Wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt II SA/Gl 321/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Data orzeczenia: 2024-07-05 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1, ust. 1b, ust. 5 pkt 1 lit. a, ust. 5 pkt 2 lit. a
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
article: art. 63 ust. 1, ust. 2
journal: Dz.U. 2023 poz 1429
law: Ustawa z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym
article: art. 9, art. 10 par. 1, art. 79a
journal: Dz.U. 2024 poz 572
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.)
article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a i c, art. 135
journal: Dz.U. 2024 poz 935
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Artur Żurawik, Sędziowie Sędzia WSA Tomasz Dziuk, Asesor WSA Aneta Majowska (spr.), Protokolant specjalista Marta Zemlińska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 lipca 2024 r. sprawy ze skargi E. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Częstochowie z dnia 24 stycznia 2024 r. nr SKO.4106.1477.2023 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta C. z dnia 22 listopada 2023 r. nr [...].


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi E. C. (dalej: Strona, Skarżąca) wniesionej w dniu 9 lutego 2024 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, stała się decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Częstochowie z dnia 24 stycznia 2024 r. nr SKO.4106.1477.2023 wydana na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (obecnie: tekst jedn. Dz. U. z 2024 r., poz. 572, dalej: k.p.a.), art. 17 ust. 1, ust. 1b, ust. 3, ust. 4, ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r., poz. 390 z późn. zm.) oraz art. 63 ust. 1 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. z 2023 r., poz. 1429) utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta C. nr [...] z dnia 22 listopada 2023 r. o odmowie przyznania Stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad mężem S. S. (dalej: osoba wymagająca opieki).

Zaskarżona decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym.

Postępowanie zostało wszczęte na wniosek Strony złożony dnia 19 października 2023 r. Do wniosku przedłożono m.in. orzeczenie o stopniu niepełnosprawności wydane przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w C. z dnia 22 listopada 2022 r. nr [...] zaliczające małżonka Strony do znacznego stopnia niepełnosprawności (ze wskazaniem, że orzeczenie wydaje się do dnia 30 listopada 2024 r. oraz symbolu niepełnosprawności [...]), decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w C. z dnia 18 sierpnia 2020 r. znak [...] o przyznaniu Stronie emerytury od 29 lipca 2020 r. tj. od osiągnięcia wieku 60 lat oraz oświadczenie Strony, iż z dniem otrzymania pozytywnej decyzji o przyznaniu wnioskowanego świadczenia zawiesi emeryturę w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych.

Jak wynika z ustaleń wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 14 listopada 2023 r., małżonek Strony jest osobą schorowaną, ma zdiagnozowany wtórny nowotwór złośliwy [...] i [...], wtórny nowotwór złośliwy [...] i [...], nowotwór złośliwy [...], samoistne [...], chorobę [...] i [...] w przebiegu [...], [...], chorobę zwyrodnieniową stawu [...], brak widzenia [...], "jest osobą niesamodzielną, wymagającą stałego nadzoru, pomocy i wsparcia w codziennym funkcjonowaniu", "wymaga asekuracji podczas poruszania się po domu", "wymaga pomocy podczas toalety", nie ubiera się samodzielnie, nie jest w stanie przygotować posiłku oraz leków, pozostaje pod opieką kilku specjalistycznych poradni, wymaga pomocy zarówno w dzień jak i w nocy, we wszystkich czynnościach pomaga małżonka, "bez tej pomocy mającej charakter stały i długotrwały nie byłby w stanie funkcjonować samodzielnie". Strona legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności z dnia 9 czerwca 2022 r. nr [...].

W tym stanie faktycznym organ decyzją nr [...] z dnia 22 listopada 2023 r., wydaną w oparciu o art. 104, art. 107 i art. 109 § 1 k.p.a. oraz art. 2 pkt 2, art. 3, art. 17, art. 20 ust. 2, ust. 3, art. 24 ust. 2a, ust. 4, art. 32 ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych, odmówił Stronie przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W ocenie organu w sprawie nie zostały spełnione warunki przyznania wnioskowanego świadczenia. Po pierwsze – nie został spełniony warunek rezygnacji bądź niepodejmowania zatrudnienia, ponieważ Strona jest w wieku poprodukcyjnym, a fakt otrzymywania emerytury potwierdza, że Strona nie zrezygnowała z zatrudnienia ze względu na konieczność sprawowania opieki nad małżonkiem, lecz z uwagi na osiągnięcie wieku emerytalnego. Po drugie – niepełnosprawność osoby wymagającej opieki istnieje od 50-roku życia, po trzecie natomiast osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim.

