Wyrok WSA w Lublinie, sygn. akt I SA/Lu 19/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie
Data orzeczenia: 2024-03-27 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Dyrektor Wojewódzkiego Urzędu Pracy
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 41a ust. 1 pkt 1
journal: Dz.U. 2021 poz 266
law: Ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Monika Kazubińska-Kręcisz (sprawozdawca) Sędzia WSA Andrzej Niezgoda Asesor sądowy Marcin Małek Protokolant starszy asystent sędziego Tomasz Woźny po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 marca 2024 r. sprawy ze skargi A. K. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia 9 listopada 2023 r. nr 0816-PU/16.411.52.1.2023 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek I. uchyla zasądzoną decyzję oraz decyzję Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia 28 września 2023 r. nr 0816-PU/16.411.52.2023; II. zasądza od Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego na rzecz A. K. kwotę 497 zł (czterysta dziewięćdziesiąt siedem złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z 9 listopada 2023 r. Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego utrzymał w mocy decyzję Kasy z dnia 28 września 2023r., odmawiającą A. K. (skarżącej) umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników za okres od lutego 1995 r. do kwietnia 2002 r. na funduszu emerytalno-rentowym w kwocie 12.776,40 zł (składki: 3.768,40 zł, odsetki za zwłokę 9.008 zł) oraz na funduszu wypadkowym, chorobowym i macierzyńskim w kwocie 5.300,90 zł (składki: 1.532,90 zł, odsetki za zwłokę: 3.768 zł).

Organ wskazał, że skarżąca dysponuje majątkiem w postaci nieruchomości oraz stałymi comiesięcznymi przychodami, tj. wynagrodzeniem za pracę w wysokości 2.483 zł netto, rentą chorobową wraz z zasiłkiem w kwocie 2.796 zł netto, a dodatkowo z tytułu posiadanego gospodarstwa rolnego pobiera dopłaty. Skarżąca powołuje się na odczucie pogorszenia sytuacji ekonomicznej i życiowej przez zadłużenie dotyczące konta ubezpieczeniowego zmarłego ojca oraz objęcie zabezpieczeniem hipotecznym nieruchomości, której jest właścicielem. Zdaniem organu, jest to niezgodne ze stanem faktycznym. ponieważ Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego nie dochodzi od skarżącej – jako dłużnika rzeczowego Skarbu Państwa, należności objętych zabezpieczeniem hipotecznym. Zabezpieczenie hipoteczne nie wpływa więc na prowadzenie działalności rolniczej, a skarżąca może swobodnie dysponować nieruchomością i pobierać z niej pożyczki.

Organ wskazywał, że skarżąca posiada gospodarstwo rolne o powierzchni 4,4200 ha fizycznych, tj. 5,0570 ha przeliczeniowych. Wpisy hipoteki przymusowej z dnia 23 maja 2005 r. oraz 18 marca 2010 r. w księdze wieczystej prowadzonej dla nieruchomości objętej darowizną od rodziców skarżącej o powierzchni 3,1600 ha fiz. zostały dokonane zgodnie z przepisami art. 41a §1 pkt 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników oraz przepisami działu III ustawy Ordynacja podatkowa. Dokonanie zabezpieczenia hipotecznego na nieruchomości, której właścicielem był S. S., miało na celu dochodzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników, które nie były płacone przez zobowiązanego.

Analizując sytuację zdrowotną skarżącej oraz potrzeby finansowe związane z chorobą organ stwierdził, że są one niewątpliwie dużym obciążeniem dla budżetu domowego. Niemniej jednak niesłuszne jest stwierdzenie, iż posiadanie nieruchomości, którą skarżąca przyjęła w darowiźnie w pełni świadomie wraz z ustanowionym zabezpieczeniem hipotecznym wpływa na pogorszenie jej sytuacji finansowej, ponieważ należności zabezpieczone hipotecznie nie obciążają jej bieżącymi kosztami. Dodatkowo, nabyta nieruchomość znacznie przewyższa swoją wartością kwotę wpisu hipoteki przymusowej dokonanego przez Kasę. Ponadto, zadłużenie objęte układem ratalnym, które S. S. spłacał do momentu śmierci, nie obejmowało całości należności wynikających z okresów składkowych zabezpieczonych hipoteką. Wraz z przeniesieniem własności nieruchomości skarżąca przejęła zobowiązania wynikające z zapisu w dziale IV księgi, uwzględnione również w akcie darowizny.

Organ podkreślił, że zadłużenie na koncie zmarłego w dniu 15 lipca 2023 r. S. S., objęte zabezpieczeniem hipotecznym na nieruchomości, na dzień złożenia wniosku o umorzenie dotyczy okresu od lutego 1995 r. do kwietnia 2002 r. w kwocie: 18.077,30 zł z czego: należność główna 5.301,30 zł oraz odsetki 12.776 zł. Są to należności, których termin przedawnienia upłynął. Zgodnie jednak z treścią art. 41b § 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, nie ulegają przedawnieniu należności z tytułu składek zabezpieczone hipoteką, jednakże po upływie terminu przedawnienia należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki do wysokości zaległych składek i odsetek za zwlokę liczonych do dnia przedawnienia.

