Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 1022/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2023-11-28 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: oddalono skargę
Powołane przepisy: article: Art. 151
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: Art. 17 ust. 1  w zw. z art. 17   ust. 1, art. 17 ust. 1a,  art. 17 ust. 1b
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Katarzyna Marasek-Zybura Sędziowie: WSA Janusz Kasprzycki (spr.) ASR WSA Magdalena Gawlikowska po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 28 listopada 2023 r. sprawy ze skargi G. N. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie z dnia 18 kwietnia 2023 r., nr SKO.NP/4115/96/2023, w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skargę oddala.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną przez G. N., zwana dalej skarżącą, decyzją z dnia 18 kwietnia 2023 r., znak: SKO.NP/4115/96/2023, wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2022 poz. 2000 ze zm., zwanej dalej w skrócie – k.p.a.) i art. 17, art. 27 ust. 5 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 390, zwanej dalej ustawą o świadczeniach rodzinnych), Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy Szerzyny z dnia 24 lutego 2023 r. znak: GOPS.5211.1373.8.2023 w przedmiocie odmowy przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką sprawowaną nad niepełnosprawną matką I. N.

Powyższa decyzja zapadła w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:

Decyzją z dnia 24 lutego 2023 r. znak: GOPS.5211.1373.8.2023 Wójt Gminy Szerzyny odmówił przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką sprawowaną nad niepełnosprawną matką.

W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ pierwszej instancji wyjaśnił, że wprawdzie osoba wymagająca opieki posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, jednakże nie został spełniony warunek z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, ponieważ nie ustalono aby niepełnosprawność matki skarżącej powstała w okresach wymienionych w tym przepisie.

Jako drugą przesłankę odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego organ wskazał brak bezpośredniego związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia oraz niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy przez skarżącą, a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką.

Zdaniem organu wskazane w oświadczeniu czynności opiekuńcze

nie odbiegają od czynności, które musi wykonać osoba pracująca zawodowo,

a wynikają z ciążącego zarówno na skarżącej jak i na jej pozostałym rodzeństwie,

tj. dwóch braciach obowiązku alimentacyjnego. Czynności te nie mają charakteru tego rodzaju, że należy je wykonywać przez cały dzień, a jedynie w ściśle określonych porach - z reguły rano i wieczorem - a zatem trudno uznać, że ich wykonywanie uniemożliwia podjęcia jakiejkolwiek pracy, chociażby w ograniczonym zakresie.

Od powyższej decyzji odwołanie złożyła skarżąca.

Opisaną na wstępie decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji.

W uzasadnieniu tak podjętego rozstrzygnięcia Kolegium powołało treść przepisów art. 17 ust. 1 i ust. 1 b ustawy o świadczeniach rodzinnych i wyjaśniło, że wnioskiem z dnia 29 grudnia 2022 r. skarżąca zwróciła się o przyznanie jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką (wdową), legitymującą się orzeczeniem Powiatowego Zespołu Do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Tarnowie z dnia 14 lutego 2012 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności ze stwierdzeniem, iż nie da się ustalić od kiedy niepełnosprawność istnieje, natomiast ustalony znaczny jej stopień datuje się od stycznia 2012 r. Matka skarżącej posiada także orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z dnia 29 października 2019 r. o niezdolności do samodzielnej egzystencji na trwale.

Ustalono, że skarżąca posiada gospodarstwo rolne o pow. 0,6400 ha fizycznych, zatem na gruncie przepisów art. 17b w związku z art. 3 pkt 6 ustawy o świadczeniach rodzinnych nie jest rolnikiem. Nadto ustalono, że skarżąca oświadczyła, że rezygnuje z ustalonego prawa do zasiłku dla opiekuna i wniosła o uprzednie uchylenie aktualnie obowiązującej decyzji ustalającej jej prawo do zasiłku dla opiekuna - ze skutkiem na ostatni dzień miesiąca poprzedzającego miesiąc złożenia wniosku, tj. na 30 listopada 2022 r.

