Wyrok WSA w Szczecinie, sygn. akt II SA/Sz 791/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie
Data orzeczenia: 2024-11-28 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6163 Gospodarowanie nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 6
journal: Dz.U. 1989 nr 10 poz 53
law: Ustawa z dnia 24 lutego 1989 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin oraz o zmianie ustawy o podatku rolnym.
article: art. 9 ust.1, art. 31, art. 33 ust. 2 i 3
journal: Dz.U. 1974 nr 21 poz 118
law: Ustawa z dnia 29 maja 1974 r. o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Patrycja Joanna Suwaj Sędziowie Sędzia WSA Renata Bukowiecka-Kleczaj Asesor WSA Krzysztof Szydłowski (spr.) Protokolant starszy sekretarz sądowy Agnieszka Klimek po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 28 listopada 2024 r. sprawy ze skargi K. O., A. M., A. M., R. M., B. R., J. M., D. S. na decyzję S. K. O. w S. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie nieodpłatnego przyznania własności działki gruntu rolnego oddala skargę.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 7 sierpnia 2024 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Szczecinie po rozpatrzeniu odwołania: K. O., A. M., A. M., R. M., B. R., J. M. i D. S. orzekło o utrzymaniu w mocy decyzji Starosty [...] z dnia 6 marca 2024 r. nr 2/XII-GN/24, o odmowie nieodpłatnego przyznania z własności Skarbu Państwa na rzecz stron działki oznaczonej numerem [...], położonej w obrębie ewidencyjnym G. , gmina T.

Organ odwoławczy wyjaśnił, iż strony wystąpiły z wnioskiem o przeniesienie prawa własności gruntu pod budynkami, które wchodziły w skład gospodarstwa rolnego przekazanego na rzecz Skarbu Państwa. Powyższe gospodarstwo rolne, o łącznej pow. 8,16 ha zostało przejęte przez Państwo decyzją Naczelnika Miasta i Gminy T. z dnia 4 sierpnia 1975 r. znak Rol.6040/22/775 za zaopatrzenie emerytalne od małżonków S. i I. M.. Spod przejęcia zostały wyłączone zabudowania, które stanowiły odrębny od gruntu przedmiot własności rolników. Aktualnie o nieodpłatne przyznanie własności działki nr [...] jako gruntu znajdującego się pod budynkami wystąpili spadkobiercy rolników.

W celu ustalenia stanu faktycznego i prawnego ww. nieruchomości zostało przeprowadzone postępowanie wyjaśniające. Ustalono, iż aktualnie część graficzna ewidencji gruntów i budynków nie wykazuje zabudowań na przedmiotowym terenie. Stwierdzono w tym zakresie, że budynek gospodarczy znajdujący się wcześniej na mapach został zlikwidowany w trakcie pracy polegającej na założeniu ewidencji budynków Powiatu Gryfińskiego. W warunkach technicznych projektu przyjęto założenie, że w EGIB nie wykazuje się obiektów budowlanych, które nie posiadają dachu. Wyniki założenia ewidencji dla gminy T. były ogłoszone w Dzienniku Urzędowym Województwa Zachodniopomorskiego.

W toku zainicjowanego wnioskiem stron postępowania, w dniu 26 stycznia 2024 r., zostały przeprowadzone oględziny nieruchomości z udziałem stron i powołanych przez nich świadków. W wyniku przedmiotowych oględzin ustalono, że działka nr [...] obecnie jest porośnięta i zaniedbana. Nie nosi ona żadnych znamion użytkowania. Na działce znajduje się ruina budynku, który według uczestników oględzin był w części budynkiem gospodarczym i mieszkalnym. Według świadków budynek był zamieszkiwany przez najmłodszego syna rolników do 2002 r. Od tego czasu budynek nie był zamieszkiwany i nikt nie użytkował działki.

Stwierdziwszy powyższe organ I instancji odmówił przyznania wnioskodawcom własności działki nr [...] wskazując, iż podmiot występujący z żądaniem nieodpłatnego przeniesienia na niego własności gruntu pod budynkami musi wykazać, iż jest właścicielem tych budynków, a więc budynki te (lub budynek) muszą istnieć w dacie zgłoszenia żądania i w dacie orzekania przez organy administracji. Nie można być właścicielem budynków nieistniejących. Jak wyjaśniono, budynkiem jest obiekt budowlany w rozumieniu przepisów prawa budowlanego, który jest trwale związany z gruntem, wydzielony z przestrzeni za pomocą przegród budowlanych oraz posiada fundamenty i dach. Zatem fragmenty fundamentów nie mogą być uznane za budynek.