W skardze na powyższą decyzję A. K. wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji KRUS, o zobowiązanie organu do wydania w określonym terminie decyzji oraz o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania.

W skardze podniesiono zarzuty naruszenia:

- art. 41a §1 pkt 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że w niniejszej sprawie nie zachodzą przesłanki do umorzenia należności, co skutkowało nieuwzględnieniem ważnego interesu strony, a w konsekwencji odmówieniem umorzenia należności, podczas gdy skarżąca wskazała na szereg okoliczności, które należało uwzględnić ze względu na ważny interes, a także przez nieprzeprowadzenie analizy sytuacji skarżącej oraz analizy stanu funduszy Kasy;

- art. 41b § 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników przez jego niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że w niniejszej sprawie przepis ten powinien zostać zastosowany, podczas gdy skarżąca nie poruszała we wniosku o umorzenie kwestii przedawnienia należności, a jedynie zwracała się o umorzenie części lub całości zobowiązania na niej ciążącego z uwagi na jej bardzo trudną sytuację zdrowotną i ekonomiczną, która uległa znacznej zmianie w ciągu ostatnich kilku lat;

- art. 138 §1 pkt 1 k.p.a. przez jego zastosowanie i utrzymanie wydanej z naruszeniem prawa decyzji organu I instancji w mocy;

- art. 7 i art. 77 § 1 w zw. z art. 80 k.p.a. przez brak wszechstronnego i wyczerpującego ustalenia stanu faktycznego, w tym:

- brak ustalenia, warunków bytowych i materialnych skarżącej, stanu jej zdrowia, jak również brak oceny okoliczności sprawy na podstawie całokształtu materiału dowodowego, w wyniku czego doszło do nieprawidłowej oceny i uznania, że skarżąca może spłacać ciążące na nieruchomości zadłużenie, mimo że jest osobą chorą, porusza się na wózku inwalidzkim lub z pomocą osób trzecich, nie jest zdolna do samodzielnej egzystencji,

- błędne uznanie, że skarżąca posiada inne nieruchomości jako właściciel, w przypadku kiedy otrzymała niewielką nieruchomość od brata jako wsparcie ekonomiczne w chorobie, w celu jej dalszej sprzedaży, a uzyskane pieniądze przeznaczyła w całości na swoje leczenie i wkład własny do dofinansowania zakupu auta z pomocą PFRON jako osoba niepełnosprawna;

- błędne uznanie, że skarżąca odczuwa pogorszenie sytuacji ekonomicznej i życiowej przez zadłużenie dotyczące konta ubezpieczeniowego zmarłego ojca, w przypadku kiedy zadłużenie nie jest odczuciem a faktem, a samo ustanowienie hipoteki na nieruchomości w rzeczywistości wpływa dyskwalifikująco na możliwości ubiegania się o jakiekolwiek dofinansowanie lub pomoc kierowaną do osób niepełnosprawnych z PFRON czy innych instytucji;

- niewłaściwe uznanie, że skarżąca pobiera dopłaty z Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa oraz czynsz dzierżawny, w przypadku kiedy skarżąca pobiera rocznie z ARiMR dopłatę w kwocie 1.997,30 zł, z czego opłaca podatek od nieruchomości w kwocie 910 zł, nie pobiera czynszu dzierżawnego z uwagi na to, że oddała w użytkowanie nieodpłatne wszystkie grunty rolne swojemu synowi i z tego tytułu nie czerpie żadnych dochodów.

Skarżąca wniosła też o dopuszczenie dowodu z dokumentów dołączonych do wniosku o umorzenie oraz wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, na okoliczność zmian w jej życiu oraz aktualnych potrzeb, a nadto z zeznań świadka Z. K., na okoliczność wykazania faktu codziennego funkcjonowania skarżącej, jej chorób i potrzeb dostosowania miejsca zamieszkania, wysokości wydatków i kosztów, ponoszonych w związku z licznymi zabiegami i rehabilitacją.

W uzasadnieniu skargi wskazano, że zaskarżona decyzja zawiera błędną podstawę prawną, bowiem art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. dotyczy wyłącznie decyzji odwoławczej.