W piśmie z dnia 23 stycznia 2023 r. skarżąca oświadczyła, że matka skarżącej jest osobą schorowaną i wymaga stałej opieki. Skarżąca sprawuje opiekę nad matką w pełnym wymiarze czasu (przez całą dobę - w ciągu dnia wykonuje wszystkie niezbędne czynności, a w nocy pozostaje w dyspozycji względem niepełnosprawnej matki), wszystkie czynności higieniczne oraz samoobsługowe, tj. myje oraz karmi, dba o zmianę pościeli, sprząta, pierze i przygotowuje posiłki, umawia wizyty lekarskie i jest obecna podczas ich przebiegu przy matce. Skarżąca realizuje też recepty, dawkuje i podaje leki, załatwia wszystkie sprawy urzędowe, robi zakupy oraz zajmuje się płaceniem rachunków, sprząta, przygotowuje posiłki, karmi, myje matkę, dawkuje i podaje leki. Nadto w zależności od potrzeby robi zakupy, załatwia sprawy urzędowe opłaca rachunki - w zależności od potrzeby. Czynności wykonywane względem niepełnosprawnej matki zajmują skarżącej całą dobę, ponieważ w nocy skarżąca czuwa i jest dyspozycyjna względem niepełnosprawnej matki.

Na podstawie wywiadu środowiskowego z dnia 6 lutego 2023 r. ustalono, że matka skarżącej wymaga stałej systematycznej pomocy i opieki ze strony córki, z którą mieszka, jest osobą niepełnosprawną o znacznym stopniu niepełnosprawności, jest chora na serce, musi mieć stałą kontrolę u lekarza specjalisty (kardiologa), jest zaopiekowana przez skarżącą, która sprawuje stałą i systematyczną opiekę nad swoją niepełnosprawną mamą. Skarżąca sama opiekuje się mamą, nie ma wsparcia od rodzeństwa. Ma dwóch braci, tj. K., który mieszka w najbliższym sąsiedztwie (na tej samej posesji), lecz nie utrzymuje kontaktu z mamą i nie świadczy pomocy na jej rzecz. Drugi brat mieszka z kolei poza terenem gminy, ma kontakt z mamą, lecz nie pomaga ze względu na ograniczone możliwości czasowe.

Z dołączonej do akt sprawy oceny sprawności matki skarżącej w oparciu o skalę Barthel sporządzoną w dniu 20 stycznia 2023 r. wynika, że ww. uzyskała łącznie 80 pkt, zatem jej stan określa się jako "średnio ciężki".

Kolegium podniosło, że organ pierwszej instancji nie uwzględnił zmiany stanu prawnego, która nastąpiła na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014r, sygn. akt K 38/13 (Dz. U. z 2014 r., poz. 1443). Wyjaśnił, że na skutek ww. orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego w obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy, której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. Stanowisko odnośnie wykładni i stosowania art. 17 ust. 1b ustawy po wejściu w życie wyroku TK w sprawie o sygn. K 38/13 jest jednolite i utrwalone w orzecznictwie sądów administracyjnych.

Jednak, jak wskazało Kolegium pomimo dokonania przez organ pierwszej instancji błędnej wykładni art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych uznało, że zaskarżone rozstrzygnięcie należy utrzymać w mocy. W rozpoznawanej sprawie brak jest bowiem bezpośredniego związku przyczynowo - skutkowego, pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a koniecznością sprawowania stałej opieki nad matką. Zdaniem organów obu instancji wykonywanie opieki nad matką nie uniemożliwia skarżącej w sposób zupełny podjęcia pracy zarobkowej, chociażby w niepełnym wymiarze czasowym. Posiadanie orzeczenia o zaliczeniu do znacznego stopnia niepełnosprawności nie przesądza, że każdy, zajmujący się osobą legitymującą się takim orzeczeniem jest już uprawniony do świadczenia pielęgnacyjnego.

Kolegium nie zakwestionowało złego stanu zdrowia matki skarżącej i konieczności jej wsparcia, jednakże podniósł, że sama konieczność sprawowania opieki nie stanowi w świetle art. 17 ust. 1 pkt 4 u. ś. r. samodzielnej podstawy do -przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Wskazał, że matka skarżącej w oparciu o skalę Barthel uzyskała 80 pkt, co oznacza, że naruszenie sprawności funkcjonalnej jej organizmu nie jest tego rodzaju, iż jest ona całkowicie niesamodzielna w codziennym funkcjonowaniu.

