Wyrok WSA w Lublinie, sygn. akt II SA/Lu 676/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie
Data orzeczenia: 2023-11-07 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1 pkt 4, art. 17 ust. 1a
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jerzy Parchomiuk Sędziowie Sędzia WSA Jacek Czaja Asesor sądowy Brygida Myszyńska-Guziur (sprawozdawca) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 7 listopada 2023 r. sprawy ze skargi W. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lublinie z dnia 29 maja 2023 r., znak: SKO.41/1817/OS/2023 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.


UZASADNIENIE

W. P. (dalej jako "strona", "skarżący", "wnioskodawca") wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lublinie z dnia 29 maja 2023 r. w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego.

Rozstrzygnięcie zostało wydane w następującym stanie faktycznym i prawnym.

W dniu 21 kwietnia 2022 r. skarżący wystąpił do Prezydenta Miasta Lublin z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym ojczymem – J. K., ur. 26 maja 1936 r., legitymującym się orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS z 29 lipca 2010 r., wskazującym, że wymieniony jest niezdolny do pracy, trwale niezdolny do samodzielnej egzystencji, która istnieje od 1 czerwca 2010 r.

Prezydent Miasta Lublin decyzją z dnia 21 czerwca 2022 r. odmówił skarżącemu przyznania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego.

W wyniku rozpatrzenia odwołania skarżącego od ww. decyzji Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Lublinie decyzją z dnia 1 grudnia 2022 r. uchyliło zaskarżoną decyzję z całości i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji.

W uzasadnieniu decyzji Kolegium wskazało, że organ I instancji powinien uzupełnić materiał dowodowy o wywiad środowiskowy, który ustali sytuację osobistą, rodzinną, dochodową i majątkową W. P. oraz J. K., a także określi, na czym polega sprawowana przez stronę opieka nad niepełnosprawnym ojczymem oraz jakiego zaangażowania czasowego wymaga.

W dniu 28 grudnia 2022 r. został przeprowadzony wywiad środowiskowy z W. P., z którego wynika, że jedyną osobą faktycznie sprawującą opiekę nad J. K. jest jego pasierb – W. P., który pomaga ojczymowi w codziennym funkcjonowaniu, poprzez przenoszenie z wózka inwalidzkiego na łóżko i odwrotnie, dawkowanie leków, przygotowywanie posiłków, sprzątanie, robienie zakupów, spacery, uczestniczy w wizytach lekarskich i realizuje recepty, a także w załatwianiu spraw urzędowych. W porach nocnych wymieniony jest również do dyspozycji niepełnosprawnego. W zależności od stanu zdrowia nocuje w pokoju obok. Na czas nieobecności niepełnosprawny zaopatrzony jest we wszystkie niezbędne rzeczy. Korzysta z telefonu, z którego dzwoni w razie potrzeby. Siostra niepełnosprawnego – M. K., lat 83, mieszka w pobliżu, ale ze względu na stan zdrowia nie jest w stanie sprawować adekwatnej opieki nad niepełnosprawnym.

Natomiast w dniu 12 stycznia 2023 r. przeprowadzono wywiad środowiskowy z J. K., z którego wynika, że wymieniony prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Utrzymuje kontakt telefoniczny z synem pozostającym na stałe za granicą oraz z siostrą zamieszkującą w tej samej miejscowości w pobliży niepełnosprawnego. Niepełnosprawny nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować, a stałą, codzienną i bezpośrednią opiekę świadczy pasierb – W. P. Wymieniony świadczy pomoc w zakresie robienia zakupów, sprzątania, przygotowywania posiłków, pomoc w czynnościach higienicznych i opiekuńczych, jak również w kontaktach z lekarzami i przy realizacji recept.

Mając na względzie powyższe ustalenia Prezydent Miasta Lublin decyzją z dnia 30 stycznia 2023 r. odmówił skarżącemu przyznania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad ojczymem – J. K.. Uzasadniając swoje stanowisko w sprawie organ I instancji wskazał, że osoba niepełnosprawna – J. K. jest ojczymem wnioskodawcy, nie jest więc osobą spokrewnioną ze stroną, a tym samym nie należy do kręgu osób wyszczególnionych w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 615 ze zm. - dalej: "u.ś.r."). Natomiast okoliczność, że wnioskodawca sprawuje opiekę nad niepełnosprawnym, nie może stanowić podstawy do przyznania świadczenia, skoro strona nie jest osobą, na której ciąży obowiązek alimentacyjny.

Ze wskazanym rozstrzygnięciem nie zgodził się wnioskodawca, który w odwołaniu podkreślił, że jest jedynym faktycznym opiekunem ojczyma oraz szczegółowo wskazał czynności opiekuńcze jakie wykonuje przy niepełnosprawnym, jak i w jego mieszkaniu. Wyjaśnił, że niepełnosprawny ojczym ma rodzinę w linii prostej, ale osoby te nie są w stanie sprawować nad nim opieki mimo ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnym. Wskazał, że siostra ojczyma ma 83 lata, jest osobą chorą, pomaga jak może, ale sama wymaga pewnej opieki osób bliskich. Brat ojczyma (73 lata) jest również schorowany i nie jest w stanie angażować się fizycznie w opiekę nad niepełnosprawnym. Natomiast syn ojczyma zamieszkuje od kilkudziesięciu lat za granicą i nie ma fizycznej możliwości opieki nad ojcem. Ponadto skarżący powołał się na orzecznictwo sądów administracyjnych, w których wskazano na obowiązek pasierba wobec ojczyma.

