Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt II SA/Gd 1014/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2023-07-05 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6321 Zasiłki stałe
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 37 ust. 1
journal: Dz.U. 2021 poz 2268
law: Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Magdalena Dobek - Rak (spr.) Sędzia WSA Dariusz Kurkiewicz Asesor WSA Wojciech Wycichowski po rozpoznaniu w Gdańsku w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 5 lipca 2023 r. sprawy ze skargi M. T. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z 10 października 2022 r., nr SKO Gd/1113/22 w przedmiocie zasiłku stałego oddala skargę.


UZASADNIENIE

M. T. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego

w Gdańsku skargę na decyzje Samorządowego Kolegium Odwoławczego

w Gdańsku z 10 października 2022 r., oznaczone nr SKO Gd/1113/22, SKO Gd/1114/22, SKO Gd/1115/22, SKO Gd/1116/22.

Na podstawie zarządzenia Przewodniczącej Wydziału z 29 listopada 2022 r. rozdzielono skargi zawarte w piśmie skarżącej z 26 listopada 2022 r. Sprawę dotyczącą decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego z 10 października 2022 r., nr SKO Gd/1113/22, którą utrzymano w mocy decyzję Prezydenta Miasta Gdyni, w imieniu którego działał Kierownik Dzielnicowego Ośrodka Pomocy Społecznej nr [...] w Gdyni, z 14 stycznia 2022 r., nr 2151/Rejon2/2022, o odmowie przyznania pomocy w postaci zasiłku stałego wraz ze składką na ubezpieczenie społeczne, zarejestrowano pod sygn. akt II SA/Gd 1014/22.

Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym

i prawnym:

Wnioskiem z 26 kwietnia 2021 r. skarżąca zwróciła się do organu I instancji

o przyznanie: zasiłku stałego, zasiłku okresowego, zasiłków celowych na leki, koszty leczenia, żywność, środki higieny, rachunki za gaz, prąd, czynsz oraz opłacenie zaległości czynszowych, zasiłki z programu rządowego, zasiłki na zakup posiłków

i żywności, dożywianie, opłacanie składek na ubezpieczenie zdrowotne, społeczne i emerytalno-rentowe. W uzasadnieniu wniosku skarżąca wskazała, iż w jej czteroosobowej rodzinie są osoby przewlekle chore, w tym dwie niepełnosprawne

w stopniu znacznym, które wymagają stałego leczenia i stałej opieki. Dochód rodziny stanowi jedynie zasiłek pielęgnacyjny matki skarżącej I. T. w kwocie

231,03 zł oraz dodatek energetyczny w kwocie 15,19 zł, bowiem z powodu nieopłacenia czynszu została wstrzymana wypłata dodatku mieszkaniowego. Skarżąca wyjaśniła ponadto, że jej siostra A. T. została ubezwłasnowolniona całkowicie i został dla niej wyznaczony opiekun prawny, który nie przekazuje rodzinie przysługujących A. T. świadczeń. W związku z epidemią COVID-19 skarżąca zwróciła się o przeprowadzenie wywiadu środowiskowego telefonicznie.

Na podstawie informacji uzyskanych od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych oraz jednostek Urzędu Miasta Gdyni organ I instancji ustalił, że na dzień złożenia wniosku, matka skarżącej I. T. pobierała zasiłek pielęgnacyjny w kwocie 215,84 zł oraz świadczenie uzupełniające w wysokości 500 zł miesięcznie. Ojcu skarżącej K. T. z dniem 1 października 2019 r. zostało przyznane prawo do świadczenia emerytalnego, natomiast na jego wniosek wypłata tego świadczenia została zawieszona. Ponadto, K. T. był uprawniony do otrzymywania świadczenia pielęgnacyjnego w wysokości 1830 zł miesięcznie na A. T. Wypłata wskazanego świadczenia została jednak wstrzymana (od września 2020 r.) z uwagi na uniemożliwienie pracownikowi socjalnemu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego. K. T. uzyskał także prawo do dodatku mieszkaniowego w kwocie 492,44 zł, które za kwiecień 2021 r. (w kwocie 419,49 zł) zostało wypłacone w lipcu 2021 r. Organ I instancji ustalił, że siostra skarżącej, A. T., jest osobą całkowicie ubezwłasnowolnioną, uprawnioną do renty socjalnej wraz ze świadczeniem uzupełniającym w łącznej wysokości 1 566,30 zł oraz zasiłku pielęgnacyjnego w wysokości 215,84 zł miesięcznie. Świadczenia te przekazywane są jej opiekunowi prawnemu – K. G.

W piśmie z 12 maja 2021 r. opiekun prawny A. T. wyjaśniła, że podejmowała kilkadziesiąt prób wejścia w środowisko, niejednokrotnie w obecności Policji i po wcześniejszym uprzedzeniu rodziny, jednak ze względu na izolowanie rodziny przez ojca, nie ma kontaktu z podopieczną. K. G. wyjaśniła, że rozmawiała z A. T. tylko raz, w dniu 19 kwietnia 2021 r. w Sądzie Okręgowym w Gdańsku. Ze względu zaś na niemożność nawiązania przez opiekuna prawnego kontaktu z podopieczną, środki te nie są przekazywane rodzinie.

W aktach sprawy znajduje się informacja, że pracownik socjalny podjął próbę kontaktu telefonicznego ze skarżącą w dniu 7 maja 2021 r. Z przeprowadzonej w dniu 10 maja 2021 r. rozmowy telefonicznej wynika, że pracownik socjalny zapytał skarżącą o termin spotkania w celu oceny i sprawdzenia sytuacji rodzinnej

i mieszkaniowej, na co skarżąca odpowiedziała, że "jest epidemia i rząd nie pozwala". Pracownik socjalny wskazał, że podczas rozmowy skarżąca nie odpowiadała konkretnie na zadawane pytania oraz podawała sprzeczne informacje, które nie były spójne z informacjami uzyskanymi od opiekuna prawnego A. T.

Pismem z dnia 10 maja 2021 r. organ I instancji wezwał skarżącą do kontaktu z pracownikiem socjalnym w terminie 3 dni od dnia otrzymania wezwania w celu ustalenia terminu sprawdzenia aktualnej sytuacji mieszkaniowej i rodzinnej w miejscu jej zamieszkania celem uzupełnienia informacji do przeprowadzonego telefonicznie wywiadu środowiskowego z dnia 10 maja 2021 r. Jak wynika z akt sprawy, powyższe wezwanie zostało doręczone skarżącej w dniu 27 maja 2021 r.

