Wyrok WSA w Rzeszowie, sygn. akt II SA/Rz 1299/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Data orzeczenia: 2023-04-05 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 151, art. 269 § 1
journal: Dz.U. 2023 poz 259
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 17 ust. 1 pkt 4, art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Magdalena Józefczyk Sędziowie WSA Piotr Godlewski /spr./ AWSA Karina Gniewek - Berezowska po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 5 kwietnia 2023 r. sprawy ze skargi G. N. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Przemyślu z dnia 2 sierpnia 2022 r. nr SKO.4115.762.2022 w przedmiocie odmowy ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego - skargę oddala -


UZASADNIENIE

II SA/Rz 1299/22

U z a s a d n i e n i e

Przedmiotem skargi G.N. jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Przemyślu z 2 sierpnia 2022 r. nr SKO.4115.762.2022 dotycząca odmowy ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Jak wynika z akt administracyjnych sprawy i uzasadnienia zaskarżonej decyzji, G.N. (reprezentowana przez pełnomocnika – adwokata) wnioskiem z [...] czerwca 2021 r. (data nadania w urzędzie pocztowym) wystąpiła o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką M.C., legitymującą się orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...] z [...] maja 2021 r. nr [...], stwierdzającym znaczny stopień niepełnosprawności na stałe ze wskazaniem niemożności ustalenia daty powstania niepełnosprawności i ustaleniem stopnia znacznego od [...] kwietnia 2021 r.

Decyzją z dnia [...] lipca 2021 r. nr [...] Wójt Gminy [...] odmówił przyznania wnioskodawczyni świadczenia pielęgnacyjnego, wskazując, że niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała po ukończeniu przez nią 25 roku życia, a ponadto posiada ona 3 dzieci (wraz z wnioskującą córką), które obciążone są względem niej obowiązkiem alimentacyjnym obejmującym zapewnienie opieki chorej matce lub zadośćuczynienia jej potrzebom w formie finansowej.

Po rozpatrzeniu odwołania wnioskodawczyni, SKO decyzją z 18 listopada 2021 r. nr SKO.4115.931.2021 uchylił decyzję Wójta z 23 lipca 2021 r. Przekazując sprawę do ponownego rozpatrzenia Kolegium w oparciu o wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. sygn. K 38/13 zakwestionował odmowę przyznania świadczenia z uwagi na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki (art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, Dz.U. z 2020 r., poz. 111 ze zm., dalej: u.ś.r.), wskazując jednocześnie na brak wyczerpujących ustaleń faktycznych związanych z możliwością sprawowania opieki nad M.C. przez jej męża M.C1., jako zobowiązanego alimentacyjnie względem współmałżonki w pierwszej kolejności.

Decyzją z [...] grudnia 2021 r. nr [...] Wójt Gminy [...] ponownie odmówił wnioskodawczyni prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką, wskazując, że M.C1. nie legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności (zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.), z którym nie jest równoznaczne posiadane przez niego orzeczenie Lekarza Orzecznika ZUS o częściowej niezdolności do pracy. Ponadto rozbieżności jakie powstały po wyroku TK na tle stosowania art. 17 ust. 1b u.ś.r. co do możliwości przyznania świadczenia wymagają "poprawienia stanu prawnego, co należy wyłącznie do ustawodawcy".

W wyniku odwołania wnioskodawczyni Kolegium decyzją z 17 stycznia 2022 r. nr SKO 4115.17.2022 uchyliło decyzję Wójta z [...] grudnia 2021 r., podtrzymując stanowisko, że wykładnia art. 17 ust. 1b u.ś.r. w kontekście wyroku TK z 21 października 2014 r. sygn. K 38/13 nie może stanowić podstawy do odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała odpowiednio po 18 lub 25 roku jej życia.

Podniosło brak wystarczających ustaleń dotyczących zakresu sprawowanej opieki w kontekście istnienia związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem lub rezygnacją z zatrudnienia przez wnioskodawczynię a sprawowaniem opieki nad matką, a także brak wykonania wcześniejszych zaleceń co do poczynienia należytych ustaleń w zakresie sprawowania opieki przez małżonka M.C. oraz brak weryfikacji oświadczenia wnioskodawczyni co do zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego.