Kolegium wskazało, że czynności polegające na podawaniu leków nie są czynnościami oznaczającymi stałą lub długotrwałą opiekę innej osoby w rozumieniu art. 17 ust. 1 ww. uniemożliwiającą podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia, choćby na część etatu (por. wyrok NSA z dnia 16 kwietnia 2021 r., sygn. akt l OSK 2859/20, dostępny w CBOSA). Również wskazane przez skarżącą czynności, które wykonuje jako czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego, przy właściwej organizacji dają możliwość pogodzenia ich z wykonywaniem aktywności zawodowej (por. wyrok NSA z dnia 16 grudnia 2021 r., sygn. akt l OSK 858/21, dostępny w CBOSA).

Zdaniem Kolegium skarżąca mogłaby zorganizować czynności pielęgnacyjno - opiekuńcze wobec matki, godząc je z zatrudnieniem lub inną pracą zarobkową chociażby w niepełnym wymiarze czasowym. Część czynności, które wykonuje skarżąca mogłaby wykonywać przed pracą lub po pracy. Czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego mogą być z kolei wykonywane również poza godzinami zatrudnienia, tak jak to się odbywa w szeregu gospodarstw domowych, w których pod opieką pracujących pozostają chociażby małoletnie dzieci lub osoby starsze.

Nadto Kolegium podniosło, że matka skarżącej oprócz skarżącej posiada jeszcze dwóch synów, na których w równym stopniu co na córce ciąży obowiązek alimentacyjny względem matki. Zgodnie zaś z orzecznictwem sądów administracyjnych jeżeli osoba wymagająca opieki ma oprócz osoby skarżącej jeszcze inne dzieci, to mogą one wspomóc osobę skarżącą w opiece nad nią, czy to w formie przyczyniania się do tej opieki, czy też finansując pomoc w opiece nad nią. W sytuacji, gdy obowiązek alimentacyjny obciąża kilka osób, każda z nich ma obowiązek opieki i powinny się one stosownie podzielić tym obowiązkiem, tak aby nie była nim obciążona tylko jednak osoba. Zgodnie bowiem z art. 128 k.r.o. obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo.

Zatem, jak wskazało Kolegium, niemożność sprawowania osobistej opieki przez dzieci osoby wymagającej opieki przez wzgląd na pracę, czy zamieszkiwanie w innej miejscowości lub za granicą nie stanowi zwolnienia z obowiązku alimentacyjnego, którego celem jest dostarczanie środków niezbędnych do egzystencji osoby uprawnionej. Obowiązek alimentacyjny nie jest bowiem związany z osobistą opieką (zob. także wyrok WSA w Gliwicach z dnia 3 marca 2021 r., sygn. akt II SA/GI 1440/20).

W konsekwencji, zdaniem Kolegium w przedmiotowej sprawie nie istniały obiektywne przeszkody w odniesieniu do rodzeństwa skarżącej w wywiązywaniu się przez nich ze swoich obowiązków alimentacyjnych względem matki.

Według Kolegium w rozpoznawanej sprawie zachodzi także negatywna przesłanka w postaci pobierania przez skarżącą zasiłku dla opiekuna. W przypadku bowiem zbiegu uprawnień m.in. do świadczenia pielęgnacyjnego i zasiłku dla opiekuna, czy też specjalnego zasiłku opiekuńczego, uprawnionemu może przysługiwać wyłącznie jedno z tych świadczeń, co wyklucza możność równoczesnego przyznania obu świadczeń za ten sam okres. W sytuacji, gdy strona ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego lub zasiłku dla opiekuna, warunkiem skutecznego ubiegania się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, na zasadzie wyboru, o którym mowa w art. 27 ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych, jest więc rezygnacja z przysługującego dotychczas świadczenia, to jest wyraźne, a nie tylko hipotetyczne, zrzeczenie się prawa do konkurencyjnego świadczenia w postaci specjalnego zasiłku opiekuńczego lub zasiłku dla opiekuna, prowadzące do wyeliminowania z obrotu prawnego decyzji przyznającej te świadczenia. W niniejszej sprawie pobieranie przez skarżącą zasiłku dla opiekuna nie jest jednak jedyną przesłanką odmowy ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego skarżąca zarzuciła organowi naruszenie przepisów:

