Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 1875/22
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2023-10-18 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 3 pkt 2, art. 17 ust. 1 pkt 4
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Mariola Kowalska Sędziowie: Sędzia NSA Elżbieta Kremer (spr.) Sędzia del. WSA Maria Grzymisławska-Cybulska po rozpoznaniu w dniu 18 października 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Bydgoszczy od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 18 maja 2022 r. sygn. akt II SA/Bd 14/22 w sprawie ze skargi A. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Bydgoszczy z dnia 4 listopada 2021 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego 1) uchyla zaskarżony wyrok i oddala skargę; 2) odstępuje od zasądzenia od A. C. na rzecz Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Bydgoszczy zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 18 maja 2022 r. sygn. akt II SA/Bd 14/22 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy, po rozpoznaniu skargi A. C., uchylił decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Bydgoszczy z dnia 4 listopada 2021 r. oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy G. z dnia 10 września 2021 r. w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego.

Wyrok zapadł na tle następujących okoliczności sprawy:

Wnioskiem z dnia 4 sierpnia 2021 r. skarżąca wystąpiła z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym ojcem R. C.

Wójt Gminy G. decyzją z dnia 10 września 2021 r. odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia.

Odwołanie od powyższej decyzji wniosła skarżąca.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Bydgoszczy decyzją z dnia 4 listopada 2021 r. utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji.

W uzasadnieniu organ odwoławczy podkreślił, że z treści art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111), dalej powoływanej jako "u.ś.r.", wynika że aby można było mówić o opiece musi być ona stała lub długoterminowa. Nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Kolegium podzieliło stanowisko Wójta, że opieka sprawowana przez skarżącą nie ma takiego charakteru. Czynności przez nią wykonywane takie jak ogólna pomoc w codziennym funkcjonowaniu, przygotowywanie posiłków, kontrole lekarskie, dbanie o higienę otoczenia, higienę osobistą, sprzątanie, robienie zakupów, a także pomoc w spacerach niewątpliwie wspiera niepełnosprawnego ojca w codziennym funkcjonowaniu, lecz nie spełniają wymogów opieki, o jakiej mowa w ww. przepisie. Ojciec skarżącej porusza się samodzielnie, nie jest osobą leżącą, która wymagałaby nieustannej opieki. Zakres pomocy ze strony skarżącej zasadniczo sprowadza się do wykonywania zwykłych czynności dnia codziennego, jakie wykonuje się zwykle w każdym gospodarstwie domowym, również w tych rodzinach, gdzie wszyscy ich członkowie pracują.

Ponadto organ stwierdził, że nie bez wpływu na ocenę sprawowanej opieki jest okoliczność zamieszkiwania przez skarżącą ok. 30km od ojca oraz fakt, że wspólnie z ojcem zamieszkuje jego syn. Zdaniem Kolegium zasady doświadczenia życiowego wskazują, że również syn niepełnosprawnego wywiązując się ze swojego obowiązku alimentacyjnego, udziela ojcu wsparcia, chociażby w te dni, w które nie pracuje.

Za istotną okoliczność organ odwoławczy uznał zainteresowanie skarżącej podjęciem pracy, przejawiająca się w częstych kontaktach z Powiatowym Urzędem Pracy.

Skargę na powyższą decyzję wniosła skarżąca, zarzucając naruszenie prawa materialnego poprzez dokonanie błędnej wykładni art. 17 ust. 1 u.ś.r.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy uwzględniając skargę zauważył, że istotą opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., jest nie tylko jej stałość i ciągłość, ale również zapewnienie zaspokojenia normalnych, codziennych potrzeb osoby, nad która jest sprawowana, zapewnienie jej egzystencji, której bez pomocy osób trzecich nie jest w stanie sobie sama zapewnić.