31 stycznia 2022 r. zostało przez wnioskodawczynię dostarczone do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] orzeczenie Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...] z [...] stycznia 2022 r. nr [...] o zaliczeniu M.C1. do znacznego stopnia niepełnosprawności do [...] stycznia 2024 r., ze wskazaniem niemożności ustalenia daty powstania niepełnosprawności i ustaleniem stopnia znacznego od października 2014 r.

Wójt Gminy [...] decyzją z 24 lutego 2022 r. nr GOPS.SR.000044.02.2022 odmówił po raz kolejny przyznania wnioskodawczyni prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, stwierdzając brak przesłanek jednoznacznie wskazujących, że wnioskodawczyni nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej tylko z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad matką. W sprawie nie występują także okoliczności uniemożliwiające w sposób obiektywny sprawowanie opieki nad niepełnosprawną matką przez 3 jej dzieci.

Także ta decyzja na skutek odwołania wnioskodawczyni została uchylona decyzją SKO z 12 maja 2022 r. nr SKO.4115.321.2022, które wskazało na konieczność zweryfikowania, czy odwołująca faktycznie nie podejmuje jakichkolwiek prac w gospodarstwie rolnym. Stwierdziło także, że Wójt nie uzupełnił postępowania dowodowego na okoliczność ustalenia intensywności czasowej sprawowanej opieki i czy opieka ta w relacji do schorzeń matki uniemożliwia wnioskodawczyni podjęcie zatrudnienia.

Decyzją z 24 czerwca 2022 r. nr GOPS/SR/000966/06/2022 Wójt Gminy [...] odmówił wnioskodawczyni przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką, która w ocenie organu nie wymaga stałej opieki, a opieka świadczona przez wnioskodawczynię ma charakter pomocniczy.

W odwołaniu od decyzji organu I instancji wnioskodawczyni podniosła, że decyzja jest dla niej krzywdząca, bowiem spełnione zostały przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z racji sprawowania opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką.

Po rozpatrzeniu odwołania Kolegium opisaną na wstępie decyzją z 2 sierpnia 2022 r. - działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2021 r., poz. 735 ze zm., dalej: k.p.a.) oraz art. 17 ust. 1 pkt 4, ust. 1b, ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. - w pkt 1) uchyliło decyzję Wójta z 24 czerwca 2022 r., 2) ustaliło G.N. prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w okresie od 17 stycznia 2022 r. do 31 stycznia 2024 r.

W uzasadnieniu wyjaśniło, że zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności: - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

W rozpatrywanej sprawie u podstaw odmowy przyznania wnioskodawczyni prawa do świadczenia pielęgnacyjnego znalazła się regulacja zawarta w art. 17 ust. 1b u.ś.r., zgodnie z którą świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub 3) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. W ocenie Kolegium, pogląd organu I instancji co do sposobu wykładni art. 17 ust. 1b u.ś.r. - zwłaszcza w kontekście wyroku TK z 21 października 2014 r. sygn. K 38/13, nie może być uznany za prawidłowy i tym samym stanowić przeszkody dla przyznania stronie świadczenia pielęgnacyjnego. Wyrokiem tym Trybunał stwierdził, że w zakresie w jakim przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Mimo niedokonania przez ustawodawcę zmiany treści art. 17 ust. 1b u.ś.r. zgodnie ze stanowiskiem TK powoduje to, że w tak ukształtowanym stanie prawnym, przy rozpatrywaniu od tej daty wniosków o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego składanych przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej - wobec wynikającego z tego wyroku wymogu ich równego traktowania bez względu na moment powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki - organy mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia z wyłączeniem tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która z tym dniem została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.

