Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt II SA/Wa 1490/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2024-03-15 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Szmydt, Sędzia WSA Waldemar Śledzik, Asesor WSA Dorota Kozub-Marciniak (spr.), , po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 15 marca 2024 r. sprawy ze skargi małoletnich I.K. i N.K. reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego A.K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] czerwca 2023 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę


UZASADNIENIE

A. K. (dalej, jako skarżący), działając jako przedstawiciel ustawowy małoletnich skarżących I. K. i N. K. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej, jako: Prezes ZUS) z dnia [...] czerwca 2023 r. w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku.

W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ przytoczył treść art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2022 r., poz. 504 ze zm., dalej, jako: ustawa emerytalna) i wyjaśnił, że warunki określone w tym przepisie ustawy muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku.

Dalej Prezes ZUS wyjaśnił, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych warunków przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę - członka rodziny osoby zmarłej.

Z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, że udokumentowano 21 lat, 4 miesiące i 26 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych ojca dzieci, który stał się całkowicie niezdolny do pracy w wieku 52 lat. W 10-leciu przypadającym przed dniem powstania niezdolności do pracy ojca dzieci - zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano tylko 2 lata 11 miesięcy i 12 dni okresów składkowych Nie bez znaczenia pozostaje fakt, że w latach 2006-2009, 2012-2013, 2014-2015, 2019-2022 wystąpiły przerwy w wykonywaniu przez ojca dzieci zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe.

W ocenie Prezesa ZUS, w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w wymienionych przerwach wobec ojca dzieci nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy. Całkowita niezdolność do pracy uniemożliwiająca kontynuowanie zatrudnienia ojca dzieci została ustalona dopiero od 28 sierpnia 2022 r. Nie istniały zatem, do tego dnia, przeszkody w podjęciu zatrudnienia i objęciu ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Natomiast przez szczególne okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia.

Reasumując Prezes ZUS wskazał, że nie znajduje podstaw do przyznania małoletnim dzieciom skarżącej renty rodzinnej na mocy przepisu art. 83 ustawy emerytalnej.

Organ dodał, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna, z tym że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku.

Z tym rozstrzygnięciem skarżąca nie zgodziła się i wywiodła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie.

W skardze podniosła, że jej mąż M. K. zmarł w dniu [...] października 2022 r. w wieku 52 lat. Przepracował 21 lat, 4 miesiące i 26 dni - są to okresy składkowe. W ostatnim dziesięcioleciu miał przepracowane i udokumentowane 2 lata,11 miesięcy i 12 dni. Mąż skarżącej był osadzony w Zakładzie Karnym [...], w latach 2011-2013 oraz z Zakładzie Karnym w [...] w latach 2020-2021, w którym nie miał możliwości podjęcia pracy.

Dalej skarżąca wyjaśniła, że jej dzieci wychowywały się w trudnych warunkach materialnych kiedy ich ojciec żył i nic nie uległo poprawie kiedy zmarł. Odmówiono skarżącej renty rodzinnej na dzieci chociaż ich ojciec odprowadzał składki do ZUS. Dzieci skarżącej mają orzeczenia o niepełnosprawności i otrzymują zasiłki pielęgnacyjne z Gminnego Ośrodka pomocy Społecznej. Rodzina skarżącej pobiera świadczenia rodzinne na łączną kwotę 1514 zł i 68 groszy. Skarżąca pracuje na umowę zlecenie i uzyskuje wynagrodzenie w kwocie 429,06 groszy. Łączny dochód rodziny wynosi 1943,74zł (na osobę 647,91 zł).

Nadto skarżąca podniosła, że wspólnie z mężem miała pięcioro dzieci - troje już dorosłych usamodzielniło się, a dwoje najmłodszych jest jeszcze na utrzymaniu matki. Skarżąca leczy się [...] i [...], i z tego powodu nie może podjąć pracy ciężko fizycznej.

Na koniec skarżąca podała, że nie zgadza się z otrzymaną decyzją odmawiającą prawa do renty rodzinnej i wniosła o ponowne rozpatrzenie sprawy i przyznanie wnioskowanego świadczenia.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Skarga nie jest zasadna.

Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zgodnie z którym ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.

Z treści powołanego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku:

• po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami;

• po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku;

• po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania.

Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość.

Należy zauważyć, że żaden przepis ustawy emerytalnej nie zawiera definicji "szczególnych okoliczności", dlatego też ich wystąpienie, w odniesieniu do każdego przypadku, winno być stwierdzone indywidualnie. Posługując się tym zwrotem ustawodawca daje pewną swobodę w kwalifikowaniu stanów faktycznych pod tym kątem, co dodatkowo podkreśla cel powołanej regulacji. Chodzi tu o taki przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, który mieści się w zakresie semantycznym pojęcia "szczególnych okoliczności", a więc zdarzeń, które na gruncie ustawy ograniczają, utrudniają, czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 11 października 2000 r., II SA 954/00, LEX nr 53788). Szczególne okoliczności to zarówno zdarzenia o charakterze siły wyższej, jak i wszelkiego rodzaju sytuacje, które powodują, że dana osoba pozostaje w istocie poza kręgiem zainteresowania pracodawców.