Ze stanowiska Kolegium w zaskarżonej decyzji wynika, że organ z zasady wykonywanie pewnego rodzaju czynności kwalifikuje jako brak wykonywania stałej opieki. Tymczasem, w ocenie Sądu, nie można oderwać oceny rodzaju, ilości czynności wykonywanych w ramach opieki przez osobę wnioskującą o świadczenie pielęgnacyjne od wpływu, jakie one wywierają na możliwość podjęcia zatrudnienia. Innymi słowy – aby uznać, że wykonywanie w ramach opieki nad niepełnosprawnym "czynności życia codziennego" nie skutkują brakiem możliwości podjęcia zatrudnienia należałoby wskazać na te elementy stanu faktycznego, które wskazują, że czynności te są wykonywane w taki sposób lub w takim czasie, że pozostawia to dostateczny czas na wykonywanie zatrudnienia, bądź że możliwe jest takie zorganizowanie wykonywania "czynności życia codziennego" (np. przy udziale innych członków rodziny), że wnioskujący o świadczenie pielęgnacyjne będzie dysponował czasem, które może przeznaczyć na wykonywanie zatrudnienia.

W świetle powyższego Sąd stwierdził, że organ wbrew ciążącemu na nim z mocy art. 7 i 77 § 1 K.p.a. nie zgromadził i rozpatrzył w sposób wyczerpujący materiału dowodowego. Organ poprzestał bowiem na wymienieniu rodzaju czynności wykonywanych przez skarżącą w ramach opieki, bez zbadania, ile czasu one zajmują i oceny czy jest możliwa taka ich organizacja w trakcie dnia, aby skarżąca miała możliwość wykonywania zatrudnienia.

W ocenie Sądu, słuszne jest zwrócenie przez organ uwagi na możliwość świadczenia opieki także przez syna osoby niepełnosprawnej (co może mieć wpływ na ocenę zakresu opieki sprawowanej przez skarżącą i ewentualną niemożność podjęcia zatrudnienia), jednakże organ nie zgromadził w sposób wyczerpujący ani nie przeanalizował materiału dowodowego w tym zakresie. Formułowanie twierdzeń o sprawowaniu opieki przez syna niepełnosprawnego w oparciu o samo powołanie się na "zasady doświadczenia życiowego" nie może zastąpić postępowania dowodowego, obejmującego chociażby przesłuchanie świadka w celu ustalenia czy i w jaki sposób wypełnia on ciążący na nim obowiązek alimentacyjny. Powołanie się na zasady doświadczenia życiowego bez oparcia o należycie zgromadzony materiał dowodowy jest jedynie domysłem stanu faktycznego, a nie jego analizą.

Także okoliczność zamieszkiwania w odległości 30km od osoby wymagającej opieki sama w sobie nie może sama w sobie przesądzać o braku związku przyczynowego pomiędzy zakresem sprawowanej opieki a rezygnacją z zatrudnienia. Brak jest wymogu ustawowego, żeby opieka była całodobowa. Nie można zatem wykluczyć, że osoba sprawująca opiekę będzie sprawować opiekę przez część doby, dojeżdżając do miejsca zamieszkania osoby wymagającej opieki. W tym zakresie istotna jest nie tyle odległość ile czas dojazdu.

Zdaniem Sądu, żaden przepis ustawowy nie daje ponadto podstaw do twierdzenia, że kontaktowanie się z urzędem pracy, poszukiwanie zatrudnienia w okresie faktycznie sprawowanej opieki nad niepełnosprawnym wyklucza istnienie związku przyczynowego pomiędzy sprawowaniem opieki a brakiem zatrudnienia. Dopiero podjęcie takiej pracy związek ten wykluczy. Trudno przy tym odmówić osobie sprawującej opiekę możliwości poszukiwania pracy dającej dochód w wysokości pozwalającej np. na wynajęcie osoby trzeciej, która będzie sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną. Będzie to się łączyć z koniecznością rezygnacji ze świadczenia pielęgnacyjnego, ale brak przepisu prawa, który nakazywałby odmówić skarżącej możliwości dokonania takiego wyboru życiowego.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosło Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Bydgoszczy, zarzucając naruszenie:

1) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i art. 135 P.p.s.a. w zw. z art. 7 i art. 77 § 1 K.p.a. w zw. z art. 174 pkt 2 P.p.s.a., które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy poprzez uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Wójta Gminy G., w następstwie bezzasadnego uznania przez Sąd, że orzekające w sprawie organy naruszyły przepisy postępowania administracyjnego, tj. art. 7 i art. 77 § 1 K.p.a., wskutek zaniechania zgromadzenia i rozpatrzenia w sposób wyczerpujący materiału dowodowego, w zakresie zbadania ile czasu zajmują czynności wykonywane przez skarżącą w ramach sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną i dokonania oceny, czy jest możliwa taka ich organizacja w trakcie dnia, aby skarżąca miała możliwość wykonywania zatrudnienia, podczas gdy ustalenia w powyższym zakresie w sposób wyczerpujący zostały dokonane w toku postępowania wyjaśniającego, zaś okoliczność braku związku przyczynowego pomiędzy sprawowaną opieką a niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia została uznana za udowodnioną na podstawie oceny całokształtu materiału dowodowego, dokonanej w ustawowych granicach swobodnej oceny dowodów;

2) art. 141 § 4 P.p.s.a. w zw. z art. 174 pkt 2 P.p.s.a., które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy poprzez pominięcie w podstawie prawnej wyroku art. 145 § 1 pkt 1 lit. a P.p.s.a. i niewyjaśnienie w tym zakresie podstawy prawnej, w sytuacji zarzucenia przez Sąd, że Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Bydgoszczy dopuściło się naruszenia art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. bez jednoznacznego wyjaśnienia na czym to naruszenie polegało oraz bez dokonania oceny, czy naruszenie to miało wpływ na wynik sprawy, czego wymaga art. 145 § 1 pkt 1 lit. a P.p.s.a.

Wskazując na powyższe zarzuty, skarżący kasacyjnie wniósł o:

1) uwzględnienie skargi kasacyjnej i uchylenie zaskarżonego wyroku w całości oraz oddalenie skargi, ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Bydgoszczy;

2) zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa prawnego, według norm przepisanych.

Jednocześnie skarżący kasacyjnie oświadczył, że zrzeka się rozprawy.

W piśmie procesowym z dnia 23 stycznia 2023 r. A. C. wniosła o przeprowadzenie dowodu uzupełniającego z dokumentu, tj. oświadczenia brata skarżącej – A. C. o niemożności sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 202 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.), dalej powoływanej jako "P.p.s.a.", Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W sprawie nie występują, enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 P.p.s.a., przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego. Z tego względu, przy rozpoznaniu sprawy, Naczelny Sąd Administracyjny związany był granicami skargi kasacyjnej.

Skarga kasacyjna jest zasadna.

W skardze kasacyjnej sformułowane zostały zarzuty naruszenia przepisów postępowania, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i art. 135 P.p.s.a. w zw. z art. 7 i art. 77 § 1 K.p.a. oraz art. 141 § 4 P.p.s.a., przy czym kwestią zasadniczą, wymagającą rozstrzygnięcia jest ocena, czy organ zgromadził i rozpatrzył w sposób wyczerpujący materiał dowodowy, a w konsekwencji czy w okolicznościach niniejszej sprawy A. C. spełnia przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wskazane w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, tj. czy istnieje związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia, a koniecznością sprawowania osobistej opieki nad ojcem, legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, a także czy na istnienie związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy rezygnacją (niepodejmowaniem) zatrudnienia, a opieką nad osoba niepełnosprawną mają wpływ okoliczności takie jak rozmiar faktycznie sprawowanej opieki oraz zainteresowanie podjęciem aktywności zawodowej.