Wg Kolegium, przesądzenie powyższego nie daje jednocześnie samoistnej podstawy do przyznania świadczenia wnioskodawczyni bez poczynienia wyczerpujących ustaleń faktycznych związanych z pozostałymi ustawowymi przesłankami. Oprócz przesłanki podmiotowej oraz przesłanki legitymowania się przez osobę niepełnosprawną właściwym orzeczeniem o niepełnosprawności, art. 17 ust. 1 u.ś.r. wprost stanowi, że chodzi tu o sytuację rezygnacji z zatrudnienia i innej pracy zarobkowej lub niepodejmowanie zatrudnienia w celu sprawowania tej opieki. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest bowiem przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy wskazuje, że matka wnioskodawczyni /i jej małżonek/ legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, co w świetle wyżej przytoczonej argumentacji jest jedną z przesłanek do ubiegania się przez nią o wnioskowane świadczenie. Bezspornym jest, że wnioskodawczyni nie podejmuje zatrudnienia ani innej pracy zarobkowej z powodu konieczności opieki nad matką wymagającą opieki, co potwierdza istnienie bezpośredniego związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez nią zatrudnienia a koniecznością opieki nad matką. Fakt, że podopieczna jest osobą samodzielną i pewne czynności wykonuje sama nie przesłania okoliczności, że jest osobą w wieku 80 lat i zgodnie z orzeczeniem istnieje konieczność stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Przedstawiona dokumentacja, w szczególności wywiad środowiskowy, potwierdza fakt sprawowania opieki w stopniu uniemożliwiającym odwołującej się podjęcie pracy, co czyni zasadnym żądanie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Z wywiadu środowiskowego i materiału dowodowego wynika również, że poza wnioskodawczynią nie ma innych osób mogących zapewnić jej podopiecznej stałą, efektywną i należytą opiekę. Małżonek podopiecznej legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W tym stanie rzeczy zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. na czas posiadania przez męża podopiecznej niepełnosprawności w stopniu znacznym (tj. od 17 stycznia 2022 r. do 31 stycznia 2024 r.) w miejsce małżonka zobowiązanego do alimentacji osoby wymagającej opieki wstępuje jej zstępny.

W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie pełnomocnik G.N. zaskarżył decyzję SKO z 2 sierpnia 2022 r. w części, w jakiej nie przyznano jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego za okres od 1 czerwca 2021 r. do 16 stycznia 2022 r. Zarzucił:

1. rażącą obrazę przepisów prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że skarżącej nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy matka skarżącej pozostaje w związku małżeńskim, a jego współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym;

2. naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik postępowania, tj. art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 107 § 3 k.p.a. polegające na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu całego materiału dowodowego i niepodjęcie działań niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, w tym w szczególności niewyjaśnienie, czy mąż niepełnosprawnej jest w stanie zapewnić całodobową opiekę na niepełnosprawną żoną.

Mając powyższe na uwadze pełnomocnik skarżącej wniósł o uchylenie decyzji Kolegium z 2 sierpnia 2022 r. w zaskarżonej części i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie G.N. świadczenia pielęgnacyjnego za okres od 1 czerwca 2021 r., ewentualnie przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpatrzenia oraz zasądzenie na rzecz skarżącej kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego wg norm przepisanych.

Powołał się na wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 18 listopada 2015 r. I OSK 1200/14, w którym stwierdzono, że negatywna przesłanka w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., rozumiana w sposób bezwzględny, wywołuje daleko idące negatywne konsekwencje dla rodziny i małżeństwa. Gdy stan zdrowia obydwojga małżonków powoduje, że nie są oni w stanie być dla siebie wzajemnie wsparciem, pozostali członkowie rodziny, którzy chcą - a jednocześnie mają również obowiązek - sprawować nad nimi opiekę, nie mogą uzyskać świadczenia, które uzyskaliby, gdyby taki związek małżeński nie istniał. Tak rozumiany przepis oznacza pewnego rodzaju sankcję dla osób pozostających w związku małżeńskim i w konsekwencji taka wykładnia nie może się ostać w świetle art. 18 Konstytucji RP. Zatem osoby pozostające w związku małżeńskim, których małżonkowie z uwagi na wiek lub stan zdrowia nie są w stanie sprawować nad nimi opieki, powinny być traktowane jednakowo, jak osoby które w związku małżeńskim nie pozostają. Obydwie bowiem kategorie osób w jednakowym stopniu wymagać będą opieki osób trzecich.

Nadto w orzeczeniu o niepełnosprawności z [...] stycznia 2022 r. Powiatowy Zespół Ds. Orzekania o Niepełnosprawności w [...] zaliczył ojca skarżącej do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności. Organ pominął fakt, iż z treści powołanego orzeczenia wynika, że ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od października 2014 r., tym samym w dniu składania przez skarżącą wniosku o świadczenie pielęgnacyjne nie był on w stanie zapewnić żonie prawidłowej opieki.

