Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt IV SA/Po 478/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2024-07-25 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Grossmann Sędzia WSA Józef Maleszewski (spr.) Asesor sądowy WSA Sebastian Michalski po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 25 lipca 2024 r. sprawy ze skargi S. T. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 4 kwietnia 2024 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Ś. z dnia 15 stycznia 2024 r. nr [...]; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz S. T. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Wnioskiem z dnia 15.11.2023 r. S. T. (dalej jako skarżący) wystąpił o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką E. G..

Burmistrz Ś. decyzją z dnia 15.01.2024 r., znak: [...] r., odmówił skarżącemu przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W uzasadnieniu decyzji organ I instancji wyjaśnił, że zgodnie z art. 63 ust. 1 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. poz. 1429 z późn. zm.) w sprawie mają zastosowania przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 390 z późn. zm., dalej jako u.ś.r.) w brzmieniu dotychczasowym.

Następnie organ I instancji wskazał, że matka skarżącego legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jest rozwiedziona, a skarżący jako syn jest zobowiązany wobec niej do alimentacji. Dalej wyjaśniono, że – jak wynika z oświadczenia skarżącego – jest on jedyną osobą, która może zaopiekować się matką. Ponadto z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego wynika, że zachodzi związek przyczynowo-skutkowy między niepodejmowaniem dodatkowego zatrudnienia w celu polepszenia sytuacji materialnej rodziny a sprawowaną opieka nad matką. Uzasadniono, że pomimo, iż skarżący jest uczniem, to mógłby dodatkowo podjąć zatrudnienie, jednak opieka nad matką, która przeszła operację guza mózgu wyklucza taką możliwość.

Dalej organ I instancji wskazał, że na podstawie art. 17 ust. 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: nie później niż do ukończenia 18. roku życia (pkt 1) lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia (pkt 2). Z orzeczenia o niepełnosprawności matki skarżącego wynika, że jej niepełnosprawność powstała od 49-go roku życia tj. po osiągnięciu wieku wskazanego w ww. przepisie. W związku z powyższym organ I instancji uznał, że pomimo faktycznego sprawowania opieki przez skarżącego, świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, gdyż nie spełnia on warunków wynikających z przepisu art. 17 ust. 1b pkt 1 u.ś.r. uprawniających do świadczenia pielęgnacyjnego. Jednocześnie organ I instancji wyjaśnił, że zna treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., w którym stwierdzono, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. W opinii organu I instancji, Trybunał wskazał wyraźnie uzasadniając swój wyrok, że "skutkiem wejścia w życie niniejszego wyroku nie jest ani uchylenie art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, ani uchylenie decyzji przyznających świadczenia, ani wykreowanie prawa do żądania świadczenia dla opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, jeżeli niepełnosprawność podopiecznych nie powstała w okresie wskazanym przez ustawodawcę." Trybunał Konstytucyjny orzekł ostatecznie o niekonstytucyjności jedynie części normy wynikającej z art. 17 ust. 1b u.ś.r. Skutkiem tego wyroku nie jest zmiana (poprzez uchylenie) przepisów u.ś.r., w związku z czym – zdaniem organu I instancji - brak było podstaw do pozytywnego rozpoznania wniosku skarżącego. Wykonanie wyroku Trybunału wymaga podjęcia niezbędnych oraz niezwłocznych działań ustawodawczych prowadzących do przywrócenia równego traktowania opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych. Ponieważ do obecnej chwili ustawodawca nie zmienił w wyniku nowelizacji ustawy przepisów uznanych za niezgodne z Konstytucją, organ ustalając prawo do świadczenia pielęgnacyjnego dla opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej, w obecnym stanie prawnym (dopóki w tej materii nie zostaną wprowadzone nowe rozwiązania ustawowe) ma obowiązek zbadać, czy spełnione zostały warunki do przyznania tego świadczenia określone w art. 17 u.ś.r.

Odwołanie od powyższej decyzji wniósł skarżący zarzucając jej naruszenie art. 17 ust. 1b u.ś.r. poprzez nieuwzględnienie, że na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. doszło do uznania niekonstytucyjności art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, a tym samym naruszenie art. 32 ust. 1 Konstytucji. W ocenie skarżącego nie jest bowiem możliwe oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która została uznana za niekonstytucyjną.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej jako SKO lub Kolegium) decyzją z dnia 4.04.2024 r., znak: [...], utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy wyjaśnił, że skarżący jest uczniem IV klasy technikum zawodowego i - jak sam wskazał - pomimo, iż jest uczniem to mógłby dodatkowo podjąć zatrudnienie, jednak opieka nad matką, która przeszła operację guza mózgu wyklucza tę możliwość.