Zwrócić należy uwagę, że zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Powołany przepis określa zatem przesłanki podmiotowe i przedmiotowe, które muszą zaistnieć, aby danej osobie mogło być przyznane świadczenie pielęgnacyjne. Przysługuje ono bowiem osobom w nim wymienionym, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

Mając na uwadze powyższe zauważyć trzeba, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. przysługuje wymienionym w tym przepisie podmiotom z tytułu niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Definicję pojęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej ustawodawca zamieścił w art. 3 pkt 22 powołanej ustawy. Pod pojęciem rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej należy zatem rozumieć rezygnację z wykonywania pracy na podstawie stosunku pracy, stosunku służbowego, umowy o pracę nakładczą oraz wykonywanie pracy lub świadczenie usług na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia, umowy o dzieło albo w okresie członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej, spółdzielni kółek rolniczych lub spółdzielni usług rolniczych, a także prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej. Z ww. przepisu wynika więc, że osoby zdolne do pracy z uwagi na konieczność sprawowania osobistej i bezpośredniej opieki zmuszone są zaprzestać swej aktywności zawodowej przez rezygnację albo niepodejmowanie takiego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Wykładnia art. 17 ust. 1 u.ś.r. prowadzi do wniosku, że zaprzestanie (niepodejmowanie) aktywności zawodowej przez opiekuna musi być spowodowane koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie zaś innymi przyczynami, głównie leżącymi po stronie osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Osoby te decydując się na sprawowanie opieki pozbawiają się możliwości uzyskiwania jakichkolwiek dochodów związanych z zatrudnieniem lub inną pracą zarobkową, stąd w takiej sytuacji mogą liczyć na wsparcie ze strony Państwa. Świadczenie pielęgnacyjne przynajmniej częściowo ma na celu zrekompensowanie utraty dochodów wskutek zaprzestania lub niepodejmowania aktywności zawodowej (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 kwietnia 2017 r. sygn. akt I OSK 2950/15, z dnia 14 września 2017 r. sygn. akt I OSK 695/17 oraz z dnia 18 maja 2021 r. sygn. akt I OSK 275/21).

Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny zauważa, że prawidłowo interpretowana hipoteza normy wyrażonej w art. 17 ust. 1 u.ś.r. obejmuje również konieczność oceny aktywności osoby bezrobotnej dopuszczającej możliwość podjęcia zatrudnienia. Niepodejmowanie lub rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. to sytuacja, w której wnioskodawca z własnej woli zaprzestaje wykonywania czynności zarobkowych wymienionych w art. 3 pkt 22 powołanej ustawy. W świetle okoliczności faktycznych sprawy brak jest podstaw do przyjęcia, że to w związku ze sprawowaną przez A. C. opieką nad ojcem nie podejmowała ona zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. Nie jest w sprawie kwestionowane, że uczestniczka postępowania urodzona w 1975 r. była zatrudniona w okresach: od 18 grudnia 1998 r. do 28 sierpnia 2002 r., od 16 lutego 2004 r. do 15 marca 2004 r., od 7 maja 2005 r. do 31 września 2011 r., od 19 kwietnia 2012 r. do 18 sierpnia 2012 r. oraz od 18 marca 2013 r. do 17 czerwca 2015 r. Ponadto od 18 czerwca 2015 r. do 18 listopada 2015 r. pobierała zasiłek chorobowy po ustaniu zatrudnienia. Uczestniczka postępowania po dniu 17 czerwca 2015 r. nie podejmowała zatrudnienia, natomiast wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego został złożony w dniu 4 sierpnia 2021 r., a z orzeczenia Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności wynika, że ustalony stopień niepełnosprawności R. C. datuje się od 1 marca 2021 r. Nie można również pominąć, że A. C. została zarejestrowana w Powiatowym Urzędzie Pracy w Ż. od dnia 6 lutego 2018 r. jako bezrobotna bez prawa do zasiłku. Analizując historię kontaktów strony z urzędem pracy należy stwierdzić, że był to kontakt częsty polegający na wielokrotnych spotkaniach z doradcą klienta, w czasie których przedstawiano skarżącej propozycje porad i informacji zawodowych, analizowano potrzeby i predyspozycje zawodowe strony jak też bieżące dostępne w urzędzie oferty pracy. Przedstawione okoliczności wskazują zatem, że strona była zainteresowana podjęciem aktywności zawodowej czy też dopuszczała taką możliwość. Wobec powyższego skarżący kasacyjnie trafnie wskazał, że powyższe okoliczności faktyczne nie mogą pozostać obojętne przy ocenie, czy wnioskodawczyni ubiegając się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego spełnia ustawową przesłankę "niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej". W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego w sprawie nie został wykazany związek pomiędzy niepodejmowaniem przez A. C. jakiegokolwiek zatrudnienia, a koniecznością sprawowania stałej lub długoterminowej opieki nad ojcem legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Istotnie, z uwagi na brzmienie art. 17 ust. 6 u.ś.r., rejestracja w Urzędzie Pracy, w tym konieczność zgłaszania się do urzędu pracy czy podejmowania szkoleń, nie wyłącza możliwości uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, jednakże zgromadzone w aktach sprawy dokumenty świadczą o tym, że zainteresowana była gotowa do zmiany swojego statusu i wyrażała rzeczywistą wolę podjęcia pracy poprzez znalezienie się w sytuacji umożliwiającej jej rozpoczęcie.