Decyzja została doręczona w dniu 30 listopada 2023 r.

W złożonym w dniu 5 grudnia 2023 r. odwołaniu Strona wniosła o ponowną analizę przesłanek, które stanowiły podstawę wydania decyzji odmownej. Strona przedstawiła aktualny stan zdrowia małżonka ulegający pogorszeniu, a także konieczność korzystania z prywatnej opieki medycznej oraz specjalistycznej diety, co wiąże się ze znacznymi kosztami. Zwróciła uwagę, że przyznanie wnioskowanego świadczenia pozwoliłoby na zakup droższych bardziej skutecznych leków. W kwestii wydatków wskazała również na opłatę za pobyt J.S. - córki małżonka z poprzedniego małżeństwa, w Domu Opieki w C. w wysokości 1.679,81 zł. Podała, że matka J. pozostaje w hospicjum i nie może zająć się córką. Wskazała również, że "nie ma zamiaru pobierać dwóch świadczeń", w sytuacji otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego zawiesiłaby emeryturę w ZUS, a oświadczenie to złożyła już na etapie postępowania przed organem pierwszej instancji. Do odwołania Strona przedłożyła umowę o ustaleniu wysokości i zasad ponoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej córki małżonka Strony oraz dokumentację medyczną.

Po rozpoznaniu odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Częstochowie, opisaną na wstępie decyzją z dnia 24 stycznia 2024 r. nr SKO.4106.1477.2023 utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji.

W uzasadnieniu organ odwoławczy przedstawił dotychczasowy przebieg postępowania oraz przywołał podstawę prawną rozstrzygnięcia. Zwrócił uwagę na wejście w życie z dniem 1 stycznia 2024 r. ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym. Wyjaśnił, iż w aktualnym stanie prawnym, świadczenie pielęgnacyjne przeznaczone jest wyłącznie dla opiekunów osób do 18 roku życia, natomiast po ukończeniu 18 roku życia osoba z niepełnosprawnością może wystąpić o świadczenie wspierające. Następnie organ poczynił ustalenia w sposób zbieżny z ustaleniami organu pierwszej instancji. Odnosząc się do przyczyny odmowy przyznania świadczenia opartej o art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, w powołaniu na orzecznictwo sądów administracyjnych wyjaśnił, iż w świetle orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 data powstania niepełnosprawności osoby, nad którą opieka jest sprawowana, nie może być podstawą odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Zdaniem organu odwoławczego zasadne stało się jednak utrzymanie w mocy zaskarżonej decyzji, ponieważ Strona jest uprawniona do emerytury z ZUS, a zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, fakt posiadania przez Stronę prawa do emerytury stanowi negatywną przesłankę uniemożliwiającą przyznanie jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Nie jest możliwy zatem zbieg obu tych świadczeń ani ich wzajemna kompensata. Kolegium wskazało także, iż zgodnie z linią orzeczniczą sądów administracyjnych strona może dokonać wyboru jednego z tych świadczeń poprzez rezygnację z pobierania świadczenia niższego, jeśli spełnia warunki przyznania świadczenia wyższego. Z akt sprawy wynika natomiast, że Strona wraz z wnioskiem nie złożyła do ZUS wniosku o zawieszenie prawa do emerytury i tym samym nie uzyskała zawieszenia jej wypłaty. Zawieszenie wypłaty emerytury możliwe jest zatem po dniu 31 grudnia 2023 r., co oznacza, że w sprawie nie zostały w ocenie Kolegium spełnione przesłanki przyznania wnioskowanego świadczenia. Decyzja została doręczona w dniu 29 stycznia 2023 r.