W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie z przyczyn wywiedzionych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2022 r., poz. 2492), sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Jej zakres wyznacza art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r., poz. 259, dalej: P.p.s.a.), wg którego sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Stosownie do art. 145 § 1 P.p.s.a., Sąd zobligowany jest do uchylenia decyzji bądź postanowienia (jeżeli dotknięte są naruszeniem prawa materialnego które miało wpływ na wynik sprawy, naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania bądź innym naruszeniem przepisów postępowania jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy), do stwierdzenia ich nieważności lub ich wydania z naruszeniem prawa (jeżeli zachodzą przyczyny określone w K.p.a. lub innych przepisach).

Poddawszy kontroli w ramach w/w kryteriów zaskarżoną decyzję Sąd stwierdził, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Decyzja tą SKO – uchylając odmowną decyzję Wójta Gminy [...] z 24 czerwca 2022 r. - orzekło o przyznaniu skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką sprawowaną nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym matką na okres od 17 stycznia 2022 r. do 31 stycznia 2024 r.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Stosownie do powyższego nie budzi wątpliwości, że na skarżącej G.N. - jako córce - ciążył w dacie wystąpienia z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego obowiązek alimentacyjny wobec matki M.C. oraz że sprawowała ona nad nią – jako osobą legitymującą się znacznym stopniem niepełnosprawności – opiekę.

1. Niewątpliwie prawidłowe jest wyrażone w zaskarżonej decyzji stanowisko Kolegium co do tego, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie może stanowić przesłanki odmownego załatwienia wniosku skarżącej o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego (zgodnie z literalnym brzmieniem tego przepisu, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia; wg orzeczenia o niepełnosprawności M.C. z [...] maja 2021 r. o zaliczeniu jej do znacznego stopnia niepełnosprawności na stałe, nie da się ustalić od kiedy niepełnosprawność istnieje, przy datowaniu ustalonego stopnia niepełnosprawności od [...] kwietnia 2021 r.

Wyrażone w powyższym zakresie stanowisko Kolegium odzwierciedla utrwaloną i jednolitą linię orzeczniczą sądów administracyjnych, którą Sąd orzekający w sprawie w pełni podziela i aprobuje. Została ona wypracowana na kanwie wyroku TK z 21 października 2014 r. K 38/13, którym TK orzekł, iż w zakresie w jakim przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Wyrok ten jest wyrokiem zakresowym, a zatem nie wywołuje wprost skutku określonego w art. 190 ust. 1 i 3 Konstytucji RP, tj. utraty mocy obowiązującej zakwestionowanej regulacji prawnej. Powoduje jednak konieczność zrekonstruowania normy prawnej w oparciu o stanowione przepisy prawa które pozostają zgodne z Konstytucją RP - przy wykorzystaniu reguł wykładni prawa - tak, aby wynik tej rekonstrukcji nie był sprzeczny ze stanowiskiem wyrażonym w wyroku Trybunału. Stosując taki sposób wykładni art. 17 ust. 1b u.ś.r. należy więc przyjąć, iż w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych których niepełnosprawność powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia, przepis ten – jako zgodny z Konstytucją – powinien znaleźć zastosowanie. Natomiast w stosunku do opiekunów osób których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego utraciło przymiot konstytucyjności, a zatem w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. W rezultacie nie jest dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. W tej sytuacji, mimo że art. 17 ust. 1b nie został usunięty z u.ś.r. i nadal zachowuje dotychczasowe brzmienie, powoływanie się na literalne brzmienie tego przepisu jako przesłankę odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie znajduje uzasadnienia.

Zwrócenia uwagi wymaga, że o ile niewątpliwie - mimo wskazanego wyroku TK oraz art. 190 ust. 1 Konstytucji RP na mocy którego orzeczenia TK mają bowiem moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne – Wójt Gminy [...]l w sposób prawnie niedopuszczalny odmawiał przyznania wnioskodawczyni świadczenia pielęgnacyjnego z powołaniem się na literalne brzmienie art. 17 ust. 1b u.ś.r. decyzjami z 23 lipca i 20 grudnia 2021 r. (co podważało Kolegium w decyzjach kasacyjnych z 18 listopada 2021 r. i 17 stycznia 2022 r.), to trudno taki zarzut sformułować względem kolejnej jego decyzji z 24 lutego 2022 r. oraz ostatniej wydanej w sprawie w I instancji decyzji z 24 czerwca 2022 r., w uzasadnieniu której co prawda obok innych regulacji art. 17 u.ś.r. powołał także literalne brzmienie ust. 1b tego artykułu, jednak nie poczynił już na jego tle żadnych rozważań i nie wywiódł z tego przyczyny odmowy przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia.

