Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 116/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2024-06-06 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6169 Inne o symbolu podstawowym  616
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 118 ust. 1, ust. 2, ust. 2a, ust. 3
journal: Dz.U. 2023 poz 208
law: Ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników
article: art. 6
journal: Dz.U. 1989 nr 10 poz 53
law: Ustawa z dnia 24 lutego 1989 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin oraz o zmianie ustawy o podatku rolnym.
article: art. 1 pkt 6 lit. a
journal: Dz.U. 1992 nr 58 poz 280
law: Ustawa z dnia 20 czerwca 1992 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników.
article: art. 151
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Michał Zbrojewski (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Sławomir Wojciechowski, Asesor WSA Beata Czyżewska, , Protokolant asystent sędziego Robert Latek, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 czerwca 2024 r. sprawy ze skargi J. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Piotrkowie Trybunalskim z dnia 30 listopada 2023 r. znak: KO.431.7.2023 w przedmiocie odmowy nieodpłatnego przyznania prawa własności nieruchomości gruntowej oddala skargę. MR


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z 30 listopada 2023 r. znak: KO.431.7.2023 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Piotrkowie Trybunalskim po rozpatrzeniu odwołania J. S. działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r. poz. 775 ze zm.), powoływanej dalej jako: "k.p.a." utrzymało w mocy decyzję Starosty Tomaszowskiego z 27 września 2023 r. znak: GN.6821.1.2023 wydaną na podstawie art. 104 k.p.a. oraz art. 118 ust. 2a w zw. z ust. 2, ust.3 i ust.4 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r. poz. 208 ze zm.), powoływanej dalej jako: "u.u.s.r." o odmowie nieodpłatnego przyznania z zasobów Skarbu Państwa prawa własności nieruchomości gruntowej położonej w E. nr [...], w gminie R., w powiecie tomaszowskim oznaczonej w ewidencji gruntów jako działka nr [...] o pow. 0,1855 ha obr. geod. 0005 E., uregulowanej w księdze wieczystej nr [...] prowadzonej przez Sąd Rejonowy w Tomaszowie Mazowieckim.

Z akt sprawy wynika, że M. S. wystąpiła o przejęcie gospodarstwa rolnego położonego we wsi E. o pow. 4,82 ha, bez zabudowań w zamian za rentę oraz pozostawienie w dożywotnim użytkowaniu działki rolnej o pow. 0,50 ha na podstawie art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o przekazaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę. Decyzją Naczelnika Gminy R. z 27 lipca 1977 r. nr 701-1/18/77 gospodarstwo rolne położone we wsi E., gm. R., o pow. 4,82 ha (nr. dz. 77 i 84) stanowiące własność M. S. zostało przejęte na własność Państwa (bez zabudowań) za rentę. W decyzji tej zostało określone prawo do bezpłatnego, dożywotniego użytkowania działki o pow. 0,50 ha. Decyzją z 31 lipca 1987 r. znak: 701-1/18/77 Naczelnik Gminy R. "przydzielił" M. S. dożywotnie, bezpłatne użytkowanie działki gruntu o pow. 0,51 ha, oznaczonej nr [...], położonej we wsi E..

Wnioskiem z 1 grudnia 2022 r. J. S. wystąpiła do Starosty Tomaszowskiego o nieodpłatne przyznanie prawa własności działki nr [...] o pow. 0,1855 ha, obr. ewid. E., gm. R., dla której w Sądzie Rejonowym w Tomaszowie Mazowieckim prowadzona jest księga wieczysta nr [...]. Do wniosku załączyła kserokopię decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Tomaszowie Mazowieckim z 13 października 1977 r. znak: Rp.310814 o przyznaniu M. S. renty w zamian za gospodarstwo rolne przekazane na własność Państwa, odpis skrócony aktu zgonu ojca F. S., odpis zupełny aktu małżeństwa zawartego 16 maja 1937 r. przez F. S. z M. B., odpis skrócony aktu zgonu matki M. S. (z domu B.), odpis zupełny aktu małżeństwa zawartego w 25 maja 1974 r. przez J.S. z J.S. , odpis zupełny aktu urodzenia J.S. , zaświadczenie Wójta Gminy w R. z 17 sierpnia 2022 r. znak: RSO.5342.57.2022 o zameldowaniu J. S. na pobyt stały pod adresem: E. [...] od 15 stycznia 1991 r. oraz oświadczenia 15 osób zam. w E. dot. zamieszkania J. S. w E..