Kolejnym istotnym zagadnieniem jest zakres, charakter oraz rodzaj czynności z zakresu opieki sprawowanej nad osobą niepełnosprawną w konkretnych okolicznościach faktycznych. Odnosząc się do rozmiaru i zakresu opieki sprawowanej przez uczestniczkę postępowania stwierdzić trzeba, że chociaż ustawa o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji "sprawowania opieki" to z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że aby można było mówić o opiece - w rozumieniu tego przepisu - musi ona być stała lub długoterminowa. Określenia "stała" lub "długoterminowa" wskazują na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 czerwca 2012 r. sygn. akt I OSK 2454/11, z dnia 23 października 2020 r. sygn. akt I OSK 1148/20, z dnia 24 czerwca 2021 r. sygn. akt I OSK 351/21, z dnia 9 listopada 2022 r. sygn. akt I OSK 136/22 oraz z dnia 12 lipca 2023 r. sygn. akt I OSK 1096/22). Omawiane świadczenie nie jest więc przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. W związku z tym świadczenie to nie może być traktowane jako zastępcze źródło dochodu a jako rekompensata za rezygnację z pracy z uwagi na rzeczywistą konieczność sprawowania opieki nad osobą bliską, która jej wymaga. Innymi słowy, musi istnieć bezpośredni związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem) a sprawowaną opieką. Natomiast w sytuacji, gdy opieka nad daną osobą nie nosi cech opieki stałej (ciągłej) lub długotrwałej, taki związek przyczynowo-skutkowy nie istnieje. Obowiązkiem organu administracji w prowadzonym postępowaniu administracyjnym jest więc ustalenie związku między niepodejmowaniem pracy (rezygnacją z zatrudnienia) a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną, tj. ustalenie wymiaru faktycznie sprawowanej opieki w kontekście braku możliwości podjęcia pracy.

Poza sporem pozostaje, na co zasadnie zwróciło uwagę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Bydgoszczy, że w przypadku osób z orzeczonym znacznym stopniem niepełnosprawności, w rozumieniu art. 3 pkt 21 u.ś.r., nie podlega badaniu, w toku innego postępowania administracyjnego, czy w odniesieniu do takiej osoby zachodzi konieczność sprawowania opieki i konieczność udzielania jej pomocy w sposób określony w stosownych przepisach. O ile jednak konieczność stałej lub długotrwałej opieki nad osobą niepełnosprawną wynika z orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, to dla ustalenia przesłanki związku przyczynowo-skutkowego w danym przypadku konieczne jest ustalenie czy rodzaj bądź ilość czynności z zakresu faktycznie sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, wykonywanych przez osobę ubiegającą się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, uniemożliwia tej osobie podjęcie i wykonywanie pracy zarobkowej. Ocena charakteru sprawowanej rzeczywiście opieki nad osobą niepełnosprawną nie oznacza przy tym zakwestionowania stanu jej zdrowia. W rezultacie legitymowanie się przez osobę wymagającą opieki określonym w stosownych przepisach orzeczeniem o niepełnosprawności nie może wykluczać możliwości wywodzenia braku związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub niepodejmowaniem zatrudnienia a stopniem faktycznie sprawowanej opieki nad taką osobą.

