Wyrok NSA, sygn. akt II GSK 2216/23
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2024-07-04 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6209 Inne o symbolu podstawowym 620
638  Sprawy egzekucji administracyjnej;  egzekucja obowiązków o charakterze niepieniężnym
Hasła tematyczne: Administracyjne postępowanie
Skarżony organ: Inspektor Sanitarny
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok oraz zaskarżone postanowienie I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b) , art. 17 ust. 2 i 4, art. 27 , art. 34
journal: Dz.U. 2022 poz 1657
law: Ustawa z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (t. j.)
article: art. 33 § 2 , art. 27 , art. 29 § 2 , art. 33 § 1 pkt 10 , art. 33 § 2 pkt 6 lit. a) i b)
journal: Dz.U. 2022 poz 479
law: Ustawa z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji - t.j.
article: art. 47 , art. 31 ust. 3 , art. 87, art. 190 ust. 3
journal: Dz.U. 1997 nr 78 poz 483
law: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie  Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu  25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Andrzej Skoczylas Sędzia NSA Zbigniew Czarnik Sędzia del. WSA Wojciech Sawczuk (spr.) po rozpoznaniu w dniu 4 lipca 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej D. H. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 6 lipca 2023 r. sygn. akt III SA/Gd 850/22 w sprawie ze skargi D. H. na postanowienie Pomorskiego Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego w Gdańsku z dnia 26 października 2022 r. nr OPE.906.2.60.2022.MG1 w przedmiocie zarzutów w postępowaniu egzekucyjnym w związku z niewykonaniem obowiązku szczepień ochronnych 1. uchyla zaskarżony wyrok; 2. uchyla zaskarżone postanowienie oraz poprzedzające je postanowienie Państwowego Powiatowego Inspektora Sanitarnego w Kościerzynie z 12 września 2022 r. nr SE.E-20/413/42/AF/18/2019/B; 3. zasądza od Pomorskiego Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego w Gdańsku na rzecz D. H. 200 (dwieście) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

I.

W związku z uchylaniem się D. H. (skarżący, strona) od poddania małoletniej córki obowiązkowym szczepieniom ochronnym, Państwowy Powiatowy Inspektor Sanitarny w Kościerzynie pismem z 28 sierpnia 2019 r. wezwał stronę do dobrowolnego wykonania obowiązku zaszczepienia małoletniej.

Wobec jednak dalszego uchylania się od poddania dziecka obowiązkowym szczepieniom ochronnym, PPIS wystosował upomnienie z 14 października 2019 r., wzywając do wykonania szczepienia w terminie 7 dni.

Następnie PPIS w dniu 11 maja 2022 r. wystawił tytuł wykonawczy nr [...] oraz przesłał do Wojewody Pomorskiego wniosek o wszczęcie postępowania egzekucyjnego wobec strony celem wyegzekwowania zaszczepienia córki przeciwko błonicy, tężcowi, krztuścowi oraz poliomyelitis.

Wojewoda Pomorski postanowieniem z 24 czerwca 2022 r. nałożył na skarżącego grzywnę w celu przymuszenia.

W dniu 8 sierpnia 2022 r. strona wniosła zarzuty do postępowania egzekucyjnego. Zgłoszone przez stronę zarzuty dotyczyły:

1. wykonania obowiązku przed wszczęciem postepowania, to jest w dniu 22 marca 2013 r., 10 maja 2013 r. oraz w dniu 24 kwietnia 2014 r. - w zakresie szczepienia przeciwko błonicy, tężcowi i krztuścowi oraz w dniu 27 marca 2013 r., 10 maja 2013 r. maja 2013 r. oraz w dniu 24 kwietnia 2014 r. - w zakresie szczepienia przeciwko poliomyelitis;

2. określenia obowiązku niezgodnie z treścią obowiązku wynikającego z przepisu prawa, tj. art. 17 ust. 2 i 4 ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 1657 ze zm.), poprzez pominięcie przez wierzyciela obowiązku wykluczenia przeciwwskazań do szczepienia;

3. braku wymagalności obowiązku z uwagi na brak wykluczenia przeciwskazań do szczepienia, mimo stawienia się z dzieckiem na badanie kwalifikacyjne;

4. naruszenia przez organ egzekucyjny art. 29 § 2 ustawy z 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 479, dalej u.p.e.a.), poprzez przystąpienie do egzekucji, podczas gdy tytuł wykonawczy nie spełnienia wymogów określonych w art. 27 tej ustawy, z uwagi na niewłaściwie podaną przez wierzyciela podstawę prawną obowiązku oraz brak wskazania przez wierzyciela w tytule wykonawczym podstawy prawnej prowadzonej egzekucji.

Postanowieniem z 12 września 2022 r. nr SE.E-20/413/42/AF/18/2019/B, PPIS na podstawie art. 34 ustawy § 1 i 2 u.p.e.a. oddalił zarzuty strony.

II.

Po rozpatrzeniu zażalenia strony skarżącej, Pomorski Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny postanowieniem z 26 października 2022 r. nr OPE.906.2.60.2022.MG1 utrzymał w mocy ww. postanowienie wierzyciela o oddaleniu zarzutów do prowadzonego postępowania egzekucyjnego.

III.

Wyrokiem z 6 lipca 2023 r. sygn. akt III SA/Gd 850/22 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku oddalił skargę D. H. na ww. postanowienie.

WSA zauważył, że przepisy ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji ulegały zmianom - ustawą z 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 19 sierpnia 2019 r. poz. 1553) i ustawą z 11 września 2019 r. o zmianie ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z dnia 19 października 2019 r. poz. 2070). Co do zasady zmiany te weszły w życie 20 lutego 2021 r. Doręczenie wniosku wierzyciela o wszczęcie egzekucji administracyjnej i tytułu wykonawczego organowi egzekucyjnemu nastąpiło w dniu 13 maja 2022 r. Skoro postępowanie egzekucyjne w niniejszej sprawie zostało wszczęte pod rządami ustawy egzekucyjnej w brzmieniu zmienionym od 20 lutego 2021 r., zastosowanie mają przepisy obowiązujące od tej daty.

W art. 33 § 2 u.p.e.a. brak jest przesłanki niespełnienia w tytule wykonawczym wymogów określonych w art. 27 u.p.e.a. Zarzut "niespełnienia w tytule wykonawczym wymogów określonych w art. 27, u.p.e.a." możliwy był do podniesienia w poprzednim stanie prawnym, zarzuty były bowiem rozpoznawane przez organ egzekucyjny (art. 33 § 1 pkt 10 u.p.e.a. w brzmieniu przed zmianami).

W sprawie nie było zatem podstawy do merytorycznego rozpoznania zarzutu dotyczącego przystąpienia przez organ egzekucyjny do egzekucji na podstawie tytułu wykonawczego, który w ocenie strony skarżącej nie spełnia wymogów określonych w art. 27 u.p.e.a.