Przywołaną na wstępie decyzją Starosta Tomaszowski odmówił J. S. nieodpłatnego przyznania z zasobów Skarbu Państwa prawa własności nieruchomości gruntowej położonej w E. nr [...], gm. R., powiat tomaszowski, dz. nr [...] o pow. 0,1855 ha, obr. geod. 0005 E., uregulowanej w księdze wieczystej nr [...] prowadzonej przez Sąd Rejonowy w Tomaszowie Mazowieckim. W uzasadnieniu stwierdził, że nie zachodzi przypadek uregulowany w art. 118 ust. 2a w zw. ust. 2 u.u.s.r. albowiem ma on zastosowanie wyłącznie w sytuacji przejęcia przez Państwo gospodarstwa rolnego w zamian za rentę w myśl przepisów wydanych po 1 stycznia 1983 r. tj. po dniu wejścia w życie u.u.s.r. z 1982 r. z których wynikała możliwość zatrzymania przez rolnika przekazującego gospodarstwo rolne Państwu własności działki wraz z wzniesionymi na niej budynkami. W przypadku ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność państwa za rentę i spłaty pieniężne, powoływanej dalej jako: "u.p.g.r.", rolnik przekazujący gospodarstwo Państwu w zamian za rentę mógł zachować jedynie własność budynków. Budynki te stawały się odrębnym od gruntu przedmiotem własności z chwilą przejęcia nieruchomości – u.p.g.r. stanowiła wyjątek od zasady superficies solo cedit. Własność budynków zatrzymanych przez M. S. na podstawie ustawy zmieniającej nie wygasła przed 1 stycznia 1978 r., stała się z tym dniem prawem dziedzicznym. Właściciel budynków - M. S. uzyskała również związaną z prawem własności budynków służebność gruntową w zakresie niezbędnym do korzystania z tych budynków. Przyznanie prawa własności działki naruszałoby jednocześnie prawa osób trzecich, tj. spadkobierców spadku po M. S. do tej nieruchomości tj. do działki i budynków na niej posadowionych.

Od ww. decyzji odwołanie wniosła J. S. zarzucając naruszenie art. 118 ust. 2a u.u.s.r., który w jej ocenie ma zastosowanie i wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia. Stwierdziła, że wydana decyzja w sposób rażący narusza jej interes prawny i faktyczny, a odmowa bezpłatnego przekazania jej nieruchomości ogranicza możliwość wykorzystywania i dysponowania nią. Uważa, że spełnia wymagania ustawowe do otrzymania nieodpłatnie nieruchomości przekazanej wcześniej przez matkę na rzecz Państwa w zamian za rentę.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Piotrkowie Trybunalskim po rozpoznaniu powyższego odwołania utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

Organ po przywołaniu treści art. 11 ust. 1, ust. 2, art. 12 ust. 1 u.p.g.r., tj. ustawy na podstawie której wydana została przez Naczelnika Gminy R. decyzja z 27 lipca 1977 r. nr 701-1/18/77 wskazał, że stan prawny uległ zmianie w wyniku wejścia w życie ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. z 1977 r. nr [...], poz. 140 ze zm.), powoływanej dalej jako: "u.z.e.", a brak przepisu o treści odpowiadającej art. 11 ust. 2 u.p.g.r. spowodował, że odrębna własność budynków wyłączonych z przekazanego Państwu gospodarstwa stała się, zgodnie z ogólnymi regułami prawa cywilnego, prawem dziedzicznym.