W wyniku rozpatrzeniu odwołania strony, decyzją z dnia 29 maja 2023 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Lublinie utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

Uzasadniając swoje stanowisko w sprawie, organ odwoławczy podzielił stanowisko i rozważania organu I instancji oraz przytoczył treść art. 17 ust.1 u.ś.r. oraz art. 128 Kodeku rodzinnego i opiekuńczego (Dz.U. z 2020 r. poz. 1359 ze zm.- dalej jako "k.r.o.") zgodnie z którym obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. W związku z tym, że J. K. jest ojczymem wnioskodawcy, nie jest więc osobą spokrewnioną ze stroną, a tym samym nie należy do kręgu osób wyszczególnionych w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Fakt, że wnioskodawca sprawuje opiekę nad niepełnosprawnym nie może stanowić podstawy do przyznania świadczenia, bowiem strona nie jest osobą, na której ciąży obowiązek alimentacyjny. Kolegium uznało, że organ pierwszej instancji, na podstawie zebranych dowodów, prawidłowo ustalił stan faktyczny sprawy.

W powołanej na wstępie skardze do tut. Sądu, strona wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym. Skarżący zarzucił naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy:

- art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w zw. z art. 128 i 144 § 2 i 3 k.r.o.- poprzez ich nieprawidłową interpretację , że obowiązek alimentacyjny wskazany w art. 17 ust. 1 pkt 4 w/w ustawy nie obejmuje osób wymienionych w art. 144 § 2 k.r.o. i na pasierbie nie ciąży obowiązek alimentacyjny wobec ojczyma - co skutkowało bezpodstawnym pozbawieniem skarżącego prawa do świadczenia pielęgnacyjnego należnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad J. K.

Skarżący nie zgodził się z zaskarżonym rozstrzygnięciem. Cytując treść art. 17 ust.1 u.ś.r. oraz art. 144 k.r.o. wskazał, że już samo usytuowanie przepisu art. 144 w Dziale "Obowiązek alimentacyjny" jednoznacznie wskazuje, jaki charakter prawny należy przypisywać uprawnieniu ojczyma do domagania się świadczeń alimentacyjnych od pasierba. Obowiązek alimentacyjny, o którym mowa art. 144 k.r.o., ma charakter obowiązku ustawowego i nie jest to obowiązek o charakterze posiłkowym - stanowisko to jest zgodne w doktrynie jak i w orzecznictwie; świadczy o tym brzmienie art. 144 § 3 k.r.o., zgodnie z którym do obowiązku alimentacyjnego w relacjach między pasierbem a ojczymem (macochą) stosuje się odpowiednio przepisy o obowiązku alimentacyjnym między krewnymi (vide: uchwała SN z dnia 4 kwietnia 1968 r. sygn. akt III CZP 27/68, ONSC1969, Nr 1, s. 6; wyrok SN z dnia 29 kwietnia 1971 r. sygn. akt II CR 78/71; J.Gudowski, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Orzecznictwo, Wolters Kluwer 1998 r., s. 487; G.Jędrejek, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz aktualizowany, LEX/el. 2019, uwagi do art. 144; wyrok NSA z dnia 9 marca 2012 r. sygn. akt I OSK 1982/11, https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Przyczynianie się do wychowania i utrzymania dziecka lub zgodność z zasadami współżycia społecznego, jako przesłanki powyższego obowiązku (art. 144 § 1 i 2 k.r.o.) nie oznaczają, że obowiązek ten nie wynika z ustawy. Niemożliwe do akceptacji jest zapatrywanie, że obowiązek ten, także w zakresie wskazania podmiotu zobowiązanego do alimentacji kreowany jest wyłącznie z mocy orzeczenia sądu albo, że obowiązek ten ma charakter ułomny bądź subsydiarny.

Na poparcie swojego stanowiska skarżący powołał również orzeczenia sądów administracyjnych. Ponadto opisał swoją sytuację rodzinną i relację z ojczymem. Podkreślił, ze boryka się z trudem opieki nad ojczymem i Państwo powinno go w tym wspierać.

W odpowiedzi na skargę, organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje:

Skarga w przedmiotowej sprawie rozpoznana została na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, stosownie do art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r., poz. 1634, dalej jako: "p.p.s.a."). Zgodnie z tym przepisem sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy.

W niniejszej sprawie zarówno skarżący jak i organ wnieśli o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r., poz. 137) oraz art. 145 § 1 p.p.s.a., sąd administracyjny dokonuje kontroli zaskarżonego aktu pod względem zgodności z prawem, nie będąc przy tym związanym zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Wzruszenie zaskarżonego rozstrzygnięcia następuje w razie, gdy przedmiotowa kontrola wykaże naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy. Naruszenie prawa materialnego, o którym mowa w art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a., może polegać bądź na błędnej jego wykładni, czyli mylnym pojmowaniu treści lub znaczenia określonego przepisu, bądź na niewłaściwym jego zastosowaniu, czyli podciągnięciu ustalonego stanu faktycznego pod hipotezę niewłaściwego przepisu (błąd subsumcji). Naruszenie prawa materialnego uzasadni uchylenie zaskarżonej decyzji lub postanowienia tylko wtedy, gdy miało to wpływ na wynik sprawy. Ustawodawca nie precyzuje, co należy rozumieć przez naruszenie prawa "mające wpływ na wynik sprawy". Wpływanie na wynik sprawy, to prawdopodobieństwo oddziaływania naruszeń prawa materialnego na treść decyzji, a więc ukształtowanie w niej stosunku administracyjnego, materialnego lub procesowego. Sąd uchylając z tych powodów decyzję musi wykazać, że gdyby nie było stwierdzonego w postępowaniu sądowym naruszenia przepisów prawa materialnego, to rozstrzygnięcie sprawy najprawdopodobniej mogłoby być inne. Przyjmuje się, że brak takiego wpływu wystąpi w sytuacji, gdy nawet przy prawidłowym zastosowaniu prawa materialnego treść decyzji lub postanowienia byłaby taka sama.