Pismem z 24 maja 2021 r. organ I poinformował skarżącą o możliwości zapoznania się z aktami sprawy oraz o uprawnieniach wynikających z art. 10 k.p.a. Powyższe pismo zostało wysłane na nieprawidłowy adres, dlatego zostało zwrócone nadawcy w dniu 15 czerwca 2021 r. Pismem z 26 maja 2021 r. organ przedłużył termin rozpatrzenia sprawy, jako szczególnie skomplikowanej, do 26 czerwca 2021 r.

W piśmie z 31 maja 2021 r. skarżąca wskazała, iż w odpowiedzi na pismo z 10 maja 2021 r. z uwagi na to, że wywiad środowiskowy odbył się zgodnie z ustawą covidową prosi o bezzwłoczne rozpatrzenie wniosku. Wskazała, że jeśli organ chce uzyskać dodatkowe informacje, to prosi o zwrócenie się o nie telefonicznie bądź pisemnie.

Pismem z dnia 10 czerwca 2021 r. pracownik socjalny zwrócił się do Wojewódzkiego Szpitala Psychiatrycznego w Gdańsku z prośbą o przeprowadzenie z przebywającą tam skarżącą rodzinnego wywiadu środowiskowego z uwagi na złożony wniosek o ubezpieczenie zdrowotne. W odpowiedzi, Dyrektor Wojewódzkiego Szpitala Psychiatrycznego wyjaśnił, że pacjenci przebywający na leczeniu w szpitalu psychiatrycznym nie ponoszą kosztów leczenia, tym samym nie jest wymagane posiadanie przez nich ubezpieczenia zdrowotnego.

Decyzją z dnia 18 czerwca 2021 r., nr 9849/Rejon2/2021, organ I instancji odmówił przyznania skarżącej pomocy w postaci zasiłku stałego wraz ze składką na ubezpieczenie społeczne wskazując jako przyczynę odmowy brak współpracy pomiędzy stroną a organem. Wnioskodawczyni odmawiała bowiem przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania, powołując się na obawę zarażenia COVID-19. Organ uznał ponadto, iż rodzina nie wykorzystuje własnych zasobów i możliwości w celu rozwiązania swojej trudnej sytuacji rodzinnej.

Na skutek wniesionego odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku decyzją z 13 października 2021 r., nr SKO Gd/5105/21, uchyliło decyzję organu I instancji i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia. Organ odwoławczy wskazał bowiem, że z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego powinno wynikać, jakie konkretnie pytania zostały zadane skarżącej i jakie odpowiedzi na nie udzieliła. Ponadto, zdaniem Kolegium, organ I instancji pominął zmianę stanu faktycznego sprawy, która jak wskazała skarżąca w odwołaniu, miała miejsce w dniu 7 czerwca 2021 r. Zatem organ I instancji był zobowiązany w porozumieniu z opiekunem prawnym A. T. ustalić, jaka jest aktualnie sytuacja rodziny skarżącej. W szczególności, istotne było ustalenie, czy powstały możliwości do wykonywania swoich czynności przez opiekuna prawnego oraz, gdzie obecnie znajdują się członkowie rodziny skarżącej.

Ponownie rozpatrując sprawę, pismem z 14 września 2021 r. organ I instancji przesłał skarżącej na jej wniosek kserokopię nieodebranej koperty.

W notatce służbowej z 21 października 2021 r. pracownik socjalny stwierdził, iż w sprawie złożonego wniosku (z 26 kwietnia 2021 r.) brak było możliwości przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania skarżącej. W dniu 10 maja 2021 r. pracownik nie został bowiem wpuszczony do mieszkania, informacje zostały zebrane jedynie telefonicznie. W dniu 7 czerwca 2021 r. w mieszkaniu strony doszło do zatrzymania K. T., który obecnie przebywa w areszcie śledczym w związku ze znęcaniem się na osobami najbliższymi. W wyniku interwencji, A. T. została umieszczona w domu pomocy społecznej, a skarżąca wraz z matką zostały poddane hospitalizacji w Wojewódzkim Szpitalu Psychiatrycznym w Gdańsku od 7 czerwca 2021 r. do 29 lipca 2021 r. Pracownik socjalny wskazał, iż ośrodek pomocy społecznej przyjął zasadę, iż na pierwsze wejście do miejsca zamieszkania pracownik socjalny wchodzi w celu przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego. Natomiast rodzina skarżącej nie korzystała z pomocy ośrodka od 2005 r. Pracownik socjalny, nie znając rodziny, miał zatem wątpliwości co do jej funkcjonowania. Pracownik socjalny wskazał, iż wizyta w mieszkaniu miała miejsce 29 lipca 2021 r. i stwierdzono, że mieszkanie jest zagracone, pełno w nim ubrań i kartonów, co uniemożliwia swobodne poruszanie się. Pracownik socjalny wyjaśnił, iż z informacji uzyskanych od pracownika szpitala psychiatrycznego wynika, iż I. T. w trakcie pobytu w szpitalu miała przy sobie kwotę 11.000 zł.

W notatce służbowej wskazano ponadto, że w dniu 30 lipca 2021 r. (w tym dniu istniała bowiem konieczność umieszczenia I. T. interwencyjnie w Gdyńskim Ośrodku Wsparcia) w miejscu zamieszkania skarżącej pracownik socjalny umówił się ze skarżącą na wywiad środowiskowy w dniu 3 sierpnia 2021 r. Skarżąca wyraziła zgodę na termin i godzinę przeprowadzenia wywiadu, jednak w wyznaczonym dniu pojawiła się w ośrodku pomocy społecznej i nalegała, aby wywiad został przeprowadzony w siedzibie ośrodka, ponieważ w mieszkaniu nie ma warunków. Pracownicy socjalni udali się tego dnia do miejsca zamieszkania skarżącej, nie zostali jednak wpuszczeni do środka, nikt nie otworzył im drzwi.

Pracownik socjalny wskazał, że w trakcie rozmowy w dniu 17 sierpnia

2021 r., matka skarżącej potwierdziła, że posiada kwotę 11.000 zł, którą otrzymała od ojca "za spadek", ale pracownikom socjalnym "nic do tych pieniędzy".

Pismem z 21 października 2021 r. organ I instancji zawiadomił skarżącą o wszczęciu postępowania w sprawie ponownego rozpatrzenia złożonego wniosku.

Z przeprowadzonego w formie rozmowy telefonicznej wywiadu środowiskowego z dnia 4 listopada 2021 r. wynika, iż skarżąca wyjaśniła, że nie może podjąć zatrudnienia, ponieważ opiekuje się matką i jest w trakcie ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne z tego tytułu.

W dniu 8 listopada 2021 r. skarżąca zwróciła się z prośbą o informacje, czy w przeprowadzonym z nią w dniu 4 listopada 2021 r. są jakieś braki. Jak bowiem wskazała, w jej ocenie odpowiadała na wszystkie zadawane pytania.