Mając na uwadze powyższe rozważania wskazać trzeba, że R. C. - ojciec A. C. legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (symbol niepełnosprawności: [...]). Z kwestionariusza rodzinnego wywiadu środowiskowego przeprowadzonego przez pracownika socjalnego wynika, że uczestniczka postępowania sprawuje opiekę nad ojcem 6 godzin dziennie przez 7 dni w tygodniu, a w zakres udzielanej przez nią pomocy wchodzi: przygotowanie posiłków, kontrole lekarskie, dbałość o higienę otoczenia, higienę osobistą ojca, sprzątanie, robienie zakupów, pomaganie w poruszaniu się. A. C. zamieszkuje w miejscowości L. wraz z mężem i córką urodzoną w roku 2014 w odległości 30km od miejsca zamieszkania ojca i zgodnie z jej oświadczeniem odległość ta nie stanowi przeszkody w zapewnieniu opieki. R. C. nie jest osobą leżącą, wymagającej nieustannej pomocy, a zakres sprawowanej przez stronę opieki nad ojcem sprowadza się praktycznie do prowadzenia gospodarstwa domowego, polegającego na wykonywaniu typowych w tym zakresie czynności, takich jak: dbanie o czystość domu, robienie zakupów, przygotowanie posiłków. Ponadto pomaga w czynnościach związanych z higieną osobistą i poruszaniu się i towarzyszy mu w wizytach lekarskich. Biorąc powyższe pod uwagę zgodzić należy się ze skarżącym kasacyjnie organem, że wskazany przez uczestniczkę postępowania zakres faktycznie sprawowanej przez nią opieki nad ojcem nie stanowi czynności, które powodują konieczność sprawowania stałej opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Tak świadczona pomoc nie wykracza bowiem w zasadzie poza standardowe obowiązki, które wykonywane są w każdym gospodarstwie domowym, a zakres i charakter tych czynności mieści się w zakresie prawidłowych relacji i stosunków rodzinnych jakie zachodzą pomiędzy dzieckiem a rodzicem. Czynności te nie uniemożliwiają więc podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, chociażby w niepełnym wymiarze czasu. W konsekwencji w niniejszej sprawie brak jest bezpośredniego i ścisłego związku między niepodejmowaniem zatrudnienia przez A. C., a sprawowaną przez nią opieką nad ojcem w rozumieniu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Uwzględniając przy tym, że rodzaj, charakter czynności jakie wykonuje strona postępowania, a także fakt, że R. C. znaczną część doby radzi sobie samodzielnie wskazuje, że wykonywane czynności nie powodują konieczności sprawowania stałej opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny.

Reasumując, prawidłowe jest stanowisko skarżącego kasacyjnie zawarte w zaskarżonej decyzji i skardze kasacyjnej, że w ustalonym stanie faktycznym brak jest bezpośredniego związku między niepodejmowaniem zatrudnienia przez uczestniczkę postępowania, a sprawowaną przez nią opieką nad ojcem. Zatem strona nie spełnia przesłanek do przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego.

Wobec powyższego zasadne są zarzuty naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i art. 135 P.p.s.a. w zw. z art. 7 i art. 77 § 1 K.p.a. w zw. z art. 174 pkt 2 P.p.s.a., przy pomocy których skarżący kasacyjnie organ kwestionował dokonaną przez Sąd I instancji ocenę sposobu przeprowadzenia ustaleń faktycznych w kontekście badania przesłanki istnienia związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez stronę zatrudnienia a sprawowaniem opieki.

Dostrzec przy tym należy, że uczestniczka postępowania w wywiadzie środowiskowym przeprowadzonym w dniu 18 września 2021 r. jak również w oświadczeniu dołączonym do wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wyjaśniła, że R. C. zamieszkuje w T. pod jednym adresem wraz z synem, który z uwagi na charakter swojej pracy (nawet po 16 godzin dziennie) nie jest w stanie opiekować się ojcem. Zasadnie zatem Kolegium podniosło, dysponując zgromadzonym w aktach sprawy dokumentami, że po pracy i w dni wolne od pracy A. C. miał możliwość sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem, wywiązując się tym samym ze swojego obowiązku alimentacyjnego.