Sąd Najwyższy w wyroku z 25 czerwca 1997 r. sygn. akt II CKU 63/97 wskazał, że jeżeli własność budynków zatrzymanych przez rolnika na podstawie u.p.g.r. nie wygasła przed dniem 1 stycznia 1978 r., stała się z tym dniem prawem dziedzicznym. Z dniem tym właściciel budynków uzyskał również związaną z prawem własności budynków służebność gruntową w zakresie niezbędnym do korzystania z budynków. Stanu tego nie zmieniła ani ustawa z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin ani ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników. Dopiero ustawa z dnia 24 lutego 1989 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i ich rodzin oraz o zmianie ustawy o podatku rolnym (Dz. U. z 1989 r. Nr 10, poz. 53 ze zm.), powoływana dalej jako: "ustawa zmieniająca", która weszła w życie 1 stycznia 1989 r., wprowadziła w art. 6 przepis, który umożliwił właścicielom budynków znajdujących się na działce gruntu wchodzącej w skład gospodarstwa rolnego przekazanego Państwu na podstawie przepisów obowiązujących przed 1 stycznia 1989 r., nabycie nieodpłatnie na własność działki gruntu, na której zostały wzniesione budynki. Przy czym, z uwagi na fakt, że od 1978 r. prawo własności budynków było prawem dziedzicznym, przepis ten odnosi się zarówno do rolników, którzy przekazali gospodarstwo rolne Państwu jak i do ich następców prawnych.

Przywołując treść art. 6 ustawy zmieniającej, organ stwierdził, że przepis ten mówi wyraźnie o prawie do działki gruntu, na której zostały wzniesione budynki, a zatem do fizycznie określonej i wydzielonej części nieruchomości z obszaru całego przekazanego na rzecz Państwa gospodarstwa rolnego. Odrębne zaś unormowania zawiera u.u.s.r.

Następnie organ przywołał treść art. 118 ust. 1, ust. 2,ust. 2a, ust. 3 i ust. 4 u.u.s.r. i stwierdził, że po śmierci właściciela gospodarstwa rolnego przejętego na własność Państwa, któremu przyznane zostało prawo dożywotniego użytkowania działki gruntu, o przyznanie tej działki na własność mogą ubiegać się zstępni uprawnionego, którzy przejęli po nim posiadanie tej działki. Celem unormowania było przyznanie na własność działki, co do której rolnikowi przysługiwało dożywotnie prawo użytkowania, jego zstępnym, którzy zazwyczaj z nim mieszkali i prowadzili wspólne gospodarstwo. Warunkiem przyznania działki zstępnym było faktyczne władanie daną nieruchomością po śmierci rolnika, w zakresie odpowiadającym jego uprawnieniom.

W rozpoznawanej sprawie przejęcie na własność Skarbu Państwa gospodarstwa rolnego o pow. 4,82 ha, położonego we wsi E., gm. R. w skład którego wchodziły działki nr 77 i nr 84 za rentę, nastąpiło na wniosek M. S. (matki wnioskodawczym) na podstawie decyzji Naczelnika Gminy R. nr 701-1/18/77 z 27 lipca 1977 r. wydanej w oparciu o art. 9 i art. 31 u.p.g.r.

Z decyzji wynika, że na własność Państwa przejęte zostało gospodarstwo rolne bez zabudowań. Stosownie do art. 11 ust. 1 u.p.g.r. w tej sytuacji budynki stają się odrębnym od gruntu przedmiotem własności z chwilą przejęcia nieruchomości na własność Państwa. Z decyzji nie wynika, aby objęta wnioskiem zabudowana działka siedliskowa, oznaczona obecnie nr [...] o pow. 0,1855 ha, była przekazana w dożywotnie użytkowanie przekazującej gospodarstwo rolne M. S.. W ocenie Kolegium ustanowienie na rzecz byłego rolnika prawa użytkowania działki gruntu w związku z przekazaniem gospodarstwa rolnego Państwu, na podstawie wcześniej obowiązujących przepisów, jest warunkiem koniecznym do realizacji uprawnienia dotyczącego przyznania zstępnym prawa własności tejże działki gruntu. Sam fakt władania zabudowaniami (zamieszkiwania w budynku i korzystania z innych budynków stanowiących odrębny od gruntu przedmiot własności) nie ma tutaj decydującego znaczenia.