Skarżąca podkreśliła, że do momentu pojawienia się u niej poważnej nieuleczalnej choroby, pracowała i spłacała zadłużenie, które zostało ujęte w akcie notarialnym. Obecnie choruje na stwardnienie rozsiane, pierwotny niedobór odporności, nowotwory kości, spastyczność mięśni, chorobę neurozwyrodnieniową o podłożu genetycznym. Jest to związane z rozbudowanym i kosztownym leczeniem. Podkreśliła, że we wniosku o umorzenie należności jasno przedstawiła swoją trudną sytuację, załączając szereg dokumentów, zaświadczeń oraz faktur. Wynagrodzenie oraz renta, którą otrzymuje, w całości przeznaczana jest na leczenie i badania. Po opłaceniu terapii, leków, zabiegów oraz niektórych badań, skarżącej nie zostaje nic. Rodzina wspiera ją i pomaga finansowo. Organ nie wziął zatem pod uwagę ogromnej zmiany w jej życiu i sposobie funkcjonowania. Obecnie porusza się na wózku inwalidzkim, ma trudności z poruszaniem się. Organ całkowicie pominął fakt ciężkiej choroby skarżącej oraz jej możliwości płatnicze. Wskazał jedynie, że skarżąca mogłaby sprzedać część nieruchomości i spłacić należność na rzecz KRUS w sytuacji, kiedy skarżąca potrzebuje tych pieniędzy na dalsze badania genetyczne i ratowanie swojego życia i zdrowia, względnie dla poprawy funkcjonowania i warunków, z przystosowaniem domu i obejścia do potrzeb osoby poruszającej się na wózku inwalidzkim. Obecnie nie opuszcza domu, bo nie ma przygotowanego odpowiedniego podłoża, by poruszać się wózkiem inwalidzkim. Chciałaby skorzystać z ofert pomocy dla osób niepełnosprawnych, ale obciążająca nieruchomość hipoteka wyklucza otrzymanie jakiegokolwiek wsparcia. Ponadto, skarżąca spłaca kredyt w wysokości 10.000 zł – raty miesięcznej około 900 zł, który zaciągnęła na poczet dostosowania domu do swoich potrzeb. Nieruchomość, którą wskazał organ jako dodatkową (otrzymana od brata), została już sprzedana, a środki przeznaczone na zakup samochodu dostosowanego do jej potrzeb (w dużej części dofinansowany ze środków PFRON).

Na rozprawie skarżąca dodatkowo wyjaśniła, że początkowo dzierżawiła zabezpieczoną nieruchomość, ale z uwagi na klasę bonitacyjną i zakres uprawy (głównie łąka) otrzymywała z tego tytułu niewielki czynsz (około 1.800 zł). W takiej sytuacji bardziej ekonomiczne było pozostawienie nieruchomości w gospodarstwie i pobieranie dopłat, które wynoszą około 2.500 zł. Jednak w momencie pogorszenia stanu zdrowia i koniecznej opieki osób drugich okazało się, że uprawa tych gruntów uniemożliwia mężowi skarżącej uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego. Dlatego zdecydowała o oddaniu ziemi w użytkowanie synowi, który również wspiera ją finansowo, mimo że nadal jest studentem.

Skarżąca cofnęła wniosek dowodowy z zeznań świadka Z. K., ale złożyła plik dokumentów obejmujących m.in. dowody na okoliczność wysokości wydatków związanych z rehabilitacją oraz spłacania od wielu lat zadłużenia, jakie z różnych tytułów posiadał jej zmarły ojciec. Dowody te zostały włączone przez Sąd w poczet materiału dowodowego sprawy.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, popierając stanowisko prezentowane w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga jest zasadna, bowiem zaskarżona decyzja narusza prawo w stopniu uzasadniającym jej wyeliminowanie z obrotu prawnego. Tożsame deficyty posiada również decyzja wydana w pierwszej instancji, co stanowiło podstawę do zastosowania art. 135 p.p.s.a.

Organ nie rozważył w sposób właściwy okoliczności niniejszej sprawy w kontekście przesłanek przyznania ulgi w spłacie zaległości z tytułu składek w postaci jej umorzenia. W szczególności, ocena sprawy nie została poprzedzona rzetelnie zebranym materiałem dowodowym oraz ustaleniem stanu faktycznego.

Przypomnieć należy, że kontroli Sądu poddano decyzję odmawiającą skarżącej umorzenia zaległości z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników za okres od lutego 1995 r. do kwietnia 2002 r. na funduszu emerytalno-rentowym oraz na funduszu wypadkowym, chorobowym i macierzyńskim w kwotach należności głównych – 3.768,40 zł i 1.532,90 zł oraz ubocznych w kwotach – 9.008 zł i 3.768 zł. Co nie bez znaczenia, należności te dotyczą nie samej skarżącej, ale jej nieżyjącego ojca – S. S.. Jak wskazano w decyzji, zostały one zabezpieczone hipotecznie na nieruchomości rolnej, którą rodzice skarżącej przekazali jej w darowiźnie w 2016 r. Wbrew stanowisku organu, skarżąca nie kwestionuje swojej odpowiedzialności wynikającej z zabezpieczenia hipotecznego (jako każdoczesnego właściciela nieruchomości), ale – inaczej niż organ – wskazuje na ograniczenia związane z tym prawem rzeczowym na jej majątku. Z tego też względu domaga się udzielenia jej we wskazywanych okolicznościach (indywidualizujących jej sytuację) ulgi w postaci umorzenia zaległości wraz z odsetkami.