Poczynione w tej sytuacji w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji wywody co do oparcia decyzji organu I instancji z 24 czerwca 2022 r. na niewłaściwej wykładni art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie znajdują potwierdzenia, aczkolwiek nie wpływa to w żaden sposób na prawidłowość decyzji SKO.

2. Sąd w pełni podziela wyrażone w zaskarżonej decyzji stanowisko SKO negujące pogląd organu I instancji co do braku związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem lub rezygnacją z zatrudnienia przez wnioskodawczynię a sprawowaniem przez nią opieki nad matką.

W tym zakresie należy przede wszystkim wyraźnie podkreślić, że ustalanie tego związku nie może prowadzić do podważania stanu zdrowia i treści orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności M.C. jako osoby wymagającej opieki, skoro na wymóg konieczności sprawowania stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji osoby niepełnosprawnej wskazał w orzeczeniu o niepełnosprawności uprawniony do jego wydania organ. Tym samym niejako automatycznie podważa to jednak prawidłowość stanowiska organu I instancji, że matka wnioskodawczyni stałej opieki nie wymaga.

Zupełnie natomiast odrębną od tego kwestię stanowi, czy sposób sprawowania tej opieki, zakres wykonywanych czynności i poświęcany na to czas realnie pozwala opiekunowi na podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej i czy w związku z tym można mówić – jak uznał to organ I instancji w przypadku wnioskodawczyni – o pomocniczym charakterze sprawowanej przez nią nad matką opieki. Niewątpliwie bowiem świadczenie pielęgnacyjne, jako forma wsparcia rodziny, nie jest kierowane do wszystkich opiekunów osób niepełnosprawnych, lecz tylko do tych, którzy sprawując opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny czynią to w tak dużym zakresie i rozmiarze, że opieka ta nie pozwala im na podjęcie zatrudnienia lub wymusza rezygnację z niego. W u.ś.r. brak jest definicji "sprawowania opieki", niemniej z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. można wywieść, że opieka, aby uzasadniać przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, musi być stała (w sensie trwałości) lub długoterminowa (w sensie rozciągłości w czasie), a jej zakres wyznacza stan zdrowia i potrzeby osoby niepełnosprawnej wynikające z posiadania konkretnych schorzeń (jednocześnie w orzecznictwie sądowoadministracyjnym utrwalony jest pogląd, że nie musi to być opieka całodobowa). Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej, co wymaga ustalenia, aby brak podejmowania zatrudnienia lub rezygnacja z niego przez opiekuna pozostawał w bezpośrednim związku przyczynowo - skutkowym z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną (por. m.in. wyrok NSA z 6 maja 2022 r. I OSK 1472/21). Związek między rezygnacją z zatrudnienia (jego niepodejmowaniem) a sprawowaną opieką musi być zatem bezpośredni i ścisły, gdyż nie każda osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym wymaga opieki w rozmiarze wykluczającym podjęcie przez opiekuna zatrudnienia. Wyklucza to automatyzm w przyjęciu, że każdy zajmujący się osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności sprawuje opiekę uniemożliwiającą zatrudnienie lub wymuszającą rezygnację z niego, a także że samo orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności jest wystarczające do uznania istnienia takiego związku i przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Wobec poczynionych w sprawie na podstawie m.in. wywiadu środowiskowego ustaleń, że matkę skarżącej oprócz zaawansowanego wieku (w dacie wydawania zaskarżonej decyzji 80 lat) cechuje zły stan zdrowia (porusza się [...], choruje na [...]) i przy większości podstawowych czynności wymaga pomocy córki bez której nie byłaby w stanie w miarę normalnie funkcjonować (m.in. przy ubieraniu, myciu, rehabilitacji na rowerku – wywiad środowiskowy z 30 czerwca 2021 r.), organ odwoławczy – mimo dosyć lakonicznego uzasadnienia w tej części wydanej decyzji – prawidłowo stwierdził (odmiennie niż organ I instancji), że niepodejmowanie przez wnioskodawczynię zatrudnienia ani innej pracy zarobkowej z powodu konieczności opieki nad matką potwierdza istnienie w tym zakresie związku przyczynowo – skutkowego, uzasadniającego uznanie zasadnym żądania przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Nie wyłącza tego względna samodzielność matki skarżącej w zakresie spożywania posiłków, przyjmowania lekarstw, korzystania z toalety, co wynika z wywiadu środowiskowego z 23 czerwca 2022 r.