W analizowanym przypadku bezspornym jest, że J. K.orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS z 29 lipca 2010 r. został uznany za niezdolnego do pracy, trwale niezdolnego do samodzielnej egzystencji, która istnieje od 1 czerwca 2010 r. W niniejszej sprawie nie jest również kwestionowany zakres sprawowanej opieki na wymienionym przez skarżącego. Organy obu instancji stanęły natomiast na błędnym stanowisku, że skarżącemu nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, gdyż nie należy do kręgu osób wymienionych w art. 17 ust.1 pkt 4 u.ś.r., albowiem nie ciąży na nim obowiązek alimentacyjny wobec ojczyma. Pomimo błędnego stanowiska w tym zakresie i błędnej interpretacji art. 17 ust.1 pkt 4 u.ś.r. decyzja Kolegium jest prawidłowa.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Natomiast w myśl art. 17 ust. 1a u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne w przypadku, gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Powołane przepisy określają przesłanki pozytywne, których wystąpienie warunkuje przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Art. 17 ust. 1 u.ś.r. określa krąg podmiotów uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego, art. 17 ust. 1a wyznacza zaś kolejność uprawnionych, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Tym samym ustawodawca nie pozostawił organom dowolności w przyznawaniu tego świadczenia, dowolnością tą nie dysponują także osoby z kręgu rodziny, które nie mogą wskazać, komu ich zdaniem należy przyznać świadczenie. Członek rodziny, który nie jest zobowiązany w danym momencie do alimentacji, choć mieści się w kręgu osób zobowiązanych do niej w dalszej kolejności, nie nabywa - z racji sprawowania opieki - prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Skarżący jako pasierb może ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne, ale na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Z treści wskazanego przepisu oraz art. 17 ust. 1a u.ś.r. wynika jednoznacznie, że ustawodawca powiązał prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z obowiązkiem alimentacyjnym. Obowiązek alimentacyjny wynika ze szczególnej więzi prawnej łączącej krewnych, czy małżonków (art. 128, art. 129 i art. 130 k.r.o.). Może on jednak dotyczyć także innych osób bliskich, niezwiązanych więzami krwi.

Taka sytuacja przewidziana została w art. 144 k.r.o. W myśl art. 144 § 1 k.r.o. dziecko może żądać świadczeń alimentacyjnych od męża swojej matki, niebędącego jego ojcem, jeżeli odpowiada to zasadom współżycia społecznego. Takie samo uprawnienie przysługuje dziecku w stosunku do żony swego ojca, niebędącej jego matką. Zgodnie zaś z art. 144 § 2 k.r.o. mąż matki dziecka, niebędący jego ojcem, może żądać od dziecka świadczeń alimentacyjnych, jeżeli przyczyniał się do wychowania i utrzymania dziecka, a żądanie jego odpowiada zasadom współżycia społecznego. Takie samo uprawnienie przysługuje żonie ojca dziecka, niebędącej matką dziecka. Przytoczone regulacje art. 144 k.r.o. poszerzają przewidziany w art. 128 k.r.o. krąg osób uprawnionych i zobowiązanych do alimentacji. Dlatego też uznać należy, iż obowiązek alimentacyjny pasierbicy względem macochy powinien być traktowany na równi z obowiązkiem dzieci wobec rodziców, choć nie może go wyprzedzać oraz, że obowiązek ten wynika wprost z przepisu ustawy, tj. art. 144 § 1 k.r.o. (patrz: wyrok NSA z dnia 9 marca 2012 r., sygn. akt I OSK 1982/11; wyrok NSA z dnia 20 kwietnia 2020 r., sygn. akt I OSK 2947/19; wyrok NSA z dnia 17 grudnia 2020 r., sygn. akt I OSK 1399/20; wyrok NSA z dnia 28 października 2021 r., sygn. akt I OSK 722/21; wyrok NSA z dnia 2 marca 2022 r., sygn. akt I OSK 966/21- dostępne na stronie http://orzeczenia.nsa.gov.pl/cbo/query, dalej: CBOSA). Zatem rozważając możliwość zaliczenia skarżącego do kręgu osób wymienionych w przepisie art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., organ II instancji słusznie odniósł się do przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, jednakże w tym zakresie ograniczył się wyłącznie do powołania się na brzmienie przepisu art. 128 k.r.o., nieprawidłowo uznając, że obowiązek alimentacyjny, o którym mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. wyczerpuje się w treści art. 128 k.r.o. Należy przy tym podkreślić, iż przyczynianie się do wychowania i utrzymania dziecka lub zgodność z zasadami współżycia społecznego, jako przesłanki obowiązku alimentacyjnego na gruncie art. 144 § 1 i 2 k.r.o., nie oznaczają, że obowiązek ten nie wynika z ustawy. Niemożliwe do akceptacji jest zapatrywanie, że obowiązek ten, także w zakresie wskazania podmiotu zobowiązanego do alimentacji kreowany jest wyłącznie z mocy orzeczenia sądu albo, że obowiązek ten ma charakter ułomny bądź subsydiarny. Zarówno w doktrynie, jak i w orzecznictwie zgodnie przyjmuje się, że obowiązek alimentacyjny, o którym mowa w art. 144 § 1 k.r.o. ma charakter obowiązku ustawowego i nie jest to obowiązek o charakterze posiłkowym. Świadczy o tym brzmienie art. 144 § 3 k.r.o., zgodnie z którym do obowiązku alimentacyjnego w relacjach między pasierbem/pasierbicą, a ojczymem/macochą stosuje się odpowiednio przepisy o obowiązku alimentacyjnym między krewnymi (vide: uchwała SN z dnia 4 kwietnia 1968 r., sygn. akt III CZP 27/68, ONSC 1969/1, s. 6; wyrok SN z dnia 29 kwietnia 1971 r., sygn. akt II CR 78/71; J. Gudowski, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Orzecznictwo, Wolters Kluwer 1998 r., s. 487; G. Jędrejek, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz aktualizowany, LEX/el. 2019, uwagi do art. 144; wyrok NSA z dnia 9 marca 2012 r., sygn. akt I OSK 1982/11; wyrok NSA z dnia 16 kwietnia 2020 r., sygn. akt I OSK 2947/19; wyrok NSA z dnia 10 sierpnia 2022 r., sygn. akt I OSK 1898/21, CBOSA). Nie można także skutecznie twierdzić, że art. 144 k.r.o. nie statuuje obowiązku alimentacyjnego skoro posługuje się pojęciem "świadczenia alimentacyjnego". W tym zakresie wypada dostrzec, że pojęcie "świadczenia alimentacyjnego" używane jest chociażby w art. 133 § 1, 2 i 3, art. 134, art. 135 § 1 i 3, oraz art. 137 k.r.o., a brak jest wątpliwości co do tego, że regulacje te odnoszą się do obowiązku alimentacyjnego. Ponadto nie ma wątpliwości, iż obowiązek alimentacyjny reglamentuje przepis art. 130 k.r.o., choć odwołuje się do pojęcia "dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi".