W piśmie z 10 listopada 2021 r. organ I instancji wskazał skarżącej, jakie okoliczności brane są pod uwagę podczas przeprowadzanego wywiadu środowiskowego. Organ I instancji wyjaśnił także, iż sytuację rodzinną, dochodową, majątkową osoby lub rodziny ocenia się m.in. na podstawie dokumentów oraz obiektywnej oceny pracownika socjalnego przeprowadzającego wywiad w miejscu zamieszkania osoby ubiegającej się o pomoc.

Decyzją z 14 stycznia 2022 r. organ I instancji odmówił przyznania skarżącej pomocy w postaci zasiłku stałego wraz ze składką na ubezpieczenie społeczne. W uzasadnieniu decyzji wskazano, że informacje uzyskiwane w toku postępowania podczas rozmów telefonicznych były niekompletne, a nawet można przypuszczać, że rodzina celowo zatajała prawdziwy stan rzeczy. W konsekwencji, nie wiadomo, jaka jest kwota faktycznie posiadanych przez rodzinę zasobów. Podczas rozmów telefonicznych, skarżąca oświadczyła zaś, iż nie ma zaległości czynszowych i wszystko opłaca na bieżąco.

Na skutek wniesionego odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku decyzją z 10 października 2022 r. utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji.

Kolegium wskazało, że w niniejszym postępowaniu organ I instancji ustalił stan faktyczny w zakresie możliwym do stwierdzenia na podstawie posiadanych kompetencji, zwracając się m.in. do ZUS, innych jednostek Urzędu Miasta w celu ustalenia dochodów uzyskiwanych przez rodzinę skarżącej.

Kolegium stwierdziło, iż na dzień złożenia wniosku dochodem rodziny był zasiłek pielęgnacyjny matki 215,84 zł, dodatek mieszkaniowy 419,49 zł oraz dodatek energetyczny 15,19 zł. Ponadto, matka skarżącej otrzymywała niewskazane przez skarżącą świadczenie uzupełniające w wysokości 500 zł. Renta A. T. wraz ze świadczeniem uzupełniającym nie była zaś przekazywana rodzinie, z uwagi na brak możliwości kontaktu opiekuna prawnego z podopieczną. Ponadto, zgodnie z oświadczeniami pracowników socjalnych, rodzina dysponuje znaczną kwotą pieniędzy w wysokości 11.000 zł.

Zdaniem Kolegium, organ I instancji nie miał natomiast możliwości weryfikacji informacji przekazanych podczas rozmowy telefonicznej przez skarżącą m.in. dotyczących osób z nią zamieszkujących, ich stanu zdrowotnego, sytuacji osobistej, rzeczywistych potrzeb. Skarżąca, przebywając w szpitalu odmówiła przeprowadzenia badania celem ustalenia ewentualnego stopnia jej niepełnosprawności, co mogłoby być dla niej korzystne np. przy korzystaniu ze świadczeń zdrowotnych, uzyskaniu świadczeń z pomocy społecznej lub też rodzinnych, oraz umożliwić jej leczenie, gdyby zaszła taka konieczność.

W ocenie organu odwoławczego, skarżąca swoim zachowaniem skutecznie uniemożliwiła przeprowadzenie wywiadu, czego nie uzasadniały żadne okoliczności sprawy. Stan taki jest wyrazem braku współdziałania w rozwiązaniu swojej trudnej sytuacji, albowiem brak możliwości przeprowadzenia wywiadu ze względu na postawę strony uniemożliwia organowi dokonanie koniecznych ustaleń do załatwienia sprawy, w tym wypadku oświadczeń strony złożonych telefonicznie.

Kolegium zauważyło, że z akt sprawy wynika, iż pracownicy socjalni wielokrotnie próbowali przeprowadzić wywiad środowiskowy w miejscu zamieszkania skarżącej, jednakże próby te okazały się bezskuteczne. Jak wynika zaś z oświadczeń samej skarżącej (m.in. z maila z 26 października 2021 r.) jest ona osobą, która samodzielnie porusza się po mieście, jeździ do Gdyńskiego Ośrodka Wsparcia OPS-u oraz do swojego prawnika. W związku z tym, żadne okoliczności obiektywne nie stanowią przeszkody w przeprowadzeniu wywiadu środowiskowego w jej miejscu zamieszkania, tym bardziej, iż pracownicy deklarowali zachowanie wszelkich środków ochrony osobistej.

Kolegium wyjaśniło, że ustawodawca wielką wagę przywiązuje do współdziałania świadczeniobiorcy z pracownikami pomocy społecznej. W szczególności zgodnie z art. 4 ustawy o pomocy społecznej osoby i rodziny korzystające z pomocy społecznej są obowiązane do współdziałania w rozwiązywaniu ich trudnej sytuacji życiowej. Natomiast przepis art. 11 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej wymienia szereg okoliczności, związanych z brakiem współpracy zainteresowanych z organami pomocy społecznej, które mogą stanowić podstawę do odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych. Jedną z takich okoliczności jest odmowa zawarcia kontraktu socjalnego. Ustawodawca bowiem przyjął, że celem pomocy społecznej nie jest trwałe wyręczanie beneficjenta w zaspokajaniu jego potrzeb bytowych, lecz jego aktywizacja, tak aby mógł samodzielnie zaspokajać swe potrzeby. Natomiast celem uregulowanego w art. 108 ustawy o pomocy społecznej kontraktu socjalnego jest określenie sposobu współdziałania w rozwiązywaniu problemów beneficjenta pomocy społecznej oraz wzmocnienie jego aktywności i samodzielności życiowej, zawodowej lub przeciwdziałanie wykluczeniu społecznemu. W związku z powyższym niezwykle istotna jest realizacja obowiązku współdziałania przez osobę zainteresowaną, ponieważ pomoc społeczna nie może się sprowadzać do prostego rozdawnictwa świadczeń. Dlatego też bierna bądź roszczeniowa postawa podmiotów objętych pomocą może spowodować odmowę przyznania świadczenia bądź wstrzymanie wypłaty świadczenia.