Następnie organ stwierdził, że roszczenie o przyznanie własności działki gruntu na podstawie art. 118 ust. 2a, w zw. z ust. 1 i ust. 2 u.u.s.r. przysługuje zstępnemu, jeżeli faktycznie włada on, w zakresie odpowiadającym uprawnieniom osoby przekazującej gospodarstwo, daną nieruchomością, zaś zakres tego władztwa musi odpowiadać zakresowi, w jakim wykonywał uprawnienia rolnik, który przekazał na rzecz Państwa gospodarstwo rolne. W rozpatrywanej sprawie przejęty na rzecz Skarbu Państwa grunt w granicach aktualnie wyodrębnionej geodezyjnie działki nr [...] o pow. 0,1855 ha, obręb 0005 E. nie został obciążony użytkowaniem na rzecz przekazującej gospodarstwo M. S.. Grunt ten został przejęty na rzecz Skarbu Państwa, a M. S. pozostawione zostały zabudowania, które z mocy ustawy z 1974 r. (art. 11 ust. 1 u.p.g.r.) stały się odrębnym od gruntu przedmiotem własności.

Regulacja art. 118 ust. 1 i ust. 2a u.u.s.r. uzależnia przyznanie prawa własności działek ubiegającemu się o to zstępnemu m.in. od spełnienia przesłanki, wedle której przedmiotem nabycia może być tylko ta działka, która została przydzielona rolnikowi do użytkowania w związku z przekazaniem gospodarstwa rolnego Państwu. Dotyczy on zatem przekazywania na własność działki gruntu, co do której przysługuje (przysługiwało) rolnikowi prawo użytkowania. Treść ww. przepisów potwierdza, że wolą ustawodawcy było przyznanie rolnikowi, który przekazał Państwu gospodarstwo rolne, względnie jego zstępnym, prawa do ubiegania się o nieodpłatne przyznanie własności wyłącznie ściśle określonych działek. Przepis art. 118 ust. 1 u.u.s.r. nie stanowi podstawy prawnej do zgłaszania roszczenia o przyznanie własności innych działek, niż działka objęta prawem użytkowania.

W rozpatrywanej sprawie nie została spełniona jedna z ustawowych przesłanek wynikająca z art. 118 ust. 1 i ust. 2a u.u.s.r. dająca podstawy do przyznania skarżącej prawa własności działki nr [...], położonej w obrębie 0005 E., albowiem działka ta nie została przekazana do bezpłatnego, dożywotniego użytkowania przekazującej gospodarstwo rolne M. S.. Zatem uprawnienia do żądania jej przekazania nie posiada zstępna J. S.. Okoliczność "władania nieruchomością" nie może stanowić spełnienia ww. warunków, gdyż wykazanie nieprzerwanego dysponowania nieruchomością przez zstępnych jest jednym z warunków przyznania nieruchomości, niemniej jednak musi być też spełniony podstawowy warunek w postaci przekazania nieruchomości byłym rolnikom do dożywotniego użytkowania, a ten warunek w rozpatrywanej sprawie się nie ziścił.

Przekazującej w 1977 r. gospodarstwo na Państwo za rentę, matce skarżącej nie przysługiwało prawo użytkowania działki gruntu, której nieopłatnego przyznania się domaga. Wobec tego po stronie zstępnej nie może powstać roszczenie o nieodpłatne przyznanie jej własności działki nr [...], położonej w obrębie E. na podstawie art. 118 ust. 2a u.u.s.r. Ponadto przyznanie skarżącej prawa własności działki ozn. nr [...] naruszałoby prawa osób trzecich – spadkobierców po M. S. do budynków posadowionych na tej działce stanowiących odrębny od gruntu przedmiot własności, które podlegają dziedziczeniu.