Skarżący jest obciążony obowiązkiem alimentacyjnym wobec J. K., który jest jego ojczymem. Istotnym jest jednak, że zgodnie z art. 132 k.r.o. obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Przepis ten wskazuje kolejność zobowiązanych do alimentacji oraz wymienia stany faktyczne uzasadniające powstanie obowiązku alimentacyjnego po stronie osoby zobowiązanej w dalszej kolejności. Nie wszystkie stany faktyczne konstruowane na kanwie tego przepisu można odnosić wprost do zakresu stosowania art. 17 ust. 1 i 1a u.ś.r. Przepis art. 17 ust. 1a u.ś.r. wskazuje bowiem, iż osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, a więc osobom innym niż wskazane w pkt 1 - 3, na których ciąży obowiązek alimentacyjny zgodnie z przepisami k.r.o., z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, a nadto innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje wyłącznie pod warunkami wskazanymi w tym przepisie, które winny być spełnione łącznie. Z powyższego wynika, że przepisy u.ś.r. formułują na gruncie tej ustawy, autonomiczną względem kolejności obowiązku alimentacyjnego wynikającego z przepisów k.r.o., kolejność prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Z treści art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. wynika, iż prawo to mają także inne osoby niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki. Skarżący nie jest spokrewniony z niepełnosprawnym, a zatem jego uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego nie może wyprzedzać uprawnienia osób spokrewnionych w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki.

Warunki, które umożliwiają przyznanie osobie, na której ciąży obowiązek alimentacyjny zgodnie z przepisami k.r.o., innej niż osoba spokrewniona w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki są następujące: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust.1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W niniejszej sprawie niepełnosprawny ma syna oraz siostrę i brata, którzy nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, to należy uznać, iż skarżący nie wypełnia warunków wskazanych w powyższym przepisie.

Warto w tym miejscu podkreślić, że pomimo negatywnych przesłanki analizowanej tu regulacji u.ś.r., Państwo nie pozostawia takich opiekunów jak skarżący bez wsparcia finansowego. Nie można bowiem tracić z pola widzenia przepisów u.ś.r. o specjalnym zasiłku opiekuńczym, które pozwalają przyznać to świadczenie rodzinne opiekunom osób niepełnosprawnych, niezależnie od tego czy np. pełnoletni zstępni podopiecznego posiadają orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Powyższa argumentacja znajduje w uchwale NSA z 14 listopada 2022 r., sygn. akt I OPS 2/22, wskazującą, iż warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, jest legitymowanie się przez rodziców osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 1a u.ś.r.) (vide: uchwała składu siedmiu sędziów NSA z dnia 14 listopada 2022 r., I OPS 2/22, www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Naczelny Sądu Administracyjnego w uzasadnieniu powyższej uchwały przyjął także, że regulacja art. 17 ust. 1a i ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. statuująca warunek legitymowania się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jako okoliczność uzasadniająca przyznanie świadczenia osobom zobowiązanym do alimentacji w dalszej kolejności, nie jest rozwiązaniem, które wymaga zakwestionowania ze względu na normy Konstytucji RP. Podkreślono przy tym, że rozbieżności w stosowaniu powyższego przepisu nie dotyczyły rozumienia tekstu prawnego, spowodowanego jego niejednoznacznością i koniecznością poszukiwania normy prawnej w optymalny sposób realizującej zamiar prawodawcy, ale kwestii odstąpienia od jednoznacznego brzmienia przepisów i stosowania ich z pominięciem warunków wprost w nim wyrażonych, czyli z pominięciem fragmentu przepisu, który musiałby zostać uznany nie tyle ze zbędny, co za niedopuszczalny, rażąco naruszający Konstytucję RP, prowadzący do sprzeczności z chronionymi przez nią wartościami. Natomiast wprowadzenie przez ustawodawcę określonej kolejności dla członków rodziny do ubiegania się o przyznanie świadczenia socjalnego nie oznacza, że państwo nie wywiązuje się z obowiązku ochrony rodziny i nie uwzględnia jej dobra, jak też nie udziela wsparcia rodzinom znajdującym się w trudnym położeniu ze względu na niepełnosprawność. Uwzględnienie kontekstu systemowego i celu ustawy oznacza wzięcie pod uwagę pełnego katalogu świadczeń opiekuńczych przewidzianych w tej ustawie. W przypadku świadczenia pielęgnacyjnego zasady dostępu do niego zostały określone z uwzględnieniem określonego pierwszeństwa osób zobowiązanych do alimentacji w pierwszej kolejności. Limitowanie dostępu do świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o kryterium zobiektywizowane nie może również zostać uznane za rażące naruszenie zasad równości i sprawiedliwości społecznej. Kryterium to zapewnia dostęp do świadczenia wszystkim osobom będącym w takiej samej sytuacji faktycznej, nie ma ono także charakteru dyskryminującego i nie jest niemożliwe do spełnienia, udzielanie świadczenia nie jest oparte w konsekwencji o uznanie organu (vide: uchwała składu siedmiu sędziów NSA z dnia 14 listopada 2022 r., I OPS 2/22, www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę uchwałą tą pozostaje związany na warunkach wskazanych w art. 269 § 1 p.p.s.a.