Z rozstrzygnięciem nie zgodziła się Skarżąca, wnosząc w ustawowym terminie skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach. W skardze zaakcentowała, iż składając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego nie została poinformowana, że wraz z wnioskiem powinna złożyć do ZUS wniosek o zawieszenie emerytury. Wyraziła obawę, że w przypadku zawieszenia emerytury, do czasu rozpatrzenia wniosku o świadczenie "nie będzie miała z czego żyć". Ponownie podkreśliła, że nie chciała pobierać dwóch świadczeń, lecz tylko wyższe świadczenie pielęgnacyjne, co pozwoliłoby małżonkowi na korzystanie z prywatnych zabiegów i konsultacji lekarskich. Zwróciła również uwagę na wyrok Trybunału Konstytucyjnego przywołany w decyzji Kolegium w kwestii wieku powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Do skargi przedłożyła kserokopie zaskarżonej decyzji oraz oświadczenia z dnia 19 października 2023 r.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie. Kolegium podtrzymało dotychczasową argumentację wyjaśniając, że odstąpienie od poinformowania Skarżącej o konieczności zawieszenia emerytury nastąpiło, ponieważ zaskarżona decyzja została wydana w dniu 24 stycznia 2024 r. i nie było już możliwe zastosowanie art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia 2023 r. Wypłata emerytury nie była wstrzymana, zatem nie mogło dojść do przyznania wnioskowanego świadczenia, natomiast w zmienionym stanie prawnym obowiązującym od dnia 1 stycznia 2024 r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje wyłączne z tytułu opieki nad osobą niepełnosprawną, która nie ukończyła 18 roku życia.

W dniu 27 marca 2024 r. do akt sprawy wpłynęło pismo Skarżącej, do którego przedłożono orzeczenie Lekarza Orzecznika ZUS z dnia 13 marca 2024 r. nr [...] o trwałej niezdolności do samodzielnej egzystencji małżonka Skarżącej.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje.

Przystępując do rozpoznania sprawy, Sąd miał na uwadze, iż zgodnie z regulacją art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r., poz. 2492 z późn. zm.) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r., poz. 935; p.p.s.a.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.

Wymaga na wstępie wyjaśnienia, że sądy administracyjne nie orzekają merytorycznie, tj. nie wydają orzeczeń, co do istoty sprawy, lecz badają zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego, określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami procedury administracyjnej, normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej.

W świetle art. 3 § 2 p.p.s.a. kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje m.in. orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne (pkt 1). Stosownie do art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. uchylenie zaskarżonej decyzji w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W przypadku nieuwzględnienia skargi sąd oddala skargę odpowiednio w całości albo w części - art. 151 p.p.s.a.

Przedmiotem kontroli rozpoznawanej sprawy, w oparciu o wymienione powyżej kryteria, stała się decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w przedmiocie odmowy przyznania Skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad małżonkiem.

Mając na uwadze powyżej zakreśloną kognicję sądów administracyjnych oraz przyczyny wzruszania decyzji organów administracji publicznej, Sąd uznał, że rozstrzygnięcia organów zostały wydane z naruszeniem przepisów prawa, które uzasadniało zastosowanie kompetencji kasatoryjnych.

Podstawę materialnoprawną wydanego w sprawie rozstrzygnięcia stanowiły przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych, w szczególności przepis art. 17 tej ustawy (w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia 2023 r.). Stosownie do treści ust. 1 wskazanej regulacji, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Przedstawiony na wstępie stan faktyczny sprawy nie był w toku postępowania kwestionowany i nie wymaga ponownego przytoczenia.

W rozpatrywanej sprawie organy administracji publicznej orzekające w sprawie odmówiły przyznania Skarżącej wnioskowanego świadczenia. Organ pierwszej instancji wyjaśniając przyczynę odmowy wskazał na moment powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, przywołując przy tym art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, a także na pobieranie przez Stronę emerytury i wywodzony z tego brak rezygnacji z zatrudnienia ze względu na sprawowaną opiekę, oraz pozostawanie przez osobę wymagającą opieki w związku małżeńskim.

Odnotowania wymaga, iż rozpoznając sprawę organ odwoławczy zasadnie wyjaśnił, iż przyczyna odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego nie może zostać oparta na tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, która została uznana, wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13, za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Jak wyjaśnił Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu wyroku z dnia 5 grudnia 2017 r. sygn. akt I OSK 1079/17, jeżeli Trybunał Konstytucyjny uznał art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, to znaczy, że od dnia 23 października 2014 r., w którym weszło w życie omawiane orzeczenie, powołany art. 17 ust. 1b nie może być stosowany w dotychczasowym kształcie swojej treści zakwestionowanej przez Trybunał Konstytucyjny.