W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi J. S., reprezentowana przez pełnomocnika w osobie adwokata, zarzuciła naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 118 ust. 2a u.u.s.r. poprzez nieuzasadnione niezastosowanie tego przepisu, podczas gdy prawidłowo dokonana subsumcja stanu faktycznego winna prowadzić organ jego zastosowania.

Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji oraz zasądzenie od organu na jej rzecz kosztów postępowania w tym kosztów zastępstwa adwokackiego według norm przepisanych.

W uzasadnieniu skarżąca stwierdziła, że odmowa bezpłatnego przekazania nieruchomości prowadzi do ograniczenia możliwości wykorzystywania i dysponowania nieruchomością. Skarżąca chciała uregulować sprawy związane z nieruchomością na której mieszka od urodzenia, tj. działki nr [...], pow. 0,1855 ha, obr. E., gm. R., dla której Sąd Rejonowy w Tomaszowie Mazowieckim prowadzi księgę wieczystą o numerze [...]. Jako właściciel tej nieruchomości wpisany jest Skarb Państwa – Powiat Tomaszowski.

Następnie skarżąca wskazała, że jej matka M. S. decyzją z 27 lipca 1977 r. przeniosła własność nieruchomości na rzecz Państwa. Przywołując treść art. 118 ust. 1, ust. 2a i ust. 4 u.u.s.r. stwierdziła, że dla wydania decyzji o przyznaniu prawa własności działki konieczne jest ustalenie przez właściwy organ, czy zostały spełnione łącznie dwie przesłanki – czy osoba ubiegająca się o przyznanie nieodpłatnie prawa własności działki jest zstępną osoby do tego uprawnionej i czy osoba ta po śmierci uprawnionego faktycznie włada nieruchomością, o przyznanie której się ubiega. Skarżąca zawsze mieszkała pod adresem E. [...] – nieruchomości przekazanej przez jej matkę na rzecz Państwa za wypłatą renty. Bezpośrednio po śmierci matki przejęła nieruchomość w posiadanie i władztwo podejmując wszystkie decyzje z nią związane, zatem spełnia wymagania stawiane w u.u.s.r. do otrzymania nieodpłatnie nieruchomości przekazanej wcześniej przez jej matkę na rzecz Państwa w zamian za rentę.

W ocenie skarżącej regulacja prawna zawarta w art. 118 ust. 1 i 2a u.u.s.r. obejmuje również sytuację przekazania gospodarstwa rolnego przez jej matkę na rzecz państwa za rentę. Kolejne ustawy dotyczące kwestii zabezpieczenia społecznego rolników, które dotykały kwestii przekazania gospodarstw rolnych za rentę sugerują, że również przekazanie nieruchomości w oparciu o wcześniej obowiązujące ustawy, które były na przestrzeni czasu uchylane i zastępowane innymi aktami prawnymi jak np. u.p.g.r., u.z.e., u.u.s.r. z 1982 r., aż do obecnie obowiązującej u.u.s.r. Obecnie obowiązujący przepis art. 118 ust. 1 u.u.s.r. wskazuje bowiem na jego zastosowanie w sytuacjach osób, którym przysługuje prawo użytkowania działki gruntu z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego Państwu w myśl dotychczasowych przepisów, na jej wniosek przyznaje się nieodpłatnie własność tej działki. Ustawa nie wskazuje na konkretne przepisy w myśl których doszło do przekazania nieruchomości ograniczając się jedynie do ogólnego wskazania dotychczasowych przepisów, wśród których są również te w oparciu o której nieruchomość na rzecz Państwa przekazała M. S..

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Piotrkowie Trybunalskim wniosło o jej oddalenie podtrzymując argumentację wyrażoną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje:

Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2492), w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 z zm.) – dalej: p.p.s.a., sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach tej kontroli sąd administracyjny nie przejmuje sprawy administracyjnej do jej końcowego załatwienia, lecz ocenia, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie naruszono reguł postępowania administracyjnego i czy prawidłowo zastosowano prawo materialne. Uchylenie zaskarżonej decyzji lub postanowienia w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia przepisów prawa materialnego, jeżeli miało ono wpływ na wynik sprawy, lub naruszenia przepisów prawa procesowego, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a także w przypadku zaistnienia przesłanek do wznowienia postępowania - art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. W razie nieuwzględnienia skargi, podlega ona oddaleniu odpowiednio w całości albo w części (art. 151 p.p.s.a.). Ponadto, zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a.