W konsekwencji, brak było podstaw prawnych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącemu w związku z opieką nad niepełnosprawnym ojczymem.

Sąd zwraca uwagę, że organu dokonały błędnej wykładni powołanych przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz kodeksu rodzinnego i opiekuńczego niemniej jednak wskazane naruszenie prawa nie było naruszeniem prawa "mającym wpływ na wynik sprawy", gdyż biorąc pod uwagę stan faktyczny sprawy skarżącemu nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne.

W tym stanie rzeczy Sąd oddalił skargę, na podstawie art. 151 p.p.s.a.


ZDANIE ODRĘBNE

Zdanie odrębne sędziego WSA Jacka Czai od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z 7 listopada 2023 r. w sprawie o sygn. akt II SA/Lu 676/23.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie (dalej jako: WSA) wskazanym wyżej wyrokiem z 7 listopada 2023 r., w sprawie o sygn. akt II SA/Lu 676/23, oddalił skargę W. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lublinie z dnia 29 maja 2023 r. w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego. WSA stwierdził, wbrew poglądowi organu, że skarżący może ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 615 ze zm., dalej jako: u.ś.r.), jednakże jego uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego nie może wyprzedzać uprawnienia osób spokrewnionych w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki. Wskazał, że osoba niepełnosprawna ma syna oraz siostrę i brata, którzy nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, co oznacza, że skarżący – jako pasierb – nie spełnia warunków wskazanych w powyższym przepisie.

Jak wskazał WSA w sprawie jest bezsporne, że J. K., zgodnie z orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS z 29 lipca 2010 r., został uznany za niezdolnego do pracy, trwale niezdolnego do samodzielnej egzystencji, która istnieje od 1 czerwca 2010 r. W sprawie nie był kwestionowany zakres sprawowanej opieki, który nie stanowił podstawy odmowy przyznania świadczenia. Należy przy tym zauważyć, że nie wywodzono, że nie zachodzi związek przyczynowy między rezygnacją z zatrudnienia a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. Sąd wskazał, że siostra osoby wymagającej opieki ma 83 lata. Jest osobą chorą, która jednak uczestniczy w opiece nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym bratem (ojczymem skarżącego). Natomiast brat osoby niepełnosprawnej ma 73 lata, jest schorowany i nie jest w stanie angażować się fizycznie w opiekę nad członkiem rodziny. Z kolei syn tejże osoby zamieszkuje od kilkudziesięciu lat za granicą i nie ma faktycznej możliwości opiekowania się ojcem. Powyższe spostrzeżenia należy uzupełnić o wskazanie następujących okoliczności. Z wywiadu środowiskowego przeprowadzonego 28 grudnia 2022 r. (k. 47-46 akt admin.) wynika, że J. K. ma syna, który od 40 lat mieszka w Stanach Zjednoczonych. Nie świadczy na rzecz ojca żadnej pomocy i utrzymuje z nim kontakt tylko telefonicznie. Jedyną osobą faktycznie sprawującą opiekę nad osobą niepełnosprawną jest skarżący. Kolejno, 12 stycznia 2023 r. w trakcie wywiadu środowiskowego ponownie wskazano, że J. K. utrzymuje kontakt telefoniczny z synem, który na stałe mieszka poza granicami Polski. Nie otrzymuje od niego żadnej pomocy (k. 23 akt admin.). W trakcie ostatniego wywiadu środowiskowego wskazano ponadto, że siostra J. K. ze względu na zły stan zdrowia nie może faktycznie pomóc bratu ("w formie usługowej"), a jedynie kontroluje sytuację i informuje skarżącego o konieczności udzielenia pomocy osobie niepełnosprawnej (k. 23 akt admin.).

Konkludując powyższe rozważania należy stwierdzić, że jedyną osobą rzeczywiście sprawującą opiekę nad osobą niepełnosprawną jest skarżący. Stan zdrowia brata i siostry osoby niepełnosprawnej nie pozostawia wątpliwości co do faktycznego braku możliwości sprawowania opieki nad krewnym. Natomiast syn nie może realizować swojego obowiązku względem J. K. ze względu na to, że od 40 lat, na stałe, mieszka poza Polską – w Stanach Zjednoczonych. Jest więc oczywiste, że pobyt w USA, uniemożliwia mu sprawowanie opieki nad ojcem.

W takim stanie faktycznym WSA uznał za prawidłowe rozstrzygnięcie o odmowie przyznania świadczenia, opierając się na literalnej wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., wspartej argumentacją z uchwały składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 14 listopada 2022 r., sygn. akt I OPS 2/22. Stanowisko to jest w mojej ocenie błędne z następujących względów.

W pierwszej kolejności należy wskazać na wagę relacji między pasierbem a ojczymem. Niewątpliwie na skutek zawarcia związku małżeńskiego ukształtowała się nowa rodzina, której członkiem był skarżący – jako syn żony osoby niepełnosprawnej. Na gruncie Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przyjąć należy, że relacja ta odpowiada więzom krwi i stosunkowi, jaki łączy naturalnego ojca z synem (art. 144 k.r.o., art. 1211 k.r.o.). Skarżący, realizując swój obowiązek moralny, mający prawne uzasadnienie, opiekuje się ojczymem, który uczestniczył w jego wychowaniu. Sytuacja ta odpowiada w pełni powszechnie akceptowanym normom moralnym.