W odwołaniu od powyższej decyzji strony podnosiły w szczególności, że w dniu wejścia w życie ustawy z dnia 24 lutego 1989 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin oraz o zmianie ustawy o podatku rolnym, istniały na działce nr [...] zabudowania mieszkaniowe i gospodarskie. Zdaniem odwołujących organ nie powinien był pomijać, że J. M. działaniem ówczesnego sołtysa został pozbawiony możliwości użytkowania nieruchomości, a K. O. została wprowadzona w błąd odnośnie ubiegania się o prawo własności powyższej działki przez pracowników Urzędu Gminy w T. oraz sołtysa wsi G., co skutkowało tym, że budynki uległy zniszczeniu, na co spadkobiercy nie mieli wpływu. Zdaniem odwołujących przy orzekaniu o prawie własności działki nr [...] organ administracji powinien opierać się na stanie faktycznym istniejącym na dzień wejścia w życie ustawy, nie zaś na istniejącym aktualnie.

Rozpatrując powyższe odwołanie Kolegium potwierdziło prawidłowość ustaleń poczynionych przez organ I instancji. Wyjaśniło, że na podstawie decyzji Naczelnika Miasta i Gminy T. z dnia 4 sierpnia 1975 r. przejęto na własność Skarbu Państwa w zamian za rentę od małżonków S. i I. M. gospodarstwo rolne o powierzchni 8,16 ha bez zabudowań. Wyłączone spod przejęcia zabudowania stanowiły odrębny od gruntu przedmiot własności rolników. Powyższa decyzja została wydana na podstawie przepisów ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne. Zgodnie z art. 11 ust. 1 powołanej ustawy, rolnik, który przekazał gospodarstwo rolne za rentę, mógł zatrzymać budynki wchodzące w skład nieruchomości przekazywanych Państwu. Budynki takie stawały się odrębnym od gruntu przedmiotem własności z chwilą przejścia nieruchomości. Ustawa ta wprowadzała zatem wyjątek od fundamentalnej zasady superficies solo cedit, wyrażonej w art. 48 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którą budynki i inne urządzenia trwale z gruntem związane stanowią jego część składową i dzielą jego los prawny. Ten stan prawny uległ zmianie z chwilą wejścia w życie ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin, która pozwalała rolnikowi wyłączyć i zachować z gospodarstwa rolnego przekazanego Państwu własność działki gruntu, na której wzniesione zostały budynki lub ich część. Ponieważ po wejściu w życie tej ustawy nastąpiło zróżnicowanie sytuacji prawnej rolników w zakresie prawa do gruntu pod budynkami przekazanego Państwu gospodarstwa rolnego, w zależności od tego w jakiej dacie wydano decyzję o przejęciu gospodarstwa rolnego na rzecz Państwa, ustawodawca w art. 6 ustawy o zmianie ustawy ubezpieczeniu społecznym rolników i członków ich rodzin oraz zmianie ustawy o podatku rolnym wprowadził prawo nieodpłatnego nabycia przez rolników własności działki przekazanej na rzecz Państwa w zamian za rentę, znajdującej się pod budynkami stanowiącymi odrębny od gruntu przedmiot prawa własności, wraz ze służebnością gruntową w zakresie niezbędnym do korzystania z uzyskanego prawa własności do gruntu pod budynkami

Jak podkreślił organ odwoławczy, aby skutecznie ubiegać się o prawo nieodpłatnego nabycia własności działki na podstawie art. 6 ustawy, należy legitymować się tytułem własności do budynków oraz wykazać, że znajdują się one na działce wchodzącej w skład gospodarstwa rolnego przekazanego Państwu.