Jakkolwiek głównym wyznacznikiem sprawowania opieki są czynności stricte pielęgnacyjne przy osobie niepełnosprawnej determinowane stanem jej zdrowia, to z jej zakresu nie można jednak także całkowicie wyłączyć pozostałych typowych codziennych czynności, którym osoba niepełnosprawna nie jest w stanie samodzielnie sprostać, a które gwarantują jej bytowanie w warunkach godnych człowieka. O ile zatem generalnie takie czynności jak robienie zakupów, załatwianie spraw urzędowych, doraźne wożenie do lekarzy i realizacja recept, sprzątanie i pranie a nawet przygotowywanie posiłków nie zaliczają się do czynności ściśle opiekuńczych, stanowiąc związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego tzw. czynności dnia codziennego które mogą być wykonywane bez konieczności rezygnacji z zatrudnienia, to również je należy oceniać przez pryzmat codziennego funkcjonowania i potrzeb osoby niepełnosprawnej, którym nie jest w stanie z uwagi na swą niepełnosprawność samodzielnie sprostać, wymagając przez to zaangażowania opiekuna. Jeżeli tylko zaangażowanie to jako wyznaczone stanem zdrowia i potrzeb chorego z uwagi na zakres wykonywanych czynności i ich częstotliwość jest tak znaczne, że wypełnia większość czasu osoby sprawującej opiekę, to nawet jeżeli odbywa się to w połączeniu z typowymi czynnościami dnia codziennego, brak jest podstaw do zanegowania, że opieka nie nosi cech stałej (ciągłej) lub długotrwałej, a przez to nie zachodzi związek przyczynowo - skutkowy między jej sprawowaniem z niepodejmowaniem /rezygnacją z zatrudnienia.

Wyraźnego podkreślenia wymaga w związku z tym, że pod pojęciem opieki należy także rozumieć stałą pieczę nad osobą wymagającą opieki, stałą gotowość i możliwość udzielenia niezwłocznej pomocy w sytuacji, gdy taka potrzeba w danym momencie zaistnieje. Pamiętać przy tym należy, że sprawowanie opieki może również polegać na stałym doglądaniu tej osoby. Opieka nad osobą starszą to często opieka porównywalna z opieką nad dzieckiem. Nie trzeba wykonywać za tą osobę wszystkich czynności by stwierdzić, że opieka jest wykonywana. Sam brak możliwości pozostawienia osoby samej z uwagi na grożące niebezpieczeństwo spowodowane nieporadnością może być uzasadnioną przeszkodą w podjęciu pracy (por. m.in. wyrok WSA w Rzeszowie z 7 marca 2023 r. II SA/Rz 1238/22 - LEX nr 3508194, a także wyroki WSA we Wrocławiu z 28 lutego 2023 r. IV SA/Wr 648/22 - LEX nr 3506879 i z 28 grudnia 2022 r. IV SA/Wr 298/22 - LEX nr 3479615 oraz wyrok WSA w Poznaniu z 10 lutego 2023 r. II SA/Po 802/22 - LEX nr 3502330, zgodnie z którymi przesłanka warunkująca uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego zostanie spełniona, jeżeli opiekun pozostaje w ciągłej dyspozycji swojego podopiecznego, przez co należy rozumieć sytuację, w której oprócz sprawowania opieki, wykazuje gotowość niesienia pomocy zarówno w dzień jak i w nocy). Uwagi dotyczące całkowitego braku możliwości pozostawienia osoby niepełnosprawnej samej w równej mierze dotyczą pozostawienia jej samej na dłuższy okres czasu, a takim z reguły jest czas niezbędny do wykonywania jakiejkolwiek pracy zarobkowej.

Wobec powyższego Sąd akceptuje stanowisko SKO co do uznania zaistnienia związku przyczynowo – skutkowego między sprawowaną przez skarżącą opieką a niepodejmowaniem przez nią jakiegokolwiek zatrudnienia /pracy zarobkowej, jako wynikającego z wymaganej przez jej matkę pomocy oraz zakresu i rozmiaru faktycznie realizowanych czynności opiekuńczych.

