jakim okresie i czy miało miejsce zawieszenie biegu terminu przedawnienia. Każda z należności ma odrębny termin wymagalności, a zatem i odrębny początek biegu terminu przedawnienia. Informacje dotyczące wskazanych wyżej kwestii powinny znaleźć się w uzasadnieniu decyzji, podane w sposób zrozumiały, czytelny i jasny dla strony. Organ nie wyjaśniając tej kwestii i ograniczając się do "odesłania" strony w tym zakresie do treści innej decyzji dopuścił się naruszenia art. 77 § 1 i art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. 2024 r., poz. 572, dalej: k.p.a.). Stosownie bowiem do art. 77 § 1 k.p.a. organ administracji publicznej jest zobowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy, natomiast według art. 80 k.p.a. organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona (por.: wyroki WSA we Wrocławiu z dnia 25 sierpnia 2022 r., sygn. akt III SA/Wr 175/21 i z dnia 22 listopada 2023 r., sygn. akt III SA/Wr 95/23,CBOSA). W konsekwencji nie sposób także uznać, że w omawianej sytuacji uzasadnienie zaskarżonej decyzji w powyższym zakresie miałoby spełniać wymogi z art. 107 § 3 k.p.a.

Niezależnie od powyższego, wskazać należy, że zastrzeżenia Sądu budzi też dokonana w zaskarżonej decyzji ocena niektórych przesłanek umorzenia odsetek od zaległych należności.

Jak stanowi przepis art. 28 ust. 1 i 2 u.s.u.s., należności z tytułu składek, przez co należy rozumieć składki, odsetki za zwłokę, koszty egzekucyjne, koszty upomnienia i dodatkową opłatę (art. 24 ust. 2 u.s.u.s.), mogą być umarzane w całości lub w części przez ZUS w przypadku ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi w sytuacjach wyliczonych w ust. 3 tego przepisu. W art. 28 ust. 3 u.s.u.s. wymieniono przypadki, w których zachodzi całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. Ma to miejsce w przypadkach, kiedy: 1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie; 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn o których mowa w art.13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe i naprawcze; 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa; 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; 4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienie w postępowaniu egzekucyjnym; 4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym, 4c) ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe; 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję; 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Jest to zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, że ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. Przedstawioną przez w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji argumentację w zakresie powyższych przesłanek Sąd uznaje za prawidłową.

Natomiast nie sposób uznać za poprawną argumentacji organu, dotyczącej przesłanek określonych w powołanym wyżej rozporządzeniu. Wskazać trzeba, że przepis art. 28 ust. 3a u.s.u.s. daje organowi możność uwzględnienia innych przesłanek umorzenia w odniesieniu do ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia. Należności te mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, na zasadach określonych w rozporządzeniu. Stosownie do § 3 ust. 1 rozporządzenia Zakład Ubezpieczeń Społecznych może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Przede wszystkim zastrzeżenia Sądu budzi dokonana w zaskarżonej decyzji ocena przesłanki zawartej w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, dotyczącej przypadku, kiedy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ podkreślił, że dochód gospodarstwa domowego strony skarżącej przewyższa kwotę minimum socjalnego za II kwartał 2023 r. przewidzianego dla dwuosobowego gospodarstwa emeryckiego, która wynosi 2 893,90 zł. Przy czym wyliczając kwotę dochodu, organ wziął pod uwagę świadczenie emerytalne skarżącego po dokonaniu potraceń egzekucyjnych oraz świadczenie emerytalne jego żony.

Podkreślić należy, że zasadności odwołania się do kwoty minimum socjalnego jako kryterium oceny sytuacji finansowej strony, co do zasady Sąd nie kwestionuje. Jednak należy zauważyć, że poziom minimum socjalnego jest kształtowany w oparciu o dane GUS i pewne statystyczne założenia dotyczące ponoszonych wydatków, wobec czego organ powinien zawsze, jeśli nawet traktuje to kryterium jako wzorzec, dokonywać oceny możliwości finansowych strony z uwzględnieniem szczególnych okoliczności indywidualizujących jej sytuację materialną. O ile zatem sięgnięcie przez organ porównawczo do kryterium minimum socjalnego należy ocenić jako co do zasady uzasadnione, to wyprowadzenie z niego rzetelnych wniosków co do spełnienia przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia wymaga uwzględnienia wszystkich okoliczności indywidualnych sprawy, mogących rzutować na różnice sytuacji strony skarżącej od sytuacji statystycznej. Przykładem takich okoliczności są właśnie zwiększone wydatki na ochronę zdrowia, konieczność ponoszenia dodatkowych wydatków np. na opiekę lub innych, które nie są brane pod uwagę w wartościach statystycznych ale znacząco mogą rzutować na faktyczne możliwości finansowe strony skarżącej w konkretnym przypadku. Tym samym, w przekonaniu Sądu samo zestawienie wartości dochodów netto w gospodarstwie domowym skarżącego z wartością minimum socjalnego należy uznać za niewystarczające dla konkluzji, że spłata zadłużenia nie stworzy ryzyka dla możliwości zaspokajania przez niego niezbędnych potrzeb życiowych.

