Wyrok WSA w Gorzowie Wlkp., sygn. akt II SA/Go 278/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp.
Data orzeczenia: 2023-12-07 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1, ust. 1 a, ust. 1 b
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sławomir Pauter Sędziowie Sędzia WSA Jarosław Piątek (spr.) Sędzia WSA Krzysztof Rogalski po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 7 grudnia 2023 r. sprawy ze skargi J. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję, II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżącego J. K. kwotę 497 zł (czterysta dziewięćdziesiąt siedem złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] października 2022 r., nr [...], wydaną na podstawie art. 17, art. 20, art. 23 ust. 1-4, ust. 4aa, ust. 5a-5c, art. 24, art. 26 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j. Dz. U. z 2022 r., poz. 615, dalej jako u.ś.r.) oraz art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r., poz. 735 ze zm., dalej jako k.p.a.) Burmistrz odmówił przyznania J.K. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką B.K..

W uzasadnieniu decyzji organ I instancji wskazał, że w dniu 12 października 2022 r. J.K. złożył w Ośrodku Pomocy Społecznej wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad mamą, B.K., legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wydanym przez Wojewódzki Zespól do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w dniu [...] listopada 1997 r. W wyniku analizy zgromadzonych dokumentów (w tym oświadczeń, zaświadczeń oraz informacji zawartych w wywiadzie środowiskowym) organ ustalił, że wnioskodawca nie ma ustalonego prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego; nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; na B.K., jako osobę wymagającą opieki, inna osoba nie ma ustalonego prawa do wcześniejszej emerytury, nie zostało również na nią ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego lub świadczenia pielęgnacyjnego. Osoba wymagająca opieki, nie pozostaje w związku małżeńskim, natomiast inne osoby spokrewnione z osobą wymagającą opieki nie mogą tej opieki zapewnić z przyczyn obiektywnych. Organ ustalił też, że J.K. nie zrezygnował z zatrudnienia lecz od 2010 r. nie podejmuje żadnej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką, aktualnie nie jest zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy, a nadto nie posiada minimalnego okresu składkowego do nabycia uprawnień do emerytury (posiada 20 lub 25 letni okres składkowy). Przeprowadzony przez organ wywiad środowiskowy potwierdził fakt i konieczność sprawowania opieki nad B.K. przez syna J.K.. B.K. ma 93 lata, ze względu na wiek i liczne schorzenia bezwzględnie wymaga pomocy innej osoby w codziennym funkcjonowaniu. Taką pomoc świadczy jej syn. Jednocześnie ustalono, że niepełnosprawność B.K. została ustalona w 1997 r. w wieku 68 lat.

Następnie organ I instancji podkreślił, że zapis art. 17 ust. 1b u.ś.r. stanowi, iż świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.

Powyższy zapis ustawy, w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie, ze względu na moment powstania niepełnosprawności - z dniem 23 października 2014 r. został uznany za niezgodny z art. 32 Konstytucji RP. (wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014r.). Jednocześnie w uzasadnieniu wyroku z dnia 21 października 2014 r., Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że wejście w życie powyższego wyroku nie powoduje ani uchylenie art. 17 ust. 1b u.ś.r., ani uchylenia decyzji przyznających świadczenia, ani wykreowania prawa do żądania świadczenia dla opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, jeżeli niepełnosprawność podopiecznych powstała w okresie odpowiednio po ukończeniu 18 lub 25 roku życia.

Ponadto Trybunał wyraźnie zaznaczył, że wykonanie wyroku należy wyłącznie do ustawodawcy, który powinien tego dokonać w celu przywrócenia stanu zgodnego z Konstytucją RP. Tak wyrażone stanowisko jest zgodne z oceną skutków prawnych wskazanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego prezentowaną przez Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej. Mimo upływu czasu ustawodawca nie zmienił dotychczasowych zapisów w ustawie, wobec czego nadal w/w negatywna przesłanka uniemożliwia organowi przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, mimo spełniania pozostałych warunków ustawy.

Od powyższej decyzji, z zachowaniem ustawowego terminu, odwołanie wniósł J.K.. Zaskarżając decyzję w całości, w uzasadnieniu odwołania wskazał, że nie zgadza się z argumentacją organu I instancji. Zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1b u.ś.r. oraz art. 7 i art. 190 ust. 1 Konstytucji RP. Odwołujący wniósł o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji i przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego lub uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji.

Decyzją z dnia [...] stycznia 2023 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu organ odwoławczy w pierwszej kolejności powołał się na art. 17 ust. 1 u.ś.r., zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce lub ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspierani rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Obowiązek alimentacyjny - zgodnie z art. 128 ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy - obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Pokrewieństwo wynika z więzów biologicznych. Krewnymi w linii prostej są więc osoby, z których jedna pochodzi od drugiej (art. 61 kro). Jednocześnie, zgodnie z art. 17 ust. 1a, świadczenie pielęgnacyjne osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione

w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Ponadto świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia,

2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. (ust. 1b).

Dalej Kolegium zaznaczyło, że niesporne w sprawie są okoliczności dotyczące stanu zdrowia matki odwołującego, która - jak wynika z orzeczenia, wydanego przez Wojewódzki Zespół ds. Orzekania o Stopniu Niepełnosprawności z dnia [...] października 1997 r., posiada znaczny stopień niepełnosprawności. Orzeczenie wydano na stałe. B.K. z uwagi na stan zdrowia wymaga stałej opieki osoby drugiej. Zdaniem organu spór dotyczy daty, od której ustalono B.K. istnienie niepełnosprawności oraz daty, od której organ I instancji winien rozpatrzyć przyznanie J.K. świadczenie pielęgnacyjne w związku z rezygnacją i niepodejmowaniem zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad matką.