Zarzuty w sprawie egzekucji administracyjnej są sformalizowanym środkiem prawnym i można je wnieść tylko z przyczyn enumeratywnie wymienionych w art. 33 u.p.e.a. Wśród tych przyczyn nie ma wad tytułu wykonawczego. Wady tytułu wykonawczego nie mogą także zostać zakwalifikowane jako brak wymagalności obowiązku objętego tytułem wykonawczym. O braku wymagalności obowiązku decyduje bowiem inna kategoria zdarzeń, na co wskazuje art. 33 § 2 pkt 6 lit. a) i b) u.p.e.a., w świetle którego, należą do nich takie okoliczności jak: odroczenie terminu wykonania obowiązku, czy rozłożenie na raty spłaty należności pieniężnych. Dopuszczenie w tym samym przepisie (pod lit. c) kwalifikacji braku wymagalności obowiązku z innej przyczyny niż określona w lit. a) i b), musi mieć zatem charakter tego rodzaju co wymienione w tym przepisie. Przykładowo do tych okoliczności należy zaliczyć takie zdarzenie, jak wstrzymanie wykonania zaskarżonej decyzji. Do okoliczności tych nie należą natomiast wady tytułu wykonawczego (por. wyrok WSA w Olsztynie z 27 października 2022 r. sygn. akt I SA/Ol 416/22).

Zarzuty podniesione na podstawie art. 33 § 2 pkt 2 lit. c) u.p.e.a. oraz art. 33 § 2 pkt 6 lit. c) u.p.e.a., wbrew stanowisku strony skarżącej, oceniono pod kątem obowiązujących przepisów prawa, jak i stanu faktycznego sprawy ustalonego w oparciu o zgromadzony w sprawie materiał dowodowy.

Strona przez szereg lat nie wyrażała zgody na zaszczepienie dziecka, co potwierdza znajdująca się aktach dokumentacja przychodni, dotycząca przebiegu wizyt kwalifikacyjnych z 5 października 2018 r. i 10 stycznia 2022 r. Do szczepień nie doszło, pomimo każdorazowego poinformowania rodziców przez lekarza o braku przeciwskazań do wykonania szczepień u dziecka.

Dziecko strony nie zostało przed przesłaniem w dniu 11 maja 2022 r. tytułu wykonawczego do organu egzekucyjnego poddane szczepieniom przypominającym przeciwko błonicy, tężcowi, krztuścowi oraz poliomyelitis.

Z Programu Szczepień Ochronnych na rok 2018, stanowiącego załącznik do Komunikatu Głównego Inspektora Sanitarnego z 31 października 2017 r. (opublikowanym w Dzienniku Urzędowym Ministra Zdrowia z 2017 r. poz. 108), wynikał zaś obowiązek zaszczepienia w 2018 r. dziecka przeciwko:

- błonicy, tężcowi, krztuścowi - I dawka przypominającą w 6 roku życia,

- poliomyelitis - dawką przypominającą w 6 roku życia.

Z materiału dowodowego wynika, że podczas kolejnych badań kwalifikacyjnych lekarz nie stwierdził przeciwskazań do wykonania szczepień dziecka, zaś sam obowiązek poddania się obowiązkowym szczepieniom ochronnym wynika z przepisów ustawowych. Jego niedochowanie, aktualizuje obowiązek wszczęcia postępowania egzekucyjnego, którego rezultatem jest przymusowe dochodzenie poddania się szczepieniu ochronnemu.

W uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia prawidłowo wskazano przepisy prawa, z których wynika wymagalność obowiązku podania dziecku szczepionek przeciw błonicy, tężcowi, krztuścowi oraz poliomyelitis w dawkach przypominających, wskazanych w wezwaniach do dobrowolnego wykonania obowiązku szczepień.

Odnosząc się do zarzutu braku indywidualnego kalendarza szczepień wskazano, że kalendarz szczepień jest sporządzany przez lekarza w związku z faktem niezaszczepienia dziecka w okresie wynikającym z obowiązującego Programu Szczepień Ochronnych. Sporządzenie tego kalendarza jest zatem wynikiem braku realizacji zaszczepienia dziecka w obowiązujących powszechnie terminach. Kalendarz taki dotyczy już wymagalnego obowiązku zaszczepienia dziecka, jego treść nie wpływa na przymiot wymagalności obowiązku. Celem indywidualnego kalendarza szczepień jest wykonanie szczepień w odpowiednich, zgodnie z wiedzą medyczną, terminach, uwzględniających wiek i stan dziecka oraz kumulację szczepień, a nie przesunięcie terminu szczepień wynikających z obowiązującego Programu Szczepień Ochronnych. Nadto wskazać należy, że sporządzenie przez lekarza kalendarza szczepień następuje w przypadku gdy rodzic wyraża wolę zaszczepienia dziecka, jedynie w sytuacji przyjęcia pierwszej dawki szczepienia celowe jest bowiem ustalenia terminu kolejnych szczepień.

W odniesieniu do podstawy prawnej rozstrzygnięcia wskazano, że przepis art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b) ustawy stanowi, że osoby przebywające na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej są obowiązane na zasadach określonych w ustawie do poddawania się szczepieniom ochronnym. Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy osoby, określone na podstawie ust. 10 pkt 2, są obowiązane do poddawania się szczepieniom ochronnym przeciw chorobom zakaźnym określonym na podstawie ust. 10 pkt 1, zwanym dalej "obowiązkowymi szczepieniami ochronnymi". W przepisie art. 17 ust. 2 ustawy wskazano ponadto, że wykonanie obowiązkowego szczepienia ochronnego jest poprzedzone lekarskim badaniem kwalifikacyjnym w celu wykluczenia przeciwwskazań do wykonania obowiązkowego szczepienia ochronnego. Z powyższych przepisów wynika, że obowiązek poddania dziecka szczepieniom ochronnym jest obowiązkiem wynikającym z ustawy i jest on bezpośrednio wykonalny. Uchybienie temu obowiązkowi powoduje konieczność jego wyegzekwowania.

W przepisie art. 17 ust. 10 pkt 1 i 2 ustawy, minister właściwy do spraw zdrowia został upoważniony do określenia w drodze rozporządzenia wykazu chorób zakaźnych objętych obowiązkiem szczepień ochronnych oraz osób lub grupy osób obowiązanych do poddania się obowiązkowym szczepieniom ochronnym przeciw chorobom zakaźnym. Na podstawie tej delegacji Minister Zdrowia wydał rozporządzenie z 18 sierpnia 2011 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych (t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 2172 ze zm.), w którym wskazał, że obowiązkiem szczepień ochronnych są objęte następujące choroby zakaźne: błonica; gruźlica; inwazyjne zakażenie Haemophilus influenzae typu b, inwazyjne zakażenia Streptococcus pneumoniae, krztusiec, nagminne zakażenie przyusznic (świnka), odra, ospa wietrzna, ostre nagminne porażenie dziecięce (poliomyelitis), różyczka, tężec, wirusowe zapalenie wątroby typu B, wścieklizna, zakażenia wywołane przez rotawirusy. W rozporządzeniu tym wskazano również w jakim okresie życia dzieci i młodzież podlegają szczepieniu ochronnemu przeciw konkretnej chorobie.