W zakresie zarzutu odwołujących, iż dla realizacji opisanego wyżej uprawnienia wystarczające jest wykazanie, że budynek istniał na gruncie w dniu 1 stycznia 1989 r. tj. w dacie wejścia w życie ustawy z 24 lutego 1989 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników i członków ich rodzin, Kolegium - powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych - stwierdziło, iż podmiot występujący z żądaniem nieodpłatnego przeniesienia na niego własności gruntu pod budynkami musi wykazać, iż jest właścicielem budynków, a więc budynki te (lub budynek) muszą istnieć w dacie zgłoszenia żądania i w dacie orzekania przez organy administracji, gdyż nie można być właścicielem budynków nieistniejących. Zarówno wykładnia językowa, jak i wykładnia celowościowa art. 6 ustawy wskazuje, iż niespełnienie przesłanki istnienia na działce gruntu budynków w dacie orzekania przez organy administracji skutkować powinno wydaniem decyzji odmawiającej nieodpłatnego przyznania wnioskodawcy własności działki. Tym samym nie można przyjąć, że wystarczające jest, jak twierdzą odwołujący, aby budynek istniał na gruncie w dniu wejścia w życie ustawy z dnia 24 lutego 1989 r. Celem zwrotu przekazanej na własność Państwa działki gruntu pod budynkami, jest zapewnienie bardziej racjonalnego wykorzystania zarówno budynków, jak i gruntu pod tymi budynkami oraz doprowadzenie do sytuacji, w której będą one stanowiły jeden przedmiot własności danej osoby. Art. 6 ustawy nie może być zatem traktowany jako podstawa prawa do zwrotu działki gruntu, na której nie ma budynków (które były w dniu przekazania gospodarstwa rolnego), po to tylko aby przysporzyć materialnych korzyści następcom prawnym właścicieli gospodarstwa rolnego, przekazanego na rzecz Państwa. Celem uprawnienia określonego w tym przepisie jest zwrócenie właścicielowi budynków działki gruntu ściśle związanej z tymi budynkami, a tym samym zniesienie odrębnej od gruntu własności budynków i w konsekwencji doprowadzenie do stanu, w którym los prawny budynków podziela los prawny gruntu, na którym są one usytuowane. Przy czym dla zastosowania art. 6 ustawy nie wystarczy, aby na działce znajdowały się pozostałości po budynkach, lecz konieczne jest, by w dniu orzekania o przyznaniu własności działki, fizycznie istniał choćby jeden budynek bez względu na jego stan techniczny. Ponieważ ustawa o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin oraz o zmianie ustawy o podatku rolnym nie zawiera legalnej definicji budynku, kierując się zatem zasadą jedności i spójności systemu prawnego, należy odwołać się do definicji budynku zawartej w ustawie Prawo budowlane.

Uznano, że skoro w ewidencji gruntów na działce nr [...] nie jest ujawniony żaden budynek a nadto z protokołu oględzin nieruchomości wynika, że na działce tej znajduje się ruina budynku, który według osób uczestniczących w oględzinach był w części budynkiem gospodarczym i mieszkalnym a działka jest porośnięta i zaniedbana - należy uznać, że obecnie na przedmiotowej działce nie znajduje się żaden budynek, który mógłby stanowić przedmiot odrębnej własności i jednocześnie dawałby podstawę do zastosowania przepisu art. 6 ustawy. Wnioskodawcy nie wykazali zatem przesłanki istnienia na działce gruntu budynku, co skutkuje wydaniem decyzji odmawiającej nieodpłatnego przyznania własności działki pod budynkiem.

Ponadto, zdaniem Kolegium, twierdzenia odwołujących, iż J. M. działaniem innych osób został pozbawiony możliwości użytkowania przedmiotowego budynku, zaś K. O. została wprowadzona w błąd odnośnie ubiegania się o prawo własności gruntu, wskutek czego budynek uległ zniszczeniu, nie mogą stanowić argumentów przemawiających za odmiennym rozstrzygnięciem w sprawie.

Pismem z 30 sierpnia 2024 r. strony wniosły skargę na powyższą decyzję Kolegium domagając się jej zmiany i przyznania prawa własności działki, ewentualnie uchylenia decyzji i przekazania sprawy do ponownego rozpatrzenia.

Skarżonej decyzji zarzucono:

1) naruszenie przepisów prawa materialnego, poprzez dokonanie nieprawidłowej interpretacji przepisu art. 6 ustawy z dnia 24 lutego 1989 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin oraz o zmianie ustawy o podatku rolnym (Dz.U. z 1989 r. Nr 10, poz. 53), poprzez błędne uznanie, że wnioskodawcy nie spełniają warunków do żądania przyznania im prawa własności gruntu pod budynkami, bowiem aktualnie na działce znajduje się ruina budynku, gdy tymczasem w dniu wejścia w życie w/w ustawy i w tej dacie istniały na gruncie zabudowania mieszkaniowe i gospodarskie,