Następnie Kolegium uzasadniło, że Naczelny Sąd Administracyjny w wyrokach z 7 listopada 2019 r. (I OSK 1549/19, dostępne: orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej "CBOSA") i z 14 września 2017 r. (I OSK 695/17, CBOSA), trafnie wyjaśnił, że istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest pomoc osobom zdolnym do pracy, ale rezygnującym z niej po to, aby opiekować się niepełnosprawnym członkiem rodziny. Sprawowanie opieki jest zatem wyłącznym powodem rezygnacji z zatrudnienia; rezygnacja zaś z zatrudnienia oznacza, że podjęcie zatrudnienia było możliwe, gdyż osoba rezygnująca była zdolna do pracy.

Kolejno SKO wyjaśniło, że nie każde niepodejmowanie zatrudnienia jest podstawą do przyznania świadczenia, ale tylko takie, którego celem jest sprawowanie opieki. Celem tego uregulowania jest udzielenie pomocy państwa osobie, która podejmuje się sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną i tym samym na czas tej opieki dobrowolnie pozbawia się potencjalnego dochodu. Świadczenie pielęgnacyjne, nie jest bowiem przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym, gdyż wynika ona z prawnego obowiązku, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Nie może być ono traktowane jako zastępcze źródło dochodu.

Zdaniem organu II instancji skarżący w istocie nigdy nie podejmował pracy lub jakiekolwiek innego zatrudnienia, albowiem jest uczniem, a zatem nie zachodzi w niniejszej sprawie związek przyczynowo-skutkowy między niepodejmowaniem zatrudnienia lub rezygnacją z pracy, a opieką nad niepełnosprawną matką. W konsekwencji organ odwoławczy stwierdził, że zarówno na podstawie przepisów obowiązujących do dnia 31.12.2023 r., jak i tych obowiązujących od dnia 01.01.2024 r. brak jest podstawy prawnej do przyznania skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką.

Skargę na powyższą decyzję wywiódł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu skarżący, reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika, zarzucając jej naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r. przez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy przez skarżącego w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowani opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji oraz o zasądzenie na jego rzecz zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego.

W uzasadnieniu skargi wyjaśniono, że z dyspozycji art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, iż świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobom w nim wymienionym, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Z przywołanej normy prawa wynika, że podstawowym wymogiem uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, która nie musi być opieką całodobową. Dalej skarżący wskazał, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w wyroku z dnia 16.09.2021 r., sygn. akt: III SA/Gd 577/21 wskazał, jak należy rozumieć zawarte przez ustawodawcę w ustawie o świadczeniach rodzinnych zwrot stałej oraz długotrwałej opieki: "warunku "stałej" opieki nie można rozumieć jako wykonywania opieki nieustannie i przez 24 godziny na dobę, lecz ma to być opieka stała w sensie trwałości, zaś "długotrwała" w sensie rozciągłości w czasie, jako opieka nad niepełnosprawną osobą, której zakres wyznaczony jest niepełnosprawnością osoby wymagającej opieki, a więc koniecznością wykonywania czynności warunkujących egzystowanie tej osoby w warunkach godności człowieka (por. wyrok WSA w Krakowie z dnia 9 grudnia 2019 r., sygn. akt III SA/Kr 1164/19). Istotą opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. jest więc nie tylko jej stałość i ciągłość, ale także zapewnienie zaspokojenia normalnych, codziennych potrzeb osoby, nad która jest sprawowana; zapewnienie jej egzystencji, której bez pomocy osób trzecich nie jest w stanie sobie sama zapewnić (por. wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 3 lipca 2019 r., sygn. akt II SA/Rz 535/19). Przede wszystkim nie sposób przyjąć, że skoro pomoc (opieka) świadczona przez skarżącą matce nie jest wykonywana przez całą dobę (a jedynie we wskazanych godzinach), to tym samym nie można mówić o opiece "stałej i długoterminowej" w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. Abstrahując od kwestii, że w sprawowaniu opieki, o której mowa wart. 17 ust. 1 u.ś.r. chodzi przede wszystkim o pomoc w zapewnieniu zaspokojenia normalnych, podstawowych i codziennych potrzeb egzystencjalnych osobie niepełnosprawnej, których ta z uwagi na stopień niepełnosprawności (schorowania) nie jest w stanie sobie sama zapewnić".

W odpowiedzi na skargę organ II instancji wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swą argumentację wyrażoną w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Niniejsza sprawa została rozpoznana przez Sąd na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym zgodnie z art. 119 pkt 2 p.p.s.a.

Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone między innymi art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2492 z późn. zm.) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 935, dalej jako p.p.s.a.), sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego.

Z brzmienia art. 145 § 1 p.p.s.a. wynika, że w przypadku, gdy sąd stwierdzi bądź to naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź to naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź wreszcie inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wówczas - w zależności od rodzaju naruszenia - uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub w części, albo stwierdza ich nieważność bądź niezgodność z prawem.

Zaskarżona decyzja lub postanowienie mogą ulec uchyleniu tylko wtedy, gdy organom administracji publicznej można postawić uzasadniony zarzut naruszenia prawa, czy to materialnego, czy to procesowego, jeżeli naruszenie to miało, bądź mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Przy tym z mocy art. 134 § 1 p.p.s.a. tejże kontroli legalności sąd dokonuje także z urzędu, nie będąc związany zarzutami i wnioskami oraz powołaną podstawą prawną.

Sąd kontrolując w tak zakreślonych granicach legalność zaskarżonego rozstrzygnięcia stwierdził, że wniesiona w sprawie skarga zasługuje na uwzględnienie.

Przedmiotem kontroli jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 4.04.2024 r., znak: [...], utrzymująca w mocy decyzję Burmistrza Ś. z dnia 15.01.2024 r., znak: [...] r., w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowią przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 390 z późn. zm.) w brzmieniu obowiązującym do dnia 31.12.2023 r.

W myśl art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Zgodnie z art. 17 ust. 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18. roku życia (pkt 1) lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia (pkt 2). Przypomnieć należy, że przepis ten na mocy wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 (Dz. U. poz. 1443), w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji.

Z analizy akt sprawy wynika, że niepełnosprawność osoby wymagającej opieki istnieje od 49. roku życia (vide: orzeczenie o stopniu niepełnosprawności z dnia 22.09.2023 r.). Okoliczność ta - wobec treści wyżej przytoczonego wyroku Trybunału Konstytucyjnego - pozostaje, w okolicznościach rozpoznawanej sprawy, bez znaczenia dla możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Skoro bowiem Trybunał uznał art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje on prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji, to fakt, że niepełnosprawność matki skarżącego powstała w późniejszym niż przewidziany w art. 17 ust. 1b u.ś.r. wieku, nie może stanowić przyczyny odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Na kanwie niniejszej sprawy spornym pozostaje czy organ II instancji dokonał właściwej wykładni oraz prawidłowego zastosowania przepisu art. 17 ust. 1 u.ś.r. Zdaniem tego organu brak jest w sprawie związku przyczynowo-skutkowego między niepodejmowaniem przez skarżącego zatrudnienia lub rezygnacją z pracy, a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką.

Z akt sprawy wynika, że skarżący zamieszkuje z matką, która z uwagi na liczne schorzenia, w tym przebytą operację pnia mózgu, wymaga stałej opieki przy czynnościach życia codziennego. Opiekę tę sprawuje skarżący, wykonując wszystkie prace w gospodarstwie domowym, jak i załatwiając wszelkie sprawy poza domem np. sprawy urzędowe, kontakt z lekarzami, wizyty szpitalne (rehabilitacja). Jak wynika z przeprowadzonego w dniu 15.12.2023 r. wywiadu środowiskowego, opieka nad matką zajmuje skarżącemu tyle czasu, że ma z tego powodu problemy z nauką (powtarza klasę) i mimo, że jest osobą pełnoletnią nie jest w stanie podjąć chociażby weekendowej pracy. Matka skarżącego jest rozwódką, ma córkę, z którą nie utrzymuje kontaktów, pozostając z nią w konflikcie.

Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. formułuje warunek rezygnacji (zaprzestania) lub niepodejmowania zatrudnienia (bądź innej pracy zarobkowej), który należy brać pod uwagę dokonując oceny spełnienia przesłanek koniecznych do ustalenia prawa do ww. świadczenia. W świetle powyższego, osoba ubiegająca się o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego powinna sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną w wymiarze, który obiektywnie zmusza ją do rezygnacji z dotychczasowego zatrudnienia, bądź wyklucza możliwość podjęcia zatrudnienia (lub innej pracy zarobkowej). Istotna jest tu również ocena, czy zakres sprawowanej opieki wypełnia ustawowe przesłanki, warunkujące ustalenie tego prawa i stwierdzenie związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy sprawowaną opieką a możliwością pogodzenia jej z pracą zarobkową.