Należy również wyjaśnić, że zgodnie z treścią art. 14 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, oceny niezdolności do pracy, jej stopnia oraz ustalenia daty powstania niezdolności do pracy, dokonuje w formie orzeczenia lekarz orzecznik ZUS. Od orzeczenia lekarza orzecznika osobie zainteresowanej przysługuje sprzeciw do komisji lekarskiej Zakładu w ciągu 14 dni od dnia doręczenia tego orzeczenia (ust. 2a). Stosownie zaś do treści art. 14 ust. 3 powołanej ustawy, orzeczenie lekarza orzecznika, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości, albo orzeczenie komisji lekarskiej, stanowi dla organu rentowego podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie, do których prawo jest uzależnione od stwierdzenia niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji, co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości albo orzeczenie komisji lekarskiej.

Z powyższego przepisu wynika, że organ jest związany orzeczeniem lekarza orzecznika, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości, jak również orzeczeniem komisji lekarskiej wydanym wskutek rozpoznania wniesionego sprzeciwu (wyrok NSA z dnia 16 kwietnia 2015 r. sygn. akt I OSK 1397/14).

Jak wynika z akt sprawy, wobec M. K. lekarz orzecznik ZUS orzekł całkowitą niezdolność do pracy od dnia [...] sierpnia 2022 r. (orzeczenie z dnia [...] kwietnia 2023 r.). Zgodzić należy się zatem z organem, że do tej daty nie istniały przeszkody w podjęciu zatrudnienia i objęciu ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. W toku postępowania nie wykazano żadnych szczególnych okoliczności, które można byłoby uznać za usprawiedliwione przeszkody w podjęciu zatrudnienia. Skarżąca nie wskazała i nie udowodniła okoliczności niezależnych, szczególnych, powodujących brak aktywności zawodowej zmarłego ojca. W postępowaniu o świadczenie w drodze wyjątku to osoba zainteresowana powinna wskazać wszelkie dowody i okoliczności wiążące się z dochodzonym świadczeniem. Skoro strona wnioskująca domaga się uznania jakichś jej argumentów, wskazujących na rzeczywiste szczególne okoliczności w sprawie, to powinna okazać potwierdzające to dowody, bądź wskazać gdzie takowe organ może pozyskać. Należy także podkreślić, że o wyjątkowości okoliczności podnoszonych przez stronę nie może przesądzać jej subiektywne przekonanie, gdyż muszą to być takie okoliczności, które ze względów obiektywnych mogą być potraktowane jako szczególne. Natomiast art. 83 ustawy emerytalnej, dotyczący przyznania świadczenia w drodze wyjątku, nie przewiduje działania organu z urzędu.

Za szczególną okoliczność nie może być w szczególności w tej sprawie uznany fakt, iż M. K. w latach 2011-2013 oraz 2020-2021 przebywał w zakładach karnych. Pobyt ojca dzieci skarżącej w zakładach karnych (dwukrotnie) był spowodowany naruszeniem przez niego norm prawa karnego. Okoliczności tej nie sposób uznać za okoliczność szczególną. Także brak propozycji czy też w ogóle możliwości zatrudnienia dla osoby osadzonej w zakładzie karnym nie może zostać uznany za okoliczność szczególną w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, jako że już sam pobyt w zakładzie karnym jest wynikiem świadomej decyzji o naruszeniu norm prawa.

Sąd podkreśla, że rozumie niezwykle trudną sytuację rodziny skarżącej. Jednakże należy podkreślić, że świadczenie w drodze wyjątku nie stanowi świadczenia socjalnego, zatem jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby o nie się ubiegającej, nawet, gdy są one uzasadnione (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 listopada 2014 r., sygn. akt I OSK 2148/14, wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 24 września 2020 r. sygn. akt II SA/Wa 1209/20, z dnia 6 października 2020 r. sygn. akt II SA/Wa 89/20, z dnia 1 grudnia 2020 r. sygn. akt II SA/Wa 1788/20, z dnia 18 grudnia 2020 r., sygn. akt II SA/Wa 1878/20, z dnia 19 stycznia 2021 r., sygn. akt II SA/Wa 1235/20). Potrzeby te mogą natomiast uzasadniać ubieganie się przez stronę o świadczenia z tytułu pomocy społecznej oraz inne formy pomocy materialnej przewidzianej dla osób znajdujących się w niedostatku. Pojęcie świadczenia "w drodze wyjątku" nie dotyczy wyjątkowych potrzeb czy niedostatku. Chodzi tu o taki przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, który mieści się w zakresie pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które na kanwie ustawy o emeryturach i rentach z FUS ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych.

Innymi słowy - przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku jest możliwe tylko w przypadku, gdy można wykazać, iż zmarły ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności, nie mógł zrealizować wymagań do uzyskania zwykłego świadczenia i tylko z tego powodu przyznanie świadczenia jego dzieciom jest zasadne. Tymczasem w tej sprawie tego rodzaju zdarzeń Sąd nie dopatrzył się.

Z tych wszystkich względów Sąd uznał, że zaskarżona decyzja odpowiada prawu. Sąd nie dopatrzył się żadnego naruszenia przepisów prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisu postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie, albo też przepisu prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania lub stwierdzenia nieważności.

Mając powyższe na względzie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm.), orzekł jak w sentencji wyroku.