Ze wskazanych przepisów wynika norma ustanawiająca prawną powinność poddania dziecka szczepieniu ochronnemu. Określa ona wszystkie istotne cechy tego obowiązku, to jest podmiot, na którym ten obowiązek ciąży, okoliczności, w których obowiązek ten się aktualizuje oraz jego zakres.

Nie ma zdaniem WSA racji strona skarżąca, że obowiązek o charakterze niepieniężnym został określony niezgodnie z treścią wynikającą z przepisów ustawy. Sam obowiązek wynika z ustawowych regulacji, a więc z powszechnie obowiązujących przepisów, natomiast jedynie jego realizacja odbywa się według Programu Szczepień Ochronnych, który rokrocznie jest modyfikowany stosownie do aktualnej sytuacji epidemiologicznej, a ogłaszany przez Głównego Inspektora Sanitarnego w formie komunikatu, o którym mowa w art. 17 ust. 11 ustawy. W komunikacie tym wskazuje się jakim szczepieniom i w jakim czasie powinny poddać się określone osoby. Okoliczność, że zgodnie z art. 17 ust. 11 ustawy, konkretyzowanie obowiązku poddania się szczepieniom obowiązkowym następuje w Programie Szczepień Ochronnych na dany rok, ogłoszonym w formie komunikatu przez Głównego Inspektora Sanitarnego nie uzasadnia braku wymagalności obowiązku. Podstawą obowiązku poddania się szczepieniom ochronnym jest bowiem regulacja ustawowa - art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b) i art. 17 ust. 1 ustawy. Natomiast określenie szczegółowego kalendarza szczepień, obwarowanego względami medycznymi, warunkami epidemiologicznymi, pozostawione zostało regulacji w formie komunikatu ogłoszonego przez wyspecjalizowany organ administracji publicznej. W komunikacie wskazuje się jakim szczepieniom i w jakim czasie powinny poddać się określone osoby.

Ocena powyższa pozostaje zdaniem WSA aktualna również po wydaniu w dniu 9 maja 2023 r. przez Trybunał Konstytucyjny wyroku w sprawie o sygn. akt SK 81/19, w którym Trybunał orzekł, że artykuł 17 ust. 11 ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi w związku z § 5 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 18 sierpnia 2011 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych w zakresie, w jakim termin wymagalności obowiązkowych szczepień ochronnych, jak i liczba dawek poszczególnych obowiązkowych szczepień ochronnych, określone są w Programie Szczepień Ochronnych na dany rok, ogłaszanym przez Głównego Inspektora Sanitarnego w formie komunikatu, a nie przez ministra właściwego do spraw zdrowia, w drodze rozporządzenia, jest niezgodny z art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 w związku z art. 87 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Trybunał orzekł jednocześnie, że wymienione przepisy we wskazanym zakresie, tracą moc obowiązującą po upływie 6 (sześciu) miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej. Wyrok powyższy został opublikowany w Dzienniku Ustaw z dnia 12 maja 2023 r. pod pozycją 909.

Z uzasadnienia wyroku Trybunału wynika, że uszczegółowienie obowiązku szczepień ochronnych adresowanego do jednostki winno być unormowane wyłącznie rozporządzeniem a sytuacja, w której treść obowiązku szczepienia jest współkształtowana komunikatem GIS, niebędącym aktem prawa powszechnie obowiązującego (a contrario art. 87 Konstytucji), jest niedopuszczalna. Trybunał wskazał, że wydany wyrok powoduje konieczność dostosowania stanu prawnego przez właściwy organ władzy publicznej. W ocenie Trybunału - wobec stwierdzenia niezgodności z Konstytucją normy - nie zaś art. 17 ust. 11 ustawy o zwalczaniu chorób zakaźnych, jak i § 5 rozporządzenia jako takich - zapewnienie stanu prawnego zgodnego z Konstytucją ciąży zarówno na ustawodawcy, jak i ministrze właściwym do spraw zdrowia. Trybunał podkreślił, że wyrok nie pozbawia GIS kompetencji do ogłaszania w formie komunikatu, w dzienniku urzędowym ministra właściwego do spraw zdrowia, PSO na dany rok, ani nie ogranicza zakresu treści, które mogą być zawarte w owym komunikacie. Termin wymagalności obowiązkowych szczepień ochronnych, jak i liczba dawek poszczególnych obowiązkowych szczepień ochronnych powinny być - w ślad za źródłem powszechnie obowiązującego prawa - wskazane w PSO na dany rok, jednakże komunikat GIS nie może stanowić podstawy do rekonstrukcji zakresu nakazów wynikających z obowiązku szczepień ochronnych nałożonego na jednostkę na mocy ustawy. Jednocześnie Trybunał wskazał, że zgodnie z art. 190 ust. 3 Konstytucji, orzeczenie Trybunału wchodzi w życie z dniem ogłoszenia, jednak Trybunał może określić inny termin utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego. W tym zakresie Trybunał wyjaśnił, że jako że wyrok w niniejszej sprawie nie odnosi się do zagadnienia zgodności z Konstytucją obowiązku poddania się obowiązkowym szczepieniom ochronnym jako takiego, konieczne jest zapewnienie stosownych ram realizacji tego obowiązku. Trybunał dostrzegł potrzebę dostosowania stanu prawnego, a określenie w wyroku innego terminu utraty mocy obowiązującej uznano za niezbędne dla zapewnienia ciągłości realizacji obowiązku szczepień ochronnych. Termin 6 miesięcy, w ocenie Trybunału, powinien być wystarczający do dokonania stosownych zmian.

Wskazana przez Trybunał Konstytucyjny konieczność zapewnienia ciągłości realizacji obowiązkowych szczepień ochronnych stanowi wartość przemawiającą za dalszym stosowaniem zakwestionowanych przez Trybunał przepisów ustawy o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi oraz rozporządzenia Ministra Zdrowia z 18 sierpnia 2011 r. w zakresie, w jakim pozwalają one na ustalenie terminu wymagalności obowiązkowych szczepień ochronnych, jak i liczby dawek poszczególnych obowiązkowych szczepień ochronnych, na podstawie Programu Szczepień Ochronnych na dany rok, ogłaszanego przez Głównego Inspektora Sanitarnego w formie komunikatu. Odmowa zastosowania zakwestionowanych przepisów, szczególnie wobec odroczenia przez Trybunał utraty ich mocy, spowodowałoby zakłócenie procesu wykonywania obowiązkowych szczepień ochronnych. Sąd pierwszej instancji nie miał wątpliwości, że w rozpoznawanej sprawie choroby objęte tytułem wykonawczym są objęte obowiązkowym szczepieniem ochronnym, a dziecko strony - jako osoba małoletnia - podlega obowiązkowi tych szczepień.