W skardze na powyższą decyzję wskazano, że nie ma podstaw do tego, aby zarzucić skarżącej brak współpracy z organami, gdyż wbrew stanowisku organów, skarżąca nie uchylała się od niej, a wywiad środowiskowy został przeprowadzony w formie telefonicznej zgodnie z art. 15o ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem Covid-19 i innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych. Skarżąca oświadczyła, że mieszka sama z matką, która posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności i niezdolności do samodzielnej egzystencji. Zdaniem skarżącej, niezdolność ta świadczy o konieczności całodobowej opieki nad nią, co wyklucza aktywizację zawodową skarżącej. M. T. oświadczyła także, że przepis art. 11 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej mówi o nieuzasadnionej odmowie podjęcia leczenia odwykowego w zakładzie lecznictwa odwykowego przez osobę uzależnioną, co może stanowić o odmowie przyznania zasiłku, taka jednak sytuacja w sprawie nie występuje. Powołała się również na swoją argumentację przedstawioną w odwołaniu od decyzji organu I instancji, w którym podnosiła, że o jej gotowości do współpracy świadczą jej pisma z dnia 3 stycznia 2022 r., 1 grudnia 2021 r., 8 listopada 2021 r. i 26 października 2021 r. Zarzucała również, że organ I instancji wliczył do dochodu nieotrzymywane dochody i świadczenia. Wskazała, że Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej zna ich sytuację, z jego inicjatywy wszczęto postępowanie o ubezwłasnowolnienie A. T. i ustanowienie dla niej opiekuna prawnego w osobie pracownicy tego Ośrodka – K. G. Zgłosił również w 2020 r. do Prokuratury, że K. T. stosuje przemoc w rodzinie, nie zapewnia dobrych warunków bytowych. Ośrodek poczynił duże ingerencje w rodzinie skarżącej a jednocześnie twierdzi, że nie zna ich sytuacji. Ośrodek uznał rodzinę skarżącej za niewydolną, a jednocześnie odmówił wszelkiej pomocy, o jaką zwracała się w sytuacji dochodowej poniżej minimum egzystencji. Co więcej, opiekun prawny A.T. na założonym przez siebie rachunku bankowym zatrzymuje dochody rodziny, nie tylko ich nie przekazuje bezpośrednio rodzinie ale też nie opłaca z nich żadnych rachunków, choćby za mieszkanie. W konsekwencji została również wstrzymana wypłata dodatku mieszkaniowego, ponieważ powstały zaległości w opłacaniu czynszu. Ofiarami bezprawnego działania instytucji jest rodzina skarżącej. Skarżąca podniosła, że nieprawdą jest również, iż K. T. ma prawo do emerytury i ją zawiesił. Nie można zawiesić wypłaty świadczenia nieistniejącego. Nie istnieje żadna prawomocna decyzja przyznająca K. T. emeryturę.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku wniosło o jej oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga podlega oddaleniu.

Sąd, dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z 10 października 2022 r., utrzymującej w mocy decyzję Prezydenta Miasta Gdyni, w imieniu którego działał Kierownik Dzielnicowego Ośrodka Pomocy Społecznej nr [...] w Gdyni, z 14 stycznia 2022 r., o odmowie przyznania skarżącej pomocy w postaci zasiłku stałego wraz ze składką na ubezpieczenie społeczne, stwierdził, że nie narusza ona prawa.

Materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j. Dz.U. z 2021 r., poz. 2268 ze zm.), zwanej dalej u.p.s., która w art. 2 ust. 1 wskazuje, że pomoc społeczna jest instytucją polityki społecznej państwa, mającą na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężenia trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości, a także zapobieganie wskazanym w art. 2 ust. 1 przywołanej ustawy trudnym sytuacjom przez podejmowanie działań zmierzających do życiowego usamodzielnienia osób i rodzin oraz ich integracji ze środowiskiem (art. 3 ust. 1 i 2 u.p.s.). Przy czym rodzaj, forma i rozmiar świadczenia powinny być odpowiednie do okoliczności uzasadniających udzielenie pomocy, zaś potrzeby osób i rodzin korzystających z pomocy społecznej powinny zostać uwzględnione, jeżeli odpowiadają celom i mieszczą się w możliwościach pomocy społecznej (art. 3 ust. 3 i 4 u.p.s.).

Jedną z form pomocy społecznej jest zasiłek stały, który przysługuje osobie pełnoletniej samotnie gospodarującej lub osobie pełnoletniej pozostającej w rodzinie, niezdolnej do pracy z powodu wieku lub całkowicie niezdolnej do pracy, jeżeli jej dochód jest niższy od kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej lub - odpowiednio - gdy dochód osoby pozostającej w rodzinie, jak również dochód na osobę w tej rodzinie są niższe od kryterium dochodowego na osobę w rodzinie (art. 37 ust. 1 u.p.s.). Z przywołanego powyżej art. 37 ust. 1 u.p.s. wynika wprost, że zasiłek stały jest świadczeniem obligatoryjnym w sytuacji, gdy wnioskodawca spełnił przesłanki konieczne do jego przyznania. Natomiast odmowa przyznania pomocy społecznej, w tym zasiłku stałego, jest uzasadniona wówczas, gdy w okolicznościach danej sprawy organ ustali brak wystąpienia przesłanek pozytywnych, a także w sytuacji wystąpienia którejkolwiek przesłanki negatywnej, określonej w art. 2 ust. 1, art. 3 ust. 1 i 4, art. 4, art. 11 ust. 2 i art. 12 u.p.s. Pomoc państwa ma bowiem charakter subsydiarny i pozwala na interwencję organów państwa tylko w takich przypadkach, w których osoba lub rodzina rzeczywiście nie mają możliwości samodzielnego przezwyciężenia trudności życiowych (por. wyrok WSA w Gdańsku z 14 lutego 2019 r., III SA/Gd 748/18, dostępny https://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Jak wynika z treści zaskarżonej decyzji, powodem odmowy przyznania skarżącej wnioskowanej przez nią pomocy były dwie przyczyny: po pierwsze, brak współdziałania skarżącej, która zdaniem organów, swoim zachowaniem uniemożliwiła przeprowadzenie wywiadu środowiskowego oraz po drugie, niewykorzystywanie przez rodzinę własnych możliwości poprawy swojej sytuacji.

Dla rozpatrzenia wniosku o przyznanie świadczenia z pomocy społecznej niezbędne jest dokonanie stosownych ustaleń faktycznych, którym służy obligatoryjny w swoim charakterze wywiad środowiskowy. O ile jednak organy orzekające zobowiązane są do wnikliwego przeprowadzenia postępowania dowodowego zgodnie z art. 7 k.p.a., o tyle na osobie ubiegającej się o świadczenie z pomocy społecznej spoczywa obowiązek umożliwienia organowi dokonania ustaleń faktycznych zgodnie z art. 4, art. 11 ust. 2, art. 12, art. 106 ust. 4 i art. 107 ust. 1 i 4a u.p.s. Tym samym dokonanie wykładni tych przepisów ma istotne znaczenie dla prawidłowego rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy.