2) naruszenie przepisów postępowania w zakresie, który miał wpływ na wynik sprawy, tj. w zakresie art. 6, art. 7, art. 8, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2023 r. poz. 775 ze zm.) w zw. z art. 2 i 7 Konstytucji RP, poprzez naruszenie przez organ w toku postępowania administracyjnego przepisów postępowania, które to uchybienia miały wpływ na wynik sprawy, gdyż doprowadziły do nierozważenia całego materiału dowodowego w sprawie a ponadto naruszało zasady wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (w tym strony postępowania), co ujawniło się między innymi przez:

- niewyjaśnienie stanu faktycznego sprawy i uznanie, że nie ma w niej znaczenia ustalenie, czy i w jakim stanie znajdowały się budynki na gruncie w dniu 1 stycznia 1989 r. i do kiedy budynki znajdowały się na gruncie i przyjęcie przez organ, że znaczenie ma jedynie stan na gruncie w chwili obecnej;

- pominięcie w zupełności faktu, że faktycznie spadkobierca J. M. działaniem ówczesnego sołtysa został pozbawiony możliwości ich użytkowania, a K. O. została wprowadzona w błąd odnośnie ubiegania się o prawo własności powyższej działki przez pracowników Urzędu Gminy w T. oraz sołtysa wsi G., co skutkowało tym, że budynki uległy zniszczeniu, na co spadkobiercy nie mieli wpływu;

- błędne oparcie się przez organ na stanie faktycznym udowodnionym na dzień wydania decyzji, a nie na dzień wejścia w życie ww. ustawy.

W uzasadnieniu skargi Skarżący oświadczyli, iż budynek w całości istniał do 2009 r. Dopiero później ludzie go rozkradli i zniszczyli. Na dowód czego przedłożono informację z rejestru budynków sporządzoną w dniu 8 sierpnia 2023 r. według stanu na dzień 1 stycznia 2009 r. Dodatkowo działka nr [...] użytkowana przez S. i I. M. do ich śmierci, została podzielona na działki [...] i [...] dopiero w roku 2000. W momencie podziału działki w budynku mieszkał nadal ich syn J. M..

W ocenie Skarżących zgodnie z art. 6 ustawy roszczenie o przeniesienie własności działki gruntu wiąże z własnością budynków znajdujących się na gruncie. Pamiętać, jednakże należy, iż roszczenie to ma charakter prawa majątkowego i jest dziedziczne. Co za tym idzie, jeżeli budynki istniały w dacie 1 stycznia 1989 r. to osoba uprawniona nabywała prawo do nieodpłatnego nabycia działki gruntu, na których zostały one wzniesione. Tak więc niezależnie od tego w jakim stanie technicznym budynki te znajdowały się na działce były rolnik bądź jego następca prawny nabywał uprawnienie do uzyskania własności działki gruntu. A contrario, o ile do usunięcia budynków doszło przed wejściem w życie przepisu ustanawiającego uprawnienie dla właścicieli budynków, to roszczenie o przeniesienie własności działki gruntu, na której te budynki zostały wzniesione nigdy nie powstało, która to okoliczność wykluczałaby w ogóle możliwość skutecznego wystąpienia z wnioskiem na podstawie art. 6 omawianej ustawy. Wątpliwości budzić może natomiast czy dla orzeczenia o przekazaniu nieodpłatnie na własność działki gruntu, na której te budynki zostały wzniesione wystarczającym jest, by budynki istniały w dniu wejścia w życie art. 6 omawianej ustawy, czy też koniecznym jest ich istnienie w terminie późniejszym, a jeżeli tak, to czy cezurą czasową przesądzającą o dopuszczalności przeniesienia własności działki gruntu, na której budynek wzniesiono, jest data złożenia wniosku przez osobę uprawnioną, czy też data orzekania w sprawie przez organy administracji.

Zdaniem Skarżących wątpliwości powyższych nie pozwala usunąć wykładnia językowa, albowiem art. 6 z jednej strony wprost odwołuje się do właścicieli budynków, co sugerowałoby, iż podmiotem uprawnionym są właściciele aktualnie istniejących budynków, a z drugiej posługuje się sformułowaniem "działki, na której budynki zostały wzniesione", a nie "działki, na której budynki się znajdują", co sugeruje, iż fizyczne istnienie budynków w momencie orzekania nie jest przez ustawodawcę wymagane.