Zdaniem skarżącej, jej sytuacja zdrowotna uniemożliwia jakąkolwiek pozytywną zmianę na przyszłość. Uniemożliwia podjęcie pracy, zaś determinuje konieczność leczenia i systematycznych zabiegów medycznych i rehabilitacyjnych. Pochłania to znaczne środki finansowe, bowiem zmuszona jest korzystać nie tylko z publicznej służby zdrowia. Uzyskiwane przez nią dochody wystarczają wyłącznie na leczenie. Skarżąca wskazała, że zmuszona była zaciągnąć kredyt (który aktualnie spłaca), aby przystosować swój dom do potrzeb pogłębiającej się niepełnosprawności. Podobnie, środki uzyskane ze sprzedaży jednej z dziełek gruntu musiała przeznaczyć na wkład własny do pojazdu przystosowanego do jej schorzenia (znacząco dofinansowanego z PFRON), którym dojeżdża na zabiegi i terapię. W jej ocenie, organ całkowicie pominął w swojej ocenie te okoliczności. Tymczasem, z powodu wykazywanych zaległości płatniczych, nie może ona korzystać z wielu form wsparcia publicznego, które w jej sytuacji byłyby niezwykle potrzebne.

W ocenie organu natomiast, o ile skarżąca znajduje się w trudnej obiektywnie sytuacji ze względu na zły stan zdrowia i konieczność stałej opieki osób drugich, to jednak w niniejszej sprawie nie sposób stwierdzić realizacji przesłanek do udzielenia ulgi, co wyklucza możliwość pozytywnego rozstrzygnięcia o wniosku. Skarżąca posiada stałe źródło utrzymania, które pozwala na poniesienie wykazanych kosztów związanych z leczeniem i rehabilitacją oraz na niezbędne wydatki egzystencjalne. Posiada gospodarstwo rolne, które może wydzierżawić w cenach rynkowych. Jak sama deklaruje, wspomagają ją w utrzymaniu członkowie rodziny, w tym brat. Opiekujący się nią mąż pobierał w okresie do 30 września 2023 r. świadczenie pielęgnacyjne. Okoliczności te świadczą – w ocenie organu – o niemożności przyznania wnioskowanej ulgi, bowiem sytuacja skarżącej nie ma charakteru nadzwyczajnego. Zdaniem organu, ze względu na posiadany majątek i dochody, skarżąca obiektywnie może wywiązać się ze zobowiązania.

W ocenie Sądu, przedstawione stanowisko organu jest pozbawione racji, nie uwzględnia bowiem szczególnej sytuacji skarżącej. Co jednak najważniejsze, w ocenie Sądu, organ nie zebrał pełnego materiału dowodowego, który obrazowałby w sposób rzetelny i wiarygodny sytuację rodzinną, materialną i finansową skarżącej i jej gospodarstwa domowego. Dopiero tak ustalone fakty, zestawione z koniecznymi obciążeniami (także nie ustalonymi w sposób kompleksowy), mogą stanowić podstawę rozstrzygania o uldze.

Materialną podstawą uzyskania ulgi w spłacie zobowiązań składkowych jest art. 41 a ust.1 pkt 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 o ubezpieczeniu społecznym rolników ( dz. U. 2021 poz. 266 t.j. ze zm. ), który stanowi, że Prezes Kasy lub upoważniony przez niego pracownik Kasy, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego, na jego wniosek, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego, może umorzyć w całości albo w części należności z tytułu składek na ubezpieczenie rolnika.

Podstawą wydania decyzji są zatem: ważny interes zainteresowanego oraz stan funduszu emerytalno – rentowego oraz składkowego, co rozumieć należy jako interes o charakterze publicznym. Nie można bowiem pomijać faktu, że zadaniem KRUS jest nie tylko obsługa ubezpieczonych, lecz również gromadzenie środków finansowych przeznaczonych na wypłatę świadczeń z tego ubezpieczenia. Środki finansowe na wypłatę tych świadczeń pochodzą ze składek opłacanych na ubezpieczenie przez wszystkich rolników, a zatem opłacanie składek leży w interesie publicznym.