Biorąc pod uwagę tak zakreśloną kognicję sądów administracyjnych i przyczyny wzruszenia aktów organów administracji publicznej Sąd stwierdził, że zaskarżona decyzja odpowiada prawu, co uzasadnia oddalenie skargi w całości.

W rozpoznawanej sprawie, w ocenie Sądu spór sprowadzał się do prawidłowej wykładni przepisów ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2023 r., poz. 208 ze zm.), a w szczególności art. 118 tej ustawy.

Skarżący podnosił bowiem, że podstawą prawną jego żądania jest przepis 118 ust. 2a ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników.

Wskazać należy, że obecnie obowiązująca ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2023 r. poz. 208 ze zm.) zawiera przepis art. 118 ust. 1, zgodnie z którym osobie, której przysługuje prawo użytkowania działki gruntu z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego Państwu, w myśl dotychczasowych przepisów, na jej wniosek przyznaje się nieodpłatnie własność tej działki. Z ust. 2 tego przepisu wynika natomiast, że osobie, której przysługuje prawo do bezpłatnego korzystania z lokalu mieszkalnego i pomieszczeń gospodarskich z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego Państwu, w myśl dotychczasowych przepisów, na jej wniosek przyznaje się nieodpłatnie własność działki obejmującej budynki, w których znajdują się ten lokal i te pomieszczenia, o powierzchni niezbędnej do korzystania z tych budynków. Z kolei, zgodnie z ust. 2a art. 118 ww. ustawy, w brzmieniu ustalonym przez art. 1 pkt 6 lit. a ustawy z dnia 20 czerwca 1992 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 1992 r. Nr 58, poz. 280), z wnioskiem o przyznanie prawa własności działki określonej w ust. 1 lub 2 może wystąpić również zstępny osoby uprawnionej, o której mowa w tych przepisach, który po śmierci tej osoby faktycznie włada, w zakresie odpowiadającym jej uprawnieniom, daną nieruchomością; jeżeli jednak uprawnionymi są oboje małżonkowie, wniosek taki może być zgłoszony dopiero po śmierci obojga małżonków. Przepisów ust. 1-2 a nie stosuje się, jeżeli działka nie jest przedmiotem własności Skarbu Państwa lub jednostki samorządu terytorialnego albo jeżeli przyznanie własności naruszałoby prawa osób trzecich do działki lub budynków, o których mowa w tych przepisach (ust. 3 art. 118).

Celem powyższego unormowania było zatem przyznanie na własność działki, co do której rolnikowi przysługiwało dożywotnie prawo użytkowania, jego zstępnym, którzy zazwyczaj z nim mieszkali i prowadzili wspólne gospodarstwo. Warunkiem przyznania działki zstępnym było faktyczne władanie daną nieruchomością po śmierci rolnika, w zakresie odpowiadającym jego uprawnieniom ( vide: wyrok NSA z dnia 27 listopada 2012 r. sygn. akt II OSK 1339/11 ( dostępne w CBOSA ). Za taką interpretacją powołanego przepisu przemawia wykładnia celowościowa wskazująca, iż celem powyższego unormowania było zaspokojenie potrzeb rolnika, który przekazał gospodarstwo rolne na rzecz Państwa oraz jego zstępnych nadal użytkujących nieruchomości opisane w ust. 1 i 2 art. 118, nie zaś osób, które faktyczny związek z wymienionymi nieruchomościami utraciły, zaspokajając swoje interesy w inny sposób.