W ocenie organu przy wykładni przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie można obecnie pominąć skutków wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13, który wszedł w życie z dniem ogłoszenia w Dzienniku Ustaw z dnia 23 października 2014 r. Wyrokiem tym orzeczono, że w zakresie, w jakim powyższy przepis różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Wyrok ten jest wyrokiem zakresowym, czyli takim, w którym Trybunał stwierdza zgodność albo niezgodność z Konstytucją przepisu prawnego w określonym (podmiotowym, przedmiotowym lub czasowym) zakresie jego zastosowania. Dokonując wykładni art. 17 ust. 1b u.ś.r. zgodnie ze stanowiskiem wyrażonym w wyroku Trybunału, w ocenie organu należy stwierdzić, że w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia, przepis ten jest zgodny z Konstytucją i nie ma przeszkód prawnych do jego stosowania. Utracił on jednak przymiot konstytucyjności w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później i względem nich oceny spełnienia przesłanek niezbędnych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiającego uzyskanie tego świadczenia.

Dalej Kolegium podniosło, że chociaż Trybunał w uzasadnieniu wydanego wyroku wskazał, że skutkiem jego wejścia w życie nie jest ani uchylenie art. 17 ust. 1b u.ś.r., ani uchylenie decyzji przyznających świadczenia, ani wykreowanie prawa do żądania świadczenia dla opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, jeżeli niepełnosprawność podopiecznych nie powstała w okresie dzieciństwa, w aktualnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b, której niekonstytucyjność została stwierdzona. Trybunał nie skorzystał bowiem z możliwości odroczenia utraty mocy obowiązującej derogowanej części przepisu art. 17 ust. 1b (art. 190 ust. 3 Konstytucji RP), co oznacza, że bezpośrednim skutkiem orzeczenia jest utrata domniemania konstytucyjności przez art. 17 ust. 1b we wskazanym zakresie

z dniem publikacji w Dzienniku Ustaw, tj. 23 października 2014 r. Niedokonanie przez ustawodawcę zmiany treści art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych zgodnie ze stanowiskiem TK powoduje, że w tak ukształtowanym stanie prawnym, przy rozpatrywaniu od tej daty wniosków o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego składanych przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej – wobec wynikającego z tego wyroku wymogu ich równego traktowania bez względu na moment powstania

niepełnosprawności osoby wymagającej opieki - organy mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia z wyłączeniem tej części przepisu art. 17, która z tym dniem została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną. Organ odwoławczy stwierdził, że jednak w przedmiotowej sprawie, nie zostały spełnione przesłanki ustawowe, które kwalifikują J.K. do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, w związku z rezygnacją z zatrudnienia lub niepodejmowaniem zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania opieki nad matką – B.K.. B.K. ma pięcioro dzieci, które zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zobowiązane są do alimentacji. Przeszkodą w wykonaniu obowiązku alimentacyjnego jest np. śmierć osoby zobowiązanej lub posiadanie przez nią orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jak wynika z akt przedmiotowej sprawy, dzieci B.K. są pełnoletnie, żyją i żadne z nich nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. W art. 128 k.r.o. ustawodawca definiuje obowiązek alimentacyjny jako obowiązek dostarczania środków utrzymania. Co do zasady obowiązek alimentacyjny ma zatem wymiar finansowy i materialny. Niepełnosprawność w stopniu znacznym jest niewątpliwie okolicznością mogącą wyłączać możliwość sprawowania opieki przez dzieci nad niepełnosprawną matką, co czyni tę przesłankę zbieżną z przesłanką z art. 132 k.r.o. dotyczącą sytuacji, gdy osoba zobowiązana nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi (dostarczania środków utrzymania) osobie, którą powinna się opiekować. Dopuszczalna jest każda postać świadczeń alimentacyjnych, w tym poprzez świadczenia w naturze, jeżeli sposób ten będzie skuteczniej zabezpieczać interesy uprawnionego i będzie wygodniejszy dla zobowiązanego. Decydować o tym będą każdorazowo okoliczności sprawy. Zatem obowiązek alimentacyjny może być spełniony również przez wypłatę niezbędnych środków lub pokrycie koniecznych wydatków, w tym na opiekę, ale również przez osobiste świadczenie. Ponadto według Kolegium, podstawowym i koniecznym warunkiem do spełnienia przy ustalaniu prawa do świadczenia (art. 17 ust. 1 u.ś.r.) jest niepodejmowanie zatrudnienia lub faktyczna rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, związana z koniecznością sprawowania stałej opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Przy czym, na podstawie art. 3 pkt 22 u.ś.r., zatrudnienie lub inna praca zarobkowa oznacza wykonywanie pracy na podstawie stosunku pracy, stosunku służbowego, umowy o pracę nakładczą oraz wykonywanie pracy lub świadczenie usług na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia, umowy o dzieło albo w okresie członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej, spółdzielni kółek rolniczych lub spółdzielni usług rolniczych, a także prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej.

Zdaniem SKO, biorąc pod uwagę zebrany w sprawie materiał dowodowy, nie można stwierdzić, że zachodzi bezpośredni związek przyczynowo - skutkowy oraz czasowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia bądź niepodejmowaniem zatrudnienia przez J.K. a powstaniem znacznego stopnia niepełnosprawności u B.K., bowiem z akt sprawy nie wynika, że wnioskodawca był zatrudniony bezpośrednio przed powstaniem znacznego stopnia niepełnosprawności u B.K. i zrezygnował z tego zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką. Przeciwnie, z dokumentów wynika, że stosunek pracy J.K. ustał prawie 13 lat temu, tj. dn. [...] maja 2010 r. a powodem ustania stosunku pracy było ciężkie naruszenie obowiązków pracowniczych. Przez okres do [...] października 2010 r. wnioskodawca był zarejestrowany jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku w Powiatowym Urzędzie Pracy. Zatem brak jest dowodów w postaci dokumentów, potwierdzających związek przyczynowo - skutkowy oraz czasowy pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia przez J.K. a powstaniem znacznego stopnia niepełnosprawności u B.K.. Wnioskodawca nie prowadził również pozarolniczej działalności gospodarczej.