Decyzja o przyznaniu ulgi, jak zasadnie stwierdził organ, oparta jest na uznaniu administracyjnym. Oznacza to, że nawet w przypadku stwierdzenia spełnienia przesłanek do jej udzielenia, organ w ramach swobody decyzyjnej może wydać rozstrzygnięcie negatywne. Decyzja wydana w warunkach uznania administracyjnego nie może być jednak decyzją dowolną, ale musi wynikać z wszechstronnego i dogłębnego rozważenia wszystkich okoliczności faktycznych sprawy. Tym samym, decyzja organu w przedmiocie wniosku o udzielenie ulgi w spłacie zobowiązań składkowych, pomimo uznaniowego charakteru, nie została wyłączona spod sądowej kontroli zgodności z prawem. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, poza zakresem sprawowanej przez sądy administracyjne kontroli administracji publicznej nie mogą pozostawać przypadki korzystania przez organy z przyznanej im kompetencji w sposób woluntarystyczny, zupełnie nieracjonalny lub sprzeczny z podstawowymi zasadami konstytucyjnymi (tak: NSA w wyroku z dnia 2 marca 2016 r., sygn. akt II FSK 2474/15; zob. również komentarz do tego wyroku S. Bogucki, Granice uznania administracyjnego, w: Orzecznictwo w sprawach podatkowych, red. nauk. B. Brzeziński, W. Morawski, J. Rudowski, Warszawa 2017, s. 43-58). Kontrola prowadzona przez sądy administracyjne winna zatem obejmować sposoby ustalania treści ogólnych pojęć prawnych i zwrotów nieostrych oraz innych środków techniki prawodawczej, a także celowość ich zastosowania. Sąd podczas kontroli zgodności z prawem zaskarżonych rozstrzygnięć organów ma obowiązek zbadać poprawność rozumienia tych zwrotów i sens ich zastosowania w danym stanie faktycznym. Dlatego tak istotne jest wyjaśnienie przez organ znaczenia klauzul generalnych i zwrotów niedookreślonych na tle stanu faktycznego sprawy (por. również A. Hanusz, Klauzule generalne w ordynacji podatkowej, "Państwo i Prawo" 2016, nr 8, s. 15 – w ocenie Sądu, uwagi te, podobnie jak orzecznictwo sądowoadministracyjne na tle art. 67a O.p., pozostają aktualne także dla niniejszej sprawy, z uwagi na zbliżony zakres pojęciowy podstaw przyznania ulgi w obu ustawach, dlatego na dalszym etapie uzasadnienia zostaną przywołane te judykaty, które, chociaż dotyczą ulgi w zapłacie zobowiązań podatkowych, pozostają istotne również z punktu widzenia oceny legalności kontrolowanej decyzji). W orzecznictwie wskazuje się na granice uznania administracyjnego, w obrębie których może poruszać się organ, podejmując decyzję w następstwie wystąpienia przesłanek udzielenia ulgi w postaci umorzenia zaległości (por. wyrok NSA z 21 lutego 2017 r., sygn. akt II FSK 88/15). Przekroczenie tych granic ma miejsce między innymi wówczas, gdy wybór alternatywy decyzyjnej dokonany został z rażącym naruszeniem zasady sprawiedliwości, wskutek uwzględnienia kryteriów oczywiście nieistotnych lub nieracjonalnych, albo na podstawie fałszywych przesłanek. Nadto, odmowa uwzględnienia wniosku wymaga każdorazowo wyważenia pomiędzy ustawowymi przesłankami z jednej strony, a powszechnie akceptowalnymi zasadami społecznymi: sprawiedliwością, równością, czy obowiązkiem ponoszenia kosztów funkcjonowania wspólnoty przez jej członków z drugiej (por. wyrok NSA z dnia 27 lutego 2013r., sygn. akt II FSK 2013/11). W tym względzie pożądane jest operowanie w pełni zobiektywizowanymi (choć niezdefiniowanymi ustawowo, a określonymi przede wszystkim w drodze praktyki orzeczniczej i w doktrynie) kryteriami oceny spraw danego rodzaju i przestrzeganie ich w każdym z rozpatrywanych przypadków (por. np. wyrok NSA z 29 stycznia 1998r., sygn. akt II SA 1576/97; wyrok NSA z 30 czerwca 1987 r., sygn. akt IV SA 129/87, wyrok NSA z 11 czerwca 1981 r., sygn. akt SA 820/81).

W zakresie odnoszącym się do ustaleń i oceny stanu faktycznego sprawy podkreślić zaś należy znaczenie zasad: prawdy obiektywnej (art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a.), swobodnej oceny dowodów (art. 80 k.p.a.), jak również zasady realizującej koncepcję otwartości postępowania dowodowego (art. 75 § 1 k.p.a.) oraz zasady przekonywania (art. 11 k.p.a.). Zasady prawdy obiektywnej i swobodnej oceny dowodów pozostają ze sobą w ścisłym i bezpośrednim związku, a o przekroczeniu granic prawa do oceny dowodów świadczy to, że organ administracji pozostawia poza swoimi rozważaniami argumenty podnoszone przez stronę i pomija istotne dla sprawy dowody lub dokonuje ich oceny wbrew zasadom logiki lub doświadczenia życiowego (wyrok NSA z 14 stycznia 1994 r., sygn. akt III SA 491/94).