Nie ulega zatem wątpliwości, że z art. 118 ust. 2a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników wynika, że uprawnienie do żądania bezpłatnego przekazania działki pozostawionej rolnikowi do dożywotniego użytkowania, jak również działki, na której znajduje się budynek, w którym miał przyznane prawo do użytkowania lokalu mieszkalnego i pomieszczeń gospodarskich, obwarowane jest dwoma przesłankami, które muszą zaistnieć łącznie - wnioskodawca musi być zstępnym osoby, której przysługiwało prawo do bezpłatnego, dożywotniego użytkowania działki (lokalu mieszkalnego w budynku i pomieszczeń gospodarskich) i jednocześnie faktycznie władać nią w zakresie odpowiadającym uprawnieniom przysługującym zmarłemu rolnikowi.

Przepis art. 118 ust. 1 i 2 ustawy musi być przeto interpretowany łącznie z przepisem art. 118 ust. 2a, gdyż wszystkie te przepisy stanowią jedną całość.

Art. 118 ust. 1 i 2 odnosi się wszak do uprawnień osób, którym w myśl dotychczasowych przepisów przysługiwało prawo użytkowania działki gruntu z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego Państwu bądź prawo do bezpłatnego korzystania z lokalu mieszkalnego i pomieszczeń gospodarskich z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego Państwu. Uprawniona do złożenia wniosku w oparciu o powołaną podstawę prawną byłaby zatem skarżąca J. S..

Chroniąc sytuację osób najbliższych osoby, której przysługiwało prawo do bezpłatnego, dożywotniego użytkowania działki, bądź lokalu mieszkalnego w budynku i pomieszczeń gospodarskich i jednocześnie faktycznie władających nią w zakresie odpowiadającym uprawnieniom przysługującym zmarłemu rolnikowi ustawodawca dodał do art. 118 ustawy ust. 2a wprowadzony art. 1 pkt 6 lit. a ustawy z dnia 20 czerwca 1992 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 1992 r. Nr 58, poz. 280). Zgodnie z tym przepisem, uprawnionym do złożenia wniosku jest wyłącznie zstępny rolnika, który po jego śmierci faktycznie włada, w zakresie odpowiadającym jego uprawnieniom, daną nieruchomością.

Należy również wskazać, iż z brzmienia powołanego powyżej art. 118 ust. 1 ustawy wynika jednoznacznie, iż osobie, której przysługuje prawo użytkowania gruntu z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego Państwu, w myśl dotychczasowych przepisów, na jej wniosek przyznaje się nieodpłatnie własność tej działki. Zatem uprawnienie uregulowane tym przepisem ma charakter roszczenia osobistego uprawnionej osoby, które nie może zostać scedowane na zstępnych tej uprawnionej strony, czy też być potraktowane jako wchodzące do masy spadkowej. Działka użytkowana dożywotnio przez osobę, która przekazała gospodarstwo rolne Państwu, jak również prawo do bezpłatnego korzystania z lokalu mieszkalnego i pomieszczeń gospodarskich nie jest składnikiem masy spadkowej i nie podlega dziedziczeniu, a przedmiotem spadkobrania może być jedynie roszczenie określone w art. 118 ust. 2a powoływanej wcześniej ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, z którym wystąpić może podmiot spełniający warunki określone w tym przepisie (por. wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 29 czerwca 2010 r., sygn. akt II SA/Wr 472/09 - dostępne w CBOSA).

Odnosząc powyższe rozważania do stanu faktycznego niniejszej sprawy, stwierdzić należy, w pierwszej kolejności, że na podstawie decyzji z 27 lipca 1977 r. przejęto na własność Państwa gospodarstwo rolne bez zabudowań o pow. 4,82 ha stanowiącego własność M. S. (matki skarżącej), tj. grunty rolne i leśne oraz grunty zabudowane oznaczone jako działki o numerach: 77 i 84, jednocześnie w punkcie czwartym decyzji wskazano, że "M. S. przysługuje prawo do bezpłatnego dożywotniego użytkowania działki 0,50 ha". Powyższe zostało uszczegółowione w decyzji z 31 lipca 1987 r. w której wskazano, że w dożywotnie bezpłatne użytkowanie przydzielono działkę nr [...]. Z akt sprawy wynika, że z działki gruntu nr 77 o pow. 3,70 ha wydzielono działkę nr [...] o pow. 0,19 ha (po modernizacji 0,1855 ha) obejmującą zabudowania stanowiące odrębny od gruntu przedmiot własności. Skarżąca wnioskuje o przyznanie prawa własności działki nr [...] gdzie znajduje się dom, jednakże ta działka nie była przekazana w dożywotnie użytkowanie matce skarżącej tym samym matka skarżącej nie mogła przekazać jej prawa, która sama nigdy nie posiadała. W sprawie zatem nie została wypełniona przesłanka z art. 118 u.u.s.r.