Mając na uwadze powyższe organ II instancji uznał za zasadną zaskarżoną decyzję odmawiającą przyznania J.K. świadczenia pielęgnacyjnego, jednak z innych przyczyn niż wskazano w zaskarżonej decyzji.

J.K., reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika, wniósł do Sądu skargę na decyzję SKO zarzucając:

I. naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy tj.:

1. art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, iż negatywną przesłankę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego stanowi:

a) brak bezpośredniego związku przyczynowo- skutkowego oraz czasowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia bądź niepodejmowaniem zatrudnienia a powstaniem znacznego stopnia niepełnosprawności, gdy tymczasem przesłankę taką stanowi brak związku rezygnacji z zatrudnienia bądź niepodejmowania zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności:

b) brak zatrudnienia osoby starającej się o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego bezpośrednio przed powstaniem znacznego stopnia niepełnosprawności u osoby nad którą osoba ta sprawuje opiekę;

2. art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i odmowę ustalenia skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia w związku z opieką nad niepełnosprawną matką – B.K. pomimo, iż w stosunku do skarżącego spełnione zostały wszystkie przesłanki, o których mowa w tym przepisie;

II. naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy tj.:

1. art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a. poprzez oparcie rozstrzygnięcia wyłącznie o założenia własne organu, niepoparte żadnymi dowodami i pozostające w sprzeczności z pozostałym materiałem dowodowym, tj. poprzez hipotetyczne przyjęcie, że brak jest bezpośredniego związku przyczynowo-skutkowego oraz czasowego pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącego zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad matką B.K., legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, gdy tymczasem z wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w niniejszej sprawie w sposób bezpośredni wynika zarówno fakt jak i konieczność sprawowania opieki nad B.K. przez skarżącego;

2. art. 6 k.p.a. i art. 8 § 1 k.p.a. poprzez brak przyczynienia się przez organ do starannego i zgodnego z przepisami prawa prowadzenia postępowania mającego zagwarantować równość wobec prawa oraz podważenie zasady dotyczącej pogłębiania zaufania obywateli do organów państwa.

Na podstawie tak sformułowanych zarzutów strona skarżąca wniosła o:

1. na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit "a" p.p.s.a. uchylenie zaskarżonej decyzji w całości;

2. na podstawie art. 145a § 1 p.p.s.a. zobowiązanie organu do wydania w terminie

14 dni od dnia doręczenia akt sprawy decyzji uchylającej w całości decyzję Dyrektora Ośrodka Pomocy Społecznej Nr [...] z dnia [...] października 2022 r., znak sprawy [...] w przedmiocie odmowy ustalenia skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej oraz ustalającej skarżącemu prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną matką – B.K.:

3. zasądzenie na rzecz skarżącego zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa prawnego wg norm przepisanych, w tym opłaty skarbowej od pełnomocnictwa w wysokości 17,00 zł;

ewentualnie

1. na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit "a" p.p.s.a. i art. 135 p.p.s.a. uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz uchylenie decyzji Dyrektora Ośrodka Pomocy Społecznej

Nr [...] z dnia [...] października 2022 r., znak sprawy [...] w przedmiocie odmowy ustalenia skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w całości;

2. na podstawie art. 145a § 1 p.p.s.a. zobowiązanie organu do wydania w terminie

14 dni od dnia doręczenia akt sprawy decyzji ustalającej skarżącemu prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną matką – B.K.;

3. zasądzenie na rzecz skarżącego zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa prawnego wg norm przepisanych, w tym opłaty skarbowej od pełnomocnictwa w wysokości 17,00 zł;

ewentualnie

1. na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit "c" p.p.s.a. i art. 135 p.p.s.a. uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz uchylenie decyzji Dyrektora Ośrodka Pomocy Społecznej Nr [...] z dnia [...] października 2022 r., znak sprawy [...] w przedmiocie odmowy ustalenia skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w całości;

2. zasądzenie na rzecz skarżącego zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa prawnego wg norm przepisanych, w tym opłaty skarbowej od pełnomocnictwa w wysokości 17,00 zł.

W uzasadnieniu skargi pełnomocnik skarżącego podniósł w szczególności, iż poza sporem pozostaje, że: - na skarżącym spoczywa obowiązek alimentacyjny względem matki B.K.; - skarżący sprawuje opiekę nad matką B.K.; - B.K. posiada znaczny stopień niepełnosprawności (orzeczenie wydano na stałe) i z uwagi na stan zdrowia wymaga stałej opieki drugiej osoby; - skarżący jest osobą bezrobotną, nie jest nigdzie zatrudniony i nie prowadzi pozarolniczej działalności gospodarczej. Spór dotyczyć zatem może wyłącznie spełnienia przez skarżącego warunku niepodejmowania zatrudnienia lub faktycznej rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, związanego z koniecznością stałej opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Pełnomocnik podkreślił, że przepis art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. jako przesłankę do ustalenia świadczenia nie wskazuje związku rezygnacji z zatrudnienia bądź niepodejmowania zatrudnienia a powstaniem znacznego stopnia niepełnosprawności, lecz związek rezygnacji z zatrudnienia bądź niepodejmowania zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Przepis ten

w żadnym zakresie nie wymaga, aby osoba starająca się o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego pozostawała w zatrudnieniu bezpośrednio przed powstaniem znacznego stopnia niepełnosprawności u osoby, nad którą osoba ta sprawuje opiekę. Powołując się na orzecznictwo zaznaczył, że organ pomocowy nie ma prawa ustalać przyczyn braku wcześniejszego zatrudnienia osoby ubiegającej

się o świadczenie pielęgnacyjne, a jest zobowiązany wyłącznie do ustalenia, czy osoba taka jest zdolna do pracy i czy wyłączną przyczyną niepodejmowania zatrudnienia jest konieczność sprawowania opieki nad bliską osobą niepełnosprawną.