Podobnie w odniesieniu do art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, na którą to przesłankę - mającą uzasadniać przyczynę odmowy przyznania Skarżącej wnioskowanego świadczenia wskazał, w uzasadnieniu swojej decyzji organ pierwszej instancji, należy zwrócić uwagę na ugruntowaną linię orzeczniczą sądów administracyjnych. Mianowicie przywołany przepis normuje jedynie przypadki, gdy o świadczenie pielęgnacyjne z tytułu sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną pozostającą w związku małżeńskim, ubiega się osoba niebędąca małżonkiem zobowiązanym w pierwszej kolejności do alimentacji (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 września 2013 r. sygn. akt I OSK 2623/12, z dnia 6 listopada 2014 r. sygn. akt I OSK 251/14, z dnia 14 grudnia 2018 r. sygn. akt I OSK 3539/18), negatywna przesłanka wskazana w ww. przepisie nie ma zatem zastosowania w niniejszej sprawie. Natomiast kwestia związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem lub rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w okolicznościach zakończenia pracy z uwagi na nabycie świadczeń emerytalnych, musi być rozpatrywania również w ten sposób, czy aktualnie opiekun nie podejmuje zatrudnienia w związku ze sprawowaniem opieki. Opieka uprawniająca do świadczenia pielęgnacyjnego, jest takim rodzajem opieki, którego skutkiem jest brak możliwości pogodzenia jej wykonywania i jednoczesnego świadczenia czynności zarobkowych.

Przechodząc do zawartych w decyzji organu odwoławczego przyczyn odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia, zauważenia wymaga, iż stanowisko zaskarżonej decyzji zostało oparte o przesłankę negatywną określoną w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz zmianę stanu prawnego na skutek wejścia w życie ustawy o świadczeniu wspierającym.

Stosownie do treści przywołanego wyżej art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych (w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia 2023 r.) świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę: ma (m.in.) ustalone prawo do emerytury.

W odniesieniu do tej regulacji, Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę w pełni podziela stanowisko przedstawiane w orzecznictwie sądów administracyjnych w zakresie, w którym wskazuje się na zasadność umożliwienia Stronie dokonania wyboru jednego ze świadczeń poprzez rezygnację ze świadczenia niższego (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 sierpnia 2020 r. sygn. akt I OSK 650/20, podobnie m.in.: wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 czerwca 2019 r. sygn. akt I OSK 757/19 i z dnia 30 kwietnia 2020 r. sygn. akt I OSK 1546/19), w takim przypadku zawieszenie prawa do pobierania emerytury eliminuje negatywną przesłankę z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 czerwca 2021 r. sygn. akt I OSK 563/21, z dnia 24 czerwca 2021 r. sygn. akt I OSK 349/21, z dnia 18 czerwca 2020 r. sygn. akt I OSK 254/20). Naczelny Sąd Administracyjny zaakcentował obowiązek sądów administracyjnych sprawujących wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę administracji publicznej dokonywania prokonstytucyjnej wykładni przepisów prawa, co na gruncie niniejszej sprawy odnosi się do prokonstytucyjnej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych. Literalna wykładnia cytowanego przepisu może bowiem prowadzić do bezwzględnego wyeliminowania osób mających prawo do świadczeń, o których mowa w tym przepisie, co stanowiłoby naruszenie konstytucyjnej zasady równości (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 czerwca 2020 r. sygn. akt I OSK 254/20). Istota ograniczenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego dla emeryta, wynikająca z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a omawianej ustawy, musi być interpretowana jako wiążąca się nie z samym prawem do emerytury, lecz z jego realizacją w postaci wypłaty świadczenia (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 26 kwietnia 2021 r. sygn. akt I OSK 2917/20).

Osoby, które pobierają świadczenia z systemu ubezpieczenia społecznego, mogą podjąć zatrudnienie, ale rezygnują z tego ze względu na sprawowanie opieki nad osobą niepełnosprawną, znajdują się w analogicznej sytuacji względem siebie, a nie tylko względem opiekunów nieposiadających uprawnienia do świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Zasada równości powinna znaleźć zastosowanie również do warunków, na jakich opiekunowie osób niepełnosprawnych, uprawnieni do świadczeń z ubezpieczenia społecznego (emerytury, renty), rezygnujący z zatrudnienia, mogą uzyskać prawo do świadczenia pielęgnacyjnego.