Zauważyć należy, że deklarowana przez skarżącego w sierpniu 2023 r. kwota stałych wydatków związanych z mieszkaniem, uiszczaniem opłat eksploatacyjnych i utrzymaniem samochodu to 1 210 zł, natomiast koszty związane z leczeniem własnym i żony wynosiły 600 zł. Natomiast, jak deklaruje skarżący we wniosku z 20 października 2023 r., od stycznia 2024 r. o 700 zł wzrosną koszty utrzymania mieszkania oraz koszty ogrzewania (gaz około 1 200 zł). Wskazał też, że wzrosły wydatki na leczenie [...] żony o blisko 1 000 zł, oraz na leczenie skarżącego. Powyższe zdaje się wskazywać, że skarżący, sam będąc osobą chorą i mając dodatkowo pod stałą opieką żonę niezdolną do samodzielnej egzystencji, ponosi znacząco wyższe od przeciętnych koszty związane z ochroną zdrowia, które to wydatki - w razie braku przeciwnych ustaleń - należy kwalifikować jako dotyczące zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Przyjęcie powyższych wyliczeń prowadziłoby do wniosku, że po uiszczeniu kosztów mieszkaniowych oraz zdrowotnych, skarżący nie miałby możliwości ponoszenia pozostałych wydatków dotyczących m.in. wyżywienia, ubrania, środków czystości, bez narażenia podstawowych potrzeb życiowych. Wprawdzie, jak podnosi ZUS, skarżący udokumentował swoje wydatki jedynie częściowo, jednakże zdaniem Sądu organ, analizując wnikliwie indywidualną sytuację skarżącego, nie powinien pomijać tak istotnych dla prawidłowego rozpoznania sprawy informacji i dążyć do ich potwierdzenia stosownymi dokumentami przez skarżącego. Brak jest zatem pogłębionej analizy skutków wykonania przez skarżącego istniejącego zobowiązania w jego obecnej sytuacji finansowej i zdrowotnej.

W ocenie Sądu w sprawie nie została również właściwie rozważona przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia, związana z istnieniem przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. W zakresie oceny tej przesłanki organ skupił się w zasadzie wyłącznie na kwestii uzyskiwania przez skarżącego dochodu w postaci emerytury, uznając, że w tej sytuacji omawiana przesłanka nie zachodzi. Organ wprost wskazywał, że skarżący nie utracił możliwości osiągania dochodów umożliwiających spłatę zadłużenia, odnosząc te możliwości tylko do posiadania przez niego ustalonego prawa do emerytury. Trzeba jednak wskazać, że w przytoczonym przepisie mowa jest o możliwościach uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacanie należności, nie zaś o możliwości uzyskiwania jakiegokolwiek dochodu. Zatem organ w ramach oceny omawianej przesłanki winien rozważyć, czy stan zdrowia skarżącego lub konieczność sprawowania przez skarżącego opieki nad przewlekle chorą żoną pozbawiają go możliwości uzyskania dodatkowego dochodu ponad otrzymywaną kwotę emerytury. Jak wskazywał skarżący na rozprawie, trudna sytuacja związana z chorobą żony i jego własny stan zdrowia uniemożliwia mu podjęcie zatrudnienia, a dodatkowa praca pozwoliłaby mu na szybszą spłatę zadłużenia. Powyższych okoliczności organ jednak w ogóle nie badał, co było wynikiem skrótowego potraktowania przywołanej wyżej przesłanki.

W związku z powyższym Sąd uznał, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem art. 6, art. 7, art. 77, art. 80, k.p.a., a naruszenie to mogło mieć wpływ na wynik sprawy, co uzasadniało wyeliminowanie zaskarżonej decyzji z obrotu prawnego.

W ponownie prowadzonym postępowaniu organ uwzględni ocenę prawną wyrażoną w wyroku i dokona pogłębionej analizy kwestii przedawnienia należności, zgodnie z treścią powyższych rozważań. W razie stwierdzenia na podstawie tej analizy, że należności te nie uległy przedawnieniu, organ dokona należytej oceny sytuacji materialnej strony w oparciu o dokumenty potwierdzające tę sytuację oraz biorąc pod uwagę zawarte w wyroku wskazania. Organ winien również rozpatrzyć możliwość zastosowania przepisu § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia w kontekście braku możliwości podjęcia przez skarżącego dodatkowej pracy ze względu na stan zdrowia oraz opiekę nad przewlekle chorym członkiem rodziny. Dopiero prawidłowa, dogłębna i indywidualna ocena okoliczności sprawy otworzyć może organowi drogę do skorzystania z uznania, zgodnie z należycie umotywowanym przekonaniem.

Z tych wszystkich względów Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.