Nieuprawnione są zatem uwagi organu II instancji odwołujące się do aktywności zawodowej skarżącego w okresie bezpośrednio przed powstaniem znacznego stopnia niepełnosprawności u jego matki. Dotychczasowa aktywność zawodowa skarżącego nie ma bowiem jakiegokolwiek znaczenia dla niniejszej sprawy. Poza tym skarżący pozostawał w zatrudnieniu do dnia [...] maja 2010 r., a następnie przez okres do

[...] października 2010 r. był zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku, tym samym skarżący po ustaleniu niepełnosprawności matki ([...].10.1997 r.) pozostawał w zatrudnieniu. Pierwotnie opiekę nad B.K. sprawował jej mąż, tj. ojciec skarżącego – A.K.. Małżeństwo zamieszkiwało wspólnie i pomimo podeszłego wieku brak było konieczności pomocy ze strony dzieci, w tym również

i skarżącego. Konieczność sprawowania opieki nad B.K. powstała dopiero na skutek pogorszenia się stanu zdrowia ojca skarżącego i męża B.K. – A.K., co miało miejsce właśnie w 2010 r. Od tego czasu skarżący musiał opiekować się nie tylko niepełnosprawną matką, ale również i schorowanym ojcem. Z tych też właśnie przyczyn skarżący wyłącznie do [...] października 2010 r. był zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy (później nie był zarejestrowany albowiem nie poszukiwał pracy). Skarżący z uwagi na stan zdrowia rodziców nie mógł podjąć zatrudnienia (pomimo, iż miał 40 lat). Zły stan zdrowia ojca skarżącego i męża B.K. – A.K. potwierdza okoliczność, iż zmarł on zaledwie 2 miesiące później, tj. w dniu [...] stycznia 2011 r. Od tego też czasu skarżący opiekuje się wyłącznie matką.

Pełnomocnik skarżącego podkreślił, że w orzecznictwie sądowym wskazuje

się, że osoba bierna zawodowo w poprzednich latach (tj. przed złożeniem wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego), może wykazać, że nastąpił stan jej gotowości do zatrudnienia, a ona odstąpiła od podejmowania zatrudnienia właśnie z uwagi na opiekę nad bliską osobą niepełnosprawną. W tym też kontekście pełnomocnik zwrócił uwagę na pogląd wyrażony w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, który akcentuje, iż ocena spełnienia przesłanek z art. 17 ust. 1 u.ś.r. powinna być zawsze dokonywana jako aktualna, tj. odnosząca się do czasu, w którym skarżący wystąpił o przyznanie świadczenia. W niniejszej sprawie istotne jest zatem to, czy na dzień złożenia wniosku (art. 24 ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych), a najpóźniej na dzień przyznania świadczenia decyzją administracyjną, skarżący spełniał przesłanki przyznania oczekiwanego świadczenia, w tym, przesłankę niepodejmowania zatrudnienia z uwagi na konieczność sprawowania opieki. Zgodnie ze stanowiskiem wyrażonym przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w wyroku z 22 października 2021 r., sygn. akt IV SA/Po 729/21, "(...) "niepodejmowanie" zatrudnienia (innej pracy zarobkowej) w rozumieniu art. 17 ust 1 in fine u.ś.r. - w odróżnieniu od użytego w tym przepisie pojęcia "rezygnacji" z zatrudnienia (innej pracy zarobkowej) - nie jest zdarzeniem, które zachodzi w określonym momencie, lecz stanem trwającym przez jakiś (w praktyce zwykle: dłuższy) czas. Z biegiem tego czasu powody niepodejmowania zatrudnienia mogą

się zmieniać - początkowo mogą one wiązać się np. z koniecznością opieki nad małoletnimi dziećmi, albo z własną długotrwałą niedyspozycją zdrowotną, by następnie, z upływem miesięcy lub nawet lat i w związku ze zmianą sytuacji osobisto-rodzinnej, przybrać postać np. konieczności opieki nad coraz bardziej niesprawnymi (czy wręcz niepełnosprawnymi) rodzicami. Dlatego - inaczej niż przy przesłance "rezygnacji z zatrudnienia" - dla oceny istnienia prawnie relewantnego związku pomiędzy (dalszym) "niepodejmowaniem zatrudnienia", a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym krewnym (...), istotne znaczenie ma nie to, z jakiego powodu zakończył się ostatni okres zatrudnienia (innej pracy zarobkowej) opiekuna i od kiedy nie pozostaje on już w zatrudnieniu, lecz to, z jakiego powodu ów opiekun nadal nie podejmuje zatrudnienia (innej pracy zarobkowej) w czasie sprawowania opieki nad niepełnosprawnym podopiecznym i ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne - czy właśnie w związku ze sprawowaniem tej opieki, czy może z innej przyczyny. Ustawodawca nie określił bowiem, jaki czas może upłynąć (maksymalnie) od "popadnięcia" w stan "niepodejmowania zatrudnienia" do momentu rozpoczęcia opieki nad niepełnosprawnym rodzicem". Z tego też powodu, zdaniem pełnomocnika, w okolicznościach rozpoznawanej sprawy nie ma istotnego znaczenia to, że skarżący po raz ostatni podejmował zatrudnienie w 2010 r. Świadczenie pielęgnacyjne może być przyznane nawet osobom, które nigdy wcześniej nie pracowały. Istotne dla rozstrzygnięcia sprawy jest natomiast to, czy aktualnie skarżący nie podejmuje zatrudnienia w związku ze sprawowaniem opieki nad matką. Skarżący w momencie zaprzestania świadczenia pracy miał 40 lat, a aktualnie ma 53 lata. Znajdował się zatem (i nadal znajduje) w grupie osób, które z uwagi na wiek uznaje się za aktywne zawodowo, tj. mogące podjąć zatrudnienie. Również i stan zdrowia skarżącego nie stoi na przeszkodzie w podjęciu zatrudnienia. Powyższe okoliczności wskazują, że skarżący niewątpliwie miałaby realną możliwość podjęcia zatrudnienia, gdyby nie konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką.