Poddanie osoby małoletniej szczepieniom ochronnym nie pozostaje w sprzeczności z poszanowaniem życia prywatnego i rodzinnego jednostki.

W uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia prawidłowo wskazano i zinterpretowano przepisy prawa, z których wynika wymagalność obowiązku podania dziecka szczepionek w dawkach wskazanych w wezwaniach do dobrowolnego wykonania obowiązku szczepień.

W świetle zgromadzonych w sprawie i ocenionych przez organy dokumentów, nie budziła wątpliwości okoliczność niepoddania dziecka szczepieniom jedynie z uwagi na brak zgody rodzica, to jest pomimo stwierdzonego przez uprawnionego lekarza braku przeciwskazań do wykonania szczepień.

Organ inspekcji sanitarnej zasadnie wystąpił do Wojewody Pomorskiego o wszczęcie postępowania egzekucyjnego. Wierzyciel miał prawo domagać się wszczęcia i przeprowadzenia egzekucji.

Organ rozważył całość zebranego materiału dowodowego i dokonał na jego podstawie prawidłowych ustaleń faktycznych. Organ nie naruszył normy art. 80 k.p.a. poprzez przekroczenie zasady swobodnej oceny dowodów i niezasadne uznanie, że skarżąca uchyla się od wykonania obowiązkowych szczepień ochronnych. Okoliczność ta znajduje bowiem potwierdzenie w zebranym w sprawie materiale dowodowym.

Strona nie zrealizowała obowiązku szczepienia dziecka, mimo pozytywnej kwalifikacji lekarskiej do szczepienia. Zgoda na badanie kwalifikacyjne nie jest równoznaczna ze zgodą na dokonanie szczepienia, a podnoszony w skardze brak oświadczenia o odmowie zaszczepienia nie świadczy o woli realizacji tego obowiązku.

Organy odniosły się do podniesionych przez stronę skarżącą zarzutów. W sprawie nie została naruszona zasada dwuinstancyjności.

IV.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiodła K. H., zaskarżając go w całości i zarzucając:

1. naruszenie prawa materialnego, tj. art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b) w zw. z art. 17 ust. 2, 4 i 5 ustawy z dnia z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi poprzez błędne jego zastosowanie skutkujące uznaniem, że obowiązek jest wymagalny, podczas gdy dla małoletniej nie ustalono indywidualnego kalendarza szczepień, nie zostały wykluczone przeciwwskazania do obowiązkowych szczepień ochronnych, a dziecko w tym celu zostało skierowane do poradni specjalistycznej,

2. naruszenie art. 151 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. poprzez oddalenie skargi przez Sąd I instancji, w sytuacji gdy rozstrzygnięcia organów obu instancji obarczone są rażącymi naruszeniami, tj.:

a) art. 33 § 2 w zw. z art. 34 § 2 pkt 1 upea poprzez oparcie rozstrzygnięcia na założeniach przyjętych przez organ I i II instancji, brak wezwania skarżącej do poprawnego wskazania zarzutów,

b) art. 33 § 2 pkt 1 c upea poprzez określenie obowiązku niezgodnie z treścią obowiązku wynikającego z przepisu prawa i oparcie wymagalności obowiązku na § 5 Rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 18 sierpnia 2011 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych, który to przepis w dniu 9 maja 2023 r. wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego sygn. akt: 81/19, został uznany za niezgodny z Konstytucją,

c) na podstawie art. 33 § 2 pkt 4 brak uprzedniego doręczenia zobowiązanej upomnienia, o którym mowa w art. 15 ust. 1 w zw. z art. 15 § 3 e ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji w zw. z § 2 pkt 3 Rozporządzenia Ministra Finansów, Funduszy I Polityki Regionalnej z dnia 4 grudnia 2020 r. w sprawie danych zawartych w upomnieniu,

d) art. 33 § 2 pkt 6 c upea z uwagi na brak wymagalności obowiązku, wynikające z niewykluczenia przeciwwskazań do obowiązkowych szczepień ochronnych,

e) art. 15 k.p.a. poprzez naruszenie zasady dwuinstancyjności wskutek nierozpoznania przez organ II instancji zarzutów skarżącej.

Strona wniosła o zmianę zaskarżonego orzeczenia poprzez uwzględnienie skargi.

V.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ wniósł o jej oddalenie i orzeczenie o kosztach postępowania.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

VI.

Skarga kasacyjna jest uzasadniona, choć większość jej zarzutów jest w sposób oczywisty bezzasadna.

W pierwszej kolejności przypomnieć należy, że zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod uwagę jedynie nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego przeprowadzonego przez WSA, które ustawodawca enumeratywnie wylicza w art. 183 § 2 p.p.s.a.

VII.

Chybiony jest zarzut nr 2 lit. c) skargi kasacyjnej.

Strona podnosi w nim naruszenie art. 33 § 2 pkt 4 u.p.e.a., tj. brak uprzedniego doręczenia stronie zobowiązanej upomnienia, o którym mowa w art. 15 u.p.e.a. w zw. z § 2 pkt 3 rozporządzenia Ministra Finansów, Funduszy i Polityki Regionalnej z 4 grudnia 2020 r. w sprawie danych zawartych w upomnieniu (Dz.U. z 2020 r. poz. 2194). Nie precyzuje jednak w skardze kasacyjnej, pozostawiając to sferze domniemań, czy zarzut ten (podobnie jak inne zarzuty wymienione w pkt 2 skargi kasacyjnej) jest zarzutem procesowym, czy też materialnoprawnym, co samo w sobie jest wadą środka odwoławczego. Przyjmując jednak, na podstawie całokształtu wypowiedzi strony, że jest to uchybienie procesowe, o którym mowa w art. 174 pkt 2 p.p.s.a., zwrócić należy uwagę na to, że nie wskazano w środku odwoławczym, na czym miałby polegać istotny wpływ tego naruszenia na wynik sprawy, co jest wymagane w ramach naruszeń formułowanych na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a. Skarżąca twierdzi, że wystawienie upomnienia przed zmianą przepisów w tym zakresie, które wprowadziły jako jego element numer PESEL podmiotu zobowiązanego, zdaje się jej zdaniem dyskwalifikować dokument wystawiony w niniejszej sprawie, nakazując przyjęcie fikcji jego braku, a przez to zaistnienie naruszenie art. 33 § 2 pkt 4 u.p.e.a.