Odnosząc się zaś do zgłoszonego w piśmie procesowym z dnia 23 stycznia 2023 r. wniosku o przeprowadzenie dowodu uzupełniającego z dokumentu, tj. oświadczenia brata skarżącej – A. C. o niemożności sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem dostrzec trzeba, że dokument ten sporządzony został zarówno po dacie wydania decyzji przez organ II instancji jak i po dacie wydania wyroku przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy. Dokument ten i wynikające z niego okoliczności nie mogą zatem stanowić podstawy do podważenia ustaleń faktycznych poczynionych przez organy administracji w decyzjach z dnia 10 września 2021 r. i 4 listopada 2021 r. Na marginesie Naczelny Sąd Administracyjny zauważa, że oświadczenie A. C. o niemożności sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem dodatkowo potwierdza, że R. C. od września 2021 r. większość czasu w czasie doby w tym również w czasie nocy spędzał samotnie radząc sobie z bieżącymi, niezbędnymi potrzebami, a zatem przedstawione okoliczności związane z podjęciem zatrudnienia przez brata uczestniczki postępowania poza Polską nie mogły spowodować uznania oceny zaskarżonej decyzji za nieprawidłową.

Powyższe, wbrew twierdzeniu Sądu I instancji, prowadzi do wniosku, że organy orzekające dokładnie przeanalizowały zakres sprawowanej przez stronę opieki, który nie wykluczał podjęcia zatrudnienia oraz uwzględniły okoliczność aktywnego poszukiwania pracy przez uczestniczkę postępowania.

Nie zasługuje natomiast na uwzględnienie zarzut naruszenia art. 141 § 4 P.p.s.a. Przepis art. 141 § 4 P.p.s.a. można naruszyć wtedy, gdy uzasadnienie orzeczenia nie pozwala jednoznacznie ustalić przesłanek, jakimi kierował się Sąd I instancji, podejmując zaskarżone orzeczenie, a wada ta wyklucza kontrolę kasacyjną orzeczenia lub brak jest uzasadnienia któregokolwiek z rozstrzygnięć sądu, albo gdy uzasadnienie obejmuje rozstrzygnięcie, którego nie ma w sentencji orzeczenia. Ponadto, przyjmuje się, że jeżeli uzasadnienie zaskarżonego orzeczenia wskazuje, jaki stan faktyczny sprawy został przyjęty, wówczas powołany przepis nie może stanowić wystarczającej podstawy kasacyjnej. Uzasadnienie zaskarżonego w niniejszej sprawie wyroku sporządzone zostało w sposób umożliwiający zapoznanie się ze stanowiskiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy, w sposób jasny przedstawia stan faktyczny sprawy, jak również zawiera wszystkie elementy wymienione w tym przepisie. Podkreślić należy, że polemika z merytorycznym stanowiskiem Sądu I instancji nie może sprowadzać się do zarzutu naruszenia art. 141 § 4 P.p.s.a. poprzez który nie można skutecznie zwalczać ani prawidłowości przyjętego za podstawę orzekania stanu faktycznego, ani stanowiska sądu co do wykładni bądź zastosowania prawa.

W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżony wyrok, a uznając, że istota sprawy jest dostatecznie wyjaśniona rozpoznał skargę orzekając, na podstawie art. 188 w zw. z art. 151 P.p.s.a. i art. 193 P.p.s.a., o jej oddaleniu.

Na podstawie art. 207 § 2 P.p.s.a. odstąpiono od zasądzenia od A. C. na rzecz Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Bydgoszczy zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości uznając, że w sprawie zachodzi przypadek szczególnie uzasadniony, o którym mowa w tym przepisie.

Podstawą do rozpoznania skargi kasacyjnej na posiedzeniu niejawnym był przepis art. 182 § 2 i 3 P.p.s.a.