W odpowiedzi na skargę organ podtrzymał swoje stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji i wniósł o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo

o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.; dalej jako p.p.s.a.) uwzględnienie przez sąd administracyjny skargi następuje, gdy sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania, inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Oznacza to, że bierze pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze – w granicach sprawy, wyznaczonych przede wszystkim rodzajem i treścią zaskarżonego aktu. Sąd nie może wydać orzeczenia na niekorzyść skarżącego, chyba że stwierdzi naruszenie prawa skutkujące stwierdzeniem nieważności zaskarżonego aktu lub czynności (art. 134 § 2 p.p.s.a.). Skarga została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym (art. 119 pkt 2 p.p.s.a.).

Przedmiotem kontroli dokonywanej przez sąd w niniejszej sprawie, z punktu widzenia kryterium legalności jest decyzja o odmowie przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną w znacznym stopniu matką. Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji jest ustawa z 28 listopada 2003 r.

o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 390 ze zm., dalej: u.ś.r.). Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia

9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób

o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Przy czym świadczenie pielęgnacyjne, w myśl art. 17 ust. 1a u.ś.r. przysługuje osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem

o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W pierwszej kolejności należy podnieść, że SKO zasadnie uznało, iż z uwagi na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. K 38/13, moment powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki nie może być brany pod uwagę przy ocenianiu przesłanek przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W orzecznictwie utrwalone jest stanowisko, że nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., której niekonstytucyjność została stwierdzona powyższym wyrokiem (por. wyrok NSA dnia 26 kwietnia 2019 r., I OSK 8/19, wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 11 kwietnia 2018 r., II SA/Rz 298/18, wyrok WSA w Szczecinie z dnia 19 czerwca 2019 r., II SA/Sz 450/19, www.orzeczenia.nsa.gov.pl – dalej CBOSA). Obowiązkiem organu było zatem zbadanie, czy skarżący spełnia warunki do przyznania tego świadczenia określone w art. 17 ustawy, z wyłączeniem tej części przepisu, która z dniem 21 października 2014 r. została w następstwie wydania powołanego wyżej wyroku Trybunału Konstytucyjnego ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.