Skoro ustawodawca zmierzał do likwidacji sytuacji, w której doszło do zróżnicowania sytuacji prawnej rolników celem tej regulacji było usunięcie dyskryminacji rolników i ich spadkobierców, którzy przekazali gospodarstwa Państwu przed 1 stycznia 1983 r. w stosunku do tych rolników i ich spadkobierców, którzy przekazali gospodarstwa po 1 stycznia 1983 r., nie ma podstaw do zwężającej wykładni art. 6 ustawy z dnia 24 lutego 1989 r. ograniczającej jego zastosowanie tylko do właścicieli takich budynków, które fizycznie istnieją w dniu orzekania, czy też w dniu wystąpienia z wnioskiem o przeniesienie własności działki. Stąd też zdaniem Skarżących uznać należy, iż kluczowe znaczenie dla sprawy ma ustalenie stanu zabudowań na przedmiotowej działce na dzień 1 stycznia 1989 r., to jest na dzień wejścia w życie art. 6 ustawy z dnia 24 lutego 1989 r. ustanawiającego prawo do nieodpłatnego nabycia własności gruntu przez właściciela posadowionych na nim budynków.

Podkreślono też, że nikt nie poinformował spadkobierców o możliwości nieodpłatnego nabycia działki, co skutkowało tym, że budynki uległy zniszczeniu. Zostali oni wprowadzeni w błąd odnośnie przeniesienia prawa własności działki nr [...], dlatego też wniosek w Starostwie został złożony dopiero w 2023 r. Budynek mieszkalno-gospodarczy w chwili wejścia w życie ustawy z dnia 24 lutego 1989 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin oraz o zmianie ustawy o podatku rolnym istniał i był zamieszkiwany przez J. M. do 2002 r.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoją dotychczasową argumentację. Zdaniem Kolegium zarzuty podniesione przez Skarżących nie zasługują na uwzględnienie.

Na rozprawie w dniu 28 listopada 2024 r. K. O. oświadczyła, iż wnosi o uchylenie decyzji organów obu instancji. Wskazała, że na działce nr [...] budynek istniał do 2009 r., potem zaczęto go rozkradać. Aktualnie zostały dwie ściany i fundament.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935 - dalej "p.p.s.a."), wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania w sposób, który miał lub mógł mieć wpływ na wynik sprawy. Należy również podkreślić, że sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest wyłącznie w granicach danej sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.).

Przedmiotem skargi jest decyzja Kolegium utrzymująca w mocy decyzję Starosty G. o odmowie nieodpłatnego przyznania stronom własności działki oznaczonej nr [...] o pow. 0,2076 ha położonej w obrębie ewidencyjnym G. , gmina T.

Podstawę prawną decyzji stanowił art. 6 ustawy z 24 lutego 1989 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin oraz o zmianie ustawy o podatku rolnym (Dz. U. z 1989 r., nr 10 poz. 53 z późn. zm..; dalej powoływana jako "ustawa"). Zgodnie z tą regulacją właścicielom budynków znajdujących się na działce gruntu, która wchodziła w skład gospodarstwa rolnego przekazanego Państwu na podstawie przepisów obowiązujących przed dniem 1 stycznia 1983 r., przysługuje nieodpłatnie na własność działka gruntu, na której te budynki zostały wzniesione. Z własnością wyłączonej nieruchomości jest związana służebność gruntowa w zakresie niezbędnym do korzystania z niej. O przeniesieniu własności działki, jej wielkości oraz o ustanowieniu służebności orzeka od dnia 27 maja 1990 r. rejonowy organ rządowej administracji ogólnej (zgodnie z art. 5 pkt 22 ustawy z dnia 17 maja 1990 r. o podziale zadań i kompetencji określonych w ustawach szczególnych pomiędzy organy gminy a organy administracji rządowej oraz o zmianie niektórych ustaw; Dz.U. 1990, nr 34, poz. 198).

Przepis ten wszedł w życie 1 stycznia 1989 r. i miał służyć uporządkowaniu zróżnicowania sytuacji prawnej rolników w zależności od tego, w jakiej dacie wydano decyzję o przejęciu gospodarstwa rolnego na rzecz Państwa. Jeżeli bowiem nastąpiło to przed dniem 1 stycznia 1983 r. rolnicy mogli zachować jedynie własność budynków, jeżeli zaś po tej dacie - własność działki wraz z wzniesionymi na niej budynkami.