Brak zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego uznaje się bowiem za przejaw uniemożliwienia ustalenia rzeczywistej sytuacji rodzinno-majątkowej, a tym samym brak współdziałania przez wnioskodawcę, który wystąpił o świadczenie z organem prowadzącym postępowanie w celu merytorycznego rozpoznania jego wniosku (por. wyrok WSA w Warszawie z 7 października 2021 r., VIII SA/Wa 403/21, dostępny https://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Osoby i rodziny korzystające z pomocy społecznej są obowiązane do współdziałania w rozwiązywaniu ich trudnej sytuacji życiowej (art. 4 u.p.s.), a decyzję administracyjną o przyznaniu lub odmowie przyznania świadczenia, wydaje się po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego (art. 106 ust. 4 u.p.s.). Jak stanowi ustawa, wywiad taki przeprowadza się i służy on ustaleniu sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej osób oraz rodzin ubiegających się o świadczenie z pomocy społecznej (art. 107 ust. 1 u.p.s.).

Przyjmuje się, że rodzinny wywiad środowiskowy, przeprowadzany na podstawie art. 107 i nast. u.p.s., jak również jego aktualizacja, jest szczególnym dowodem w sprawie osoby korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej, który jest sporządzany we współdziałaniu z osobą zainteresowaną. Na wywiad składa się szereg czynności organu wykonywanych przez pracownika socjalnego, takich jak m.in. przesłuchanie strony i jej rodziny pod rygorem odpowiedzialności karnej za udzielenie nieprawdziwych informacji, wykorzystanie istotnych dla sprawy dokumentów oraz przeprowadzenie własnych obserwacji w celu zweryfikowania informacji uzyskanych z innych źródeł dowodowych, w szczególności z oświadczenia o stanie majątkowym, złożonego przez stronę. Wywiad jest specyficznym sposobem zbierania informacji o sytuacji strony, stanowiącym dla organu pomocy społecznej konieczne i podstawowe źródło informacji o sytuacji osobistej, rodzinnej i majątkowej osoby ubiegającej się o świadczenia, będący podstawą ustaleń faktycznych dokonywanych w decyzji administracyjnej i poddawanych prawnej ocenie (por. wyrok WSA w Łodzi z 30 stycznia 2020 r., II SA/Łd 766/19, dostępny https://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Zgodnie z § 2 rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 25 sierpnia 2016 r. w sprawie rodzinnego wywiadu środowiskowego (Dz.U. z 2017 r., poz. 1788) wywiad przeprowadza się z osobą lub rodziną w miejscu zamieszkania lub pobytu, w dniach roboczych, w godzinach pracy ośrodka pomocy społecznej lub powiatowego centrum pomocy rodzinie albo w innym terminie uzgodnionym z osobą lub rodziną, za zgodą kierownika jednostki organizacyjnej pomocy społecznej (ust. 3). Pracownik socjalny, przeprowadzając wywiad, bierze pod uwagę indywidualne cechy, sytuację osobistą, rodzinną, dochodową i majątkową osoby samotnie gospodarującej lub osób w rodzinie, mogące mieć wpływ na rodzaj i zakres przyznawanej im pomocy (ust. 4). W ramach przeprowadzonego wywiadu pracownik socjalny dokonuje analizy i oceny sytuacji danej osoby lub rodziny i formułuje wnioski z nich wynikające, stanowiące podstawę planowania pomocy (ust. 5).

Konsekwencje braku współdziałania z organem zostały z kolei ogólnie unormowane w art. 11 ust. 2 u.p.s., zgodnie z którym brak współdziałania osoby lub rodziny z pracownikiem socjalnym lub asystentem rodziny, o którym mowa w przepisach o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej, odmowa zawarcia kontraktu socjalnego, niedotrzymywanie jego postanowień, nieuzasadniona odmowa podjęcia zatrudnienia, innej pracy zarobkowej przez osobę bezrobotną lub nieuzasadniona odmowa podjęcia lub przerwanie szkolenia, stażu, przygotowania zawodowego w miejscu pracy, wykonywania prac interwencyjnych, robót publicznych, prac społecznie użytecznych, a także odmowa lub przerwanie udziału w działaniach w zakresie integracji społecznej realizowanych w ramach Programu Aktywizacja i Integracja, o których mowa w przepisach o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy, lub nieuzasadniona odmowa podjęcia leczenia odwykowego w zakładzie lecznictwa odwykowego przez osobę uzależnioną mogą stanowić podstawę do ograniczenia wysokości lub rozmiaru świadczenia, odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej. Wbrew twierdzeniu skarżącej, w przywołanym przepisie możliwość odmowy przyznania świadczenia nie została ograniczona jedynie do sytuacji odmowy podjęcia leczenie odwykowego w zakładzie lecznictwa odwykowego przez osobę uzależnioną. Jak wynika bowiem z treści art. 11 ust. 2 u.p.s., katalog okoliczności uzasadniających odmowę przyznania świadczenia jest znacznie szerszy i obejmuje m.in. brak współdziałania osoby w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej.

W orzecznictwie przyjmuje się zaś, że odmowa przeprowadzenia wywiadu lub uniemożliwienie prowadzenia wywiadu środowiskowego muszą być kwalifikowane właśnie jako wyraz braku współdziałania osoby w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej, o którym mowa w art. 11 ust. 2 u.p.s. W sytuacji bowiem, gdy wnioskodawca swoim zachowaniem skutecznie uniemożliwia przeprowadzenie wywiadu, a żadne okoliczności nie uzasadniają jego zachowania, to stan taki jest wyrazem braku współdziałania w rozwiązaniu swojej trudnej sytuacji, albowiem brak możliwości przeprowadzenia wywiadu ze względu na postawę strony uniemożliwia organowi dokonanie koniecznych ustaleń do załatwienia sprawy (por. wyrok WSA w Krakowie z 11 października 2021 r., III SA/Kr 580/21, dostępny https://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Konsekwencje tego rodzaju zachowania zostały przy tym unormowane przez ustawodawcę w art. 107 ust. 4a u.p.s., zgodnie z którym niewyrażenie zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego przez osoby lub rodziny ubiegające się o świadczenia z pomocy społecznej lub na jego aktualizację przez osoby lub rodziny korzystające ze świadczeń z pomocy społecznej stanowi podstawę do odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej.