Niewątpliwie świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za sam fakt opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, czy też za pozostawanie w gotowości do świadczenia czynności opiekuńczych. W orzecznictwie prezentowane jest stanowisko, że powinno ono stanowić ekwiwalent za faktyczny brak możliwości podjęcia przez opiekuna zatrudnienia wobec konieczności sprawowania czynności opiekuńczych, bądź za rezygnację z zatrudnienia w celu ich sprawowania. Norma art. 17 ust. 1 u.ś.r. odnosi się więc do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Prawodawca wymaga bowiem, by brak podejmowania zatrudnienia lub rezygnacja z niego przez osoby wymienione w ww. normie pozostawały w bezpośrednim związku z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Spełnienie przesłanek określonych w art. 17 ust. 1 u.ś.r. oznacza, że czynności opiekuńcze muszą w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, a związek pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia (jego niepodejmowaniem) a opieką musi być bezpośredni i ścisły. Oceny takiej powinien dokonać organ administracji, biorąc pod uwagę okoliczności konkretnej sprawy i ustalając, czy istotnie osoba sprawująca opiekę nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia lub zmuszona jest z niego zrezygnować. Kluczowym jest, że w przywołanej regulacji brak jest wskazania dotyczącego sprawowania opieki w sposób nieprzerwany, całodobowy, codzienny, samodzielny, jak też przebywania stale w pobliżu osoby, która pomocy tego typu wymaga. Jak już wielokrotnie podkreślano w orzecznictwie, opieka powinna mieć charakter stały, długotrwały w sensie rozciągłości w czasie i powtarzalny, zaś jej zakres wyznaczony być powinien niepełnosprawnością osoby wymagającej opieki, czyli koniecznością wykonywania czynności w związku z ograniczoną możliwością podopiecznego do samodzielnej egzystencji, w warunkach dnia codziennego. Tak określony zakres opieki, uprawniający do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, zależny jest więc od całokształtu okoliczności konkretnej sprawy, a przede wszystkim indywidualnej sytuacji osoby wymagającej wsparcia, w tym: rodzaju niepełnosprawności, stanu zdrowia, sprawności ruchowej i intelektualnej, trybu życia, warunków mieszkaniowych, itp. (wyrok NSA z 9.05.2024 r., I OSK 1398/23, LEX nr 3719947).

Matka skarżącego została uznana za osobę, która wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby, w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. W aktach sprawy znajduje się wywiad środowiskowy z 15.12.2023 r. szczegółowo opisujący sytuację podopiecznej, wykonywane przez skarżącego w ramach opieki czynności oraz ustalenia pracownika socjalnego, który stwierdził, że podjęcie zatrudnienia przez skarżącego byłoby niemożliwe z uwagi na konieczność jego częstych absencji powodowanych opieką nad matką. Okoliczności niniejszej sprawy doprowadziły więc Sąd do wniosku, że kwestionowany przez organ odwoławczy związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącego pracy a opieką sprawowaną nad matką jest możliwy do ustalenia. Ocena całokształtu sprawy nie pozwala bowiem na przyjęcie, żeby stan zdrowia osoby podlegającej opiece był na tyle dobry, by mogła ona przez większość czasu funkcjonować samodzielnie, bez wsparcia i pomocy innej osoby w wymiarze, który umożliwiałby opiekunowi równoczesne podjęcie pracy zarobkowej.

Analizując i poddając ocenie stan sprawy należy każdorazowo brać pod uwagę indywidualną sytuację podopiecznego, determinowaną jego stanem zdrowia i warunkami bytowymi. Istotnym jest tu nie tylko związek przyczynowo - skutkowy pomiędzy rezygnacją przez opiekuna z zatrudnienia, ale przede wszystkim potencjalna możliwość świadczenia, czy podjęcia pracy - bezpośrednio związana z potrzebami osoby niepełnosprawnej, podlegającej opiece, a określona ramami jej możliwości samodzielnego funkcjonowania, również w aspekcie radzenia sobie z czynnościami dnia codziennego. Ponownego podkreślenia wymaga, że pod pojęciem opieki stałej rozumie się stałą pieczę nad osobą wymagającą opieki, gotowość i możliwość udzielenia pomocy w sytuacji, gdy tylko taka potrzeba w danym momencie zaistnieje, która w konsekwencji prowadzi do braku faktycznej możliwości podjęcia zatrudnienia przez osobę zainteresowaną przyznaniem świadczenia. (wyrok NSA z 9.05.2024 r., I OSK 1398/23, LEX nr 3719947). Z taką właśnie sytuacją mamy do czynienia w analizowanej sprawie, bowiem opieka sprawowana przez skarżącego nad matką nosi cechy opieki stałej i długotrwałej. Jak wynika z przeprowadzonego w sprawie wywiadu środowiskowego sytuacja skarżącego (konieczność sprawowania opieki nad matką) znana jest dyrektorowi szkoły, do której uczęszcza skarżący i jego nieobecności na zajęciach są przez to usprawiedliwiane. Tym samym skarżący jest w stanie zapewnić matce stałą opiekę, pomimo pozostawania uczniem. Wszystkie te okoliczności powodują, że na kanwie niniejszej sprawy uzasadnione jest przyjęcie, że to konieczność sprawowania opieki nad matką, a nie realizowanie obowiązku szkolnego powoduje, że skarżący nie jest w stanie podjąć zatrudnienia. Stanowisko to jest tym bardziej uzasadnione, że skarżący zdaje sobie sprawę ze swojej (i matki) trudnej sytuacji finansowej i jak sam oświadczył, byłby skłonny podjąć pracę, jednak opieka nad matką mu to uniemożliwia. W aktach sprawy został zgromadzony materiał dowodowy pozwalający na jednoznaczne rozstrzygnięcie tej kwestii.