Stanowiska w tym zakresie Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela. Jakkolwiek na podstawie art. 15 § 3e u.p.e.a. wydano rozporządzenie ws. danych zawartych w upomnieniu, które w § 2 pkt 3 wskazuje, że upomnienie zawiera m.in. znany wierzycielowi numer Powszechnego Elektronicznego Systemu Ewidencji Ludności (PESEL) zobowiązanego, to jednak brak numeru PESEL w upomnieniu doręczonym stronie skarżącej przed zmianą prawa w tym zakresie, nie może przekreślać skuteczności tego dokumentu, tym bardziej, że osobą zobowiązaną jest strona skarżąca, a nie jej dziecko, które podlega obowiązkowi szczepień ochronnych zgodnie z ustawą, zaś skarga kasacyjna nie zawiera - jak już wspomniano - szerszego rozwinięcia wskazanego zarzutu, poza gołosłownym stwierdzeniem, że upomnienie jest wadliwe i musi zostać potraktowane jako nieistniejące. W powyższych realiach prowadzenie egzekucji było możliwe, gdyż na podstawie wystawionego upomnienia nie ma jakichkolwiek wątpliwości, zarówno co do osoby zobowiązanej do wykonania nakazu ustawowego (strona skarżąca) jak i osoby, która ma zostać poddana temu nakazowi (szczepieniom) - indywidualnie wskazane dziecko strony. Ponadto, w aktach sprawy znajdują się numery PESEL strony i jej dziecka.

Niezasadny jest także zarzut nr 2 lit. e) skargi kasacyjnej, wskazujący na naruszenie przez organ odwoławczy art. 15 k.p.a. i wyrażonej w nim zasady dwuinstancyjności postępowania, skutkujące zdaniem strony brakiem rozpoznania jej zarzutów.

Poza gołosłownym twierdzeniem o naruszeniu art. 15 k.p.a., dokonana analiza postanowienia organu II instancji wskazuje, że organ w sposób wystarczająco wyraźny i precyzyjny odniósł się do wszystkich zasadniczych twierdzeń strony podniesionych nie tylko w zażaleniu, ale także na wcześniejszym etapie postępowania. Ocena postanowienia nie pozostawia więc wątpliwości, że rozstrzygnięto sprawę w jej całokształcie. Zasada dwuinstancyjności postępowania nie została naruszona.

Za chybiony uznać należało również zarzut nr 2 lit. a) skargi kasacyjnej, dotyczący "czynienia założeń", co należy rozumieć jako podnoszone przez stronę uchybienie w zakresie niewyjaśnienia rysujących się na tle zgłoszonych przez nią zarzutów, wątpliwości co do ich zakresu oraz podstaw. I choć strona skarżąca nie podnosi wprost zarzutu naruszenia art. 64 § 2 k.p.a. (co czyni w innej swojej sprawie o sygn. akt II GSK 2217/23), to jednak do tego właśnie przepisu odwołuje się w uzasadnieniu środka odwoławczego, precyzując że nie wezwano jej do wyjaśnienia zarzutów.

Jak wskazano, strona skarżąca wskazuje na naruszenie art. 33 § 2 w zw. z art. 34 § 2 pkt 1 u.p.e.a. poprzez oparcie rozstrzygnięcia na założeniach przyjętych przez organ I i II instancji i brak wezwania do poprawnego wskazania zarzutów.

Po pierwsze, procedura wyjaśnienia wątpliwości, co do stanowiska strony skarżącej wyrażonego w zarzutach ma uzasadnienie wyłącznie wówczas, gdy z przedłożonego pisma procesowego, nie można w sposób dostatecznie precyzyjny wywieść sensu żądania i jego podstawy prawnej. Będzie więc tak wtedy, gdy np. zakwalifikowanie stanowiska strony wskazuje na możliwość przypisania danego naruszenia pod różne podstawy zarzutów opisanych w art. 33 § 2 u.p.e.a., choć w tym przypadku organ nadal może ocenić dany zarzut z perspektywy wszystkich "zbiegających się" podstaw prawnych wymienionych w art. 33 § 2 u.p.e.a. Procedura wyjaśnienia wątpliwości będzie też uzasadniona, jeżeli twierdzenia strony są w sposób oczywisty niejasne. Dopiero wówczas można mówić o zaktualizowaniu się obowiązku organu do wezwania strony do wyjaśnienia wątpliwości, stosowanym w trybie wynikającym z art. 64 § 2 k.p.a. w zw. z art. 18 u.p.e.a.

Po drugie, bez znaczenia w sprawie pozostaje powoływana przez stronę konieczność wezwania jej do sprecyzowania (poprawienia) zarzutów. Jakkolwiek katalog zarzutów jest katalogiem zamkniętym, tym niemniej strona nie dostrzega, że złożyła zarzuty, które mogły zostać odczytane przez organ jako dotyczące: wykonania obowiązku (poddanie się badaniom kwalifikacyjnym), określenia obowiązku niezgodnie z art. 17 ust. 2 ustawy, czy też wskazała na brak wykonalności obowiązku wynikający z niewykluczenia przez lekarza przeciwwskazań do szczepienia i nieułożenia indywidualnego kalendarza szczepień. W kontekście tego powołała się również na naruszenie art. 29 § 2 u.p.e.a. negując działania organu egzekucyjnego i wady samej egzekucji.

Strona nie dostrzega różnicy pomiędzy niezasadnością jasno sformułowanego zarzutu (nawet oczywiście błędnego), a niejasnością zarzutu, wymagającego doprecyzowania w trybie art. 64 § 2 k.p.a., a przez to nienadającego się na danym etapie do rozpoznania. To więc, że w ramach zarzutu żądała np. weryfikacji działań organu egzekucyjnego, co nie mieści się w żadnej z podstaw wymienionych w art. 33 § 2 u.p.e.a., nie stanowiło o obowiązku wzywania jej do uzupełnienia braków formalnych zarzutów poprzez ich sprecyzowanie, bo taki nie występował. Jeszcze raz należy wyjaśnić, że czym innym jest zarzut niejasny, a czym innym niezasadny (nawet w sposób oczywisty). Z tym drugim mamy do czynienia także wtedy, gdy strona wskazuje jako zarzut stan, który w ogóle nie mieści się w żadnej z podstaw prawnych wskazanych w art. 33 § 2 u.p.e.a.

Konkludując, czynienie organom i WSA zarzutu niewłaściwego zrekonstruowania i odczytania sensu żądania strony, a następnie poddania takiego ustalenia ocenie, nie jest zasadne.

Niezasadny jest także zarzut nr 2 lit. d) skargi kasacyjnej wskazujący na naruszenie art. 33 § 2 pkt 6 lit. c) u.p.e.a., gdyż zdaniem strony brak było wymagalności obowiązku, bowiem nie wykluczono przeciwwskazań do obowiązkowych szczepień ochronnych.