W niniejszej sprawie organ w sposób niezwykle ogólny ocenił możliwości finansowe i potencjał majątkowy skarżącej wskazując z jednej strony, że ma ona stały dochód (nie kwestionując równocześnie, że jest on niemal w całości przeznaczany na leczenie), z drugiej – podkreślił, że obecny status finansowy skarżącej nie ma charakteru przesądzającego, bowiem jedynym źródłem dochodzenia zwrotu zaległości składkowych może być – z uwagi na upływ terminu przedawnienia – nieruchomość, na której ustanowiono zabezpieczenia hipoteczne. Okoliczność ta, w ocenie organu, nie ma zatem bezpośrednio związku z sytuacją materialną skarżącej. Dodatkowo podkreślono, że organ obecnie nie realizuje w trybie egzekucyjnym swoich uprawnień wierzycielskich wobec nieruchomości, a zatem skarżąca nie jest ograniczona w możliwości dysponowania nią, czy pobierania z niej pożytków. To zaś oznacza, że aktualna sytuacja w żaden sposób nie oddziałuje na stan majątkowy, a szczególnie finansowy skarżącej.

Z konstatacją tą nie można się jednak, zdaniem Sądu, zgodzić. Hipoteka jako ograniczone prawo rzeczowe jest obciążeniem majątku skarżącej i – jak sama wskazała – powoduje liczne utrudnienia w jej funkcjonowaniu, np. ogranicza możliwość ubiegania się o pomoc publiczną, czy wpływa na sprzedaż nieruchomości. Wierzyciel hipoteczny może w każdym czasie domagać się zaspokojenia swojej wierzytelności poprzez egzekucję z przedmiotu hipoteki co oznacza, że ten składnik majątkowy nie ma charakteru stabilnego. Zabezpieczenie hipoteczne nie przekłada się wprawdzie na bezpośrednie obciążenie finansowe budżetu (jak np. w wypadku zajęcia wynagrodzenia za pracę, czy wierzytelności z rachunku bankowego) i – do czasu wszczęcia egzekucji - nie uniemożliwia korzystania z nieruchomości, jednak poza sporem pozostaje fakt, że ani skarżąca, ani je mąż nie mogą obecnie prowadzić gospodarstwa rolnego i pozyskiwać z tego tytułu dochodu. Absurdem byłoby twierdzenie, że wniosek o umorzenie zaległości mógłby zostać pozytywnie rozstrzygnięty wyłącznie wówczas, gdyby trwało już postępowanie egzekucyjne skierowane do zabezpieczonej nieruchomości. Ustawa nie wprowadza jednak takiego ograniczenia. Nieruchomość zaś jest składnikiem majątku skarżącej, który winien zostać uwzględniony w całokształcie okoliczności składających z jednej strony na ocenę realnych możliwości do poniesienia obciążenia, o jakim mowa we wniosku, z drugiej – zestawiony z faktycznymi potrzebami skarżącej i jej gospodarstwa domowego, które dopiero łącznie składają się na ocenę przesłanki ważnego interesu.

Skarżąca wskazała, że oddała w bezpłatne użytkowanie tę część gospodarstwa jednemu z synów. Organ w tych okolicznościach stwierdził, że skarżąca nie wykorzystuje w sposób właściwy potencjału swojego majątku, powinna bowiem w celach zarobkowych wydzierżawić nieruchomość. Nie ustalono jednak, w jakim zakresie taka decyzja (zważywszy na realia rynku lokalnego) wpłynęłaby pozytywnie na sytuację finansową skarżącej oraz jej możliwości płatnicze, co pozwoliłoby na uregulowanie zaległości i zwolnienie hipotek (z wyjaśnień skarżącej na rozprawie wynika, że otrzymywała ona z tytułu dzierżawy kwotę znacznie niższą niż dopłaty, stąd też zdecydowała o pozostawieniu nieruchomości we władaniu rodziny, wcześniej bowiem dopłaty pobierał dzierżawca). Organ nie ustalił też, czy i jakie dochody z nieruchomości uzyskiwane przez syna skarżącej zasilają wspólne gospodarstwo domowe, a zatem winny być uwzględnione w ocenie realnych możliwości płatniczych samej skarżącej.

Co istotne, organ nie odebrał od skarżącej szczegółowego oświadczenia o stanie majątkowym, finansowym i rodzinnym, co winno każdorazowo poprzedzać rozpoznanie sprawy o udzielenie ulgi. Nie wezwał jej do przedstawienia określonych dowodów lub informacji i nie pouczył, jakie konsekwencje prawne wiązać się będą z określonymi zaniechaniami dowodowymi. Jakkolwiek ciężar dowodu istnienia przesłanek umorzenia, co do zasady, spoczywa na wnioskodawcy, to jednak organ administracji odpowiada za prawidłowość przeprowadzonego postępowania dowodowego oraz rzetelność dokonanych ustaleń. Prawidłowość powyższych działań organu podlega kontroli sądowej, w ramach której Sąd ocenia, czy zgromadzony został wystarczający materiał dowodowy dla ustalenia istnienia (lub nieistnienia) przesłanek umorzenia oraz czy zgromadzony materiał został prawidłowo oceniony, a następnie, czy z oceny tej zostały wyciągnięte wnioski właściwe pod względem logicznym i pod względem prawnym.