- art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że fakt posiadania przez osobę wymagającą opieki kilku osób zobowiązanych w równym stopniu do alimentacji na jej rzecz uniemożliwia przyznanie świadczenie pielęgnacyjnego jednemu z nich pomimo spełnienia przez niego wszystkich ustawowych przesłanek - art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych i niewłaściwe przyjęcie przez organ, że brak jest związku pomiędzy niepodejmowaniemzatrudnienia przez skarżącą a sprawowaną przez opieką,

- art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez pominięcie celów ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych i przyjęcie, że okoliczność pobierania przez skarżącą zasiłku dla opiekuna przyznanego w oparciu o przepis art. 16a ustawy o świadczeniach rodzinnych stanowi negatywną przesłankę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego,

- art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b w zw. z art. 27 ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych, poprzez nieuwzględnienie normy prawnej określonej w artykule 27 ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych, co w konsekwencji skutkowało nieprzyjęciem, że w sytuacji skarżącej nastąpił zbieg prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i zasiłku dla opiekuna implikujący prawo do dokonania wyboru jednego ze świadczeń i przesądziło o braku prawa skarżącej do świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi

na pobieranie zasiłku dla opiekuna

- art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 par. 1, art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a., poprzez nie wyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, przyjęcie, iż sam fakt zwrócenia się z przedmiotowym wnioskiem przez córkę osoby wymagającej opieki, pomimo posiadania innych dzieci, skutkuje brakiem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i zwalnia organy rozstrzygające w sprawie z podejmowania działań zmierzających do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, pozwalającego na wydanie rozstrzygnięcia z uwzględnieniem słusznego interesu strony.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie podtrzymało swoje dotychczasowe stanowisko i wniosło o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

Stosownie do treści art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 2492 ze zm.) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634, zwanej dalej w skrócie P.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, stosując środki określone w ustawie. Kontrola sądu polega na zbadaniu zgodności z prawem (legalności) zaskarżonego aktu (odpowiednio decyzji, postanowienia) z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Sąd nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, zgodnie z dyspozycją art. 134 § 1 P.p.s.a. Sąd administracyjny nie rozstrzyga więc merytorycznie, lecz ocenia zgodność decyzji z przepisami prawa.

Skarga została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, zgodnie z wnioskiem pełnomocnika skarżącej, zawartym w skardze i postanowieniami art. 119 pkt 2 P.p.s.a.

Skarga ta nie zasługiwała jednakże na uwzględnienie.

Przeprowadzona bowiem w niniejszej sprawie kontrola według wyżej wskazanych kryteriów wydanych w niej decyzji nie wykazała, by tkwiły w nich wady skutkujące stwierdzeniem ich nieważności, czy wznowieniem postępowania.

Sąd nie dopatrzył się też takich naruszeń przepisów postępowania, ani przepisów prawa materialnego, które skutkowałyby uchyleniem kontrolowanych decyzji.

Materialnoprawną podstawę wydania kontrolowanych decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 390, zwanej dalej ustawą o świadczeniach rodzinnych), w brzmieniu obowiązującym na datę zaskarżonej decyzji.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 ww. ustawy, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji zatrudnienia:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Z kolei, zgodnie z art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie

lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Stosownie zaś do treści art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:

1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub

2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.

Mając powyższe regulacje ustawy o świadczeniach rodzinnych na względzie nie ulega wątpliwości w niniejszej sprawie, że z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wystąpiła osoba uprawniona – córka (skarżąca), a opieka sprawowana jest nad jej matką, orzeczeniem Powiatowego Zespołu Do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Tarnowie z dnia 14 lutego 2012 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności ze stwierdzeniem, iż nie da się ustalić od kiedy niepełnosprawność istnieje, natomiast ustalony znaczny jej stopień datuje się od stycznia 2012 r. Matka skarżącej posiada także orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z dnia 29 października 2019 r. o niezdolności do samodzielnej egzystencji na trwale.

Wobec powyższego podkreślić należy, że wykładnia art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych powinna prowadzić do takiego rozumienia tego przepisu, że w stosunku do opiekunów tych dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała później niż w okresach wskazanych w ust. 1b pkt 1 i 2 kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. Stąd też w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium.