3. Przechodząc do kluczowej dla skargi okoliczności przyznania skarżącej zaskarżoną decyzją SKO prawa do świadczenia pielęgnacyjnego dopiero od 17 stycznia 2022 r. (do 31 stycznia 2024 r.), Sąd nie podziela argumentacji skarżącej kwestionującej bezzasadne jej zdaniem pominięcie w tym zakresie okresu od 1 czerwca 2021 r.

W myśl art. 24 ust. 2 u.ś.r. "prawo do świadczeń rodzinnych ustala się, począwszy od miesiąca, w którym wpłynął wniosek z prawidłowo wypełnionymi dokumentami, do końca okresu zasiłkowego". W rozpoznawanej sprawie wniosek został złożony 22 czerwca 2021 r. (data nadania w urzędzie pocztowym), niemniej w kontekście art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. nie mógł zostać uznany za spełniający powyższy warunek. Zgodnie bowiem z ostatnim z powołanych przepisów, świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W sprawie nie budzi wątpliwości, że w dacie złożenia przez skarżącą wniosku, jej ojciec M.C1. (mąż wymagającej opieki M.C.) nie legitymował się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, które zostało wobec niego wydane dopiero w toku prowadzonego w sprawie postępowania, tj. [...] stycznia 2022 r. i przedłożone do GOPS w [...] 31 stycznia 2022 r.

Wprawdzie organ I instancji przy wydawaniu decyzji [...] lutego i [...] czerwca 2022 r. nie odniósł się do tego (akcentując zachodzące w jego ocenie inne przeszkody do uwzględnienia wniosku skarżącej), niemniej orzekające w trybie odwoławczym Kolegium trafnie uznało, że wobec zaistnienia wszystkich pozostałych przesłanek ustawowych, dopiero z dniem [...] stycznia 2022 r. została wyeliminowana ostatnia przeszkoda do uwzględnienia wniosku skarżącej i dopiero z tym dniem wnioskowane z tytułu opieki nad matką świadczenie pielęgnacyjne mogło zostać jej przyznane.

Długość okresu na jaki zostało przyznane skarżącej świadczenie pielęgnacyjne związana jest z regulacją art. 24 ust. 4 u.ś.r., zgodnie z którym "prawo do zasiłku pielęgnacyjnego lub świadczenia pielęgnacyjnego ustala się na czas nieokreślony, chyba że orzeczenie o niepełnosprawności lub orzeczenie o stopniu niepełnosprawności zostało wydane na czas określony. W przypadku wydania orzeczenia o niepełnosprawności lub orzeczenia o stopniu niepełnosprawności na czas określony prawo do zasiłku pielęgnacyjnego lub świadczenia pielęgnacyjnego ustala się do ostatniego dnia miesiąca, w którym upływa termin ważności orzeczenia". Skoro zatem ojciec skarżącej orzeczeniem z [...] stycznia 2022 r. został zaliczony do znacznego stopnia niepełnosprawności do 31 stycznia 2024 r., data ta wyznaczała koniec okresu, na jaki mogło skarżącej zostać przyznane świadczenie pielęgnacyjne z tytułu opieki nad matką.

Odnosząc się do argumentacji skargi zarzucającej wadliwość przyjętej przez Kolegium literalnej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. poprzez nieprzyznanie skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od [...] czerwca 2021 r., Sąd zauważa, że mimo iż wykładnia literalna (językowa) jest podstawowym rodzajem wykładni, orzecznictwo sądowe w zakresie stosowania wskazanego przepisu nie kształtowało się jednolicie.