Kwestia możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie kontynuującej naukę w szkole nie jest traktowana w orzecznictwie jednolicie - jednak mając na względzie okoliczności rozpoznawanej sprawy - Sąd podzielił argumentację wyrażoną w wyroku WSA w Poznaniu z 18.01.2012 r., sygn. akt: IV SA/Po 1206/11, w myśl której: "literalna wykładnia art. 17 u.ś.r. nie wytrzymuje krytyki na gruncie konstytucyjnych wartości, a należy przyznać pierwszeństwo wykładni celowościowej i systemowej tej regulacji. Jak podniósł WSA w Lublinie w wyroku z dnia 4 listopada 2010 r., II SA/Lu 539/10, stanowisko, iż fakt że osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne studiuje w systemie dziennym na uniwersytecie, co mogłoby kolidować ze sprawowaniem opieki nad dzieckiem, stanowi podstawę odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie może się ostać. Takie rozumowanie a priori prowadziłoby do pozbawienia świadczeń pielęgnacyjnych rodziców dziecka będących studentami, co byłoby sprzeczne z ratio legis art. 17 ust. 1 u.ś.r. oraz z art. 32 ust.1 Konstytucji RP. Sąd w niniejszym składzie podziela to stanowisko, podkreślając, iż tym bardziej nauka w szkole średniej w systemie dziennym nie może pozbawić świadczenia pielęgnacyjnego dziecka matki będącego uczniem (...) skoro rodzina nie pozostawia najbliższego jej członka, legitymującego się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, na barkach instytucji publicznych, lecz sama stara się zapewnić mu pełnię opieki w formie osobistych starań, w ramach obowiązku alimentacyjnego, realizowany jest cel, określony w art. 17 ust. 1 w zw. z art. 3 pkt 16 u.ś.r." Podobne stanowisko zajął WSA w Poznaniu w wyroku z 28.02.2013 r., sygn. akt: IV SA/Po 1214/12.

Biorąc pod uwagę powyższe Sąd stwierdził, że na gruncie rozpoznawanej sprawy fakt pobierania nauki w szkole nie może stanowić przyczyny odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

W ocenie Sądu organy oceniając zgromadzony w sprawie materiał dowodowy uczyniły to nieprawidłowo, bowiem nie oceniły w go całokształcie, przez co naruszyły art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 775 z późn. zm.). Skutkiem tej błędnej oceny materiału dowodowego było nieuprawnione przyjęcie, że posiadanie statusu ucznia wyklucza spełnienie przesłanki istnienia związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia lub rezygnacją z pracy, a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. Tym samym organy dopuściły się naruszenia art. 17 ust. 1 u.ś.r.

Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu, orzekł jak w sentencji - na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję ją poprzedzającą. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy powinny się kierować wiążącą oceną prawną i wskazaniami, co do dalszego postępowania wyrażonymi przez Sąd w uzasadnieniu niniejszego wyroku, bacząc by nie naruszono reguł postępowania oraz by rozstrzygnięcie odpowiadało prawu materialnemu.

O kosztach postępowania sądowego orzeczono na podstawie art. 200 oraz art. 205 § 2 p.p.s.a. oraz § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1964 ze zm.). Sąd zasądził na rzecz skarżącego od organu zwrot kosztów postępowania sądowego w wysokości 480 zł, na co złożyła się opłata za czynności adwokata reprezentującego skarżącego w postępowaniu przed sądem administracyjnym (pkt II sentencji wyroku).