W niniejszej sprawie ocena ta prowadzi do wniosku o istotnym naruszeniu przez organ przepisów art. 7, art. 77 i art. 75 § 1 k.p.a. Organ wprawdzie zauważył, że skarżąca jest osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności, wywołanej postępującą chorobą, wymaga opieki osób drugich i stałego leczenia, połączonego z zabiegami i stałą rehabilitacją, ale jego zdaniem nie jest to sytuacja nowa (jej niepełnosprawność powstała daleko wcześniej), nieznana jej w dacie przyjęcia darowizny. Zawierając tę umowę z rodzicami winna więc – według organu - liczyć się z przejęciem obciążenia i odpowiedzialnością za powstałe zobowiązanie.

Konstatacja ta w żadnym razie nie może zostać uznana za słuszną. W dacie zawarcia umowy darowizny stan zdrowotny skarżącej był bezspornie nieporównywalnie lepszy niż w chwili obecnej (choć już wówczas chorowała). Co jednak najważniejsze – do chwili śmierci w 2023 r. S. S. spłacał swoje zadłużenie, które objęte było układem ratalnym. Po jego śmierci, zadłużenie w sposób realny obciąża już skarżącą. Nie jest ono zresztą, jak wskazano na rozprawie, jedynym długiem pozostawionym przez ojca, który spłacają lub spłacili jego spadkobiercy.

Chociaż w postępowaniu umorzeniowym nie można przypisywać roli nadrzędnej okolicznościom związanym z powstaniem zaległości (ich genezą), to jednak w ocenie rzeczywistej sytuacji zobowiązanego, w aspekcie przesłanek zastosowania ulgi, tych okoliczności nie można zupełnie pomijać (por. wyrok NSA z 26 kwietnia 2017 r., sygn. akt II FSK 238/17). Nierzadko stanowią one bowiem ważny element stanu faktycznego i w zasadniczy sposób wpływają na ocenę sprawy. Nie sposób przecież przyrównać sytuacji nierzetelnego płatnika, który z powodu swoich zamierzonych działań doprowadził do powstania zaległości, do takiej sytuacji, w której odpowiada za cudzy dług, który nie został wyegzekwowany przez organ przez tak długi, jak w niniejszej sprawie czas.

Nie można też tracić z pola widzenia i tego, że pomimo, iż skarżąca jest osobą w wieku pełnej aktywności zawodowej (urodziła się w 1980 r.), to rodzaj schorzeń na które cierpi powoduje, że nie może (i w przyszłości nie będzie mogła) podjąć żadnej pracy. W zakresie dochodów skarżącej wskazano, że posiada ona prawo do renty chorobowej w kwocie 2.796 zł. Wskazano również, że pobiera wynagrodzenie za pracę w kwocie 2.483 zł, co pozostaje sprzeczne z orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy (winno zatem podlegać szczegółowemu wyjaśnieniu przez organ w zakresie aktualności tych danych). Pobiera też dopłaty z ARiMR, jednak ich wysokość – jak wskazuje skarżąca - nie przekracza 2.000 zł rocznie. Z protokołu wizytacji w gospodarstwie rolnym skarżącej wynika, że zamieszkuje w domu jednorodzinnym o średnim standardzie. Wspólne gospodarstwo domowe tworzy z mężem, dwoma synami (w tym jednym uczącym się) i matką. Mąż sprawuje opiekę nad skarżącą i z tego tytułu pobierał okresowo świadczenie pielęgnacyjne. Matka skarżącej jest emerytką, nie wskazano jednak, jaki ma z tego tytułu dochód. Nie wyjaśniono też, czy synowie skarżącej przyczyniają się i w jakim zakresie do utrzymania wspólnego gospodarstwa domowego.

Braki w ustaleniach dotyczą również stałych wydatków gospodarstwa skarżącej i rodziny. Zaniechano wezwania do oszacowania miesięcznych wydatków na leczenie, ale też nie ustalono stałych wydatków związanych z funkcjonowaniem gospodarstwa domowego, tj. kosztów energii elektrycznej, wody, ogrzewania, wyżywienia, itp. Tymczasem w postępowaniu sądowym skarżąca wskazała na znaczące obciążenie finansowe, które pociąga za sobą niezbędna w terapii rehabilitacja. Okoliczności te zostały całkowicie pominięte w ustaleniach organu.