Przedstawiony pogląd Sąd podziela i opowiada się za zasadnością umożliwienia Stronie wnioskującej o świadczenie pielęgnacyjne wyboru świadczenia pomiędzy świadczeniem już otrzymywanym a wnioskowanym. Na gruncie rozstrzyganej sprawy wybór świadczenia może polegać na złożeniu wniosku o zawieszenie prawa do emerytury w oparciu o przepis art. 103 ust. 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zgodnie z którym prawo do emerytury, renty z tytułu niezdolności do pracy lub renty rodzinnej, do której uprawniona jest jedna osoba, może ulec zawieszeniu również na wniosek emeryta lub rencisty.

Organ odwoławczy wprawdzie słusznie zauważył w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, że Strona może dokonać wyboru jednego z tych świadczeń poprzez rezygnację z pobierania świadczenia niższego, jeśli spełnia warunki przyznania wyższego świadczenia pielęgnacyjnego, jednak nie pouczył Skarżącej o powyższym, ani też nie dostrzegł braku prawidłowego pouczenia Skarżącej w tym zakresie przez organ pierwszej instancji.

Organ zaniechał pouczenia Strony o prawie do dokonania wyboru pomiędzy świadczeniem pielęgnacyjnym a pobieraną emeryturą, a także możliwości wstrzymania wypłaty świadczeń emerytalnych, które to pouczenie powinno nastąpić przy jednoczesnym wskazaniu Stronie, że zawieszenie renty stanowi jedyną przeszkodę przyznania wnioskowanego świadczenia. Oświadczenie Skarżącej (o treści "z dniem otrzymania pozytywnej decyzji o przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego zawieszę emeryturę w ZUS"), zostało złożone w dniu 19 października 2023 r., tj. w dniu złożenia wniosku inicjującego postępowanie w sprawie o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, a jednocześnie przed przeprowadzeniem wywiadu środowiskowego, zatem niewątpliwie w tej dacie organ nie dokonał jeszcze pełnych ustaleń dających podstawę do tego rodzaju pouczenia. Informacja o możliwości zawieszenia prawa do aktualnie pobieranej emerytury powinna być udzielona stronie wówczas, gdy postępowanie z wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wykaże, że zachodzą wszystkie przesłanki umożliwiające uwzględnienie wniosku, a jedyną przeszkodą do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest fakt pobierania świadczenia emerytalnego. W aktach administracyjnych brak również jakiegokolwiek (późniejszego) pisma organów orzekających w sprawie, z którego wynikałoby poinformowanie Strony o powyższym wraz ze wskazaniem prawa do wyboru świadczenia, co w konsekwencji skutkowało przedwczesną odmową przyznania Skarżącej prawa do tego świadczenia.

Na dzień złożonego przez Skarżącą oświadczenia, Strona nie posiadała jednoznacznej informacji o braku innych przeszkód do przyznania świadczenia wyższego. Dostrzeżone naruszenie wzmacnia również okoliczność, iż na etapie postępowania pierwszoinstancyjnego pobieranie przez Skarżącą emerytury nie stało się jedyną przeszkodą do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Zgodnie z uzasadnieniem decyzji organu pierwszej instancji przyczynę odmowy oparto również o moment powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki (art. 17 ust. 1b ustawy), brak związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia a sprawowaną opieką (art. 17 ust. 1 ustawy), jak również pozostawanie osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim (art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b ustawy).

Natomiast dopiero na etapie złożonej odpowiedzi na skargę, organ odwoławczy przedstawił stanowisko mające uzasadnić pominięcie pouczenia Strony o uprawnieniu do zawieszenia prawa do emerytury.