Podzielając w tym względzie wyjaśnienia organów, słusznie zaakceptowane przez WSA, należy krótko wskazać, że jak wynika z materiału dowodowego, strona - pomimo składania deklaracji o woli zaszczepienia dziecka - nie wyraziła dotąd zgody na jego uodpornienie, mnożąc problemy natury formalnej i prezentując subiektywne wątpliwości, w szczególności zaś błędnie rozumiejąc obowiązek szczepień oraz własne działania. Nie ma wątpliwości, że wizyty kwalifikacyjne kończyły się albo stwierdzeniem możliwości zaszczepienia albo do nich po prostu nie dochodziło wskutek niestawiennictwa, czego strona nie chce zaakceptować. Subiektywna wizja strony co do prawidłowości wiedzy i decyzji lekarza, czy też zakresu dokonanego badania kwalifikacyjnego nie uzasadnia twierdzenia o wadliwości prowadzonych działań, a przez to braku wymagalności obowiązku z tej przyczyny.

Ustawa nie przewiduje prawa pacjenta (tu opiekuna prawnego) do odmowy wyrażenia zgody na szczepienie ochronne. Wręcz przeciwnie, statuuje ogólny obowiązek poddania się szczepieniom ochronnym, gdy brak jest przeciwwskazań. Jest to działanie w interesie ogółu. Jedynie więc w sytuacji wskazań lekarskich, gdy lekarskie badanie kwalifikacyjne (a nie jakiekolwiek badanie lekarskie, na które powołuje się strona, czy też jej wizja szczepień), daje podstawy do długotrwałego odroczenia obowiązkowego szczepienia, lekarz kieruje osobę objętą obowiązkiem do konsultacji specjalistycznej (art. 17 ust. 5 ustawy). Taka sytuacja w tej sprawie nie występuje.

To więc na rodzicu małoletniego dziecka (opiekunie prawnym) spoczywa prawny obowiązek, wynikający wprost z ustawy, zgłoszenia się z dzieckiem do lekarza sprawującego nad nim opiekę profilaktyczną w celu przeprowadzenia badań kwalifikacyjnych w celu potwierdzenia bądź wykluczenia przeciwwskazań do wykonania obowiązkowego szczepienia ochronnego. Akta sprawy nie zawierają przy tym żadnego uznanego prawem i wydanego przez uprawnionego lekarza dokonującego kwalifikacji, zaświadczenia lekarskiego o istnieniu przeciwwskazań zdrowotnych do wykonania szczepień ochronnych.

VIII.

Uchylenie zaskarżonego wyroku oraz obu postanowień organów inspekcji sanitarnej umożliwiały natomiast zarzuty skargi kasacyjnej, tj.:

- nr 1 (w części w jakiej odwołuje się do wyroku Trybunału Konstytucyjnego, zaś w części dotyczącej wymagalności obowiązku szczepień wobec braku ustalenia indywidualnego kalendarza szczepień czy niewykluczenia przeciwwskazań do szczepienia zarzut ten jest niezasadny),

- nr 2 lit. b),

przy czym zarzuty te, z uwagi na komplementarny charakter, rozpatrzono łącznie.

Strona wskazuje, że w sprawie należało uwzględnić wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 9 maja 2023 r. sygn. akt 81/19, orzekający o zakresowej niezgodności z Konstytucją RP niektórych przepisów ustawy o zwalczaniu zakażeń u ludzi. I choć czyni to w sposób nieporadny, gdyż bez prostego wyjaśnienia istoty rzeczy, a miejscami wręcz sugerując, że wskazane orzeczenie TK wyeliminowało również możliwość prowadzenia szczepień ochronnych jako takich, to jednak ostatecznie należało uwzględnić stanowisko odnośnie do kwestii konstytucyjności rozwiązań z zakresu szczepień ochronnych, a w związku z tym wymagalności tego obowiązku w tej konkretnie sprawie na podstawie tytułu wykonawczego opartego o Program Szczepień Ochronnych ustanawiany w drodze komunikatu GIS.

Z zarzutów zgłoszonych przez stronę względem prowadzonej egzekucji wynika, że uznaje ona, że w sprawie zachodzi m.in. brak wymagalności obowiązku przeprowadzenia szczepień ochronnych jej dziecka (z różnych powodów). Jakkolwiek motywy takiego twierdzenia strony mają swoje źródło głównie w jej błędnym przekonaniu o tym, że wadliwie przeprowadzono badania kwalifikacyjne, zaś przepisy prawa powołane przez organ nie mogły stanowić podstawy do wywodzenia na ich podstawie obowiązku szczepień, to jednak zwrócić należy uwagę, że pomimo uznania przez organy i WSA za bezzasadny zarzutu braku wymagalności obowiązku, strona nadal podnosi naruszenie Konstytucji, poprzez zaliczenie Komunikatu Głównego Inspektora Sanitarnego do katalogu źródeł prawa powszechnie obowiązującego i przyjęcie, że na tej podstawie można nakładać na obywateli obowiązek zaszczepienia określoną ilością dawek szczepionek, w ustalonych okresach, co jest sprzeczne z art. 87 ustawy zasadniczej.

W konsekwencji naruszono jej zdaniem art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b) w zw. z art. 17 ust. 2, 4 i 5 ww. ustawy w zw. z § 5 rozporządzenia Ministra Zdrowia z 18 sierpnia 2011 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych (t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 2172) poprzez uznanie, że obowiązek szczepień ochronnych, w zakresie zwłaszcza podania poszczególnych dawek szczepionek na podstawie komunikatu GIS, jest wymagalny.

Normy prawne objęte omawianymi zarzutami skargi kasacyjnej były przedmiotem kontroli Trybunału Konstytucyjnego, który wskazanym wyrokiem z 9 maja 2023 r. sygn. akt 81/19 stwierdził, że art. 17 ust. 11 ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (Dz.U. z 2022 r. poz. 1657, z późn. zm.) w związku z § 5 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 18 sierpnia 2011 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych (Dz.U. z 2022 r. poz. 2172) w zakresie, w jakim termin wymagalności obowiązkowych szczepień ochronnych, jak i liczba dawek poszczególnych obowiązkowych szczepień ochronnych, określone są w Programie Szczepień Ochronnych na dany rok, ogłaszanym przez Głównego Inspektora Sanitarnego w formie komunikatu, a nie przez ministra właściwego do spraw zdrowia, w drodze rozporządzenia, jest niezgodny z art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 w związku z art. 87 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

W wyroku tym (patrz uzasadnienie) wyraźnie wskazano, że powyższe stanowisko nie odnosi się do zagadnienia zgodności z Konstytucją samego obowiązku poddania się obowiązkowym szczepieniom ochronnym jako takiego, w związku z czym konieczne jest zapewnienie stosownych ram realizacji tego obowiązku i z tych przyczyn określono termin utraty mocy obowiązującej zakwestionowanych przepisów - po upływie 6 miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku w Dzienniku Ustaw. Ponieważ wyrok ogłoszono w Dzienniku Ustaw z 12 maja 2023 r. (Dz.U. 2023 r. poz. 909), termin zawarty w klauzuli odroczenia wejścia w życie skutku derogacyjnego, upłynął z dniem 12 listopada 2023 r., a więc po wydaniu wyroku przez WSA.