Wadliwości w postępowaniu organu nie pozwalają zatem na podzielenie w obecnych warunkach poczynionej oceny, że skarżąca nie spełnia żadnej z przesłanek udzielenia jej ulgi w postaci umorzenia zaległości wraz z odsetkami. W szczególności nie można uznać, jak wynikałoby to z poglądu organu, że ewentualna egzekucja nie obniży na tyle statusu majątkowego skarżącej, aby uniemożliwić jej pokrycie dotychczas ponoszonych wydatków, w tym wydatków na podstawowe potrzeby egzystencjalne i na leczenie. Jakkolwiek skarżąca sama nie użytkuje tej nieruchomości (z przyczyn zdrowotnych), to nie ustalono czy przychody z niej nie zasilają wspólnego budżetu. Nie uwzględniono też tego z twierdzeń skarżącej, że regularnie wyprzedaje ona składniki majątkowe, aby móc sprostać wydatkom związanym z pogłębiającą się niepełnosprawnością (tak stało się m.in. z nieruchomością darowaną jej przez brata). Skarżąca podniosła, że większość środków finansowych przeznacza na zakup leków i niezbędne zabiegi, zmuszona jest dostosowywać swoje otoczenie do niepełnosprawności, a to pociągnęło za sobą zobowiązanie cywilnoprawne (musiała zaciągnąć kredyt, którego miesięczna rata wynosi 900 zł). Korzysta też z pomocy PFRON. Choć zobowiązania cywilne nie mogą być z zasady traktowane priorytetowo, to jednak w realiach niniejszej sprawy organ winien uwzględnić okoliczności ich powstania. Trudno bowiem w warunkach coraz rozleglejszych skutków choroby uznać, że skarżąca w pełni autonomicznie, bez presji okoliczności, w których się znalazła, podjęła decyzję o zaciągnięciu kredytu przeznaczonego na ściśle określony cel, bezpośrednio związany z jej zdrowiem.

Nie sposób też abstrahować od tego, że zaległość powstała w latach 1995-2002. Przez szereg lat organ nie podejmował efektywnych działań w kierunku wyegzekwowania tej zaległości od ojca skarżącej. Takie zachowanie nie może zostać uznane za pogłębiające zaufanie do organów administracji. Nie można bowiem utrzymywać przez ponad dwie dekady (a w stosunku do zaległości najdalej wymagalnych – niemal przez trzy) sytuacji, w której organ z jednej strony nie dąży do wyegzekwowania długu (co jest nie tylko jego prawem, ale i obowiązkiem), z drugiej – pozostaje niechętny pozytywnemu rozstrzyganiu o wniosku o przyznanie ulgi, posługując się zasadniczo argumentem, że egzekucji z zabezpieczającej zobowiązanie nieruchomości faktycznie nie prowadzi, a przez to nie oddziałuje w sposób niekorzystny na majątek skarżącej.

W związku z powyższym stwierdzić należy, iż zaskarżona decyzja nie jest zgodna z prawem. Podjęta została z naruszeniem przepisów materialnych i przepisów postępowania o istotnym wpływie na wynik sprawy. Organ nie tylko nie dokonał bowiem właściwego zastosowania kryteriów ocen i wyboru konsekwencji prawnych wynikających z art. 41 a ust.1 pkt 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, ale nie ustalił w sposób rzetelny i całościowy stanu faktycznego. Powyższe braki winny zostać uzupełnione w ponownie prowadzonym postępowaniu, a dokonana przez organ ponowna ocena przesłanek zastosowania ulgi winna obejmować wyżej wskazaną interpretację przepisu art. 41 a ust.1 pkt 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Prezes KRUS winien przeprowadzić postępowanie zgodnie z przepisami prawa, w szczególności art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a., tj. dokonać prawidłowych ustaleń faktycznych w oparciu o właściwie zebrany i wyczerpująco rozpatrzony materiał dowodowy. W ramach tych czynności winien odebrać od skarżącej szczegółowe oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku, źródłach utrzymania, dochodach i wydatkach, przy czym dane te winny dotyczyć również członków jej wspólnego gospodarstwa domowego. Powinien rozważyć celowość przesłuchania w charakterze świadka Z. K., który to dowód był inicjowany przez skarżącą na etapie postępowania sądowego. Wnioski płynące z oceny dowodów organ przedstawi następnie w uzasadnieniu decyzji spełniającej wymogi z art. 107 § 3 k.p.a.

Mając na uwadze powyższe okoliczności, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a. orzekł jak w sentencji. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a. oraz §14 ust. 1 pkt 1 lit c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz.U. z 2023 r., poz. 1935 t.j.). Na zasądzoną od organu kwotę składa się wynagrodzenie pełnomocnika w osobie radcy prawnego (480 zł) oraz uiszczona opłata skarbowa od pełnomocnictwa (17 zł).