W ocenie składu orzekającego, organ odwoławczy w sposób nieuprawniony uznał, że pominięcie pouczenia Strony w tym przedmiocie mogło zostać uzasadnione zmianą stanu prawnego od 1 stycznia 2024 r. z uwagi na wejście w życie ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym. Stosownie do art. 63 ust. 1 tej ustawy w sprawach o świadczenie pielęgnacyjne i specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym, do których prawo powstało do dnia 31 grudnia 2023 r., stosuje się przepisy dotychczasowe. Z kolei ust. 2 stanowi, że osoby, którym przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, albo od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy, na zasadach obowiązujących do dnia 31 grudnia 2023 r., przyznane zostało co najmniej do dnia 31 grudnia 2023 r. prawo do świadczenia pielęgnacyjnego albo specjalnego zasiłku opiekuńczego, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym, zachowują, na zasadach obowiązujących do dnia 31 grudnia 2023 r., prawo odpowiednio do świadczenia pielęgnacyjnego albo specjalnego zasiłku opiekuńczego nie dłużej jednak niż do końca okresu, na który prawo zostało przyznane, z uwzględnieniem ust. 3 i 4. Przepis art. 63 ust. 2 ustawy o świadczeniu wspierającym wprost zatem mówi o osobach, którym "(...) od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy, na zasadach obowiązujących do dnia 31 grudnia 2023 r., przyznane zostało co najmniej do dnia 31 grudnia 2023 r. prawo do świadczenia pielęgnacyjnego". Świadczy to o tym, iż w przypadku wniosku o świadczenie pielęgnacyjne złożonego skutecznie przed dniem 1 stycznia 2024 r. organy rozpatrując ten wniosek po 1 stycznia 2024 r. zobowiązane są ustalić, czy wnioskodawca spełnia przesłanki do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego określone w przepisach ustawy o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2023 r. W przypadku spełnienia przez wnioskodawcę przesłanek organ powinien wydać decyzję przyznającą świadczenie, biorąc za podstawę przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych dotychczas obowiązujące (zob. wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach: z dnia 24 kwietnia 2024 r. sygn. akt II SA/Gl 11/24, z dnia 29 maja 2024 r. sygn. akt II SA/Gl 159/24, podobnie m.in.: wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 28 maja 2024 r. sygn. akt II SA/Ol 83/24).

Nie można także nie dostrzec, że przeciwne przyjęcie, prowadziłoby do stanu, gdy istotne uchybienia postępowania, do których doszło na etapie postępowania pierwszoinstancyjnego, a których nie dostrzegł organ odwoławczy, mogłyby zamykać stronie możliwość ubiegania się o przedmiotowe świadczenie.

W tym kontekście nie sposób pominąć, że Skarżąca od samego wszczęcia postępowania konsekwentnie wskazywała, iż wyraża wolę zawieszenia emerytury (oświadczenie z dnia 19 października 2023 r., str. 2 odwołania z dnia 5 grudnia 2023 r. – "nie mam zamiaru pobierać dwóch świadczeń", str. 1 skargi "składając wniosek nie poinformowano mnie, że wraz z wnioskiem o świadczenie powinnam złożyć do ZUS wniosek o zawieszenie emerytury", "nigdy nie chciałam pobierać dwóch świadczeń").

Ponadto należy mieć na względzie, co również akcentowała Skarżąca, że dla opiekuna pobierającego emeryturę, złożenie wniosku o jej zawieszenie i wstrzymanie wypłaty mogło wiązać się z uzasadnioną obawą pozostawania przez pewien okres bez środków do życia bądź - z pełni - na gruncie rozpoznawanej sprawy - uzasadnioną obawą czy świadczenie w ogóle zostanie przyznane, w szczególności w kontekście pozostałych przesłanek odmowy.