W ocenie Sądu, w okolicznościach niniejszej sprawy zgodzić należy się z organami, że skarżąca nie wypełniła obowiązku współdziałania, o którym mowa w powyższych przepisach. Nie ulega wątpliwości, że pracownik socjalny wielokrotnie podejmował próby przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania skarżącej i próby te okazały się bezskuteczne. Znajduje to potwierdzenie w aktach sprawy, z których wynika, że w dniu 7 maja 2021 r. pracownica socjalna próbowała trzykrotnie nawiązać kontakt telefoniczny, bezskutecznie. W trakcie przeprowadzonej zaś w dniu 10 maja 2021 r. rozmowy telefonicznej, pracownik socjalny zapytał skarżącą o termin spotkania w celu oceny i sprawdzenia sytuacji rodzinnej i mieszkaniowej, na co skarżąca odpowiedziała, że "jest epidemia i rząd nie pozwala". W dniu 17 maja 2021 r. do skarżącej wysłano pisemne wezwanie z prośbą o kontakt, które zostało przez nią odebrane w dniu 27 maja 2021 r. Z notatki służbowej z dnia 21 października 2021 r. wynika, że w dniu 30 lipca 2021 r. (w tym dniu istniała bowiem konieczność umieszczenia I. T. interwencyjnie w Gdyńskim Ośrodku Wsparcia) w miejscu zamieszkania skarżącej pracownik socjalny umówił się ze skarżącą na wywiad środowiskowy w dniu 3 sierpnia 2021 r. Skarżąca wyraziła zgodę na termin i godzinę przeprowadzenia wywiadu, jednak w wyznaczonym dniu pojawiła się w ośrodku pomocy społecznej i nalegała, aby wywiad został przeprowadzony w siedzibie ośrodka, ponieważ w mieszkaniu nie ma warunków. Pracownicy socjalni udali się tego dnia do miejsca zamieszkania skarżącej, jednak nikt nie otworzył im drzwi. W piśmie z 10 listopada 2021 r., w odpowiedzi na pismo skarżącej, organ I instancji wskazał, jakie okoliczności brane są pod uwagę podczas przeprowadzanego wywiadu środowiskowego. Organ I instancji wyjaśnił także, iż sytuację rodzinną, dochodową, majątkową osoby lub rodziny ocenia się m.in. na podstawie dokumentów oraz obiektywnej oceny pracownika socjalnego przeprowadzającego wywiad w miejscu zamieszkania osoby ubiegającej się o pomoc. W toku całego postępowania skarżąca nie wyrażała zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania, wnosząc zamiast tego o przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w formie telefonicznej. W takiej też formie wywiad środowiskowy został ostatecznie przeprowadzony. Niemniej jednak, w ocenie Sądu, nie sposób uznać, że w okolicznościach tej sprawy skarżąca tym samym wypełniła obowiązek współdziałania z organem pomocowym, a zgromadzony materiał dowodowy dostarczył takich danych, które pozwoliły w sposób niewątpliwy ustalić sytuację rodziny.

Wyjaśnić należy, że zgodnie z art. 15o ust. 1 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalaczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (t.j. Dz. U. z 2021 r., poz. 2095 ze zm.), zwanej dalej ustawą covidową, z przyczyn związanych z przeciwdziałaniem COVID-19, ilekroć zgodnie z ustawą z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej wymagane jest przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego lub jego aktualizacji, w szczególności z osobą lub rodziną, które zostały poddane kwarantannie w związku z podejrzeniem zakażenia lub choroby zakaźnej, ustalenie sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej zamiast przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego lub jego aktualizacji może nastąpić na podstawie:

1) rozmowy telefonicznej z pracownikiem socjalnym, a w przypadku osób niepełnosprawnych z powodu dysfunkcji narządu słuchu przy wykorzystaniu środków wspierających komunikowanie się, o których mowa w art. 3 pkt 5 ustawy z dnia 19 sierpnia 2011 r. o języku migowym i innych środkach komunikowania się (Dz.U. z 2017 r. poz. 1824), oraz,

2) dokumentów lub oświadczenia, o których mowa w art. 107 ust. 5b ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, a także ich kopii, w tym elektronicznych, uzyskanych od osoby lub rodziny ubiegającej się o pomoc lub

3) informacji udostępnionych przez podmioty, o których mowa w art. 105 tej ustawy.

Należy podkreślić, że przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania wnioskodawcy jest zasadą, natomiast przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w formie przewidzianej w art. 15o ust. 1 ustawy covidowej jest wyjątkiem od tej zasady i jako taki przepis ten powinien być stosowany ściśle i nie powinien być nadużywany. Zastosowanie tego przepisu jest uzasadnione tylko wówczas, gdy ze względów związanych z przeciwdziałaniem COVID-19 przeprowadzenie wywiadu w formie wymaganej przez przepisy u.p.s. napotyka obiektywne problemy. Z akt sprawy nie wynika, aby na przeszkodzie przeprowadzeniu wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania wnioskodawczyni stały powody związane z przeciwdziałaniem COVID-19, w szczególności, aby którykolwiek z domowników pozostawał na kwarantannie. Skarżąca żądając przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w formie telefonicznej powoływała się ogólnie na stan epidemii i obawę o zdrowie swoje i członków swojej rodziny, niemniej jednak nie jest to wystarczające, zwłaszcza że pracownik socjalny gwarantował zachowanie reżimu sanitarnego, a ponadto skarżąca, jak sama twierdziła, poruszała się po mieście, jeździła do Gdyńskiego Ośrodka Wsparcia OPS oraz do swojego prawnika. Trudno zatem dopatrzeć się istnienia obiektywnych okoliczności uniemożliwiających przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania wnioskodawczyni. Podkreślić należy, że wywiad telefoniczny może okazać się niewystarczający w pewnych sytuacjach, gdy np. istnieją wątpliwości co do rzeczywistej sytuacji rodziny, nie daje on bowiem możliwości poczynienia przez pracownika socjalnego własnych obserwacji i zweryfikowania podawanych mu telefonicznie informacji. Okoliczności faktyczne ujawnione w niniejszej sprawie potwierdzają potrzebę zweryfikowania informacji udzielonych telefonicznie przez skarżącą w miejscu jej zamieszkania wraz z rodziną.

Organ I instancji wyjaśnił, że pomimo przeprowadzenia rozmowy telefonicznej, w jego ocenie, pozyskane od strony informacje pozostawiają wątpliwości co do rzeczywistego stanu faktycznego. Pracownik socjalny nie mógł zweryfikować w miejscu zamieszkania przesłanek przyznania pomocy społecznej, w tym warunków życia rodziny i jej sytuacji finansowej, i nie miał podstaw do wdrożenia jakiejkolwiek pomocy adekwatnej do sytuacji rodziny. Wątpliwości organu pozostawały przy tym uzasadnione, zważywszy na uniemożliwianie przez rodzinę opiekunowi prawnemu A. T., ustanowionemu z inicjatywy Ośrodka Pomocy Społecznej, kontaktu z podopieczną, podejrzenie występowania w rodzinie przemocy, które opisywała skarżąca w odwołaniu, czy niemożność przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, co skutkowało wygaśnięciem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego przysługującego K. T. w związku ze sprawowaniem opieki nad A. T. W świetle powyższego nie można zgodzić się ze stroną, że pracownikowi socjalnemu znana jest sytuacja rodziny, bowiem w 2020 r. z inicjatywy Ośrodka Pomocy Społecznej zainicjowano postępowanie o ubezwłasnowolnienie A. T. czy złożono zawiadomienie o możliwości popełnienia przestępstwa znęcania. Świadczy to jedynie o tym, że w 2020 r. pracownicy socjalni mieli wgląd w sytuację rodziny, ale aktualnie takiego wglądu nie mają.