W ocenie Sądu trafne jest więc stanowisko Kolegium, że organ pierwszej instancji dokonał błędnej wykładni i zastosowania art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych,. Przepis ten nie mógł być samodzielną podstawą do odmowy przyznania skarżącemu prawa do żądanego świadczenia. Organ pierwszej instancji powinien wziąć pod uwagę treść i skutki płynące z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, którym Trybunał stwierdził niekonstytucyjność art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim przepis ten różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności.

Wykładnia art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych powinna prowadzić do takiego rozumienia tego przepisu, że w stosunku do opiekunów tych dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała później niż w okresach wskazanych w ust. 1b pkt 1 i 2 kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. Stąd też w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium.

Zdaniem Sądu w okolicznościach stanu faktycznego i prawnego niniejszej sprawy Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie mogło jednakże skorzystać z przyznanych mu kompetencji art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r., poz. 775, zwaną dalej w skrócie - k.p.a.) i utrzymać w mocy decyzję organu pierwszej instancji pomimo wskazanej błędnej wykładni i zastosowania

art. 17 ust. 1b ustawy.

Istnienie bowiem osób zobowiązanych do alimentacji wobec członków rodziny ma znaczenie dla kwestii istnienia bądź nie, związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem jakiejkolwiek pracy lub innego zatrudnienia a koniecznością opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Trafnie na ten aspekt zwróciły uwagę organy obu instancji. Ważna, jest też kolejność osób zobowiązanych do alimentacji. Stosownie do art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r., poz. 1359, zwanej dalej w skrócie - k.r.o.), obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Kodeks rodzinny i opiekuńczy ustala zatem kolejność zobowiązanych. W związku z tym obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 132 k.r.o.).

Skoro nie budzą wątpliwości ustalenia organów administrujących, że wymagająca opieki – oprócz skarżącej - posiada dwoje dorosłych dzieci, (tj. syna K., który mieszka w najbliższym sąsiedztwie (na tej samej posesji), lecz nie utrzymuje kontaktu z mamą i nie świadczy pomocy na jej rzecz. Drugi syn mieszka z kolei poza terenem gminy, ma kontakt z mamą, lecz nie pomaga siostrze ze względu na ograniczone możliwości czasowe), to winni oni wspomóc siostrę (skarżącą) w opiece nad nią.

Zasadnie podniosło Kolegium, że w świetle treści § 2 art. 135 k.r.o., wykonanie obowiązku alimentacyjnego wobec osoby niepełnosprawnej, może, ale nie musi, polegać w całości lub w części na osobistych staraniach o utrzymanie uprawnionego; w takim wypadku świadczenie alimentacyjne pozostałych zobowiązanych, polega na pokrywaniu w całości lub w części kosztów utrzymania uprawnionego. Zgodnie zaś z art. 140 § 1 k.r.o. osoba, która dostarcza drugiemu środków utrzymania, będąc zobowiązana z tego powodu, że uzyskanie na czas świadczeń alimentacyjnych od osoby zobowiązanej w tej samej kolejności, byłoby dla uprawnionego niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami, może żądać zwrotu od osoby, która powinna była te świadczenia spełnić.

Nie można zatem tracić z pola widzenia tego, że okoliczności te mają znaczenie dla oceny czy zachodzi bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez wnioskującego o świadczenie pielęgnacyjne, a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. Pomoc społeczna ma bowiem charakter subsydiarny, ponieważ to na rodzinie ciąży obowiązek opieki nad osobą niepełnosprawną. Pomoc państwa jest zatem możliwa jedynie wówczas, gdy wnioskujący o nią wykaże w sposób niebudzący wątpliwości, że wyczerpał wszystkie inne możliwości zapewnienia opieki osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji (w tym m.in. współdziałanie wszystkich dzieci w opiece, ew. zatrudnienie opiekuna, czy skorzystanie z usług opiekuńczych), a mimo to - ze względu na rzeczywisty zakres opieki, wynikający z potrzeb osoby niepełnosprawnej (a dokładniej, jej stanu zdrowia) - istnieje konieczność rezygnacji z zatrudnienia bądź ww. sytuacja uniemożliwia jego podjęcie (zob. np. wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 10 października 2022 r., sygn. III SA/Kr 699/22 czy z dnia 12 września 2022 r., sygn. III SA/Kr 335/22, opubl. w CBOSA).

Trafnie więc podkreśliło Kolegium, że świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku dziecka względem rodzica.

Wprawdzie co do zasady obowiązuje zasada oficjalności postępowania dowodowego, ale nic nie stało na przeszkodzie, by to skarżąca przedstawiła dowody na okoliczności z których wywodzi swoje prawo do przedmiotowego świadczenia, w szczególności, że jest inicjatorem postępowania przed organami domagając się od nich władczego objawu woli w tym przedmiocie. Wobec tego zgodzić się należało ze stanowiskiem Kolegium, wynikającym z prawidłowo dokonanej oceny zgromadzonego w sposób wystarczający dla podjęcia rozstrzygnięcia co do istoty sprawy materiału dowodowego, że skarżąca nie wykazała, w sposób nie budzący wątpliwości aby rodzeństwo (bracia) nie było w stanie realizować swojego obowiązku alimentacyjnego wobec matki poprzez finansowanie pomocy w opiece nad matką, ani też, aby skarżąca nie była w stanie uzyskać od rodzeństwa, zwrotu przypadającej na nie części świadczeń alimentacyjnych, w sytuacji gdyby istotnie spełniła je wobec matki w części obciążającej rodzeństwo, stosownie do treści art. 140 § 1 k.r.o. Zasadnie argumentuje Kolegium, że skoro twierdzenia skarżącej i rodzeństwa nie zostały poparte przekonywującymi dowodami, w tym orzeczeniami o znacznym stopniu niepełnosprawności, czy też obrazujących ich niedostatek finansowy. Nie wystarczą same oświadczenia i zawarte w nich wyjaśnienia oraz nawet ustalenia ( w drodze wywiadu środowiskowego) pracownika socjalnego.

Nade wszystko, w świetle uchwały 7 sędziów NSA z dnia 14 listopada 2022 r., sygn. akt I OPS 2/22 (publ. www.nsa.gov.pl), obiektywną przeszkodą w realizacji ciążącego na osobach obowiązku alimentacyjnego jest tylko legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Praca zawodowa, czy nawet zły stan zdrowia nie mogą być uznane za obiektywne przeszkody w realizacji ciążącego na podmiotach obowiązku alimentacyjnego.

Stanowiska tego, będącego konsekwencją oceny Kolegium materiału dowodowego, nie są też w stanie zmienić okoliczności związane ze stanem zdrowia wymagającej opieki matki skarżącej. Z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, że matka skarżącej, jak wynika z wywiadu środowiskowego z dnia 6 lutego 2023 r., wymaga stałej systematycznej pomocy i opieki ze strony córki, z którą mieszka, jest osobą niepełnosprawną o znacznym stopniu niepełnosprawności, jest chora na serce, musi mieć stałą kontrolę u lekarza specjalisty (kardiologa), jest zaopiekowana przez skarżącą, która sprawuje stałą i systematyczną opiekę nad swoją niepełnosprawną mamą. Skarżąca, jak podnosi wykonuje wszystkie niezbędne czynności (a w nocy pozostaje w dyspozycji względem niepełnosprawnej matki), higieniczne oraz samoobsługowe, tj. myje oraz karmi, dba o zmianę pościeli, sprząta, pierze i przygotowuje posiłki, umawia wizyty lekarskie i jest obecna podczas ich przebiegu przy matce. Skarżąca realizuje też recepty, dawkuje

i podaje leki, załatwia wszystkie sprawy urzędowe, robi zakupy oraz zajmuje się płaceniem rachunków, sprząta, przygotowuje posiłki, karmi, myje matkę, dawkuje

i podaje leki. Nadto w zależności od potrzeby robi zakupy, załatwia sprawy urzędowe opłaca rachunki - w zależności od potrzeby. Czynności wykonywane względem niepełnosprawnej matki zajmują skarżącej, jak twierdzi, całą dobę, ponieważ w nocy skarżąca czuwa i jest dyspozycyjna względem niepełnosprawnej matki.