Z wyroku wynika również, że Program Szczepień Ochronnych, wydawany przez GIS w formie komunikatu, wskazuje wiek dziecka, kiedy należy poddać je obowiązkowemu szczepieniu ochronnemu przeciwko konkretnej chorobie. Osiągniecie przez dziecko określonego wieku aktualizuje obowiązek poddania go szczepieniom ochronnym. Wynika to z obowiązywania § 5 rozporządzenia MZ (obecnie zastąpionego rozporządzeniem Ministra Zdrowia z 27 września 2023 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych - Dz. U. z 2023 r. poz. 2077), który stanowi, że obowiązkowe szczepienia ochronne są przeprowadzane zgodnie z PSO na dany rok. Komunikat GIS wskazuje termin wymagalności obowiązkowych szczepień ochronnych, jak i liczbę dawek poszczególnych szczepionek. Z tego względu nie można uznać, że PSO na dany rok nie wprowadza nowości normatywnej. Ani w ustawie o zwalczaniu chorób zakaźnych, ani w rozporządzeniu nie sprecyzowano tych kwestii. W uzasadnieniu orzeczenia TK zwrócono również uwagę, że w zamierzeniu ustawodawcy komunikat GIS ma mieć jedynie charakter techniczny i zawierać reguły instrumentalne kierowane do podmiotów organizacyjnie podległych GIS, jak i personelu medycznego. Przechodząc zaś do istoty oceny zgodności kwestionowanych przepisów z Konstytucją wskazano, że sprecyzowanie zakresu obowiązku jednostki w drodze rozporządzenia jest dopuszczalne, o ile istnieje stosowna delegacja ustawowa, tj. spełnione są przesłanki określone w art. 92 Konstytucji. W realiach sprawy dochodzi jednak do pewnego paradoksu: w sposób niezamierzony nastąpiła subdelegacja kompetencji - termin wymagalności obowiązkowych szczepień ochronnych, jak i liczbę dawek poszczególnych szczepionek wskazuje GIS w PSO na dany rok, a minister właściwy do spraw zdrowia nakazuje przeprowadzać obowiązkowe szczepienia ochronne zgodnie z PSO. Z kolei art. 17 ust. 11 ustawy o zwalczaniu chorób zakaźnych wskazuje, że komunikat GIS ma uwzględniać przepisy rozporządzenia. Konkludując: w zamierzeniu ustawodawcy komunikat GIS ma mieć jedynie charakter techniczny i zawierać reguły instrumentalne kierowane do podmiotów organizacyjnie podległych GIS, jak i personelu medycznego. Uszczegółowienie obowiązku szczepień ochronnych adresowanego do jednostki ma być wyłącznie unormowane rozporządzeniem. W rzeczywistości jednak komunikat GIS wywiera równocześnie skutek w sferze kształtowania praw jednostki. Taka dwutorowość nie jest (...) dopuszczalna na poziomie komunikatu. Powinna wystąpić na poziomie rozporządzenia, będącego podstawą dla GIS do sformułowania reguł instrumentalnych, jak i doprecyzowania obowiązku ciążącego na jednostce. Zestawienie związkowe przepisów będących przedmiotem kontroli pozwalało zatem na taką rekonstrukcję normy, aby wydać przez TK wyrok zakresowy, albowiem niekonstytucyjność uwidacznia się dopiero przy łącznym ujęciu tych przepisów.

Ponadto TK, odwołując się do szeregu wartości demokratycznego państwa prawnego, wynikających z art. 2 Konstytucji, zwłaszcza zasady ochrony zaufania obywatela do państwa i stanowionego przez nie prawa, jak i wymogu ustawowej formy ograniczenia wynikającego z art. 31 ust. 3 Konstytucji, wskazał, że intensywność ingerencji w prawo podmiotowe musi być kontrolowalna przez obywatela, tj. wynikać z prawa powszechnie obowiązującego. Poddanie jednostki obowiązkowi szczepień ochronnych, czy też - w realiach niniejszej sprawy - ponoszenie odpowiedzialności za jego niezrealizowanie przez osobę, która sprawuje prawną pieczę nad osobą małoletnią, stanowi istotną ingerencję w prawa podmiotowe (art. 47 Konstytucji). W wypadku niezrealizowania ciążącego na jednostce obowiązku musi ona liczyć się z poważnymi konsekwencjami. Z tego względu musi być w stanie precyzyjnie ustalić treść ciążącego na niej obowiązku. Sytuacja, gdy jego treść jest współkształtowana komunikatem GIS, niebędącym aktem prawa powszechnie obowiązującego (a contrario art. 87 Konstytucji), jest niedopuszczalna. W rezultacie - termin wymagalności obowiązkowych szczepień ochronnych, jak i liczba dawek poszczególnych obowiązkowych szczepień ochronnych powinny być - w ślad za źródłem powszechnie obowiązującego prawa - wskazane w PSO na dany rok, jednakże komunikat GIS nie może stanowić podstawy do rekonstrukcji zakresu nakazów wynikających z obowiązku szczepień ochronnych nałożonego na jednostkę na mocy ustawy.

Wskazano także, że stwierdzenie przez Trybunał zakresowej niezgodności art. 17 ust. 11 ustawy w zw. z § 5 rozporządzenia MZ z art. 47 w zw. z art. 31 ust. 3 w zw. z art. 87 Konstytucji powoduje konieczność dostosowania stanu prawnego przez właściwy organ władzy publicznej.