Ustawodawca przewidział możliwość powstania obowiązku alimentacyjnego między ojczymem lub macochą a pasierbem (pasierbicą) i ustalił, że do tego rodzaju świadczeń stosuje się odpowiednio przepisy o obowiązku alimentacyjnym między krewnymi (art. 144 § 3 k.r.o.). Występuje zatem sytuacja prawna, która została uregulowana w sposób specjalny w przepisach Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, a nie została wprost odmiennie uregulowana w ustawie o świadczeniach rodzinnych, co WSA powinien dostrzec i wziąć pod uwagę w procesie kontroli spornej decyzji.

W świetle art. 17 ust. 1a u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje w pierwszej kolejności osobom spokrewnionym w pierwszym stopniu. W analizowanej sprawie taką osobą jest syn skarżącego. Mając zatem na względzie jedynie literalne brzmienie przepisu, należy stwierdzić, że w realiach tej sprawy wyłącznie obowiązek syna mógłby wyprzedzić obowiązek pasierba. Brat i siostra to niewątpliwie osoby spokrewnione w dalszym stopniu (w linii bocznej). W tym miejscu należy zasygnalizować, że między pasierbem a ojczymem występuje powinowactwo pierwszego stopnia, a Kodeks rodzinny i opiekuńczy nakazuje do tej relacji stosować odpowiednio przepisy o obowiązku alimentacyjnym między krewnymi (art. 144 § 3 k.r.o.), zaś ustawa o świadczeniach rodzinnych w ogóle nie podejmuje tej problematyki.

Dalsza analiza art. 17 ust. 1a u.ś.r. wskazuje, że omawiane świadczenie przysługuje osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Należy podkreślić, że na podstawie akt sprawy nie można stwierdzić, że organy zbadały, czy którakolwiek osób spokrewnionych z J. K. ma orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Konsekwencją ustalenia, że istnieje podmiot uprawniony do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego przed wnioskodawcą jest konieczność zweryfikowania, czy osoba ta legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jeżeli bowiem takie orzeczenie posiada, to nie ma możliwości pobierania świadczenia pielęgnacyjnego. Okoliczności niniejszej sprawy wzbudzają uzasadnione wątpliwości, czy wskazywane przez Sąd podmioty zobowiązane do opieki nad osobą niepełnosprawną (syn, brat, siostra) mogą rzeczywiście udzielić wymaganej pomocy.

Zbadanie, czy osoby uprawnione w pierwszej kolejności do świadczenia pielęgnacyjnego legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jest istotne w świetle art. 17 u.ś.r., jednakże nie można abstrahować od okoliczności faktycznych konkretnej sprawy oraz celu przyznania świadczenia pielęgnacyjnego tj. zagwarantowania wsparcia opiekunowi, przy czym realnym beneficjentem tej pomocy jest osoba niepełnosprawna.

Punktem wyjścia wszelkich działań interpretacyjnych jest wprawdzie wykładnia językowa, która powinna rozpoczynać proces wykładni zmierzającej do odkodowania z treści przepisów normy prawnej. Jednakże współcześnie w orzecznictwie i doktrynie zdecydowanie dominuje pogląd, że – niezależnie od wyników wykładni językowej – proces wykładni należy kontynuować przy wykorzystaniu wszystkich trzech grup dyrektyw interpretacyjnych, nawet jeżeli rezultat ustalony według dyrektyw chronologicznie wcześniejszych jest jasny i nie wzbudza wątpliwości. Różnice rezultatów wykładni językowej, systemowej i funkcjonalnej, wymagają podjęcia decyzji o pierwszeństwie któregoś z nich. Może się bowiem okazać, że sens przepisu, który wydaje się językowo jasny, okaże się wątpliwy, gdy zostanie zestawiony z innymi przepisami lub celem regulacji prawnej. Jednym z najmocniejszych argumentów świadczących o tym, że ustalono prawidłowe brzmienie przepisu jest okoliczność, że wykładnia językowa, systemowa i funkcjonalna dają zgodny wynik.

Wykładnia językowa omawianego przepisu wstępnie wskazuje na trafność stanowiska zaprezentowanego przez WSA, opartego na uchwale NSA. Literalne brzmienie przepisu nie wzbudza zasadniczych wątpliwości. Jednakże stanowiska tego nie da się uzasadnić w świetle rezultatów wykładni celowościowej, funkcjonalnej, przy wykorzystaniu interpretacji prokonstytucyjnej. Poprzestanie na wykładni językowej prowadzi na gruncie niniejszej sprawy do wniosku nieracjonalnego – że opiekun osoby niepełnosprawnej, będący członkiem jego rodziny i to zobowiązanym do alimentacji, nie może uzyskać świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na to, że jego ojczym ma syna – mimo że syn, z przyczyn obiektywnych, nie może zajmować się ojcem. Konsekwencje takiej wykładni nie prowadzą do stanu, w którym syn przejmie opiekę nad ojcem, gdyż jest to niemożliwe – a jedynie osoba niepełnosprawna zostanie pozbawiona wsparcia opiekuna. Uzyskanie takiego rezultatu w toku stosowania przepisów powinno prowadzić do stwierdzenia nieracjonalności takiego wniosku i zweryfikowania, czy taka wykładnia odpowiada celom ustawy.

Istotą regulacji zawartej w art. 17 ust. 1 u.ś.r. jest udzielenie przez państwo wsparcia opiekunowi, który zajmuje się bliską osobą niepełnosprawną i z tego względu zmuszony był do zrezygnowania z pracy zawodowej. Niewątpliwie intencją ustawodawcy jest wspieranie finansowe tych osób, które sytuacja zmusiła do osobistej opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Rzeczywistym beneficjentem tego wsparcia jest jednak osoba niepełnosprawna, której potrzeby zostają zaspokojone w ramach funkcjonowania rodziny. Ustawa o świadczeniach rodzinnych odwołuje się do Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, wskazując na normatywny i moralny obowiązek wzajemnej pomocy w ramach funkcjonowania w rodzinie. Pomoc państwa powinna zostać tak ukształtowana, aby znajdujące się w rzeczywiście trudnej sytuacji rodziny – a do takich zaliczyć należy rodziny opiekujące się osobą niepełnosprawną – otrzymały efektywną pomoc.