W tych okolicznościach, w ocenie Sądu, zgodzić należy się z organami, że skarżąca uniemożliwiła przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w miejscu jej zamieszkania przy jednoczesnym braku przesłanek do zastosowania art. 15o ust. 1 ustawy covidowej, co należy uznać za brak współdziałania skarżącej w rozwiązywaniu jej trudnej sytuacji życiowej. Wskutek takiego postępowania skarżącej pozostały nieusunięte wątpliwości co do rzeczywistej sytuacji skarżącej i jej rodziny stojące na przeszkodzie do pozytywnego rozpoznania jej wniosku.

Pominięcia faktu uzyskiwania przez I. T. świadczenia uzupełniającego w wysokości 500 zł, nie można traktować jako zatajania informacji o dochodach rodziny, bowiem zgodnie z art. 8 ust. 4a u.p.s., w przypadku dochodu ustalonego zgodnie z ust. 3 i 4 na potrzeby ustalenia prawa do świadczenia pieniężnego (a taki charakter, zgodnie z art. 36 pkt 1 lit. a u.p.s., ma zasiłek stały), w dochodzie osoby lub rodziny nie uwzględnia się świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 31 lipca 2019 r. o świadczeniu uzupełniającym dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji (Dz.U. z 2023 r. poz. 156 i 535). Udzielając informacji o dochodach rodziny w złożonym wniosku, a także podczas przeprowadzonych rozmów telefonicznych, skarżąca pominęła jednak dodatek mieszkaniowy uzyskiwany przez K. T. Dodatek mieszkaniowy w kwocie 419,49 zł za miesiąc kwiecień 2021 r. – pomimo iż jego wypłata, zgodnie z przedstawioną przez skarżącą kserokopią decyzji z 6 kwietnia 2021 r., została wstrzymana z dniem 1 kwietnia 2021 r. – zgodnie z informacją Prezydenta Miasta Gdyni z 2 grudnia 2021 r., został wypłacony K.T. w dniu 9 lipca 2021 r. W tej samej kwocie dodatek ten został wypłacony w miesiącu marcu 2021 r.

Ustalenie informacji dotyczycących dochodu rodziny nie wyczerpuje jednak zakresu ustaleń, do jakich zobowiązany jest organ pomocy społecznej. Udzielając świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej, organ kieruje się bowiem ogólną zasadą dostosowywania rodzaju, formy i rozmiaru świadczeń do okoliczności konkretnej sprawy, jak również uwzględnienia potrzeb osób korzystających z pomocy, jeżeli potrzeby te odpowiadają celom i możliwościom pomocy społecznej (art. 3 ust. 3 i 4 u.p.s.). Kryterium dochodowe nie jest zatem wyłączną przesłanką, jaką organ udzielający świadczeń z pomocy społecznej zobowiązany jest ustalić. Ustawodawca wielką wagę przywiązuje do współdziałania świadczeniobiorców z pracownikami pomocy społecznej, ponieważ pomoc społeczna nie może sprowadzać się do prostego rozdawnictwa świadczeń. Dlatego też bierna bądź roszczeniowa postawa podmiotów objętych pomocą może spowodować odmowę przyznania świadczenia bądź wstrzymanie wypłaty świadczenia, o czym mowa w przepisach art. 11 i art. 107 ust. 4a u.p.s. (por. wyrok NSA z 27 kwietnia 2017 r., I OSK 3327/15, dostępny https://orzeczenia.nsa.gov.pl). W sprawach z zakresu pomocy społecznej kryteriami wyboru rozstrzygnięcia powinny być zatem cele i zadania pomocy społecznej, a nie subiektywne oczekiwania osób uprawnionych, zmierzające do obarczenia organów pomocy społecznej pełnym zakresem obowiązków przejęcia całkowitej opieki finansowej i życiowej nad osobą dotkniętą jedną z form niedostatku, określonych w art. 7 u.p.s. (por. wyrok NSA z 28 kwietnia 2010 r., I OSK 116/10, dostępny https://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Podstawowym obowiązkiem osoby ubiegającej się o pomoc społeczną jest zatem udzielenie organowi pomocy w ustaleniu sytuacji faktycznej – nie tylko dochodowej, ale też osobistej, rodzinnej, majątkowej, a utrudnianie organowi poczynienia takich ustaleń obliguje organ do odmownego załatwienia wniosku, skoro nie jest on w stanie dostosować udzielanej pomocy do zadań i celów pomocy społecznej, zgodnie z art. 3 u.p.s.

Należy wskazać, że w niniejszej sprawie to zachowanie skarżącej zdeterminowało treść wydanych przez organy obu instancji rozstrzygnięć. W ocenie Sądu, stwierdzony brak wymaganej współpracy z pracownikami socjalnymi, stanowił wystarczającą podstawę odmowy przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia. Skutki takiej postawy określa bowiem art. 11 ust. 2 u.p.s., który w analizowanym przypadku zasadnie został zastosowany. Jak wskazuje się zaś w orzecznictwie, uniemożliwienie przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego jako jedna z postaci odmowy współdziałania z organem może stanowić samodzielną podstawę decyzji o odmowie przyznania świadczeń z pomocy społecznej (por. wyroki NSA z 16 września 2022 r., I OSK 1765/19, oraz z 27 maja 2014 r., I OSK 583/13, dostępne https://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Zgodzić należy się również z organami, że pomoc społeczna przysługuje dopiero wówczas, gdy osoba mimo wykorzystania wszystkich swoich możliwości poprawy swej sytuacji, nadal pozostaje w niedostatku uniemożliwiającym zaspokajanie potrzeb o charakterze elementarnym. Co do zasady bowiem u.p.s. jest ukierunkowana na udzielanie wsparcia osobom rzeczywiście go potrzebującym. Na subsydiarną funkcję pomocy społecznej ustawodawca po raz kolejny zwraca uwagę w art. 12 u.p.s., zgodnie z którym w przypadku stwierdzonych przez pracownika socjalnego dysproporcji między udokumentowaną wysokością dochodu a sytuacją majątkową osoby lub rodziny, wskazującą, że osoba ta lub rodzina jest w stanie przezwyciężyć trudną sytuację życiową, wykorzystując własne zasoby majątkowe, w szczególności w przypadku posiadania znacznych zasobów finansowych, wartościowych przedmiotów majątkowych lub nieruchomości, można odmówić przyznania świadczenia. Przepisy u.p.s. nie dopuszczają zatem wykorzystywania środków społecznych przez osoby, które mają możliwość zaspokojenia potrzeb życiowych z własnych środków, nie czyniąc tego jednak z własnej woli i wyboru. Jak wynika zaś z dokonanych przez organ I instancji ustaleń, rodzina skarżącej ma możliwości uzyskiwania dochodów ze źródeł, których nie wykorzystuje.