Mając przy tym świadomość, że materia dotycząca obowiązkowych szczepień ochronnych może ulegać potrzebie częstych zmian, co zależy od wielu czynników, w tym aktualnej wiedzy medycznej, TK zasugerował dostosowanie stanu prawnego w pierwszej kolejności poprzez zmianę rozporządzenia. Minister właściwy do spraw zdrowia może bowiem rozważyć określenie, w drodze rozporządzenia wydawanego na podstawie art. 17 ust. 10 ustawy, terminu wymagalności obowiązkowych szczepień ochronnych, jak i liczby dawek poszczególnych obowiązkowych szczepień ochronnych, w szczególności czy takie rozwiązanie mieści się w zakresie spraw przekazanych do uregulowania w art. 17 ust. 10 pkt 2 ustawy, tj. określenia wieku i innych okoliczności stanowiących przesłankę nałożenia obowiązku szczepień ochronnych na osoby lub grupy osób obowiązane do poddawania się obowiązkowym szczepieniom ochronnym przeciw chorobom zakaźnym. Powinno to umożliwić osiągnięcie efektu dwutorowej spójności normatywnej. Po pierwsze, w sposób konstytucyjnie dopuszczalny, w drodze rozporządzenia, w pełni sprecyzowany zostałby ustawowy obowiązek szczepień ochronnych ciążący na jednostce, która mogłaby ponosić odpowiedzialność w wypadku braku jego realizacji. Po drugie, PSO na dany rok, wydawany przez GIS w formie komunikatu, miałby wtedy czysto techniczny charakter. Minister Zdrowia może rozważyć ponadto sugestię, aby określić termin wymagalności obowiązkowych szczepień ochronnych, jak i liczbę dawek poszczególnych obowiązkowych szczepień ochronnych, w formie załącznika do rozporządzenia.

Omawiany i przytoczony wprost w obszernych fragmentach wyrok TK został wykonany wspomnianym wyżej rozporządzeniem Ministra Zdrowia z 27 września 2023 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych.

W związku z powyższym Naczelny Sąd Administracyjny wskazuje, że ma obowiązek uwzględnienia z urzędu orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego o niezgodności z Konstytucją aktu normatywnego, na podstawie którego zostało wydane zaskarżone orzeczenie, nawet wówczas gdy niekonstytucyjny przepis nie został wskazany w podstawach kasacyjnych (por. uchwała NSA z 7 grudnia 2009 r. sygn. akt I OPS 9/09). Stwierdzić zatem należy, że wyrok TK z 9 maja 2023 r. sygn. akt SK 81/19, wbrew twierdzeniu WSA, ma znaczenie w niniejszej sprawie. Pomimo bowiem tego, że w dacie orzekania WSA i organów stosowne przepisy pozostawały w obrocie prawnym, gdyż odroczono utratę ich mocy obowiązującej po wyroku WSA, to jednak na etapie orzekania przez Naczelny Sąd Administracyjny w obrocie pozostaje wskazany wyrok TK, eliminujący je zakresowo. Wobec więc tego, że przepisy będące podstawą wydanych w sprawie rozstrzygnięć uznane zostały za niezgodne z Konstytucją, konieczne jest ponowne zweryfikowanie zarzutu braku wymagalności obowiązku na podstawie PSO ogłaszanego komunikatem.

Nie jest wiec prawidłowe twierdzenie Sądu pierwszej instancji, zgodnie z którym - mówiąc w uproszczeniu - z uwagi na odroczenie utraty mocy obowiązującej zakwestionowanych zakresowo przepisów prawa oraz uwzględniając niezakwestionowanie przez Trybunał samego systemu obowiązkowych szczepień ochronnych, w tym potrzeby zapewnienia ich kontynuacji, wyrok TK nie ma znaczenia w sprawie.

Wskazana przez Trybunał Konstytucyjny konieczność zapewnienia ciągłości realizacji obowiązkowych szczepień ochronnych nie może stanowić uzasadnienia dla dalszego stosowania zakwestionowanych przepisów po upływie terminu odroczenia utraty przez nie mocy obowiązującej, co nie oznacza bezzasadności obowiązku szczepień, jak błędnie postrzega to strona.

Jakkolwiek stanowisku WSA przyświeca skądinąd słuszna i zasługująca na aprobatę motywacja, to jednak proponowane rozwiązanie (dalsze stosowanie zakwestionowanego konstytucyjnie prawa) stanowiłoby systemowe zaprzeczenie skutku rozstrzygnięcia TK, tym bardziej, że ustawodawca nie podjął próby wstecznego, ustawowego i systemowego uregulowania, w okresie po ogłoszeniu wyroku Trybunału a przed utratą mocy obowiązującej przez zakwestionowane przepisy prawa, stanów takich, jak występujące w niniejszej sprawie, co dałoby asumpt do szerszych rozważań i ocen w tym zakresie.

Niezależnie więc od prawidłowo odczytanej przez WSA postawy strony skarżącej, która - co wynika z akt sprawy - w sposób aż nader oczywisty wyraża niechęć wobec obowiązku zaszczepienia dziecka, posługując się instytucjami prawnymi instrumentalnie, w istocie w celu unikania jego wykonania, a nie realizacji, nie jest możliwe stwierdzenie, że zakwestionowane przepisy nadal mają pełne zastosowanie.

W tym kontekście, w ponownym postępowaniu istotne będzie odniesienie się przez organ do regulacji przyjętej w nowym rozporządzeniu MZ z 2023 roku, zawierającym załącznik nr 1 "schemat obowiązkowych szczepień dzieci i młodzieży" oraz komunikatu GIS z dnia 27 września 2023 r. w sprawie Programu Szczepień Ochronnych na rok 2024 r. (ten ostatni z uwzględnieniem przesłanki aktualności, wyznaczanej datą orzekania przez organ).

Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko, że brak jest podstaw do podważania w niniejszej sprawie obowiązku wykonania szczepienia ochronnego, a zbadania wymaga w istocie termin jego wymagalności. Uwzględniając zmianę stanu prawnego, jako konieczne jawi się więc uaktualnienie stanowiska wierzyciela w przedmiocie zarzutów strony w aspekcie wymagalności obowiązku poddania dziecka w określonym terminie konkretnym obowiązkowym szczepieniom ochronnym, ujętym w "schemacie obowiązkowych szczepień dzieci i młodzieży". Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy powinny zatem ocenić, czy i jaki w nowym stanie prawnym wyznaczony został termin maksymalny wykonania obowiązku zaszczepienia. Zobowiązane będą także uwzględnić zmiany prawne do jakich doszło. Jakkolwiek Trybunał Konstytucyjny zakwestionował przepisy dotyczące Programu Szczepień Ochronnych ogłaszanego w formie komunikatu GIS, to zarazem potwierdził istniejący z mocy prawa obowiązek tych szczepień.

Mając na uwadze, że wyrok Sądu pierwszej instancji został wydany z uwzględnieniem niekonstytucyjnego brzmienia przepisów, podlegał uchyleniu jako naruszający przepisy prawa materialnego w związku z przepisem u.p.e.a. wskazanym w zarzucie nr 2 lit. b) skargi kasacyjnej. Uchyleniu podlegały także poddane kontroli sądowoadministracyjnej postanowienia organów inspekcji sanitarnej. W związku z powyższym na podstawie art. 188 oraz art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i art. 135 p.p.s.a. orzeczono jak w pkt 1 i 2 sentencji.

O kosztach postępowania sądowego orzeczono na podstawie art. 200 i art. 203 pkt 1 p.p.s.a.