Racje ma więc Kolegium, że nie można było uznać, za taki zakres i taki charakter sprawowanej przez skarżącą opieki nad matką, który, by uniemożliwiał

jej podjęcie jakiejkolwiek aktywności zawodowej, choćby w ograniczonym zakresie godzinowym. Na podstawie przedstawionego materiału dowodowego nie sposób przyjąć, że skarżąca, wbrew twierdzeniom, stale i nieprzerwanie w rozumieniu ustawy sprawuje osobistą opiekę. Skarżąca, nie przedstawiła takich okoliczności, jak już Sąd podkreślił, które by świadczyły o tym, że po pierwsze rodzeństwo ma obiektywne przeszkody w sprawowaniu opieki nad matką, a po drugie, nie przedstawiła takich okoliczności obrazujących stan zdrowia wymagającej opieki, że jej funkcjonowanie w życiu codziennym w sposób samodzielny nie jest możliwe

bez pomocy skarżącej w sposób ciągły i nieprzerwany, a więc taki, który wyklucza podjęcie przez nią jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Żaden z organów, ani też Sąd nie neguje, że skarżąca zajmuje się matką, sprząta, gotuje, podaje posiłki, karmi, podaje leki, jednak przyznanie prawa do przedmiotowego świadczenia nie jest za sprawowanie opieki. Podkreślić należy, że świadczenie to jest przyznawane wówczas, gdy wyczerpane zostały wszelkie inne możliwości zapewnienia opieki osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji (w tym m.in. współdziałanie wszystkich dzieci w opiece, ew. zatrudnienie opiekuna, czy skorzystanie z usług opiekuńczych), a mimo to - ze względu na rzeczywisty zakres opieki, wynikający z potrzeb osoby niepełnosprawnej (a dokładniej, jej stanu zdrowia) - istnieje konieczność rezygnacji z zatrudnienia bądź niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z uwagi na konieczność tej opieki. Czynności takie jak sprzątanie, gotowanie są tymi, które związane są prowadzeniem każdego gospodarstwa domowego. Konieczność natomiast pomocy w czynnościach utrzymywania ciała matki w higienie (mycie, zmiana pampersów) wymaga poświęcenia czasu, ale nie w takim rozmiarze, że niweczy to całkowicie jakąkolwiek pracę skarżącej, tym bardziej, że analiza oceny samodzielnego funkcjonowania matki skarżącej wg skali Barthel, nie potwierdza twierdzeń skarżącej o tak absorbujących ją czynnościach opiekuńczych wobec matki, iż wykluczone jest podjęcie przez skarżącą jakiejkolwiek pracy. Matka skarżącej porusza się po płaskich powierzchniach w miarę samodzielnie lub wymaga jedynie pomocy w tym względzie, jest samodzielna w przemieszczaniu się z łózka na krzesło i z powrotem, siadanie, jest samodzielna w załatwianiu potrzeb fizjologicznych, jedynie w innych czynnościach potrzebuje pomocy. Co prawda skarżąca na gruncie przepisów art. 17b w związku z art. 3 pkt 6 ustawy o świadczeniach rodzinnych nie jest rolnikiem, gdyż posiada gospodarstwo rolne o pow. 0,6400 ha fizycznych, niemniej jednak okoliczność ta nie jest również bez znaczenia w kwestii istnienia związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem pracy a koniecznością sprawowania opieki nad matką. Nawet więc jeżeli z formalnego punktu widzenia nie można skarżącej określić jako rolnika w rozumieniu ustawy, to praca tego rodzaju odznacza się elastycznością czasu pracy, a co za tym idzie umożliwia takie zorganizowanie pracy, by również możliwa była pomoc niepełnosprawnej matce w jej codziennym funkcjonowaniu.

Przypomnieć należy, że prawo do tego świadczenia może być przyznane tylko wówczas, gdy zaistniały wszystkie przewidziane ku temu przepisami ustawy o świadczeniach rodzinnych pozytywne przesłanki, a jednocześnie nie zachodzi żadna z negatywnych przesłanek wykluczających przyznanie prawa do tego świadczenia.