W tym miejscu wyjaśnić należy, że zapisy ustawy z 29 maja 1974 r. o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne stanowiły kontynuację wprowadzonego na mocy art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 24 stycznia 1968 r. o rentach i innych świadczeniach dla rolników przekazujących nieruchomości rolne na własność Państwa (Dz. U. Nr 3, poz. 15), wyjątku od zasady superficies solo cedit, przewidującego możliwość zatrzymania przez rolnika, po przekazaniu Państwu gospodarstwa rolnego na cele emerytalno-rentowe, budynków jako odrębnego od gruntu przedmiotu własności. Dopiero art. 57 ustawy z 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin z 1982 r., która weszła w życie z dniem 1 stycznia 1983 r., powrócił do zasady superficies solo cedit - z tym, że ze skutkiem jedynie na przyszłość, tj. gdy przekazanie gospodarstwa rolnego następowało po tej dacie. W konsekwencji po 1983 r. nastąpiło zróżnicowanie sytuacji prawnej rolników, w zależności od tego, w jakiej dacie wydano decyzję o przejęciu gospodarstwa rolnego na rzecz Państwa. Jeżeli nastąpiło to przed dniem 1 stycznia 1983 r. mogli oni zachować jedynie własność budynków, jeżeli zaś po tej dacie - własność działki wraz z wzniesionymi na niej budynkami. Uporządkowaniu tej sytuacji miało służyć unormowanie zamieszczone w art. 6 ustawy z dnia 24 lutego 1989 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i ich rodzin oraz o zmianie ustawy o podatku rolnym (Dz. U. z 1989 r. Nr 10, poz. 53 ze zm.), (która weszła wstecznie w życie dnia 1 stycznia 1989 r.) uprawniające aktualnego właściciela budynków zatrzymanych przez rolnika przed dniem 1 stycznia 1983 r., do nieodpłatnego uzyskania własności działki gruntu, na której posadowione są te budynki. Przepis ten stanowi, że: właścicielom budynków znajdujących się na działce gruntu, która wchodziła w skład gospodarstwa rolnego przekazanego Państwu na podstawie przepisów obowiązujących przed dniem 1 stycznia 1983 r., przysługuje nieodpłatnie na własność działka gruntu, na której te budynki zostały wzniesione. Z własnością wyłączonej nieruchomości jest związana służebność gruntowa w zakresie niezbędnym do korzystania z niej. O przeniesieniu własności działki, jej wielkości oraz o ustanowieniu służebności orzeka od dnia 27 maja 1990 r. rejonowy organ rządowej administracji ogólnej.

Analiza powyższych przepisów wskazuje, że wbrew twierdzeniom pełnomocnika wyrażonym w toku postępowania administracyjnego, art. 6 ustawy z dnia 24 lutego 1989 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i ich rodzin oraz o zmianie ustawy o podatku rolnym (Dz. U. z 1989 r. Nr 10, poz. 53 ze zm.) powinien mieć zastosowanie do działki nr [...] gdyż mamy tutaj do czynienia ze zwróceniem właścicielowi budynków działki gruntu ściśle związanej z tymi budynkami, a nie wyłącznie o przyznanie własności działki gruntu rolnego przyznanej do bezpłatnego użytkowania co by miało miejsce w przypadku dz. nr [...].

Z przytoczonych względów, skarga jako bezzasadna podlegała z mocy art. 151 p.p.s.a. oddaleniu.

MR