Taki stan rzeczy wynikał z następującego stanu prawnego. Zgodnie z art. 9 ust. 1 ustawy z 28 maja 1974 r. o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne (Dz.U. nr 21, poz. 118; dalej powoływana jako u.p.g.r.), na wniosek rolnika, Państwo przejmowało na własność gospodarstwo rolne w zamian za rentę, jeżeli przekazywał on wszystkie nieruchomości wchodzące w skład tego gospodarstwa, obejmujące co najmniej 2 ha gruntów rolnych i leśnych, a ponadto osiągnął wymagany wiek albo został zaliczony do jednej z grup inwalidów, w myśl przepisów o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin. W myśl art. 11 ust. 1 u.p.g.r. rolnik, który przekazywał gospodarstwo rolne za rentę, mógł zatrzymać budynki wchodzące w skład nieruchomości przekazywanych Państwu. Budynki takie stawały się odrębnym od gruntu przedmiotem własności z chwilą przejęcia nieruchomości. Przejęcie nieruchomości na własność Państwa w zamian za rentę lub za spłaty pieniężne następowało na podstawie decyzji naczelnika gminy, o czym stanowił art. 31 ust. 1 u.p.g.r., zaś w okresie wykonania ostatecznej decyzji o przejęciu nieruchomości na własność Państwa za rentę, rolnikowi przysługiwało prawo do bezpłatnego użytkowania nieruchomości. Rolnik obowiązany był w tym okresie do prowadzenia prawidłowej gospodarki (art. 33 ust. 1 u.p.g.r.). Ostateczna decyzja o przejęciu nieruchomości stanowiła podstawę do ujawnienia stanu własności w ewidencji gruntów i w księdze wieczystej oraz na wniosek rolnika stanowiła podstawę do założenia księgi wieczystej dla budynków stanowiących odrębny od gruntu przedmiot własności (art. 33 ust. 2 i 3 u.p.g.r.).

Ustawa ta stanowiła kontynuację wprowadzonego na mocy art. 4 ust. 1 ustawy z 24 stycznia 1968 r. o rentach i innych świadczeniach dla rolników przekazujących nieruchomości rolne na własność Państwa (Dz.U. nr 3, poz. 15), wyjątku od zasady superficies solo cedit, przewidującego możliwość zatrzymania przez rolnika, po przekazaniu Państwu gospodarstwa rolnego na cele emerytalno-rentowe, budynków jako odrębnego od gruntu przedmiotu własności. Dopiero art. 57 ustawy z 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i ich rodzin (Dz.U. nr 40, poz. 268 z późn. zm.), która weszła w życie z dniem 1 stycznia 1983 r., ustawodawca powrócił do zasady superficies solo cedit – z tym, że ze skutkiem jedynie na przyszłość, tj., gdy przekazanie gospodarstwa rolnego następowało po tej dacie. W konsekwencji po 1983 r. nastąpiło wspomniane zróżnicowanie sytuacji prawnej rolników, w zależności od tego, w jakiej dacie wydano decyzję o przejęciu gospodarstwa rolnego na rzecz Państwa.

W rozpatrywanej sprawie nie jest sporne, iż w dacie wystąpienia przez strony wnioskiem (oraz w dacie orzekania) przez organy administracji na działce nr [...] nie znajdował się żaden obiekt mogący być zakwalifikowanym jako budynek. Powyższe wynika z ewidencji gruntów, przy czym, w toku oględzin ustalono, że na działce znajduje się ruina budynku, który według uczestników oględzin był w części budynkiem gospodarczym i mieszkalnym. Jak podają Skarżący budynek był zamieszkiwany przez najmłodszego syna małżonków M. tj. J. M. do 2002 r. i istniał on do 2009 r. a po tej dacie uległ rozkradzeniu i zniszczeniu.

Powyższa okoliczność jest w ocenie organów kluczowa dla sprawy, gdyż warunkiem skutecznego ubiegania się o prawo własności działki nr [...] było wykazanie przez wnioskodawców prawa własności budynków. Dla wykazania powyższego niezbędne jest zaś aby taki budynek lub budynki istniał w dacie zgłoszenia żądania i orzekania przez organy administracji. Jak podkreślały organy nie można być właścicielem budynków nieistniejących. Natomiast w ocenie Skarżących dla przyznania prawa własności działki objętej wnioskiem wystarczające jest, aby budynki istniały w dacie wejścia w życie ustawy. Ich późniejszy stan, czy nawet istnienie, nie powinien mieć znaczenia w sprawie.