Niezależnie od stanowiska na którym oparło się przy wydawaniu zaskarżonej decyzji Kolegium, w sądownictwie administracyjnym prezentowany był bowiem również pogląd wywiedziony przez stronę skarżącą, że w przypadku istnienia osób zobowiązanych do alimentacji względem osoby wymagającej opieki w bliższej kolejności niż osoba faktycznie sprawująca opiekę i ubiegająca się w związku z tym o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego /w rozpoznawanej sprawie taką osobą zobowiązaną w pierwszej kolejności do alimentacji względem M.C. jest jej mąż, a skarżąca jako córka dopiero w drugiej/, fakt braku posiadania przez osoby bliżej zobowiązane orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności nie może automatycznie sam w sobie stanowić bezwzględnej przeszkody dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, a przy dokonywaniu wykładni dotyczących tego przepisów nie można ograniczać się jedynie do wykładni literalnej, której zastosowanie prowadziłoby do naruszenia konstytucyjnej zasady równości i sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP), a także godziło w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną (art. 18 Konstytucji RP). W związku z tym wywodzono (do czego nawiązuje też w niniejszej sprawie argumentacja skargi), że w opisanym zakresie niezbędne jest posłużenie się – w miejsce wykładni literalnej – wykładnią systemową i celowościową, skutkującą uznaniem, że ograniczenia dotyczące braku możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie na której ciąży obowiązek alimentacyjny w dalszej kolejności /w rozpoznawanej sprawie skarżącej jako córce/ nie powinny mieć zastosowania w sytuacji, gdy osoba na której obowiązek ten ciąży w pierwszej kolejności /w niniejszej sprawie jej ojciec, jako mąż wymagającej opieki jej matki/ nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale z obiektywnych i niezależnych od niej względów (np. z racji stanu zdrowia, wieku, sytuacji materialnej, rodzaju niepełnosprawności podopiecznego) - do których odnosi się także art. 132 K.r.o. - nie jest w stanie zapewnić osobie potrzebującej związanej z tym obowiązkiem opieki (zgodnie z tym ostatnim przepisem, obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami). Tym samym w szczególnie uzasadnionych przypadkach sądy administracyjne dopuszczały możliwość odstąpienia od ścisłej wykładni językowej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., prezentując pogląd, że nie w każdym przypadku kiedy współmałżonek osoby wymagającej opieki nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, osoby spokrewnione w dalszej kolejności nie mają prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. U podstaw tego znalazło się uznanie, że przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wiąże się z realnym wykonywaniem opieki nad osobą jej wymagającą, przy jednoczesnym obiektywnym braku możliwości jej sprawowania przez współmałżonka takiej osoby.

Zaistniałe na powyższym tle rozbieżności orzecznicze zostały wyeliminowane uchwałą składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 14 listopada 2022 r. sygn. akt I OPS 2/22 (do jej podjęcia doszło już zatem po wniesieniu skargi na decyzję SKO z 2 sierpnia 2022 r.).

Zgodnie z tezą drugą przywołanej uchwały NSA, "warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.)".

Podjęcie uchwały abstrakcyjnej ma ten skutek, że uchwała ta wiąże sądy administracyjne, co wynika z art. 269 § 1 P.p.s.a. Przepis ten nie pozwala żadnemu składowi sądu administracyjnego rozstrzygnąć sprawy w sposób sprzeczny ze stanowiskiem zawartym w uchwale i przyjmować wykładni prawa odmiennej od tej, która została przyjęta przez skład poszerzony Naczelnego Sądu Administracyjnego (tak m.in. wyroki NSA z 27 listopada 2020 r. II GSK 3773/17, z 12 lutego 2019 r. I FSK 116/17 i z 8 listopada 2017 r. II OSK 378/16). Skutkiem takiego związania jest to, że składowi sądu administracyjnego rozpoznającemu sprawę nie wolno samodzielnie przyjmować wykładni prawa odmiennej od tej, która została przyjęta przez skład poszerzony NSA.

Skoro zatem w sprawie której dotyczy skarga niepełnosprawna w stopniu znacznym matka skarżącej pozostaje w związku małżeńskim a jej mąż (ojciec skarżącej) takim znacznym stopniem niepełnosprawności legitymuje się dopiero od [...] stycznia 2022 r., to w świetle przytoczonej wyżej tezy przedmiotowej uchwały należało przyjąć, że skarżącej w opisanym stanie faktycznym i prawnym za wcześniejszy okres nie można przyznać prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad matką.

Ubocznie należy zauważyć, że powyższe koreluje z regulacjami K.r.o. wskazującymi na pierwszeństwo obowiązku alimentacyjnego małżonka (stosownie do art. 130 tej ustawy, obowiązek jednego małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa albo po orzeczeniu separacji wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka).

Reasumując, na tle powyższego należy przyjąć, że pozostawanie osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim, gdy jej małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wyklucza z kręgu uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego krewnych zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego w dalszej kolejności po małżonku (w tym dzieci). Tym samym orzekające w sprawie SKO nie było uprawnione do przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego za okres od 1 czerwca 2021 r. do 16 stycznia 2022 r.

Przekłada się to wprost na brak zasadności wniesionej skargi, podlegającej w związku z tym oddaleniu na podstawie art. 151 P.p.s.a.