W odniesieniu do stanowiska Kolegium, które wprawdzie podkreśliło, że kwestia ta nie jest jedyną podstawą odmowy przyznania przedmiotowego świadczenia, to pomimo tego Sąd podkreśla, że istotnie co do zasady nie jest możliwe jednoczesne pobieranie zasiłku dla opiekunów i świadczenia pielęgnacyjnego. Do wskazanego wniosku prowadzi bowiem wykładnia przepisów art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b oraz art. 27 ust. 5 pkt 2 i 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych, jednak nie sposób przyjąć, że pobieranie świadczenia w związku z wcześniej ustalonym prawem do zasiłku dla opiekunów wyklucza możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Powyższe pomijałoby w istocie możliwość wyboru przez osobę uprawnioną jednego z pozostających w zbiegu świadczeń. Skarżąca oświadczyła, że z pobierania tego zasiłku rezygnuje. Uzasadnione jest więc przeprowadzenie tak postępowania przez organ i jego rozstrzygnięcie, aby nie pozbawiono uprawnionego podmiotu wsparcia z związku z koniecznością opieki nad osobą niepełnosprawną. Organ powinien zastosować rozwiązania proceduralne gwarantujące stronie przewidziane w art. 27 ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych prawo wyboru świadczenia (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 stycznia 2022 r., sygn. akt I OSK 866/21, z dnia 13 lipca 2018 r., sygn. akt I OSK 235/18). Nadto, winien rozważyć jednoczesne przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego i uchylenie decyzji przyznającej zasiłek dla opiekuna (przykładowo: tego samego dnia, zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 grudnia 2019 r. sygn. akt I OSK 200/19). W rozpoznawanej sprawie mimo niewłaściwego działania organów w tym względzie, nie można było uznać tego za naruszenie przez organy przepisów postępowania mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy, skoro dokonana przez nie ocena charakteru i zakresu czynności opiekuńczych i istnienie innych osób oprócz skarżącej zobowiązanych do alimentacji wobec matki skarżącej, a także ocena samodzielnego funkcjonowania samej osoby niepełnosprawnej w ramach istnienia związku przyczynowo – skutkowego, prowadzi do wniosku, że brak jest tego koniecznego związku przyczynowo – skutkowego.

Podkreślić zatem jeszcze raz należy, że istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest częściowe zrekompensowanie opiekunowi niepełnosprawnego strat finansowych spowodowanych niemożnością podjęcia pracy lub rezygnacją z niej w związku z koniecznością opieki nad osobą niepełnosprawną (por. np. wyrok NSA z dnia 21 sierpnia 2018 r., sygn. akt I OSK 1124/18). Czynności opiekuńcze wykonywane przez opiekuna musza być więc tego rodzaju i obejmować taki zakres, że absorbują opiekuna w takim wymiarze, że nie jest on w stanie podjąć pracy i to nawet w niepełnym wymiarze czasu pracy. Takiego stanu rzeczy skarżąca nie przedstawiła organom, by mogły one w drodze określonych środków dowodowych ustalić, że stan faktyczny przedstawia się w niniejszej sprawie właśnie w taki sposób.

W rozpatrywanej sprawie, zdaniem Sądu, nie można więc skutecznie postawić Kolegium zarzutu ani naruszenia wskazanych w skardze przepisów prawa materialnego przez ich błędną wykładnię i zastosowanie. Nie można też Kolegium zarzucić naruszenia przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, które by skutkowały uchyleniem kontrolowanych decyzji.

Ratio legis pomocy społecznej, która to, co ponownie podkreślić należy z całą mocą, ma charakter subsydiarny. To rodzina w pierwszym rzędzie zobowiązana jest do zapewnienia opieki najbliższym. Pomoc państwa jest zatem możliwa jedynie wówczas, gdy wnioskujący o nią wykaże w sposób niebudzący wątpliwości, że wyczerpał wszystkie inne możliwości zapewnienia opieki niepełnosprawnemu członkowi rodziny. Tego aspektu w procesie wykładni, a co za tym idzie i stosowania przepisów, będącą tego konsekwencją, nie sposób pominąć.

Kolegium mogło więc, pomimo błędu organu pierwszej instancji w wykładni i zastosowaniu art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, skorzystać z przyznanych mu kompetencji art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. i utrzymać w mocy trafne i odpowiadające prawu rozstrzygnięcie tego organu.

Skarga nie mogła zatem wywrzeć zamierzonego skutku.

W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634), orzekł, jak w sentencji wyroku.