Podstawową kwestią podlegającą rozstrzygnięciu przez Sąd w niniejszej sprawie jest odpowiedź na pytanie na jaką datę należy wykazać istnienie budynku jako przesłanki do wydania pozytywnej decyzji w oparciu o art. 6 ustawy. W tym zakresie w orzecznictwie prezentowane są dwa stanowiska. Zgodnie z pierwszym, na który powołują się Skarżący, wystarczającym jest, by budynki istniały w dacie wejścia w życie art. 6 (vide: wyroki NSA: z 25 kwietnia 1991 r., sygn. akt II SA 194/91; z 24 kwietnia 2009, sygn. akt I OSK 643/08; wyrok WSA w Poznaniu z 16 maja 2013 r., sygn. akt II SA/Po 107/13; WSA w Białymstoku z 28 kwietnia 2016 r., sygn. akt II SA/Bk 187/16). Natomiast zgodnie z drugim poglądem, prezentowanym w aktualnym orzecznictwie i podzielanym przez skład orzekający w sprawie niniejszej, podmiot występujący z żądaniem nieodpłatnego przeniesienia na niego własności gruntu pod budynkiem musi wykazać, że jest właścicielem tych budynków, a więc budynki te (lub budynek), muszą istnieć w dacie zgłoszenia żądania i w dacie orzekania przez organy administracji (vide: wyroki NSA: z 1 grudnia 2010 r., sygn. akt I OSK 1648/10; z 13 stycznia 2017 r., sygn. akt II OSK 838/15; z 29 czerwca 2023 r., sygn. akt I OSK 1304/22; wyroki WSA w Białymstoku z 16 stycznia 2024 r. sygn. akt II SA/Bk 779/23; z 4 marca 2021 r., sygn. akt II SA/Bk 17/21 od którego oddalono skargę kasacyjną wyrokiem z 8 marca 2022 r., wydanym w sprawie sygn. akt I OSK 1048/21 czy też wyrok z 13 lutego 2014 r., sygn. akt II SA/Bk 811/13 od którego także oddalono skargę kasacyjną wyrokiem z 24 maja 2016 r., wydanym w sprawie sygn. akt II OSK 1474/140)

W orzeczeniach powyższych przyjmuje się racjonalnie, że celem zwrotu przekazanej na własność Państwa działki gruntu pod budynkami miało być zapewnienie bardziej racjonalnego wykorzystania zarówno budynków, jak i gruntu pod tymi budynkami oraz doprowadzenie do sytuacji, w której będą one stanowiły jeden przedmiot własności danej osoby. Przepis art. 6 ustawy, nie może być zatem traktowany jako podstawa zwrotu działki gruntu, na której nie ma budynków, po to tylko aby przysporzyć materialnych korzyści następcom prawnym właścicieli gospodarstwa rolnego, przekazanego na rzecz Państwa. Celem uprawnienia określonego w tym przepisie jest zwrócenie właścicielowi budynków działki gruntu ściśle związanej z tymi budynkami, a tym samym zniesienie odrębnej od gruntu własności budynków i w konsekwencji doprowadzenie do stanu, w którym los prawny budynków podziela los prawny gruntu, na którym są one usytuowane. Nieodpłatne przeniesienie własności nieruchomości na podstawie art. 6 ustawy jest możliwe tak długo, jak długo istnieją posadowione na tej nieruchomości budynki stanowiące odrębną własność. Przy czym dla zastosowania art. 6 ustawy nie wystarczy, aby na działce znajdowały się pozostałości po budynkach, lecz konieczne jest, by w dniu orzekania o przyznaniu własności działki, fizycznie istniał choćby jeden budynek bez względu na jego stan techniczny.