K. T. przyznano bowiem od 1 października 2019 r. świadczenie emerytalne, którego wypłata została zawieszona zgodnie z jego dyspozycją. Ustalenie to znajduje potwierdzenie w zaświadczeniu wystawionym przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych w dniu 11 maja 2021 r. Powyższe zaświadczenie jako dokument urzędowy stanowi dowód tego, co zostało w nim stwierdzone i korzysta z domniemania prawdziwości, stosownie do art. 76 § 1 k.p.a. Domniemania tego skarżąca nie podważyła, oprócz swoich twierdzeń nie oferując żadnych dowodów pozwalających na zakwestionowanie okoliczności wynikających z wystawionego zaświadczenia.

Natomiast siostrze skarżącej – A. T. przysługuje renta socjalna wraz ze świadczeniem uzupełniającym w kwocie 1566,30 zł oraz zasiłek pielęgnacyjny w kwocie 215,84 zł. Świadczenie to przekazywane jest opiekunowi prawnemu A. T., którego rodzina nie uznaje i z którym nie współpracuje, co jest przyczyną, dla której opiekun prawny gromadzi wskazane środki na odrębnym rachunku bankowym i nie przekazuje ich rodzinie skarżącej. Jak wyjaśniła opiekun prawny – K. G.: "Ze względu na izolowanie całej rodziny przez ojca mojej klientki – K. T., nie mam od początku kontaktu z moją klientką. Podejmowałam kilkadziesiąt prób wejścia w środowisko, niejednokrotnie w obecności Policji i po wcześniejszym uprzedzeniu rodziny. Jedyny raz kiedy mogłam porozmawiać z klientką to 19 kwietnia w Sądzie Okręgowym w Gdańsku. W rozmowie zapytałam, czy ma co jeść odpowiedziała, że ojciec ma pieniądze i że przynosi jedzenie. Zgodnie z obowiązkami opiekuna prawnego muszę poznać miejsce zamieszkania i warunki, w jakich przebywa mój klient. W związku z powyższym nie miałam możliwości przekazania i wydatkowania środków finansowych na A. T.".

Ponadto, jak ustalono na podstawie informacji uzyskanych od pracownika szpitala psychiatrycznego, I. T. w trakcie pobytu w szpitalu miała przy sobie kwotę 11.000 zł, co matka skarżącej potwierdziła w rozmowie z pracownikami socjalnymi w dniu 17 sierpnia 2021 r. w Gdyńskim Ośrodku Wsparcia wskazując, że kwotę tę otrzymała od ojca "za spadek", ale pracownikom socjalnym "nic do tych pieniędzy".

W tych okolicznościach orzekające organy słusznie zauważyły, że złożenie wniosku o wypłatę emerytury, jak też podjęcie współpracy z opiekunem prawnym A. T., a także skorzystanie ze środków finansowych, którymi dysponuje I. T., polepszyłoby sytuację materialną rodziny i w zupełnie innym świetle nakazałoby oceniać jej potrzeby.

Z powyższych ustaleń wynika zatem uzasadnione przypuszczenie, że rodzina skarżącej nie wyczerpuje możliwości poprawy swojej sytuacji własnymi staraniami, co w powiązaniu z postawą skarżącej, blokującą możliwość zweryfikowania przez organ wpływu przywołanych okoliczności na aktualną sytuacją dochodową, osobistą, rodzinną i majątkową wnioskodawczyni, stanowi przejaw braku współdziałania osoby w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej, skutkujący odmową przyznania wnioskowanego świadczenia.

Należy też podkreślić, że zgodnie z intencją ustawodawcy, celem pomocy społecznej jest jedynie udzielenie wsparcia, a nie zastąpienie indywidualnych wysiłków w dążeniu do poprawy sytuacji bytowej określonej osoby. Przepis art. 3 u.p.s. nie dopuszcza możliwości uczynienia z pomocy społecznej stałego źródła dochodów, ani nie pozwala na udzielenie tej pomocy osobom, które dysponują możliwościami samodzielnego przezwyciężenia trudności, na jakie napotkały, lub też realizowania tylko takiej formy pomocy, jakiej strona subiektywnie oczekuje. Przez współdziałanie osoby ubiegającej się o pomoc należy rozumieć gotowość do podjęcia współpracy z pracownikiem socjalnym oraz skorzystanie z jego uzasadnionych i rozsądnych propozycji pomagających osobie przezwyciężyć trudne sytuacje życiowe, w jakich się znalazła w celu "wyjścia" z systemu pomocy społecznej i umożliwienia samodzielnego i odpowiedzialnego życia w społeczeństwie. W niniejszej sprawie natomiast słusznie organ stwierdził brak współdziałania ze strony członków rodziny skarżącej w przezwyciężeniu ich trudnej sytuacji życiowej.

Reasumując, w ustalonym stanie faktycznym i prawnym, brak jest, w ocenie Sądu orzekającego, podstaw prawnych do pozytywnego załatwienia wniosku skarżącej i przerzucania ciężaru pomocy w utrzymaniu jej i jej rodziny na Państwo, czyli w istocie na pozostałych obywateli.

Konkludując, Sąd uznał działanie organów administracji w sprawie za zgodne z przepisami prawa materialnego. Skład orzekający nie dopatrzył się również naruszenia przepisów procedury w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy. W obliczu bowiem poczynionych ustaleń faktycznych i wniosków braku rozważenia przez organy legitymowania się przez skarżącą orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy z powodu wieku lub niepełnosprawności nie można było uznać za uchybienie mające wpływ na wynik sprawy. Na marginesie wskazać należy, że z akt sprawy nie wynika, aby skarżąca posiadała orzeczenie o całkowitej niezdolności do pracy, co sama uwiarygodniła nie kwestionując swojej zdolności do podjęcia pracy i konieczności rezygnacji z niej w związku z opieką nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką.

Mając to na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, na podstawie art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2023 r., poz. 259 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a., oddalił skargę.

Sąd orzekał w niniejszej sprawie w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, korzystając z przepisu art. 119 pkt 2 p.p.s.a., bowiem wniosek w tej sprawie w odpowiedzi na skargę złożył organ administracji publicznej, a skarżąca w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu tego wniosku nie zażądała przeprowadzenia rozprawy.