W orzecznictwie sądów administracyjnych od wielu lat dostrzegano konieczność uwzględniania wykładni celowościowej i funkcjonalnej przy stosowaniu ustawy o świadczeniach rodzinnych. Wskazywano, że ustawa ta nie została skonstruowana przez ustawodawcę w sposób prawidłowy. Na jej gruncie Trybunał Konstytucyjny wydał wiele wyroków, stwierdzających naruszenie konkretnych wzorców kontroli zawartych w Konstytucji (np. wyroki TK: z 21 października 2014 r., sygn. K 38/12, z 26 czerwca 2019 r., sygn. SK 2/17, z 18 listopada 2014 r., sygn. SK 7/11). Należy podkreślić, że słusznie dostrzegano, że najistotniejszą kwestią jest zapewnienie wsparcia opiekunowi osoby niepełnosprawnej. Wysoce niepożądana, a wręcz niewłaściwa z punktu widzenia stabilności identycznych stosunków prawnych, jest sytuacja, w której po wielu latach elastycznego stosowania przepisów, determinowanego wykładnią celowościową i funkcjonalną, bez zmiany treści przepisu, interpretacja normy prawnej zostaje znacznie zawężona do wyłącznie językowego brzmienia. Sądy nie powinny zmieniać utrwalonego sposobu rozumienia przepisów, jeżeli nie ujawniły się istotne okoliczności, podważające dotychczasowy kierunek wykładni, nawet jeśli brak było w tym zakresie jednolitości w orzecznictwie sądów.

Ustawodawcy przyświecał niewątpliwie słuszny cel wspierania rodzin opiekujących się niepełnosprawnymi krewnymi. Analiza omawianej ustawy prowadzi do wniosku, że cel ten nie znalazł odzwierciedlenia w logicznie, wyczerpująco i spójnie skonstruowanych przepisach. Samo odwołanie się przez ustawodawcę do obowiązku alimentacyjnego, będącego częścią prawa rodzinnego (cywilnego) i służącemu zasadniczo innym celom, świadczy o skomplikowanym charakterze tej regulacji. Odkodowanie norm zawartych w przepisach omawianej ustawy wymaga z tego względu pogłębionej analizy, gdyż poprzestanie na literalnym brzmieniu przepisów prowadzi do wniosków oczywiście nieracjonalnych i sprzecznych z celem ustawy. Wadliwa, nieprecyzyjna konstrukcja przepisów nie powinna prowadzić do różnicowania sytuacji osób niepełnosprawnych z uwagi na to, czy opiekę sprawuje krewny zobowiązany do alimentacji w pierwszej lub dalszej kolejności. Ostatecznym skutkiem jest bowiem pozbawienie osoby niepełnosprawnej niezbędnej pomocy – nie zaś zobligowanie bliższych krewnych do sprawowania opieki. Obowiązek ten, odmiennie niż obowiązek alimentacyjny, nie jest możliwy do wyegzekwowania.

W świetle powyższych rozważań należy stwierdzić, że dochodzi do konfliktu między rezultatem wykładni funkcjonalnej i celowościowej, a językowym znaczeniem przepisu. Treść art. 17 ust. 1-2 u.ś.r. nie ma jednoznacznej treści i rodzi wiele wątpliwości interpretacyjnych, o czym świadczy rozbieżne orzecznictwo sądów administracyjnych. Przepis nie określa w sposób jednoznaczny kręgu podmiotów, którym świadczenie pielęgnacyjne może przysługiwać i kolejności prawa do tego świadczenia. Rezultat językowy burzy założenie o racjonalności ustawodawcy i spójności systemu wartości, co jest szczególnie widoczne na gruncie tej konkretnej sprawy. W takiej sytuacji należy dopuścić wykładnię rozszerzającą literalne brzmienie przepisu, dając prymat wykładni celowościowej i funkcjonalnej.

Wykładnia językowa zastosowana przez WSA w niniejszej sprawie prowadzi do nieracjonalnych ekonomicznie i społecznie konsekwencji, które są rażąco niesprawiedliwe, a także sprzeczne z normami moralnymi i należy je ocenić jako niemożliwe do pogodzenia z fundamentalnymi wartościami konstytucyjnymi (art. 71 i art. 68 ust. 3 Konstytucji). Taka wykładnia niweczy cel przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego. Wniosek, że pasierb nie może otrzymać świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad ojczymem, jedynie z tego względu, że osoba niepełnosprawna ma syna – szczególnie, gdy faktycznie nie może on wywiązać się ze swojego obowiązku względem ojca – jest nie do zaakceptowania w demokratycznym państwie prawa, jako nieodpowiadający założeniom racjonalności prawodawcy. Wykładnia celowościowa i systemowa prowadzą do jednoznacznego wniosku, że istotą przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest zapewnienie osobie niepełnosprawnej opieki, gdyż członek rodziny, który może się nią zaopiekować, będzie miał zagwarantowany dochód, zastępujący wynagrodzenie za pracę zawodową.

WSA zaaprobował pogląd zaprezentowany w uchwale składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 14 listopada 2022 r., sygn. akt I OPS 2/22. Zgodnie z powołaną uchwałą: "warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r.)". Tym samym Naczelny Sąd Administracyjny opowiedział się za literalnym rozumieniem przepisów.

Nie podzielam stanowiska zajętego w powyżej powołanej uchwale i uważam, że WSA powinien przedstawić powstałe zagadnienie prawne do rozstrzygnięcia odpowiedniemu składowi Naczelnego Sądu Administracyjnego w myśl art. 269 p.p.s.a.