Kwestią wymagającą rozstrzygnięcia jest również to, czy skarżący, jako osoba spokrewniona w pierwszym stopniu w linii prostej, może skutecznie ubiegać się o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad tą osobą, jeżeli są jeszcze inne osoby spokrewnione w tym samym stopniu w stosunku do osoby wymagającej opieki. Kolegium wskazało, że B.K. posiada pięcioro dzieci, które są zobowiązane do alimentacji. Organ uznał, że nie zachodzą przeszkody w spełnianiu tego obowiązku przez dzieci osoby wymagającej opieki, w szczególności poprzez posiadanie orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Zdaniem Sądu zaprezentowana przez organy wykładnia przepisów u.ś.r. nie jest prawidłowa. Uzasadniając powyższe stanowisko w pierwszej kolejności zauważyć należy, że w treści art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. ustawodawca nawiązuje wprost do obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym. Regulacja ta wyraźnie ogranicza zatem krąg osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną osobą wyłącznie do osób zobowiązanych do alimentacji. W celu prawidłowego zrozumienia normy prawnej wynikającej z treści art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. i art. 17 ust. 1a u.ś.r. niezbędne jest zatem przybliżenie stosownych unormowań kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w części dotyczącej obowiązku alimentacyjnego. Wskazać należy, że legalną definicję obowiązku alimentacyjnego zawiera przepis art. 128 k.r.o. stanowiąc, że obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Zgodnie z art. 617 k.r.o., krewnymi w linii prostej są osoby, z których jedna pochodzi od drugiej. Krewnymi w linii bocznej są z kolei osoby, które pochodzą od wspólnego przodka, a nie są krewnymi w linii prostej (§ 1). Stopień pokrewieństwa określa się według liczby urodzeń, wskutek których powstało pokrewieństwo (§ 2). Wśród krewnych w linii prostej rozróżnia się linię wstępną (rodzice, dziadkowie, pradziadkowie itd.) oraz linię zstępną (dzieci, wnuki, prawnuki itd.). Krąg osób zobowiązanych do alimentacji określa także przepis art. 129 § 1 k.r.o. stanowiąc, że obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi. Zauważyć przy tym należy, że przepis art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. wskazujący osoby uprawnione do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne nie określa kolejności uprawnień do tego świadczenia, uznając wszystkie osoby, na których ciąży obowiązek alimentacyjny względem osoby wymagającej opieki, za jednakowo uprawnione do uzyskania wspomnianego świadczenia (zob. wyrok NSA z 24 lutego 2022 r., I OSK 1059/21, CBOSA). W świetle dotychczasowych rozważań, nie ulega wątpliwości, że obowiązkiem alimentacyjnym ustawodawca obciąża w realiach niniejszej sprawy w równym stopniu jako spokrewnionych z osobą wymagającą opieki zarówno skarżącego oraz pozostałe dzieci B.K.. Są oni spokrewnieni z ww. osobą w stopniu pierwszym. Fakt, że jest kilka osób spokrewnionych w stopniu pierwszym w stosunku do osoby legitymującej się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym nie oznacza, tak jak przyjęły to organy w niniejszej sprawie, że brak jest podstaw do przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jednej z nich. Przepis art. 17 ust. 1a pkt 2 u.ś.r. określa bowiem przesłankę negatywną – wykluczającą możliwość przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osobom, o których mowa w ustępie 1 pkt 4 innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki. Osobom tym może być przyznane prawo do przedmiotowego świadczenia w związku ze sprawowaniem stałej opieki nad osobą niepełnosprawną i rezygnacją z tego tytułu z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, gdy nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Przepis ten nie dotyczy sytuacji, w których jest więcej niż jedna osoba spokrewniona w pierwszym stopniu i jedna z nich ubiega się o świadczenie pielęgnacyjne (zob. wyrok NSA z 24 lutego 2022 r., I OSK 1059/21, wyrok WSA w Gorzowie Wlkp. z 15 czerwca 2022 r., II SA/Go 235/22, CBOSA). Zgodnie bowiem z art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje wskazanym w tej regulacji osobom, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Do tego kręgu należą niewątpliwie osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą stałej opieki. Katalog negatywnych przesłanek do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego zawiera natomiast art. 17 ust. 5 u.ś.r. Ani w tej regulacji, ani w innych przepisach u.ś.r. nie uzależniono rozpatrzenia wniosku pochodzącego od zstępnego osoby niepełnosprawnej od uprzedniego ustalenia, czy pozostali zstępni są w stanie sprawować opiekę - osobistą lub finansową - nad niepełnosprawnym rodzicem. Skarżący jest spokrewniony z osobą niepełnosprawną w stopniu pierwszym - art. 17 ust. 1a pkt 2 u.ś.r. W świetle treści tej normy okoliczność ustalenia czy są inne osoby, na których ciąży obowiązek alimentacyjny mogące sprawować opiekę miałoby znaczenie, jeżeli wnioskodawca nie należałby do kręgu osób spokrewnionych w pierwszym stopniu z osobą niepełnosprawną. Celem uregulowania z art. 17 ust. 1 u.ś.r. jest udzielenie pomocy państwa osobie, która podejmuje się sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną i tym samym, na czas tej opieki, dobrowolnie pozbawia się potencjalnego dochodu. Musi zatem istnieć związek między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia a podjęciem opieki. Świadczenie pielęgnacyjne jest niejako surogatem wynagrodzenia za pracę, które jest uzyskiwane przez uprawnionego nie od pracodawcy z tytułu świadczenia pracy, a na podstawie decyzji administracyjnej, w związku z koniecznością rezygnacji przez wnioskującego z zatrudnienia z powodu opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Celem ustawodawcy było zapewnienie osobie rezygnującej z zatrudnienia lub go niepodejmującej, ekwiwalentu zatrudnienia, którego nie może podjąć lub kontynuować ze względu na sprawowanie opieki nad niepełnosprawną osobą.

W treści zaskarżonej decyzji organ odwoławczy stwierdził, że nie zachodzi bezpośredni związek przyczynowo - skutkowy oraz czasowy pomiędzy rezygnacją

z zatrudnienia bądź niepodejmowaniem zatrudnienia przez J.K. a powstaniem znacznego stopnia niepełnosprawności u B.K., bowiem z akt sprawy nie wynika, że wnioskodawca był zatrudniony bezpośrednio przed powstaniem znacznego stopnia niepełnosprawności u B.K. i zrezygnował z tego zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką. Kolegium wskazało, że z dokumentów wynika, iż stosunek pracy J.K. ustał prawie 13 lat temu, tj. dn. [...] maja 2010 r. a powodem ustania stosunku pracy było ciężkie naruszenie obowiązków pracowniczych. Przez okres do [...] października 2010 r. wnioskodawca był zarejestrowany jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku w Powiatowym Urzędzie Pracy.

W ocenie Sądu powyższe stanowisko nie jest prawidłowe. Zważyć trzeba, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeśli wnioskodawca nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Nie chodzi zatem o bezpośredni związek przyczynowo - skutkowy oraz czasowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia bądź niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącego a powstaniem znacznego stopnia niepełnosprawności jego matki. Wymaga podkreślenia, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. określa jako przesłankę przyznania świadczenia nie tylko rezygnację z zatrudnienia, ale także niepodejmowanie zatrudnienia i obie te przesłanki traktuje jako równorzędne. Opieka ta musi stanowić oczywistą przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej - powodować faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub prowadzić do rezygnacji z zatrudnienia w celu jej sprawowania. W każdym razie związek między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły. W orzecznictwie wskazuje się, że dla oceny istnienia prawnie relewantnego związku pomiędzy (dalszym) "niepodejmowaniem zatrudnienia", a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym krewnym, istotne znaczenie ma nie to, z jakiego powodu zakończył się ostatni okres zatrudnienia (innej pracy zarobkowej) opiekuna i od kiedy nie pozostaje on już w zatrudnieniu, lecz to, z jakiego powodu ów opiekun nadal nie podejmuje zatrudnienia (innej pracy zarobkowej) w czasie sprawowania opieki nad niepełnosprawnym podopiecznym i ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne – czy właśnie w związku ze sprawowaniem tej opieki, czy może z innej przyczyny. Ustawodawca nie określił bowiem, jaki czas może upłynąć (maksymalnie) od "popadnięcia" w stan "niepodejmowania zatrudnienia" do momentu rozpoczęcia opieki nad niepełnosprawnym rodzicem" (zob. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 22 października 2021 r., IV SA/Po 729/21, CBOSA). Dla uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego nie ma znaczenia, od kiedy utrzymuje się taki stan rzeczy, a zatem rezygnacja z zatrudnienia podyktowana opieką mogła nastąpić w znacznym okresie czasu przed złożeniem wniosku o świadczenie pielęgnacyjne. Wymaga podkreślenia, że art. 17 ust. 1 in fine u.ś.r. nie wymaga, by skarżący zrezygnował z pracy zarobkowej, lecz wystarczy, by jej nie podjął z uwagi na opiekę nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką. Spełnienie tej przesłanki następuje także wówczas, jeżeli osobą ubiegającą się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego nie podejmuje zatrudnienia w zawiązku z koniecznością sprawowania opieki, przy czym cytowany przepis nie wyznacza żadnych ram czasowych dotyczących podejmowania aktywności zawodowej. Okoliczność, że skarżący nie był aktywny zawodowo od 2010 r. przed złożeniem wniosku, nie wyklucza zatem, co do zasady, przyznania świadczenia w związku z niepodejmowaniem zatrudnienia z uwagi na sprawowanie opieki (zob. wyrok NSA z 22 września 2022 r., I OSK 2156/21, wyrok NSA z dnia 18 sierpnia 2022 r., I OSK 1939/21 wyrok NSA z 28 sierpnia 2019 r. I OSK 940/19, wyrok WSA w Gdańsku z 21 lipca 2022 r., III SA/Gd 35/22, CBOSA). W orzecznictwie wskazuje się, że nie ma podstaw do kwestionowania prawa strony do wyboru momentu, w którym chce wystąpić z wnioskiem o przyznanie przedmiotowego świadczenia. Może się zdarzyć taka sytuacja, w której osoba niepełnosprawna z orzeczonym znacznym stopniem niepełnosprawności nie wymaga opieki, która absorbuje opiekuna w taki sposób, aby rezygnował z zatrudnienia lub z tego powodu jej nie podejmował. Dlatego istotne jest, czy w dniu złożenia wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wnioskująca osoba spełnia ustawowe przesłanki do jego przyznania (zob. wyrok NSA z dnia 18 sierpnia 2022 r., I OSK 1939/21, wyrok WSA w Krakowie z dnia 15 marca 2023 r., III SA/Kr 1365/22, CBOSA).

Nie tylko rezygnacja z zatrudnienia stanowi o spełnieniu przesłanki niezbędnej do uzyskania świadczenia. Wystąpienie drugiej z przesłanek - niepodejmowanie zatrudnienia w celu sprawowania opieki, jest okolicznością wystarczającą do spełnienia przesłanki przyznania świadczenia, wymaganej przez normę art. 17 ust. 1 u.ś.r. Jak już wyżej wskazano ocena spełnienia przesłanek z art. 17 ust. 1 u.ś.r. powinna być dokonywana jako aktualna, to jest odnosząca się do czasu, w którym skarżący wystąpił o przyznanie świadczenia. W orzecznictwie wskazuje się, że organ pomocowy nie ma prawa ustalać przyczyn braku zatrudnienia osoby ubiegającej się o świadczenie pielęgnacyjne. Organ jest jedynie obowiązany do ustalenia, czy osoba taka jest zdolna do pracy i czy wyłączną przyczyną rezygnacji z zatrudnienia jest konieczność sprawowania opieki. Należy mieć bowiem na uwadze, że przyznanie przedmiotowego świadczenia jest niemożliwe w sytuacji, gdy o niepodejmowaniu zatrudnienia zadecydowały inne przyczyny, zwłaszcza leżące po stronie wnioskodawcy (zob. wyrok NSA z dnia 29 czerwca 2023 r., I OSK 1557/22, wyrok NSA z dnia 16 listopada 2023 r., I OSK 1899/22, CBOSA). Skarżący złożył wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w 2022 r., w okresie, w którym jego matka legitymowała się orzeczeniem o zaliczeniu do osób niepełnosprawnych w stopniu znacznym. Jak już wyżej wskazywano opieka ta musi stanowić oczywistą przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej – powodować faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub prowadzić do rezygnacji z zatrudnienia w celu jej sprawowania. W każdym razie związek między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaną opieką, musi być bezpośredni i ścisły (por. B. Chludziński /w/ P.Rączka, Świadczenia rodzinne. Komentarz, WKP 2021, t. 4.1 i powołane tamże orzecznictwo). Zauważyć trzeba, że na gruncie u.ś.r. ustawodawca nie wprowadził definicji legalnej wyrażenia "opieka" ani "sprawowanie opieki". Ustawodawca nie posłużył się jakimkolwiek przymiotnikiem konkretyzującym zakres lub jej charakter. Nie chodzi przy tym o opiekę rozumianą jako wykonywanie czynności opiekuńczych bez przerwy, przez 24 godziny na dobę (por. wyrok NSA z dnia 5 czerwca 2012 r., I OSK 2454/11, wyrok NSA z dnia 6 października 2020 r., I OSK 371/20, CBOSA). Cel i istota świadczenia pielęgnacyjnego pozwalają wskazać, że w art. 17 ust. 1 u.ś.r. chodzi raczej o ustawiczną opiekę sprawowaną nad osobą niepełnosprawną. Punkt ciężkości w tym zakresie tkwi w stałości lub długoterminowości opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, a to oznacza, że opieka ta powinna być sprawowana codziennie. Opiekun musi pozostawać do dyspozycji podopiecznego – udzielając pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość jej niesienia (por. wyrok NSA z dnia 22 lipca 2022 r., I OSK 1867/21, CBOSA). Określenia "stała" lub "długoterminowa" wskazują na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (por. wyrok NSA z dnia 5 czerwca 2012 r., I OSK 2454/11, CBOSA). W zakres opieki wchodzą zarówno czynności opiekuńcze związane z obsługą chorego, jak i prowadzenie gospodarstwa domowego, gdyż osoba ze znacznym stopniem niepełnosprawności, nie może - co do zasady - sama wykonywać tych czynności, a są one niezbędne do codziennego funkcjonowania (zob. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 19 lipca 2022 r., II SA/Po 354/22, CBOSA). Pamiętać należy, że rezygnacja z zatrudnienia w związku z opieką nad osobą potrzebującą oznacza całkowite poświęcenie się na rzecz drugiej osoby, co stanowi wielokrotnie o poświęceniu fizycznym oraz psychicznym (zob. wyrok WSA w Gdańsku z dnia 18 sierpnia 2022 r., II SA/Gd 359/22, CBOSA). Cel i istota świadczenia pielęgnacyjnego pozwalają wskazać, że w art. 17 ust. 1 u.ś.r. chodzi o ustawiczną opiekę sprawowaną nad osobą niepełnosprawną. Sprawowanie tego rodzaju opieki nie musi natomiast oznaczać, że podopieczny nie może podejmować adekwatnych dla swego stanu zdrowia aktywności, a opiekun musi wykonywać swoje obowiązki bez przerwy, 24 godziny na dobę (zob. wyrok NSA z dnia 28 lipca 2022 r., I OSK 1867/21, CBOSA). Omawiane świadczenie nie jest więc przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz za zaprzestanie lub niepodejmowanie zatrudnienia z uwagi na konieczność opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. W związku z tym świadczenie to nie może być traktowane jako zastępcze źródło dochodu, a jako rekompensata za zaprzestanie zatrudnienia z uwagi na rzeczywistą konieczność sprawowania opieki nad osobą bliską, która jej wymaga. Jak wskazuje się w orzecznictwie świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawną osobą, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Innymi słowy, musi istnieć bezpośredni związek między zaprzestaniem lub niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaną opieką. Natomiast w sytuacji, gdy opieka nad daną osobą nie nosi cech opieki stałej (ciągłej) lub długotrwałej, taki związek przyczynowo-skutkowy nie istnieje (por. wyrok NSA z 8 lutego 2023 r., I OSK 631/22, wyrok NSA z dnia 22 września

2022 r., II SA/Gd 1028/22, wyrok NSA z dnia 24 czerwca 2021 r., I OSK 351/21 CBOSA). Obowiązkiem organu administracji w prowadzonym postępowaniu administracyjnym jest więc ustalenie związku między niepodejmowaniem lub rezygnacją z zatrudnienia a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną, tj. ustalenie wymiaru faktycznie sprawowanej opieki w kontekście braku możliwości podjęcia pracy. Wskazać trzeba, że organ odwoławczy w zaskarżonej decyzji nie odniósł się do omawianej powyżej przesłanki "zakresu opieki".

Mając powyższe na uwadze Sąd stwierdził, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem prawa materialnego i procesowego, które miało wpływ na wynik sprawy. Organ odwoławczy niewłaściwie ocenił zagadnienie zaistnienia związku między "rezygnacją z zatrudnienia" lub "niepodejmowaniem zatrudnienia" a sprawowaniem opieki w rozumieniu art. 17 ust. 1 in fine u.ś.r. Organ dokonał błędnej wykładni przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych określających przesłanki przyznania osobom spokrewnionym w pierwszym stopniu z osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, tj. art. 17 ust. 1 i art. 17 ust. 1a pkt 2.

Sąd nie uwzględnił wniosku skarżącego o zobowiązaniu organu w oparciu

o art. 145a 1 p.p.s.a. do wydania decyzji ustalającej skarżącemu prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką. Zgodnie z art. 145 a § 1 p.p.s.a., w przypadku, o którym mowa w art. 145 § 1 pkt 1

lit. a lub pkt 2, jeżeli jest to uzasadnione okolicznościami sprawy, sąd zobowiązuje organ do wydania w określonym terminie decyzji lub postanowienia wskazując sposób załatwienia sprawy lub jej rozstrzygnięcie, chyba że rozstrzygnięcie pozostawiono uznaniu organu. W powyższym przepisie ustawodawca nie daje żadnych wskazówek, co należy rozumieć przez okoliczności sprawy uzasadniające wydanie orzeczenia przewidzianego w § 1, pozostawiając tę kwestię do ustalenia sądowi orzekającemu w sprawie. W orzecznictwie wskazuje się, że rozważany warunek zostanie spełniony w sytuacji, kiedy okoliczności sprawy z dużym prawdopodobieństwem będą wskazywać, że w postępowaniu administracyjnym toczącym się po uchyleniu zaskarżonej decyzji (postanowienia), oceny i zalecenia sformułowane w orzeczeniu Sądu nie zostaną w należnym stopniu uwzględnione przez organ (zob. wyrok WSA w Warszawie z dnia 14 stycznia 2021 r., II SA/WA 1240/20, CBOSA). W ocenie Sądu w niniejszej sprawie takie okoliczności nie występują.

Z przytoczonych względów Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c uchylił zaskarżoną decyzję. Rozpoznając ponownie sprawę organ będzie związany oceną prawną i wskazaniami zawartymi w niniejszym uzasadnieniu (art. 153 p.p.s.a.).

O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 1 i 2 p.p.s.a. Zasądzono od organu na rzecz skarżącego zwrot kosztów w wysokości 497 zł, tj. 480 zł tytułem wynagrodzenia pełnomocnika procesowego będącego radcą prawnym ustalonego na podstawie § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (t.j. Dz.U. z 2018 r., poz. 265) oraz 17 zł tytułem zwrotu opłaty skarbowej uiszczonej od udzielonego pełnomocnictwa.