W sprawie niniejszej na datę złożenia wniosku (tj. koniec 2023 roku) - od przeszło kilkunastu lat działce nr [...] - nie istniał żaden budynek mogący stanowić przedmiot odrębnej własności budynków. Słusznie wskazują w tym zakresie organy administracji, że nie można być właścicielem budynków nieistniejących. Podkreślić przy tym należy, że przejęcie przez Państwo gospodarstwa rolnego nastąpiło w sposób zgodny z prawem, na wniosek poprzedników prawnych Skarżących w zamian za świadczenie ze strony Państwa w postaci renty. Dlatego też zwrot prawa własności działki mógłby nastąpić tylko w ściśle określonych przez prawo przypadkach. Wbrew twierdzeniom skargi przy wydawaniu decyzji organy nie zastosowały zwężającej wykładni art. 6 ustawy a prawidłowo zastosowały obowiązujący przepis. To stanowisko Skarżących zmierza w istocie do zastosowania wykładni rozszerzającej poprzez wykazanie uprawnienia do skutecznego żądania przeniesienia własności nieruchomości w trybie administracyjnym nie tylko u właścicieli budynków, ale także u właścicieli budynków istniejących w dniu wejścia życie ustawy czy też pozostałości takich budynków. Nie można nie dostrzegać, że aktualny brak budynków może być nie tylko skutkiem ich porzucenia i skrajnego zaniedbania (jak w rozpatrywanej sprawie) lecz także następstwem świadomej likwidacji takich obiektów np. przy budowie infrastruktury drogowej, energetycznej itd. Stąd w pełni racjonalne i zamierzone jawi się odniesienie się przez ustawodawcę w stosowanym w niniejszej sprawie przepisie do aktualnego stanu własności budynku, gdyż jedynie jego faktyczne aktualne istnienie daje gwarancję prawidłowego i niespornego ustalenia kręgu podmiotów uprawnionych do nabycia prawa własności gruntu związanego z owym budynkiem i dalszego funkcjonowania zabudowanej nieruchomości w obrocie prawnym zgodnie z zasadą superficies solo cedit. Stąd z wnioskiem na podstawie art. 6 ustawy mogą skutecznie wystąpić jedynie osoby mogące wykazać, że są właścicielem budynku wzniesionego na działce gruntu, która wchodziła w skład gospodarstwa rolnego przekazanego Państwu. Wbrew stanowisku Skarżących, dla przyjęcia, iż do weryfikacji prawa własności budynków powinien mieć zastosowanie stan nieruchomości z daty wejścia w życie art. 6 ustawy konieczne byłoby wyraźne zawarcie takiej zasady w akcie prawa rangi ustawowej. Powyższe wynika w szczególności z przywoływanej przez Skarżących równej ochrony prawnej własności dla wszystkich podmiotów. Nie sposób nie dostrzegać, że przysporzenie prawa własności Skarżącym na mocy decyzji administracyjnej w istocie oznaczałoby pozbawienie owej własności innego podmiotu. Skoro własność podlega równej dla wszystkich ochronie prawnej, ochrona ta dotyczy również własności jednostek samorządu terytorialnego i Skarbu Państwa.

Brak jest też podstaw do uznania za mogące odnieść zamierzony skutek zarzutów skargi opartych na twierdzeniach dotyczących okoliczności, w jakich budynek najpierw został porzucony przez jego właściciela (czy też posiadacza) a następnie popadł w całkowitą ruinę. Organ jest uprawniony jedynie do badania aktualnego stanu własności budynku a rolą wnioskodawców jest wykazanie się stosownym istniejącym na dzień orzekania prawem własności nieruchomości budynkowej.

Irrelewantne dla rozstrzygnięcia sprawy jest to, w jakim stanie znajdowały się budynki na gruncie w dniu wejścia w życie ustawy. Stąd nie można przyjąć, że stan faktyczny sprawy nie został należycie wyjaśniony. Organy szeroko uzasadniły swoje stanowisko, że obecna pozostałość po budynku nie spełnia dyspozycji art. 6 ustawy. W tym celu prawidłowo posłużono się definicją budynku zawartą w art. 3 pkt 2 ustawy – Prawo budowlane. Zgodnie z tą definicją budynek to obiekt budowlany, który jest trwale związany z gruntem, wydzielony z przestrzeni za pomocą przegród budowlanych oraz posiada fundamenty i dach. Bez wątpienia fundamenty (ruiny jak przyznają sami Skarżący) budynku nie stanowią.

Zdaniem sądu uzasadnienie decyzji zostało sporządzone w sposób zgodny z zasadami wyrażonymi w art. 107 § 3 k.p.a. Organ odwoławczy odniósł się w sposób szczegółowy do zarzutów odwołania, w tym odniósł się do kwestii istnienia budynku na nieruchomości przekazanej Państwu wraz z gospodarstwem rolnym na dzień wejścia w życie ustawy.

W świetle powyższego niezasadnymi okazały się zarzuty dotyczące naruszenia przez organy przepisów postępowania a stwierdzony brak budynków na nieruchomości objętej wnioskiem był wystarczający dla wydania decyzji odmownej, czyniąc bezprzedmiotowym dokonywanie dalszych ustaleń dotyczących historycznego już stanu nieruchomości budynkowej.

W świetle powyższego stwierdzić należy, że kwestionowana decyzja jest zgodna z przepisami prawa a zarzuty i argumenty skargi nie podważyły jej legalności.

Z tych wszystkich względów sąd skargę oddalił na podstawie art. 151 p.p.s.a.