Jakkolwiek Naczelny Sąd Administracyjny w powyższej uchwale nie zanegował prawidłowości odrzucenia rezultatów wykładni językowej, gdy zastosowanie różnych dyrektyw językowych może prowadzić do rozbieżnych rezultatów, to jednak w istocie przyjął prymat wykładni językowej, pomijając przy tym nieracjonalność ograniczenia się do językowego znaczenia tekstu normy prawnej, na co wskazałem wyżej. Za kluczowe kryterium uznano legitymowania się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jakim ustawodawca posłużył się w art. 17 ust. 1a oraz w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., które nie jest wyrażeniem nieostrym czy wieloznacznym. Nie rozważono jednak konsekwencji przyjęcia tego stanowiska, które prowadzi do zanegowania racjonalności działania ustawodawcy i niweczy cel przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego.

Uchwała nie uwzględnia podniesionej powyżej argumentacji i poprzestaje na wąskim, językowym rozumieniu przepisu, bez uwzględnienia rezultatów wykładni celowościowej i systemowej, w oderwaniu o konstytucyjnych wartości. W konsekwencji wykładnia przedstawiona w powyższej uchwale prowadzi do skutków rażąco niesprawiedliwych i sprzecznych z podstawowymi normami społecznymi (co zostało dostrzeżone w judykaturze – por. zdanie odrębne S. NSA Macieja Dybowskiego w sprawie o sygn. akt I OSK 260/22). Nadto stanowisko wyrażone w uchwale ma charakter jednoznaczny, niedopuszczający wyjątków wynikających z okoliczności faktycznych konkretnej sprawy, podczas gdy taka konstrukcja nie znajduje wystarczającego uzasadnienia w przepisach ustawy.

Na kanwie niniejszej sprawy stosowanie powyższej uchwały jest ponadto nieprawidłowe. Uchwała dotyczyła bowiem wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., a więc możliwości nabycia prawa do świadczenia przez osoby wymienione w tym przepisie – inne niż matka, ojciec, opiekun faktyczny dziecka oraz osoba będąca rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, na których zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciąży obowiązek alimentacyjny względem podopiecznego. Naczelny Sąd Administracyjny wprost zakreślił treść analizowanej normy prawnej ograniczającej się do osób wskazanych w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. W sentencji uchwały wskazano, że zawarte w niej stanowisko dotyczy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust.1 pkt 4 u.ś.r., innej niż współmałżonek.

Rozważania Naczelnego Sądu Administracyjnego dotyczą zatem warunków, jakie muszą być spełnione, aby osoba o której mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., inna niż współmałżonek, mogła uzyskać prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Stan faktyczny rozpoznawanej sprawy jest odmienny od tego, do jakiego może mieć zastosowanie omawiana uchwała. W tej sprawie kwestią kluczową jest rozważenie możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. innej niż spokrewnionej w pierwszym stopniu. Z tych względów uchwała Naczelnego Sądu Administracyjnego o sygn. I OPS 2/22 nie ma zastosowania w niniejszej sprawie.

Zagadnienie powstałe na gruncie tego postępowania ma przy tym charakter szczególny – dotyczy bowiem tego, czy obowiązek pasierba do świadczenia pomocy względem ojczyma może zrównać się z obowiązkiem syna względem ojca.

Podsumowując powyższe rozważania należy podkreślić, że w następstwie rozszerzonego stosowania wskazanej powyżej uchwały i wobec ograniczenia się do literalnej wykładni przepisu osoba niepełnosprawna zostaje w istocie pozbawiona opieki realizowanej przez członka rodziny – w tym przypadku pasierba. Obowiązek ten jest przerzucany na państwo, czyli ogół obywateli, mimo że mógłby być wypełniany przez osobę zobowiązaną do alimentacji względem osoby niepełnosprawnej. Jest to wprost sprzeczne z celem wprowadzenia świadczenia pielęgnacyjnego i wskazywanymi powyżej normami.

Nie można także zgodzić się ze stanowiskiem Sądu, że państwo nie pozostawia takich opiekunów, jak skarżący bez wsparcia finansowego, gdyż w świetle ustawy o świadczeniach rodzinnych przysługuje mu specjalny zasiłek opiekuńczy. Specjalny zasiłek opiekuńczy nie pełni tej samej funkcji, co świadczenie pielęgnacyjne, nie rekompensuje bowiem tego, że opiekun osoby niepełnosprawnej nie osiąga dochodu z pracy zawodowej, gdyż zrezygnował z niej, aby zająć się członkiem rodziny. Jest to świadczenie uzależnione od wysokości osiąganego dochodu (art. 16a ust. 2-3 u.ś.r.). Ponadto należy zwrócić uwagę, że od 1 listopada 2018 r. wysokość specjalnego zasiłku opiekuńczego wynosiła 620 zł miesięcznie (art. 16a ust. 6 u.ś.r. w zw. z § 1 pkt 15 Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 31 lipca 2018 r. w sprawie wysokości dochodu rodziny albo dochodu osoby uczącej się stanowiących podstawę ubiegania się o zasiłek rodzinny i specjalny zasiłek opiekuńczy, wysokości świadczeń rodzinnych oraz wysokości zasiłku dla opiekuna, Dz. U. 2018 r., poz. 1497); natomiast świadczenie pielęgnacyjne w 2023 r. przysługuje w wysokości 2 458 zł miesięcznie (art. 17 ust. 3 w zw. z obwieszczeniem Ministra Rodziny i Polityki Społecznej z dnia 1 listopada 2022 r. w sprawie wysokości świadczenia pielęgnacyjnego w roku 2023 r., M. P. 2022 r., poz. 1070). Zestawienie powyższych świadczeń w zakresie ich wysokości prowadzi do jednoznacznego wniosku, że nie mają charakteru równorzędnego.

Z tych wszystkich względów nie zgadzam się ze stanowiskiem wyrażonym w wydanym w niniejszej sprawie wyroku.