Wobec tego na organach, przed wezwaniem do dokonania wyboru świadczenia, ciążył obwiązek ustalenia, czy w realiach danej sprawy wezwanie jest celowe, także przy uczynieniu zadość obowiązkowi informowania stron postępowania wynikającemu z art. 9 k.p.a. Stosownie do tego przepisu, organy administracji publicznej są obowiązane do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Organy czuwają nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, i w tym celu udzielają im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek. Oznacza to, że organ ma obowiązek udzielania informacji zarówno o przepisach prawa materialnego, jak i procesowego. Obowiązek ten obejmuje cały tok postępowania, tj. od chwili jego wszczęcia, aż do jego zakończenia decyzją. Organ nie może więc ograniczyć się tylko do udzielenia informacji prawnej, lecz musi podać również niezbędne wyjaśnienia co do treści przepisów oraz udzielać wskazówek, jak należy postąpić w danej sytuacji, aby uniknąć szkody (wyrok Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie z dnia 11 lipca 2001 r. sygn. akt I SA 2447/00). Przesłanki wykonywania przez organy tego obowiązku muszą bowiem uwzględniać konieczność informowania w celu zapobieżenia szkodzie z powodu nieznajomości prawa (art. 9 zd. 2 k.p.a.; A. Wróbel w: M. Jaśkowska, M. Wilbrandt-Gotowicz, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Lex el. 2024). Nie można także pominąć, iż w postępowaniu wszczętym na żądanie strony, informując o możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, organ administracji publicznej jest obowiązany do wskazania przesłanek zależnych od strony, które nie zostały na dzień wysłania informacji spełnione lub wykazane, co może skutkować wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem strony, o czym stanowi art. 79a k.p.a.

Wobec przedstawionych powyżej rozważań, informacja o możliwości zawieszenia prawa do aktualnie pobieranej emerytury i przedstawienia decyzji o wstrzymaniu wypłaty tego świadczenia powinna być udzielona stronie wówczas, gdy postępowanie z wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wykaże, że zachodzą wszystkie przesłanki umożliwiające uwzględnienie wniosku, a przeszkodą do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest wyłącznie fakt pobierania emerytury. Następnie, gdy strona dokona wyboru świadczenia pielęgnacyjnego i doprowadzi do zawieszenia emerytury, możliwe będzie przejście osoby uprawnionej z systemu świadczeń emerytalno-rentowych do systemu świadczeń rodzinnych. Jednocześnie, jak podkreśla się w orzecznictwie, konieczna jest taka organizacja działań organu przyznającego świadczenia rodzinne w koordynacji z organem emerytalno-rentowym, by nie pozostawić osoby uprawnionej bez należnego jej (niezbędnego dla życia) świadczenia nawet przez krótki czas (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 27 maja 2020 r., sygn. akt I OSK 2375/19). Organ rozpoznając niniejszą sprawę zaniechał niewątpliwie wypełnienia obowiązku z art. 79a i art. 9 k.p.a. Niezależnie od powyższego, Sąd dostrzegł również uchybienie zasadzie czynnego udziału strony w postępowaniu. Stosownie do treści art. 10 § 1 k.p.a. organy administracji publicznej obowiązane są zapewnić stronom czynny udział w każdym stadium postępowania, a przed wydaniem decyzji umożliwić im wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań. W aktach przedłożonych do sprawy brak bowiem również informacji o pouczeniu Strony w zakresie uprawnienia do wypowiedzenia się w sprawie przed wydaniem decyzji co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań (niepełne pouczenie o treści art. 10 § 1 k.p.a. zawarte w piśmie z dnia 3 listopada 2023 r. wystosowano jeszcze przed zgromadzeniem materiału w sprawie, także przed przeprowadzeniem wywiadu środowiskowego).

W rezultacie kontrola sądowoadministracyjna rozpoznawanej sprawy doprowadziła do stwierdzenia naruszenia art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, a także naruszenia art. 9, art. 10 § 1 oraz art. 79a k.p.a., co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Zgodnie z treścią art. 153 p.p.s.a. organ ponownie rozpoznając sprawę, uwzględni wskazania wynikające wprost z niniejszego uzasadnienia. Organ powinien rozpoznać wniosek Skarżącej, a w sytuacji ustalenia, że Strona spełnia wszystkie przesłanki umożliwiające jego uwzględnienie, a jedyną przeszkodą w tym zakresie jest pobieranie przez Stronę emerytury, dokonać stosownego pouczenia o możliwości wyboru świadczenia korzystniejszego (wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego) poprzez zawieszenie prawa do emerytury, a następnie podjąć stosowne rozstrzygnięcie, uzasadniając swoje stanowisko zgodnie z wymogiem art. 107 § 3 k.p.a. Organ winien również uwzględnić wskazaną przez Sąd wykładnię art. 17 ust. 1, ust. 1b oraz art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Mając powyższe na uwadze, Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c oraz art. 135 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.

Orzeczenia przywołane w treści niniejszego uzasadnienia dostępne są w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych.