Wyrok WSA w Szczecinie, sygn. akt II SA/Sz 425/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie
Data orzeczenia: 2024-08-01 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6205 Nadzór sanitarny
638  Sprawy egzekucji administracyjnej;  egzekucja obowiązków o charakterze niepieniężnym
Hasła tematyczne: Egzekucyjne postępowanie
Skarżony organ: Inspektor Sanitarny
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 33 par. 2, art. 33 par. 4, art. 34 par. 1 i par. 2
journal: Dz.U. 2023 poz 2505
law: Ustawa z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (t. j.)
article: art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b, art. 17 ust. 2, art. 17 ust. 3, art. 17 ust. 4, art. 17 ust. 5, art. 17 ust. 7, art. 17 ust. 9, art. 17 ust. 11
journal: Dz.U. 2023 poz 1284
law: Ustawa z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (t. j.)
article: art. 10
journal: Dz.U. 2023 poz 775
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t. j.)
article: art. 151
journal: Dz.U. 2024 poz 935
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Wojciechowska Sędziowie Sędzia WSA Wiesław Drabik (spr.), Asesor WSA Joanna Świerzko-Bukowska po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 1 sierpnia 2024 r. sprawy ze skargi G. P. na postanowienie Z. P. W. I. S. w S. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie zarzutu w sprawie egzekucji administracyjnej oddala skargę.


UZASADNIENIE

G. P. (dalej: "skarżący", "strona") pismem z dnia 31 stycznia 2024 r. wniósł zarzuty w sprawie postępowania egzekucyjnego prowadzonego w oparciu o tytuł wykonawczy z dnia 4 grudnia 2023 r. nr NEP.9011.45.2023, który doręczono stronie wraz z postanowieniem o nałożeniu grzywny w celu przymuszenia z dnia 16 stycznia 2024 r. nr WZPS- 1.3151.854.2023.MK.

W tytule wykonawczym z dnia 4 grudnia 2023 r. wskazano obowiązek poddania małoletniego F. P. obowiązkowym szczepieniom ochronnym przeciwko: wirusowemu zapaleniu wątroby typu B (II i III dawka szczepienia podstawowego), inwazyjnym zakażeniom Haemophilus influenzae typu B (I, II, III, IV dawka szczepienia podstawowego), błonicy, tężcowi, krztuścowi (I, II, III, IV dawka szczepienia podstawowego), poliomyelitis (I, II, III dawka szczepienia podstawowego), odrze, śwince, różyczce (szczepienie podstawowe), inwazyjnym zakażeniom Streptococcus pneumoniae (I, II, III dawka szczepienia podstawowego) zgodnie ze schematem szczepień ustalonym przez lekarza dokonującego badania kwalifikacyjnego do szczepienia.

Skarżący, będący przedstawicielem ustawowym małoletniego F. P., podniósł zarzut braku wymagalności obowiązku szczepień w związku z: niewykluczeniem przez lekarza podczas badania kwalifikacyjnego wszystkich przeciwwskazań do stosowania szczepionki wynikających z Charakterystyki Produktu Leczniczego, niewystawieniem zaświadczenia po badaniu kwalifikacyjnym do szczepienia, nieprzekazaniem przez lekarza wiadomości o wszystkich możliwych powikłaniach po podaniu szczepienia, niepoinformowaniem skarżącego o obowiązku sporządzenia Indywidualnego Kalendarza Szczepień (dalej: "IKS") oraz niesporządzeniem przez lekarza ww. wytycznych.

Dodatkowo skarżący zarzucił niewskazanie w tytule wykonawczym Programu Szczepień Ochronnych jako podstawy prawnej obowiązku i wniósł o zawieszenie postępowania egzekucyjnego.

Postanowieniem z dnia 26 lutego 2024 r., nr NEP.9011.45.2023 Państwowy Powiatowy Inspektor Sanitarny w P. (dalej: "PPIS w P.") oddalił złożone przez stronę zarzuty braku wymagalności obowiązku oraz określenia obowiązku niezgodnie z treścią obowiązku wynikającego z przepisów prawa.

Na powyższe postanowienie skarżący złożył zażalenie, w którym podtrzymał przedmiotowy zarzut braku wymagalności obowiązku, jak podał w związku z: niewykluczeniem przeciwwskazań do szczepień, zawartych w ChPL, w tym uczulenia na składniki szczepionki; nieustaleniem indywidualnego kalendarza szczepień i niewystawieniem przez lekarza zaświadczenia o przeprowadzonym badaniu kwalifikacyjnym oraz wniósł zarzut dotyczący nieprawidłowego określenia obowiązku przez wierzyciela w tytule wykonawczym, cyt.: "najpierw w upomnieniu (nie powołując się na IKSz), a później w tytule wykonawczym."

Rozpoznając sprawę na skutek złożonego zażalenia postanowieniem z dnia 15 kwietnia 2024 r. nr NEP.906.20.2024 Zachodniopomorski Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny w Szczecinie (dalej: "ZPWIS w Szczecinie", "organ odwoławczy"), działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1, art. 123 i 144 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2023 r., poz. 775 ze zm., dalej: "k.p.a."), art. 12 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 14 marca 1985 r. o Państwowej Inspekcji Sanitarnej (t.j. Dz. U. z 2023 r., poz. 338 ze zm.) oraz art. 18 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 2505 ze zm., dalej: "u.p.e.a."), utrzymał w mocy postanowienie organu I instancji.

Organ odwoławczy odnosząc się do zarzutu braku wymagalności obowiązku, wskazał, że obowiązek szczepień ochronnych, był wymagalny w dniu wystawienia przez PPIS w P. tytułu wykonawczego, gdyż obowiązek szczepień ochronnych wynika wprost z przepisów prawa tj. art. 5 ust. 1 pkt 1b ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1284 ze zm., dalej: "u.z.z.z."). Przedział wiekowy poddania się obowiązkowym szczepieniom ochronnym został określony w Rozporządzeniu Ministra Zdrowia z dnia 27 września 2023 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych (t. j. Dz. U. z 2023 r., poz. 2077, dalej: "rozporządzenie w sprawie szczepień ochronnych"). Wymagalność obowiązku następuje z chwilą wejścia osoby objętej obowiązkiem w granice wiekowe zakreślone przez rozporządzenie w sprawie szczepień ochronnych, które w § 3 ust. 1 określa grupy osób obowiązanych do poddania się obowiązkowym szczepieniom ochronnym przeciw chorobom zakaźnym uwzględniając ich wiek, a załącznik

1 doprecyzowuje schematy obowiązkowych szczepień dzieci i młodzieży obejmujące liczbę dawek i terminy ich podania, wymagane dla danego szczepienia uwzględniając wiek osoby objętej obowiązkiem szczepienia.

W dalszej części uzasadnienia organ II instancji podkreślił, że jedynie w trybie lekarskiego badania kwalifikacyjnego może zostać stwierdzone wystąpienie przeszkód wynikających ze stanu zdrowia, uniemożliwiających wykonanie szczepienia, na co brak jest dowodów w aktach sprawy w odniesieniu do dziecka skarżącego. Poddanie się lekarskiemu badaniu kwalifikacyjnemu jest elementem obowiązku szczepienia ochronnego. Niepoddanie się badaniu kwalifikacyjnemu jest równoznaczne z niewykonaniem obowiązku poddania się obowiązkowemu szczepieniu ochronnemu.

Powołując się na znajdującą się w aktach sprawy dokumentację organ odwoławczy ustalił, że podczas wizyty w dniu 28 lutego 2023 r. w NZOZ [...] Sp. z o. o. w P., lekarz pediatra zakwalifikował małoletniego F. P. do szczepień, jednak jak odnotował lekarz, szczepienia nie wykonano.

Zdaniem organu, udokumentowany brak realizacji szczepień u małoletniego przy braku przeciwskazań, stwierdzonych przez lekarza po przeprowadzonym badaniu kwalifikacyjnym w dniu 28 lutego 2023 r, jak również pozostała dokumentacja znajdująca się w aktach sprawy m. in. karta uodpornienia dziecka, pismo informacyjne PPIS w P. skierowane do skarżącego z dnia 13 maja 2022 r., działania podejmowane przez NZOZ [...] w P. (wezwania kierowane do rodziców małoletniego informujące o obowiązku szczepień i rozmowy telefoniczne rodziców małoletniego z pielęgniarką środowiskową - powiadomienia o szczepieniu dnia 20 maja 2020 r., 22 października 2020 r., 20 września 2021 r., odnotowany brak zgody rodziców na szczepienie) oraz upomnienie z dnia 16 czerwca 2023 r., przy jednoczesnym braku w tej dokumentacji dowodów na długotrwałe odroczenie obowiązkowych szczepień ochronnych u małoletniego świadczą o uchylaniu się od obowiązku wykonania szczepień ochronnych u dziecka skarżącego.

Odwołując się do poglądu wyrażonego w orzecznictwie organ II instancji wyjaśnił, że celem indywidualnego kalendarza szczepień jest wykonanie szczepień w odpowiednich terminach, uwzględniających wiek i stan dziecka oraz kumulację szczepień, a nie przesunięcie terminu szczepień wynikających z obowiązującego Programu Szczepień Ochronnych. Nadto sporządzenie przez lekarza kalendarza szczepień następuje w przypadku gdy rodzic wyraża wolę zaszczepienia dziecka, jedynie w sytuacji przyjęcia pierwszej dawki szczepienia celowe jest bowiem ustalenia terminu kolejnych szczepień.

Odnosząc się do podniesionej w zarzutach kwestii potwierdzającej brak wymagalności obowiązku szczepienia, organ podniósł, że brak wydania zaświadczenia o przeprowadzonym badaniu kwalifikacyjnym nie stanowi przesłanki, od której zależy obowiązek poddania dziecka szczepieniu. Jak wynika z treści wzoru zaświadczenia o przeprowadzonym lekarskim badaniu kwalifikacyjnym stanowiącym załącznik nr 1 do rozporządzenia w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych, iż przedmiotowe zaświadczenie jest wydawane w przypadku, gdy szczepienie odbywa się w placówce innej niż badanie pacjenta. Zdaniem organu, obowiązek wystawienia oddzielnego zaświadczenia o przeprowadzanym badaniu kwalifikacyjnym do szczepień dotyczy sytuacji, kiedy kwalifikacja do szczepień i zabieg podania preparatu szczepionkowego odbywają się w dwóch różnych podmiotach leczniczych. Wobec tego w przypadku wykonywania w jednym podmiocie leczniczym badania kwalifikacyjnego do szczepień i zabiegu podania preparatu szczepionkowego, nie jest wymagane wystawienie przez lekarza zaświadczenia o wykonanym badaniu kwalifikacyjnym, gdyż wynik tego badania jest wpisany do dokumentacji medycznej dziecka prowadzonej przez podmiot. W rezultacie brak wydania zaświadczenia o przeprowadzonym badaniu kwalifikacyjnym nie stanowi przesłanki, od której zależy obowiązek poddania dziecka szczepieniu, albowiem orzeczenie o braku przeciwskazań do szczepień umieszcza się zgodnie z art. 25 ust. 2 ustawy o prawach pacjenta w dokumentacji medycznej dziecka prowadzonej przez przychodnię.

Odnosząc się do zarzutu dotyczącego nieprawidłowego określenia podstawy prawnej obowiązku przez wierzyciela organ odwoławczy podniósł, że w tytule wykonawczym organ I instancji prawidłowo przytoczył podstawę prawną obowiązku o charakterze niepieniężnym w brzmieniu na dzień wystawienia tytułu wykonawczego i wniosku o wszczęcie egzekucji administracyjnej, tj. z art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b ustawy o chorobach zakaźnych oraz rozporządzenia w sprawie szczepień ochronnych. Organ zarówno w tytule wykonawczym, jak i upomnieniu prawidłowo sformułował podstawy prawne i treść obowiązku, ustalając zakres szczepień niezrealizowanych u dziecka F. P..

W dalszej części uzasadnienia organ odwoławczy powołując się na zgromadzoną w sprawie dokumentację podniósł, że rodzice nie współpracowali w pełni z lekarzem POZ w kwestii uzupełnienia brakujących szczepień u dziecka F. P..

Podsumowując ZPWIS w Szczecinie stwierdził, że obowiązek dokonania immunizacji dziecka F. P. nałożony na skarżącego był wymagalny w dniu wystawienia tytułu wykonawczego oraz zaskarżonego postanowienia.

Nie zgadzając się z powołanym postanowieniem G. P. złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie. Jednocześnie zarzucił zaskarżonemu postanowieniu naruszenie:

- art. 33 § 2 pkt 2 lit. c) u.p.e.a. poprzez określenie obowiązku w tytule wykonawczym niezgodnie z treścią obowiązku wynikającego z art. 17 ust. 2 w zw. z art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b) u.z.z.z. (obowiązkiem jest w pierwszej kolejności poddanie dziecka badaniu kwalifikacyjnemu przed szczepieniem, a obowiązek szczepień aktualizuje się dopiero wtedy, gdy lekarz wykluczy przeciwwskazania),

- art. 33 § 2 pkt 4 u.p.e.a. poprzez błędne określenie w upomnieniu obowiązku, gdyż:

- wierzyciel w upomnieniu nie określił, że obowiązkiem jest w pierwszej kolejności poddanie dziecka badaniu kwalifikacyjnemu przed szczepieniem, a obowiązek szczepień aktualizuje się dopiero wtedy, gdy lekarz wykluczy przeciwwskazania,

- w dniu doręczenia upomnienia obowiązek szczepień był niewymagalny ze względu na to, że 9 maja 2023 r. Trybunał Konstytucyjny wydał wyrok w sprawie o sygn. akt SK 81/19, w którym orzekł, iż artykuł 17 ust. 11 u.z.z.z. w związku z § 5 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 18 sierpnia 2011 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych w zakresie, w jakim termin wymagalności obowiązkowych szczepień ochronnych, jak i liczba dawek poszczególnych obowiązkowych szczepień ochronnych, określone są w Programie Szczepień Ochronnych na dany rok, ogłaszanym przez Głównego Inspektora Sanitarnego w formie komunikatu, a nie przez ministra właściwego do spraw zdrowia, w drodze rozporządzenia, jest niezgodny z art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 w związku z art. 87 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej - w upomnieniu wierzyciel nie może wzywać do wykonania niewymagalnego obowiązku, art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b i ust. 2 oraz art. 17 ust. 2 u.z.z.z. poprzez niezastosowanie tego przepisu i przyjęcie przez organ, że strona skarżąca nie poddała dziecka szczepieniom w sytuacji, gdy podczas badania kwalifikacyjnego lekarz nie wykluczył przeciwwskazań do szczepienia wskazanych w Charakterystyce Produktu Leczniczego, przez co obowiązek szczepień jest niewymagalny;

- art. 33 § 2 pkt 6 lit. c) u.p.e.a. w zw. z art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b i ust. 2 oraz art. 17 ust. 4 u.z.z.z. poprzez przyjęcie przez organ, że strona skarżąca nie poddała dziecka szczepieniom w sytuacji, gdy po skończonym badaniu kwalifikacyjnym lekarz nie wydał zaświadczenia lekarskiego zgodnie ze wzorem zaświadczenia określonym w załączniku nr 1 do rozporządzenia z dnia 18 sierpnia 2011 r. ws. obowiązkowych szczepień ochronnych, przez co obowiązek szczepień jest niewymagalny;

- art. 107 § 3 w zw. z art. 11 k.p.a. polegające na pominięciu przez organ w uzasadnieniu postanowienia faktów, które organ uznał za udowodnione oraz dowodów, na których organ się oparł i przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, co w zasadzie uniemożliwiło stronie skarżącej weryfikację, na jakich dowodach zostało oparte skarżone obecnie postanowienie;

- art. 33 § 2 pkt 6 lit. c) u.p.e.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. polegające na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu całego materiału dowodowego i niepodjęciu działań mających na celu dokładne wyjaśnienie stanu faktycznego sprawy i przez to pominięcie przez organ, że strona skarżąca nie została pouczona o możliwych powikłaniach po podaniu szczepionki, co uniemożliwia przyjęcie, że strona skarżąca uchyla się od obowiązku poddania dziecka szczepieniom ochronnym;

- art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w zw. art. 33 § 2 pkt 6 lit. c) u.p.e.a. poprzez nieuwzględnienie, że obowiązek szczepień powinien być realizowany na podstawie Indywidualnego Kalendarza Szczepień, a nie Programu Szczepień Ochronnych;

- art. 10 § 1 k.p.a. polegające na niezapewnieniu stronie skarżącej czynnego udziału w postępowaniu egzekucyjnym i nie umożliwieniu wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów poprzez niepoinformowanie przed wydaniem postanowienia o tym, że cały materiał dowodowy został już w sprawie zebrany.

Mając powyższe na uwadze skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i poprzedzającego je postanowienia organu I instancji i umorzenie postępowania egzekucyjnego.

W odpowiedzi na skargę Zachodniopomorski Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny w Szczecinie wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zważył co następuje:

Zgodnie z art. 119 pkt 3 i art. 120 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo

o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935, dalej jako: "p.p.s.a."), sprawa niniejsza została rozpoznana w trybie uproszczonym, na posiedzeniu niejawnym.

Na wstępie przypomnieć należy, że stosownie do art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j.: Dz. U. z 2022 r. poz. 2492), sądy administracyjne są powołane do badania zgodności z prawem zaskarżonych aktów administracyjnych, przy czym decyzja administracyjna jest zgodna z prawem, jeżeli jest zgodna z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa materialnego i przepisami prawa procesowego. Uchylenie decyzji administracyjnej, względnie stwierdzenie jej nieważności przez sąd następuje tylko w przypadku stwierdzenia istotnych wad w postępowaniu lub naruszenia przepisów prawa materialnego, mającego wpływ na wynik sprawy - art. 145 p.p.s.a. Nadto zakres kontroli Sądu wyznacza art. 134 p.p.s.a. stanowiący, iż sąd orzeka w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Rozpoznając niniejszą sprawę według wskazanych wyżej kryteriów, Sąd stwierdził, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ zaskarżone postanowienie odpowiada prawu.

W niniejszej sprawie kognicji Sądu poddane zostało postanowienie Zachodniopomorskiego Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego

w Szczecinie z dnia 15 kwietnia 2024 r. utrzymujące w mocy postanowienie Państwowego Powiatowego Inspektora Sanitarnego w P. z dnia 26 lutego 2024r. oddalające zarzuty skarżącego zgłoszone w postępowaniu egzekucyjnym prowadzonym na podstawie tytułu wykonawczego z 4 grudnia 2023 r.

Nie jest przy tym sporne, że wystawienie tytułu wykonawczego, nastąpiło po potwierdzeniu, że dziecko skarżącego nie zostało poddane szczepieniom ochronnym. Jednocześnie Skarżący w toku całego postępowania nie dostarczył zaświadczenia lekarskiego uzasadniającego czasowe lub stałe przeciwwskazanie do realizacji szczepień u dziecka.

Podstawę prawną rozstrzygnięcia stanowiły przepisy ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Zgodnie z treścią art. 33 § 1 u.p.e.a. zobowiązanemu przysługuje prawo wniesienia do wierzyciela, za pośrednictwem organu egzekucyjnego, zarzutu w sprawie egzekucji administracyjnej. Zarzut określa istotę i zakres żądania oraz dowody uzasadniające to żądanie (art. 33 § 4 u.p.e.a.). W myśl art. 33 § 2 u.p.e.a. podstawą zarzutu w sprawie egzekucji administracyjnej jest:

1) nieistnienie obowiązku;

2) określenie obowiązku niezgodnie z treścią obowiązku wynikającego z:

a) orzeczenia, o którym mowa w art. 3 i art. 4 u.p.e.a.,

b) dokumentu, o którym mowa w art. 3a § 1 u.p.e.a.,

c) przepisu prawa, jeżeli obowiązek wynika bezpośrednio z tego przepisu;

3) błąd co do zobowiązanego;

4) brak uprzedniego doręczenia zobowiązanemu upomnienia, jeżeli jest wymagane;

5) wygaśnięcie obowiązku w całości albo w części;

6) brak wymagalności obowiązku w przypadku:

a) odroczenia terminu wykonania obowiązku,

b) rozłożenia na raty spłaty należności pieniężnej,

c) wystąpienia innej przyczyny niż określona w lit. a i b.

Zgodnie z art. 34 § 1 i § 2 u.p.e.a., organ egzekucyjny niezwłocznie przekazuje wierzycielowi zarzut w sprawie egzekucji administracyjnej, wierzyciel zaś wydaje postanowienie, w którym:

1) oddala zarzut w sprawie egzekucji administracyjnej;

2) uznaje zarzut w sprawie egzekucji administracyjnej:

a) w całości,

b) w części i w pozostałym zakresie oddala ten zarzut;

3) stwierdza niedopuszczalność zarzutu w sprawie egzekucji administracyjnej, jeżeli:

a) zarzut jest albo był przedmiotem rozpatrzenia w odrębnym postępowaniu podatkowym, administracyjnym lub sądowym,

b) zobowiązany kwestionuje w całości albo w części wymagalność należności pieniężnej z uwagi na jej wysokość ustaloną lub określoną w orzeczeniu, od którego przysługuje środek zaskarżenia.

Zaznaczyć należy, że zarzuty w postępowaniu egzekucyjnym stanowią swoisty sformalizowany środek zaskarżenia przysługujący zobowiązanemu. Strona, wnosząc zarzut, kwestionuje dopuszczalność prowadzenia egzekucji w oparciu o wystawiony tytuł wykonawczy.

Ze zgromadzonego w niniejszej sprawie materiału dowodowego wynika, że

4 grudnia 2023 r. Państwowy Powiatowy Inspektor Sanitarny w P. wystawił tytuł wykonawczy zobowiązujący skarżącego do poddania jego małoletniego dziecka F. P. obowiązkowym szczepieniom ochronnym. W oparciu o powyższy tytuł wykonawczy wszczęte zostało postępowanie egzekucyjne, w toku którego zobowiązany podniósł zarzut braku wymagalności obowiązku oraz brak wskazania przez organ w podstawie prawnej obowiązku Programu Szczepień Ochronnych.

Sąd podziela stanowisko organów co do niezasadności zgłoszonych zarzutów.

Podkreślenia wymaga, że obowiązek poddania się szczepieniu ochronnemu wynika z mocy prawa. Profilaktyka przed chorobami epidemicznymi jest obowiązkiem władz publicznych, co wynika z art. 68 ust. 4 Konstytucji RP. W celu realizacji zadań profilaktycznych w art. 5 u.z.z.z. wprowadzono powszechne obowiązki w zakresie zapobiegania i zwalczania zakażeń lub chorób zakaźnych.

Jako podstawę prawną obowiązku organ wskazał art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b) u.z.z.z. oraz przepisy rozporządzenia w sprawie szczepień ochronnych.

Sąd podziela stanowisko organów, że obowiązek poddania się szczepieniu ochronnemu wynika z mocy prawa. W tytule wykonawczym wskazano w sposób wystarczający właściwe przepisy prawa, tj. art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b u.z.z.z. oraz rozporządzenie w sprawie szczepień ochronnych.

Stosownie do art. 5 ust. 1 pkt 1 lit.b) u.z.z.z., osoby przebywające na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej są obowiązane na zasadach określonych w ustawie do poddawania się szczepieniom ochronnym, co należy rozumieć zgodnie z art. 2 pkt 26 tej ustawy jako podanie szczepionki przeciw chorobie zakaźnej w celu sztucznego uodpornienia przeciwko tej chorobie. Przy czym w przypadku osoby nieposiadającej pełnej zdolności do czynności prawnych odpowiedzialność za wypełnienie obowiązków, o których mowa w ust. 1, zgodnie z art. 5 ust. 2 ustawy ponosi osoba, która sprawuje pieczę nad osobą małoletnią lub bezradną, albo opiekun faktyczny w rozumieniu art. 3 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta (Dz. U. z 2022 r. poz. 1876 ze zm.; dalej "u.p.p.r.p.").

Realizację wyrażonego w przytoczonych przepisach obowiązku konkretyzują przepisy u.z.z.z., zamieszczone w rozdziale IV - poświęconym szczepieniom ochronnym. Z art. 17 ust. 2 u.z.z.z. wynika, że wykonanie obowiązkowego szczepienia ochronnego jest poprzedzone lekarskim badaniem kwalifikacyjnym w celu wykluczenia przeciwwskazań do wykonania obowiązkowego szczepienia ochronnego. Każdorazowo musi to być badanie kwalifikacyjne aktualne, wykonane w czasie nieprzekraczającym 24 godzin przed szczepieniem (art. 17 ust. 3). Po przeprowadzonym lekarskim badaniu kwalifikacyjnym lekarz wydaje zaświadczenie ze wskazaniem daty i godziny przeprowadzonego badania (art. 17 ust. 4). W przypadku, gdy lekarskie badanie kwalifikacyjne daje podstawy do długotrwałego odroczenia obowiązkowego szczepienia ochronnego, lekarz kieruje osobę objętą obowiązkiem szczepienia ochronnego do konsultacji specjalistycznej (art. 17 ust. 5).

Podkreślenia wymaga, że tylko w trybie lekarskiego badania kwalifikacyjnego następuje określenie, czy nie występują przeszkody w stanie zdrowia osoby objętej obowiązkiem szczepienia, które wykluczają jego wykonanie. Realizacja tego obowiązku obciąża zobowiązanego lub osobę odpowiedzialną za wykonanie go przez zobowiązanego.

Zgodnie z art. 17 ust. 7 u.z.z.z., urodzenie żywego dziecka nakłada na osobę wystawiającą zaświadczenie o żywym urodzeniu, obowiązek założenia karty uodpornienia oraz książeczki szczepień dziecka. Natomiast stosownie do art. 17 ust. 9 u.z.z.z., do obowiązków lekarza sprawującego profilaktyczną opiekę zdrowotną należy powiadomienie osoby obowiązanej do poddania się obowiązkowym szczepieniom ochronnym lub osoby sprawującej pieczę nad osobą małoletnią lub bezradną albo opiekuna faktycznego w rozumieniu art. 3 ust. 1 pkt 1 u.p.p.r.p., o obowiązku poddania się tym szczepieniom, a także poinformowanie o szczepieniach zalecanych.

Wyżej wymienione obowiązki ustawowe rozwinięte zostały w przepisach wykonawczych zawartych w rozporządzeniu Ministra Zdrowia z dnia 27 września 2023 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych, wydanym na podstawie art. 17 ust. 10 u.z.z.z. Rozporządzenie to określiło:

1) wykaz chorób zakaźnych objętych obowiązkiem szczepień ochronnych;

2) osoby lub grupy osób obowiązane do poddawania się obowiązkowym szczepieniom ochronnym przeciw chorobom zakaźnym, wiek i inne okoliczności stanowiące przesłankę powstania obowiązku szczepień ochronnych;

3) schemat szczepienia przeciw chorobie zakaźnej obejmujący liczbę dawek i terminy ich podania wymagane dla danego szczepienia uwzględniające wiek osoby objętej obowiązkiem szczepienia;

4) kwalifikacje osób przeprowadzających szczepienia ochronne;

5) sposób przeprowadzania szczepień ochronnych;

6) tryb przeprowadzania konsultacji specjalistycznej dla osób, w przypadku których lekarskie badanie kwalifikacyjne daje podstawy do długotrwałego odroczenia obowiązkowego szczepienia ochronnego;

7) wzory:

a) zaświadczenia o przeprowadzonym lekarskim badaniu kwalifikacyjnym,

b) książeczki szczepień,

c) karty uodpornienia;

8) sposób prowadzenia dokumentacji medycznej dotyczącej obowiązkowych szczepień ochronnych i jej obiegu;

9) wzory sprawozdań z przeprowadzonych obowiązkowych szczepień ochronnych oraz tryb i terminy ich przekazywania;

10) papierową lub elektroniczną formę raportu o przypadkach niewykonania obowiązkowych szczepień ochronnych, o którym mowa w art. 17 ust. 9b u.z.z.z., oraz terminy i sposób jego przekazywania.

Wskazane rozporządzenie określa w § 3 ust. 1 grupy osób obowiązanych do poddania się obowiązkowym szczepieniom ochronnym przeciw chorobom zakaźnym ze względu na wiek. W § 3 ust. 2 zawarto regulację, zgodnie z którą schematy obowiązkowych szczepień dzieci i młodzieży obejmujące liczbę dawek i terminy ich podania wymagane dla danego szczepienia podstawowego lub przypominającego, z uwzględnieniem wieku osoby objętej obowiązkiem szczepienia, określa załącznik nr 1 do rozporządzenia.

W stanie faktycznym sprawy poza sporem jest, że małoletni syn skarżącego nie został zaszczepiony przeciwko żadnej z chorób zakaźnych wymienionych w tytule wykonawczym. Nadto z akt sprawy wynika, że w dniu 28 lutego 2023 r. na wizycie lekarskiej lekarz pediatra zakwalifikował małoletnie dziecko skarżącego do szczepień, jednak, jak zostało odnotowane, szczepienia nie wykonano. Bezspornie do realizacji obowiązku szczepienia nie doszło, pomimo stwierdzonego podczas badania kwalifikacyjnego braku przeszkód zdrowotnych uniemożliwiających wykonanie szczepienia. Skoro badanie kwalifikacyjne potwierdziło, że małoletni może zostać zaszczepiony ("dziecko zdrowe może być zaszczepione") to nie ma podstaw do uznania, że obowiązek nie istnieje, czy też nie jest wymagalny.

Świadczy to tym, że Skarżący z pełną świadomością uchyla się od poddania małoletniego syna obowiązkowym szczepieniom ochronnym. Wbrew argumentacji podniesionej w treści skargi, podkreślenia wymaga, że obowiązek poddania dziecka szczepieniom ochronnym jest obowiązkiem ustawowym. Uchybienie termu obowiązkowi powoduje w konsekwencji konieczność jego wyegzekwowania.

Zdaniem Sądu, dokonana powyżej ocena pozostaje również aktualna po wydaniu w dniu 9 maja 2023 r. wyroku Trybunału Konstytucyjnego w sprawie o sygn. akt SK 81/19, którym Trybunał orzekł, że artykuł 17 ust. 11 u.z.z.z. w związku z § 5 rozporządzenia Ministra Zdrowia z 2011 r. w zakresie, w jakim termin wymagalności obowiązkowych szczepień ochronnych, jak i liczba dawek poszczególnych obowiązkowych szczepień ochronnych, określone są w Programie Szczepień Ochronnych na dany rok, ogłaszanym przez Głównego Inspektora Sanitarnego w formie komunikatu, a nie przez ministra właściwego do spraw zdrowia, w drodze rozporządzenia, jest niezgodny z art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 w związku z art. 87 Konstytucji RP. Trybunał orzekł jednocześnie, że wymienione przepisy we wskazanym tam zakresie, tracą moc obowiązującą po upływie 6 (sześciu) miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej.

Z uzasadnienia wyroku Trybunału wynikało, że uszczegółowienie obowiązku szczepień ochronnych adresowanego do jednostki winno być unormowane wyłącznie rozporządzeniem, a sytuacja, w której treść obowiązku szczepienia jest współkształtowana komunikatem Głównego Inspektora Sanitarnego, niebędącym aktem prawa powszechnie obowiązującego (a contrario art. 87 Konstytucji RP), jest niedopuszczalna. Trybunał wskazał, że wydany wyrok powoduje konieczność dostosowania stanu prawnego przez właściwy organ władzy publicznej. W ocenie Trybunału – wobec stwierdzenia niezgodności z Konstytucją normy – nie zaś art. 17 ust. 11 u.z.z.z., jak i § 5 rozporządzenia jako takich – zapewnienie stanu prawnego zgodnego z Konstytucją ciąży zarówno na ustawodawcy, jak i ministrze właściwym do spraw zdrowia. Trybunał podkreślił, że wyrok nie pozbawia Głównego Inspektora Sanitarnego kompetencji do ogłaszania w formie komunikatu, w dzienniku urzędowym ministra właściwego do spraw zdrowia, Programu Szczepień Ochronnych na dany rok, ani nie ogranicza zakresu treści, które mogą być zawarte w owym komunikacie.

Termin wymagalności obowiązkowych szczepień ochronnych, jak i liczba dawek poszczególnych obowiązkowych szczepień ochronnych powinny być – w ślad za źródłem powszechnie obowiązującego prawa – wskazane w Programie Szczepień Ochronnych na dany rok, jednakże komunikat Głównego Inspektora Sanitarnego nie może stanowić podstawy do rekonstrukcji zakresu nakazów wynikających z obowiązku szczepień ochronnych nałożonego na jednostkę na mocy ustawy.

Jednocześnie Trybunał wskazał, że zgodnie z art. 190 ust. 3 Konstytucji, orzeczenie Trybunału wchodzi w życie z dniem ogłoszenia, jednak Trybunał może określić inny termin utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego. W tym zakresie Trybunał wyjaśnił, że z uwagi na to, iż wyrok w niniejszej sprawie nie odnosi się do zagadnienia zgodności z Konstytucją obowiązku poddania się obowiązkowym szczepieniom ochronnym jako takiego, konieczne jest zapewnienie stosownych ram realizacji tego obowiązku. Trybunał dostrzegł potrzebę dostosowania stanu prawnego, a określenie w wyroku innego terminu utraty mocy obowiązującej uznano za niezbędne dla zapewnienia ciągłości realizacji obowiązku szczepień ochronnych. Termin 6 miesięcy, w ocenie Trybunału, powinien być wystarczający do dokonania stosownych zmian.

Zdaniem Sądu, z treści uzasadnienia wyroku wynika tym samym, że Trybunał Konstytucyjny nie zakwestionował w żaden sposób wprowadzenia obowiązkowych szczepień ochronnych, zaś jako wzorzec kontroli przyjął przepisy o prawie do ochrony prawnej życia prywatnego (art. 47 Konstytucji RP), o zasadzie proporcjonalności przy ograniczaniu w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw (art. 31ust. 3 Konstytucji RP) oraz o źródłach powszechnie obowiązującego prawa (art. 87 ust. 1 Konstytucji RP).

W ocenie Sądu, wskazana przez Trybunał Konstytucyjny okoliczność konieczności zapewnienia ciągłości realizacji obowiązkowych szczepień ochronnych stanowi wartość przemawiającą za dalszym stosowaniem zakwestionowanych przez Trybunał przepisów ustawy o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi oraz rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 18 sierpnia 2011 r. w zakresie, w jakim pozwalają one na ustalenie terminu wymagalności obowiązkowych szczepień ochronnych, jak i liczby dawek poszczególnych obowiązkowych szczepień ochronnych, na podstawie Programu Szczepień Ochronnych na dany rok, ogłaszanego przez Głównego Inspektora Sanitarnego w formie komunikatu. Odmowa zastosowania zakwestionowanych przepisów, szczególnie wobec odroczenia przez Trybunał utraty ich mocy, spowodowałoby zakłócenie procesu wykonywania obowiązkowych szczepień ochronnych.

Wyrok powyższy został opublikowany w Dzienniku Ustaw z dnia 12 maja 2023 r. pod pozycją 909. Przedmiotowy tytuł wykonawczy wystawiono w dniu 4 grudnia 2023 r.

Podkreślenia wymaga, że w związku z powołanym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego wydane zostało rozporządzenie Ministra Zdrowia z 2023 roku, które posiada schemat szczepień (załącznik nr 1) oraz nie zawiera zmian dotyczących wieku i obowiązku poddania się konkretnym szczepieniom w stosunku do regulacji poprzednio obowiązujących. Zarówno przed wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego, jak i po nim syn Skarżącego podlegał obowiązkowemu szczepieniu.

Za niezasadny należy wobec tego uznać zarzut strony, że w dniu doręczenia upomnienia obowiązek szczepień był niewymagalny ze względu na wyrok ww. Trybunału Konstytucyjnego z dnia 9 maja 2023 r. sygn. akt SK 81/19 bowiem jak zostało to wyjaśnione wyżej obowiązek poddania syna skarżącego szczepieniu ochronnemu przeciw chorobom zakaźnym wynika z ustawowych regulacji tj. art. 5 ust. 1 pkt 1b u.z.z.z., a to oznacza, że był wymagalny, zaś sposób jego realizacji, w tym podanie szczegółowego przedziału wiekowego, w którym należy podać dawkę podstawową szczepionki został w dacie wystawienia upomnienia określony w komunikacie Głównego Inspektora Sanitarnego, z kolei na dzień wydania tytułu wykonawczego w rozporządzeniu Ministra Zdrowia w sprawie szczepień ochronnych, które zostało wydane w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 9 maja 2023 r., a weszło w życie 1 października 2023r.

Wbrew przekonaniu skarżącego obowiązek szczepień nie aktualizuje się w momencie, gdy lekarz podczas badania kwalifikacyjnego przed szczepieniem wykluczy przeciwwskazania do stosowania szczepionki. Wyjaśnienia wymaga, że badanie kwalifikacyjne dziecka stanowi integralny etap procesu szczepienia, jak wynika z powołanego wyżej art. 17 ust. 2 u.z.z.z., jednak nie stanowi realizacji obowiązku. Skoro obowiązek szczepienia wynika z ustawowych regulacji, czyli zacytowanego art. 5 ust. 1 pkt 1 lit.b) u.z.z.z., to organ wzywając do jego wykonania nie był zobowiązany do wskazania, że jego wykonanie powinno być poprzedzone badaniem kwalifikacyjnym. Przedmiot egzekucji stanowi obowiązek poddania dziecka skarżącego szczepieniu ochronnemu, o czym strona została poinformowana w tytule wykonawczym z dnia 4 grudnia 2023 r., w którym szczegółowo zostały wymienione szczepienia ustalone według schematu.

Z art. 17 ust. 3 i 4 u.z.z.z. wynika, że lekarskie badanie kwalifikacyjne bezpośrednio poprzedza szczepienie ochronne. Przy czym, treści wskazanych przepisów nie można interpretować, że badanie kwalifikacyjne oraz jego wyniki dotyczące ewentualnych przeciwwskazań jest przesłanką, od której zależy powstanie obowiązku poddania się szczepieniu ochronnemu.

Podzielić należy także stanowisko organów, że przeszkodą w poddaniu dziecka obowiązkowym szczepieniom ochronnym nie może być brak wykluczenia przez lekarza w czasie przeprowadzanego badania kwalifikacyjnego ujemnego wpływu substancji składnikowych szczepionki na organizm dziecka. Żaden przepis prawa nie zobowiązuje lekarza, aby posiadał wiedzę i przekazywał dane co do składu, sposobu produkcji oraz działania czy dopuszczenia do obrotu w RP danej szczepionki. Takie zadania ma Inspekcja Farmaceutyczna - a nie lekarz czy placówka, w której przeprowadzane są obowiązkowe szczepienia ochronne.

Zdaniem Sądu, brak wydania zaświadczenia wbrew treści art. 17 ust. 4 u.z.z.z. nie może być rozpatrywany jako brak wymagalności obowiązku, skoro stanowisko lekarza dokonującego badania kwalifikacyjnego jest jasne i znane skarżącemu. Nie ma podstaw do interpretacji, by brak wydania stosownego zaświadczenia jakkolwiek wpływał na istnienie czy wykonalność obowiązku, gdy jasnym jest, że lekarz nie stwierdził przeciwwskazań medycznych do wykonania szczepień.

Odnośnie zarzutu strony wskazującego na brak wymagalności obowiązku objętego tytułem wykonawczym z uwagi na nieuwzględnienie, że obowiązek szczepień powinien być realizowany na podstawie Indywidualnego Kalendarz Szczepień, a nie Programu Szczepień Ochronnych wskazać należy, że przez wymagalność należy rozumieć taką cechę obowiązku administracyjnego, która zezwala wierzycielowi domagać się od zobowiązanego wykonania obowiązku i w razie odmowy wystąpić do organu egzekucyjnego o zastosowanie przymusu egzekucyjnego. W niniejszej sprawie, jak to zostało wskazane powyżej, obowiązek poddania dziecka strony szczepieniu ochronnemu przeciw chorobom zakaźnym wynikał z mocy przepisów ustawowych oraz wydanego na ich podstawie rozporządzenia. Indywidualny Kalendarz Szczepień to program szczepień ochronnych ustalany przez lekarza dla pacjenta w sytuacji, kiedy doszło do zaburzenia realizacji obowiązującego kalendarza szczepień podanego w Programie Szczepień Ochronnych. Warunkiem jednak ustalenia indywidualnego toku szczepienia syna strony jest wyrażenie przez rodziców zgody na poddanie dziecka szczepieniom. W związku z uporczywym uchylaniem się od realizacji tego obowiązku brak było podstaw do opracowania Indywidualnego Kalendarza Szczepień dla syna skarżącego.

Nadto odnosząc się do podniesionego w skardze zarzutu naruszenia art. 33 § 2 pkt 4 u.p.e.a. dotyczącego braku uprzedniego doręczenia zobowiązanemu upomnienia, jeżeli jest wymagane, wyjaśnienia wymaga, że chociaż skarżący powiązał ten zarzut z okolicznością niewymagalności obowiązku w dniu doręczenia upomnienia, to zauważyć należy, że tego rodzaju zarzut nie został podniesiony w piśmie z dnia 31 stycznia 2024 r. zawierającym zarzuty w sprawie prowadzenia egzekucji administracyjnej, co oznacza, że skarżący wykracza poza granice złożonego przez siebie środka zaskarżenia. Należy podzielić wyrażony w orzecznictwie pogląd, że organ odwoławczy, ani sąd administracyjny nie są uprawnione do rozpatrywania zarzutów zgłoszonych po raz pierwszy (odpowiednio) w zażaleniu, skardze czy skardze kasacyjnej (por. wyrok NSA z 25 marca 2021 r., sygn. akt III FSK 2889/21; wyrok NSA z dnia 25 listopada 2021 r., sygn. akt III FSK 124/21). Skoro powyższy zarzut nie był rozpatrywany przez wierzyciela, to tym bardziej nie podlega rozpatrzeniu przez sąd. Zarzut ten wykracza poza granice danej sprawy (art. 134 p.p.s.a.). W skardze strona nie może przytaczać nowych zarzutów, czy nowych podstaw (por. wyrok WSA w Bydgoszczy z dnia 21 marca 2023 r., sygn. akt II SA/Bd 86/23).

Podsumowując stwierdzić należy, że obowiązujące przepisy prawa nakładają na rodziców obowiązek poddania dziecka lekarskiemu badaniu kwalifikacyjnemu oraz szczepieniu ochronnemu. O realizacji szczepień obowiązkowych i kwalifikacji do ich podania u dziecka decyduje każdorazowo lekarz, po uprzednim wykonaniu szczegółowego badania obecnego stanu zdrowia dziecka. Jedynie w sytuacji wskazań lekarskich, gdy lekarskie badanie kwalifikacyjne daje podstawy do długotrwałego odroczenia obowiązkowego szczepienia, lekarz kieruje osobę objętą obowiązkiem do konsultacji specjalistycznej (art. 17 ust. 5 ustawy o zapobieganiu).

Sąd nie ma wątpliwości, że w rozpoznawanej sprawie choroby objęte tytułem wykonawczym są objęte obowiązkowym szczepieniem ochronnym, a syn Skarżącego – jako osoba małoletnia podlega obowiązkowi tych szczepień, jednocześnie nie przedstawił żadnych lekarskich przeciwwskazań stwierdzających konieczność odroczenia szczepień dziecka,

W rezultacie jako niezasadne należało uznać zarzuty skargi zmierzające do zakwestionowania wymagalności obowiązku zaszczepienia małoletniego.

Odnosząc się do zarzutu w zakresie nieprawidłowego określenia podstawy prawnej w tytule wykonawczym za prawidłowe Sąd uznał stanowisko organów, że podstawę tą stanowił art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b) u.z.z.z. oraz § 2 pkt 1,3,4,5,6,7,9,10,11,12 rozporządzenia w sprawie szczepień ochronnych, które to przepisy zostały powołane w tytule wykonawczym.

Zdaniem Sądu, wbrew zarzutom skarżącego nie doszło w toku postępowania zawiązanego z wydaniem zaskarżonego postanowienia oraz poprzedzającego je postanowienia organu I instancji do naruszenia zasad postępowania opisanych w art. 7, art. 11, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Wyciągniętych przez organy wniosków nie można uznać za dowolne, a uzasadnień wydanych decyzji za niespełniających wymogów określonych w art. 107 § 3 k.p.a. organy podjęły wszelkie czynności, aby dokładnie wyjaśnić stan faktyczny sprawy. Materiał dowodowy był zupełny dla podjęcia rozstrzygnięcia, zaś stan faktyczny jak i prawny nie budzi żadnych wątpliwości interpretacyjnych.

Naruszenie natomiast art. 10 § 1 k.p.a. ocenić należy z punktu widzenia uniemożliwienia stronie podjęcia konkretnie wskazanej czynności procesowej oraz wpływu tego uchybienia na wynik sprawy. Strona skarżąca, powołując się na zaniedbania organu w zakresie wykonywania obowiązków informacyjnych w toku postępowania, powinna więc wykazać, jakiej konkretnie czynności z tego powodu nie dokonała, jakich argumentów nie podniosła i jak wpłynęło to na wynik sprawy. Skarżący nie wykazał, że zarzucane uchybienie uniemożliwiło mu dokonanie konkretnych czynności procesowych. W związku z powyższym zarzut naruszenia art. 10 § 1 k.p.a. jest niezasadny.

Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 151 p.p.s.a., sąd oddalił skargę.

Orzeczenia sądów administracyjny przywołane w uzasadnieniu dostępne są w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl.