Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt II SA/Gd 356/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2024-09-25 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6182 Zwrot wywłaszczonej nieruchomości i rozliczenia z tym związane
Hasła tematyczne: Gospodarka gruntami
Skarżony organ: Wojewoda
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 136 ust. 3
journal: Dz.U. 2024 poz 1145
law: Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (t.j.)
article: art. 5 ust. 3
journal: Dz.U. 1958 nr 17 poz 70
law: Ustawa z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Jolanta Górska (spr.) Sędzia WSA Diana Trzcińska Asesor WSA Justyna Dudek-Sienkiewicz po rozpoznaniu w dniu 25 września 2024 r. w Gdańsku w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi M. B.-P. i L. K. na decyzję Wojewody Pomorskiego z dnia 28 lutego 2024 r. nr NSP-VIII.7581.1.290.2023.DL w przedmiocie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości oddala skargę.


UZASADNIENIE

Skarga M.B. i L.K. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku na decyzję Wojewody Pomorskiego z 28 lutego 2024 r. w przedmiocie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości została wniesiona w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:

Uczestnicy postępowania: T.P., A.P. (poprzednio B.) i D.P. wystąpili o zwrot wywłaszczonej nieruchomości oznaczonej w dacie nabycia przez Skarb Państwa jako parcela nr [...] m. in. w zakresie działki [...], wskazując następnie, że wniosek obejmuje również działkę nr [...] (aktualnie działki nr [...] i [...]).

Skarżące M.B. i L.K. wystąpiły również o zwrot wywłaszczonej nieruchomości położonej w Gdyni przy ul. R. stanowiącej w dacie wywłaszczenia parcelę [...]. Żądaniem objęto także m.in. działki nr [...] i [...], powstałe z wywłaszczonych działek (aktualnie działki nr [...] i [...]).

Organ ustalił, że spadek po M.E. nabyła w całości E.E.. W skład tego spadku weszło gospodarstwo rolne powierzchni 50 877 m2, zapisane w KW nr [...]. Z kolei spadek po E.E. nabyła T.T. z tym, że wchodzące w skład spadku gospodarstwo rolne odziedziczył J.P.. Spadek po T.T. nabyły L.K i M.B.. Spadek po J.P. nabyli zaś: T.P., A.B. i D.P.. W skład spadku weszło gospodarstwo rolne, dla którego Sąd Rejonowy w Gdyni prowadzi księgę wieczystą KW nr [...] oraz udziały w prawie własności gospodarstw rolnych, dla których Sąd Rejonowy w Gdyni prowadzi księgi wieczyste KW [...] i [...].

Prezydent Miasta Gdyni odmawiał zwrotu wywłaszczonej nieruchomości decyzjami z dnia 7 grudnia 2010 r. oraz 30 marca 2012 r., które to były uchylane przez Wejwodę Pomorskiego decyzjami odpowiednio z dnia 31 maja 2011 r. oraz 16 maja 2013 r.

Następnie, postępowanie w sprawie zwrotu było zawieszone, zgodnie z postanowieniem z dnia 19 lipca 2013 r., z uwagi na fakt, że przedmiotowa nieruchomość została wywłaszczona decyzją Prezydenta Miasta Gdyni z dnia 30 grudnia 1978 r., z której treści wynika, że głównym przedmiotem wywłaszczenia była nieruchomość położona przy ul. [...] nr [...] w Gdyni oznaczona geodezyjne wówczas jako parcele nr [...] i [...], stanowiąca własność M.E. i E.E.. W decyzji wywłaszczeniowej zapisano, że nabycie nieruchomości stanowiącej parcele nr [..] i [...], będącej własnością E.E., nastąpiło na żądanie właściciela nieruchomości. W stosunku zaś do nieruchomości położonej w Gdyni przy ul. [...], oznaczonej w dacie wywłaszczenia jako działki nr [...] i [...], stanowiącej następnie działki nr [...] i [...], będącej własnością Skarbu Państwa, prowadzone było przez Prezydenta Miasta Gdyni postępowanie administracyjne o zwrot wywłaszczonej nieruchomości, które nie zostało zakończone ostatecznym rozstrzygnięciem.

Po podjęciu w dniu 14 listopada 2022 r. zawieszonego postępowania, Prezydent Miasta Gdyni decyzją z dnia 29 września 2023 r. odmówił skarżącym i uczestnikom postępowania zwrotu wnioskowanej nieruchomości, stanowiącej aktualnie działki oznaczone numerami: [...] i [...].

W uzasadnieniu tej decyzji organ przedstawił przebieg postępowania w sprawie.

Na podstawie zgromadzonej w sprawie dokumentacji organ ustalił, że Prezydent Miasta Gdyni decyzją z dnia 30 grudnia 1978 r., nr GT/ZGT/82221/71/77/AZ orzekł o wywłaszczeniu nieruchomości położonej przy ul. [...] w Gdyni oznaczonej geodezyjne wówczas jako parcele nr [...] i [...], stanowiącej własność M.E. i E.E. z przeznaczeniem pod rozbudowę ciągu komunikacyjnego ulic W., O. i Ch.. W tej samej decyzji Prezydent orzekł jednocześnie o wywłaszczeniu działek nr [..] i [..] na żądanie jej właścicielki E.E. Dalej organ ustalił, że działki będące przedmiotem wniosków o zwrot, m.in. [...] i [...] – w części, wchodzą w zakres dowłaszczonej działki [...].

W związku z tym organ wyjaśnił, że zwrot dowłaszczonej na żądanie właściciela nieruchomości możliwy jest tylko wówczas, gdy po rozpoznaniu wnioski obejmującego żądanie zwrotu nieruchomości wywłaszczonej z przeznaczeniem na cel publiczny, okaże się, iż nieruchomość wywłaszczona ja cel publiczny lub jej część, stała się zbędna, w rozumieniu art. 136 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami(t.j.: Dz.U. z 2024 r., poz. 1145), dalej u.g.n. natomiast Prezydent decyzją z dnia 24 czerwca 2020 r., nr MGO.72211-17/99.GM/PNO, orzekł o odmowie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości oznaczonej w dacie wywłaszczenia jako działki nr [...] i [...], w zakresie dotyczącej obecnej części działki nr [...], obręb K.. Rozstrzygnięcie to utrzymał w mocy Wojewoda decyzją z dnia 22 grudnia 2022 r., nr NSP-VIII.7581.1.165.2020.DL, a Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku wyrokiem z dnia 27 lipca 2022 r., sygn. akt II SA/Gd 118/22 oddalił skargę stwierdzając, że wobec przeszkody prawnej do orzekania o zwrocie nieruchomości objętej zezwoleniem na realizację inwestycji drogowej, okoliczności stanowiące przesłanki zwrotu wywłaszczonej nieruchomości z art. 136 i art. 137 u.g.n. są irrelewantne dla rozstrzygnięcia sprawy.

Zaskarżoną decyzją Wojewoda Pomorski utrzymał w mocy rozstrygnięcie organu I instancji wskazując,, że obszar dawnych parcel nr [..] i [...] stanowił nieruchomość dowłaszczoną na wniosek byłej właścicielki. Wyjaśnił, że w sprawie o zwrot działek nr [...] i [...] realizacja celu wywłaszczenia została zbadana i początkowo wszystko wskazywało, że nieruchomość zostanie zwrócona, jednak zmianie uległ stan faktyczny i prawny sprawy, co spowodowało zmianę stanowiska organów administracji i sądu. Skoro więc nieruchomość dowłaszczona stanowi część dawnej parceli [...], znajdującej się w granicach obecnych działek nr [...] i [...], dzieli los nieruchomości objętej właściwym wywłaszczeniem w tym sensie, że może ona podlegać zwrotowi łącznie z nieruchomości wywłaszczoną lub w następstwie zwrotu takiej nieruchomości. Skoro zatem postępowanie dotyczące dawnych działek nr [...] i [...] zakończyło się ostatecznie odmową ich zwrotu, to nie jest możliwe ustalenie w postępowaniu o jej zwrot, czy stała się ona zbędna na cel wywłaszczenia, jak tego wymaga art. 136 i art. 137 u.g.n., a w konsekwencji nie może nastąpić samodzielny jej zwrot.

M.B. i L.K. w skardze na decyzję Wojewody Pomorskiego z dnia 28 lutego 2024 r. wniosły o jej uchylenie, zarzucając:

- naruszenie art. 136 ust. 3 u.g.n. poprzez błędne uznanie, że zwrot nieruchomości dowłaszczonej na podstawie art. 5 ust. 3 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości jest wykluczony, gdy ostateczna stała się decyzja o odmowie zwrotu nieruchomości wywłaszczonej na cel publiczny (głównej) nawet w sytuacji, gdy nieruchomość wywłaszczona stała się zbędna na cel określony w decyzji w rozumieniu art. 137 ust. 1 u.g.n. a przyczyną odmowy jej zwrotu stała się realizacja nań nowego celu publicznego a konkretnie na podstawie ustawy z dnia 10 kwietnia 2003 r. o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie dróg publicznych, która to realizacja została podjęta już w toku postępowania o zwrot wywłaszczonej nieruchomości,

-naruszenie art. 5 ust. 3 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości poprzez pominięcie ratio legis tego przepisu, tj. pominięcie, że E.E. wnioskując w 1978 r. o dowłaszczenie działała z uzasadnionym przekonaniem, że na wywłaszczonej na cel publiczny nieruchomości cel ten zostanie zrealizowany w całości, w związku z czym pozostała część nieruchomości nie nadawała się do racjonalnego użytkowania, podczas gdy ostatecznie tylko część wywłaszczonej nieruchomości była niezbędna do realizacji celu, w związku z czym 1978 r. i latach kolejnych nie było wykluczone dalsze racjonalne użytkowanie tzw. resztówki,

- interpretacją przepisów art. 136 ust. 3 u.g.n. w związku z artykułem 5 ust. 3 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczenia nieruchomości w sprzeczności z artykułem 21 ust. 2 w związku z artykułem 64 ust. 2, art. 7 i 31 ust. 3 Konstytucji RP,

- naruszenie przepisu artykułu 170 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi poprzez pominięcie przy rozpoznawaniu niniejszej sprawy prawomocnego wyroku WSA w Gdańsku z dnia 9 sierpnia 2017 r. sygn. akt II SA/Gd 270/17, w którym została przesłankowo przesądzona zasadność zwrotu nieruchomości wywłaszczonej na cel publiczny z uwagi na jej zbędność w rozumieniu art. 137 ust. 1 u.g.n.,

- naruszenie przepisów postępowania – art. 8 §1 i 2 k.p.a. w ten sposób, że tylko z uwagi na przeciągające się postępowanie w przedmiocie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości i powstałe w toku tego postępowania nowe okoliczności faktyczno- prawne uniemożliwiony został zwrot nieruchomości wywłaszczonej, a tym samym z zwrot w części dowłaszczonej na wniosek właściciela, mimo że przy wnioskowaniu o zwrot i w toku wieloletniego postępowania nieruchomości wywłaszczona i dowłaszczona spełniały przesłanki do zwrotu, a w 1978 r. organy administracji wywłaszczyły nieruchomość poprzedniczki prawnej skarżących w sposób przekraczający potrzeby wynikające z realizacji celu publicznego.

Skarżące domagały się uchylenia zaskarżonej decyzji, zasądzenia na ich rzecz od organu zwrot kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego oraz połączenia niniejszej sprawy ze sprawą ze skargi skarżących zarejestrowanej pod sygnaturą II SA/Gd 216/24 na decyzję Wojewody z dnia 17 stycznia 2024 r., nr NSP-VIII.7581.1.192.2023.DL, celem ich łącznego rozpoznania wskazując, że występuje w nich tożsamość podstaw prawnych decyzji i zbieżność występujących zagadnień prawnych. W przypadku braku połączenia spraw strony nie żądały przeprowadzenia rozprawy.

W odpowiedzi na skargę Wojewoda Pomorski wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoje stanowisko oraz o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.

W piśmie z dnia 12 czerwca 2024 r. uczestnicy postępowania T.P., A.P. i D.P., wnieśli o uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewodzie oraz o zobowiązanie organu do wydania w terminie 60 dni od otrzymania akt decyzji o zwrocie nieruchomości będącej przedmiotem postępowania skarżącym i uczestnikom postępowania. Ponadto wnieśli oni o połączenie niniejszej sprawy do wspólnego rozpoznania i rozstrzygnięcia ze sprawą II SA/Gd 486/24 oraz o zwrot od organu na rzecz uczestników kosztów postępowania.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje:

Skarga podlega oddaleniu.

Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn.: Dz.U. z 2022 r. poz. 2492 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem (legalności), jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sądy administracyjne, kierując się kryterium legalności, dokonują oceny zgodności treści zaskarżonego aktu z normami prawnymi - proceduralnymi i materialnymi - przy czym ocena ta jest dokonywana według stanu prawnego obowiązującego w dniu wydania zaskarżonego aktu i na podstawie ustalonego przez organy stanu faktycznego. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych rozstrzygnięć administracyjnych sprawowana jest w granicach sprawy, przy czym sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi; tekst jedn.: Dz. U. z 2024 r., poz. 935; dalej jako "p.p.s.a.").

Kontroli Sądu w niniejszej sprawie poddana została decyzja Wojewody Pomorskiego z dnia 28 lutego 2024 r. utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta Gdańska z dnia 29 września 2023 r. o odmowie zwrotu na rzecz skarżących wywłaszczonej nieruchomości położonej w Gdyni przy ul. R., oznaczonej w dacie wywłaszczenia jako działka [...], w zakresie części obecnych działek nr [...] (dawniej działka nr [...]) o powierzchni 212 m2 i nr [...] (dawniej działka nr [...]) o powierzchni 198 m2, obręb D., zapisanych w księdze wieczystej nr [...], stanowiących własność Województwa Pomorskiego i oddanych w użyczenie na rzecz T.

Dokonana przez Sąd kontrola legalności zaskarżonej decyzji Wojewody Pomorskiego wykazała, że jest ona zgodna z prawem.

Wskazana decyzja została wydana po rozpatrzeniu wniosku skarżących o zwrot nieruchomości, która została nabyta przez Skarb Państwa na podstawie decyzji wydanej w oparciu o przepisy ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (Dz. U. z 1974 r., nr 10, poz. 64; dalej jako: "ustawa z 1958 r."). Ustawa ta przewidywała dopuszczalność wywłaszczenia nieruchomości na rzecz Państwa, jeżeli wywłaszczana nieruchomość była ubiegającemu się o wywłaszczenie niezbędna na cele użyteczności publicznej, na cele obrony Państwa albo dla wykonywania zadań określonych w zatwierdzonych planach gospodarczych (art. 3 ust. 1 ustawy z 1958 r.). Wywłaszczeniem mogła być objęta cała nieruchomość lub jej część, jednakże na żądanie właściciela wywłaszczenie powinno objąć całą nieruchomość, jeżeli w wyniku wywłaszczenia części, pozostała dla właściciela część nie nadawałaby się do racjonalnego użytkowania przez niego na cele dotychczasowe (art. 5 ust. 1 i 3 ustawy z 1958 r.). Oznacza to, że w trybie art. 5 ust. 3 ustawy z 1958 r., mogło dojść także do wywłaszczenia nieruchomości zbędnej na cele publiczne, o ile właściciel nieruchomości wystąpił z takim wnioskiem.

Prezydent Miasta Gdyni decyzją z dnia 30 grudnia 1978 r. orzekł o wywłaszczeniu na rzecz Państwa nieruchomości położonej przy ul. [...] w Gdyni, oznaczonej geodezyjne wówczas jako parcele nr [...] i [...]. Nieruchomość ta stanowiła własność M.E. i E.E., a odjęcie własności nastąpiło na cele rozbudowy ciągu komunikacyjnego ulic W., O. i Ch. W decyzji tej orzeczono także o wywłaszczeniu, na żądanie właścicielki E.E., nieruchomości położonej w Gdyni, oznaczonej jako parcele nr [...] i [...] o pow. 8.0550 ha, położonej w Gdyni, km W., KW nr [...].

Zaznaczyć należy, że wskazana decyzja została wydana w następstwie uchylenia przez Wojewodę Gdańskiego decyzją z dnia 31 października 1978 r. pierwotnej decyzji wywłaszczeniowej wydanej przez Prezydenta Miasta Gdyni w dniu 31 sierpnia 1978 r. Decyzja "pierwotna" dotyczyła wywłaszczenia jedynie działki nr [...] i [...], a po odwołaniu E.E. objęto jej zakresem ("dowłaszczono") nieruchomości oznaczoną [...]. Okoliczność "dowłaszczenia" nieruchomości o [...], z której wyodrębniono m. in. działki nr [...] i [...] (dawne działki nr [...] i [...]), na wniosek jej właścicielki E.E. jest bezsporna (tak str. 8 zaskarżonej decyzji). Podkreślić należy, że głównym przedmiotem wywłaszczenia była nieruchomość położona przy ul. [...] w Gdyni oznaczona geodezyjne wówczas jako parcele nr [...] i [...] stanowiąca współwłasność M.E. i E.E.

Dokonując oceny zaskarżonej decyzji i poprzedzającego jej wydanie postępowania, Sąd uznał, że orzekające w sprawie organy administracji organy obu instancji dokonały prawidłowej wykładni przepisów prawa materialnego mających zastosowanie w tej sprawie. Prawidłowo bowiem orzekające w sprawie organy wskazały, że zwrot nieruchomości wywłaszczonej w trybie art. 5 ust. 3 ustawy o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości możliwy jest jedynie wtedy, gdy zwrotowi podlega pozostała część nieruchomości wywłaszczonej. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym ustalono bowiem, że stosowanie art. 136 ust. 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami, wyłączone zostało do zwrotu części nieruchomości wywłaszczonej w trybie art. 5 ust. 3 ustawy o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości, jeżeli w sprawie nie wystąpiły przesłanki zwrotu także innej części nieruchomości wywłaszczonej na cel wskazany w decyzji wywłaszczeniowej (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 13 stycznia 2011 r., sygn. akt I OSK 430/10, LEX nr 952036). Zwrot "dowłaszczonych" na wniosek właściciela nieruchomości jest możliwy, jeżeli zbędna w rozumieniu art. 137 ustawy o gospodarce nieruchomościami, stanie się nieruchomość wywłaszczona na wniosek podmiotu publicznego ubiegającego się o wywłaszczenie (zob. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 11 lipca 2013 r., sygn. akt I SA/Wa 639/13, LEX nr 1351200). Przyczyną, dla której nie może nastąpić samodzielny zwrot takiej nieruchomości, jest okoliczność, że nie była ona w chwili wywłaszczenia niezbędna na żaden cel określony w decyzji o wywłaszczeniu – wywłaszczona została na wniosek właściciela (zob. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 25 stycznia 2013 r., sygn. akt I SA/Wa 1001/12, LEX nr 1325303). Część "dowłaszczona" dzieli więc niejako los nieruchomości przejętej na cele określone w decyzji wywłaszczeniowej, na podstawie której ją wywłaszczono w takim znaczeniu, że podlega ona zwrotowi tylko wówczas, jeżeli zwrotowi podlega także nieruchomość (lub jej część) objęta celem wywłaszczenia (zob. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 10 kwietnia 2013 r., sygn. akt I SA/Wa 2030/12, https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Możliwość zwrotu takiej nieruchomości wchodzi więc w rachubę tylko wówczas, gdy zwrotowi podlega nieruchomość, która została wywłaszczona lub odpowiednia część nieruchomości wywłaszczonej (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 stycznia 2011 r. sygn. akt I OSK 481/10, https//orzeczenia.nsa.gov.pl).

Odnosząc się do zarzutu skargi dotyczącego interpretacji art. 136 ust. 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami w zw. z art. 5 ust. 3 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczenia nieruchomości wskazać należy, że żaden przepis ustawowy wprost nie stanowi, że warunkiem zwrotu nieruchomości wywłaszczonej w trybie art. 5 ust. 3 jest równoczesny zwrot nieruchomości wywłaszczonej na cel publiczny. Należy jednakże mieć na uwadze, że przepisy prawa podlegają nie tylko wykładni gramatycznej, ale także systemowej i celowościowej, a podstawą orzekania przez organy stosujące prawo nie jest przepis prawny, lecz norma prawna wyinterpretowana z szeregu przepisów. Przeprowadzana przez sądy administracyjne wykładnia art. 136 ust. 3 u.g.n. i art. 5 ust. 3 u.z.t.w.n. doprowadziła w konsekwencji do utrwalonego już stanowiska, że wyłączone jest stosowanie art. 136 ust. 3 u.g.n. do zwrotu części nieruchomości wywłaszczonej w trybie art. 5 ust. 3 u.z.t.w.n. na wniosek właściciela, jeżeli w sprawie nie wystąpiły przesłanki zwrotu także innej części nieruchomości wywłaszczonej na cel wskazany w decyzji wywłaszczeniowej. Wykładnia taka jest racjonalna, bowiem w przypadku gdy nie zaistniały przesłanki zwrotu działek wywłaszczonych na cel publiczny, przepis art. 136 ust. 3 u.g.n., który statuuje prawo do ubiegania się o zwrot przejętego gruntu, nie może być uznany za podstawę do żądania zwrotu terenów "dowłaszczonych" w trybie art. 5 ust. 3 u.z.t.w.n. W tym zakresie Sąd nie dopatruje się zaś naruszenia przepisów Konstytucji RP.

Również we wskazanym w skardze wyroku z dnia 31 maja 2022 r. sygn. akt I OSK 1835/21 Naczelny Sąd Administracyjny uznał za racjonalny pogląd, że wyłączone zostało stosowanie art. 136 ust. 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami do zwrotu części nieruchomości nabytej w trybie art. art. 5 ust. 3 u.z.t.w.n. na wniosek właściciela (jego spadkobiercy), jeżeli w sprawie nie wystąpiły przesłanki zwrotu także innej części nieruchomości wywłaszczonej na cel wskazany w decyzji wywłaszczeniowej.

W tej sytuacji zasadne jest stwierdzenie, że dawne parcele [...], a co za tym idzie również wywodzące z nich działki stanowiące przedmiot niniejszego postępowania, nie mogły stać się zbędne na cele wskazane w decyzji wywłaszczeniowej, skoro nie były ona objęte zasadniczym wywłaszczeniem, nie dotyczył ich cel decyzji wywłaszczeniowej i nie były potrzebne pod realizację inwestycji. W związku z tym nie można oceniać sprawy zwrotu przedmiotowych działek przez pryzmat realizacji celu wywłaszczenia. Jedynie bowiem w odniesieniu do żądania zwrotu wywłaszczonej nieruchomości istnieje możliwość badania, w toku postępowania administracyjnego, przesłanek warunkujących zwrot nieruchomości, a więc zbędności nieruchomości na cel wywłaszczenia.

Postępowanie dotyczące zwrotu wywłaszczonej nieruchomości stanowiącej współwłasność M.E. i E.E. zakończone zaś zostało odmowną decyzją, która była kontrolowana przez Wojewódzki Sad Administracyjny w Gdańsku w sprawie II SA/Gd 118/22. Oddalając skargę, wyrokiem z dnia 27 lipca 2022 r., Sąd stwierdził, że odmowa zwrotu tej nieruchomości w okolicznościach niniejszej sprawy, nie jest wyrazem odmiennej, naruszającej zasadę z art. 153 p.p.s.a., oceny przesłanek zwrotu wywłaszczonej nieruchomości określonych w art. 136 i art. 137 u.g.n. czy też niedostatecznych ustalań faktycznych, które nie pozwoliły organowi na prawidłowe rozstrzygniecie sprawy w tym zakresie. Wbrew twierdzeniom skarżących, już ostateczna i prawomocna decyzja kasacyjna Wojewody Pomorskiego z 13 marca 2017 r., funkcjonująca nadal w obrocie prawnym, w sposób niebudzący wątpliwości stwierdziła istnienie przesłanek do zwrotu działki nr [...], w części na której nie zrealizowano na niej celu wywłaszczenia. Wobec przeszkody prawnej do orzekania o zwrocie nieruchomości objętej zezwoleniem na realizację inwestycji drogowej, wystąpienie okoliczności stanowiących przesłanki zwrotu wywłaszczonej nieruchomości z art. 136 i art. 137 u.g.n., jest irrelewantne dla rozstrzygnięcia sprawy. Poza tym Sąd podkreślił, że orzekające organy nie miały ani obowiązku ani potrzeby prawnej do tego, ażeby rozważać przesłanki zwrotu działki nr [...], skoro istniała prawna przeszkoda do podjęcia takiego rozstrzygnięcia, a kwestia wystąpienia przesłanek zwrotu nieruchomości określonych w przepisach u.g.n. została już wiążąco przesądzona, w akceptujących decyzję Wojewody z 13 marca 2017 r., wyrokach sądów administracyjnych. Wobec tego, w ocenie Sądu, brak szczegółowego odniesienia się przez organy w zaskarżonej oraz poprzedzającej ją decyzji do okoliczności wypełniających przesłanki zwrotu z u.g.n. nie jest jakimkolwiek uchybieniem procesowym organu, a tym bardziej uchybieniem, które mogłoby mieć wpływ na wynik sprawy.

Powyższe rozstrzygnięcie jest wiążące i musiało ono zostać uwzględnione w sprawie dotyczącej zwrotu dowłaszczonej nieruchomości. Stosownie bowiem do treści art. 170 p.p.s.a. orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy i inne organy państwowe, a w przypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Przepis ten dotyczy prawomocności materialnej orzeczenia, która polega na związaniu tym orzeczeniem określonych podmiotów i wyraża się w tym, że muszą one brać pod uwagę fakt istnienia oraz treść prawomocnego orzeczenia sądu.

W tej sytuacji nie mogą odnieść skutku zarzuty skargi dotyczące naruszenia art. 170 p.p.s.a. poprzez nieuwzględnienie wcześniejszego rozstrzygnięcia podjętego w sprawie dotyczącej zwrotu działek nr [...] i [...] zawartego w wyroku z dnia 9 sierpnia 2017 r. sygn.akt II SA/Gd 270/17. Kwestie mogły stanowić (i zresztą stanowiły) przedmiot wyjaśnień wyłącznie w sprawie dotyczącej zwrotu działek nr [...] i [...]. Brak jest przy tym podstaw do dokonywania ustaleń i oceny zbędności w innym postępowaniu administracyjnym, a w szczególności postępowaniu dotyczącym zwrotu nieruchomości dowłaszczonej.

Należy mieć przy tym na uwadze, że w postępowaniu o zwrot wywłaszczonej nieruchomości nie jest możliwe ani dopuszczalne kontrolowanie zgodności z prawem decyzji wywłaszczeniowej czyli prawidłowości jej nabycia przez Skarb Państwa.

Skoro zatem nieruchomość dowłaszczona jako resztówka, może podlegać zwrotowi wyłącznie w przypadku gdy zwrotowi podlega nieruchomość (lub jej część) wywłaszczona na cele wskazane we wniosku o wywłaszczenie, to nie jest możliwe zastosowanie art. 136 ust. 3 ugn wyłącznie w odniesieniu do dowłaszczonej resztówki (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 21 listopada 2017 r., sygn. akt I OSK 254/16). Przepis ten, jak już to wspomniano powyżej, przewiduje bowiem jako podstawową przesłankę zwrotu wywłaszczonej nieruchomości zbędność nieruchomości na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu.

Sąd nie podzielił także zarzutu naruszenia art. 5 ust. 3 ustawy z 1958 r. poprzez pominięcie ratio legis tego przepisu, które miałoby polegać na pominięciu uzasadnionego przekonania E.E., że na wywłaszczonej nieruchomości cel wywłaszczenia zostanie zrealizowany w całości. Pomijając kwestie dowodowe dotyczące uzasadnionych przekonań nieżyjących już osób, które osoby te miały w momencie podejmowania określonych czynności, zarzut ten zmierza do weryfikacji decyzji o wywłaszczeniu (precyzyjniej wywłaszczeniu i "dowłaszczeniu") nieruchomości. Jak była już o tym mowa w niniejszym uzasadnieniu zarzut ten nie może być rozpatrywany w przedmiotowym postępowaniu.

Sąd podziela przy tym pogląd wyrażony w wyroku z dnia 27 października 2011 r. w sprawie II SA/Gd 755/11 przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, który w analogicznej sprawie dotyczącej zresztą tych samych stron, uznał zasadność zależności w zakresie zwrotu nieruchomości wywłaszczanej i "dowłaszczanej". Powołując się na poglądy nauki prawa i orzecznictwa sądowego Sąd uznał, że nieruchomość, która od początku nie była niezbędna na cel wywłaszczenia, jednakże została wywłaszczona na żądanie jej właściciela, podlega zwrotowi tylko wtedy, gdy zaistnieją podstawy do zwrotu wywłaszczonej nieruchomości. W przypadku żądania wyłącznie zwrotu części nieruchomości wywłaszczonej na podstawie art. 5 ust. 3 ustawy z 1958 r. nie ma możliwości zastosowania trybu i przesłanek, o jakich mowa w art. 136 ust. 3 u.g.n., bowiem nieruchomość ta od początku jest zbędna na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu. Nie będzie zatem możliwy zwrot nieruchomości wywłaszczonej na żądanie właściciela w trybie art. 5 ust. 3 ustawy z 1958 r., jeżeli organ nie stwierdzi zasadności zwrotu działki wywłaszczonej. Dopiero bowiem zakończenie tego postępowania umożliwi stwierdzenie, czy spełniona przesłanka zwrotu dowłaszczonej na żądanie właściciela części nieruchomości, jaką jest zwrot nieruchomości głównej podlegającej wywłaszczeniu została spełniona. Sąd wyjaśnił także, że dokonanie ustaleń odnośnie zasadności wniosku o zwrot podstawowej nieruchomości podlegającej wywłaszczeniu nie może nastąpić przesłankowo w rozpoznawanej sprawie, wyłącznie dla celów tego postępowania. Sprawa w tym przedmiocie stanowi odrębną sprawę administracyjną, kwestia ta nie może zatem być przedmiotem oceny przez organ w niniejszym postępowaniu.

Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 8 § 1 k.p.a. z powodu długotrwałości postępowania w przedmiocie zwrotu nieruchomości Sąd zauważa, że strona skarżąca nie uwzględniła, iż w niniejszej sprawie kilkukrotnie orzekały organy administracji w ramach administracyjnego toku instancji, postępowanie było zawieszone, a także toczyło się kilkukrotnie postępowanie sądowe. Nie można zatem zgodzić się z poglądem, że to "z winy" organów administracji nie doszło do zwrotu nieruchomości. Należy też mieć na uwadze, że z art. 6 k.p.a. wynika dyrektywa rozstrzygania spraw na podstawie stanu prawnego i faktycznego istniejącego w momencie wydawania decyzji. W okolicznościach rozstrzyganej sprawy oznacza to, że organy administracji zobowiązane były uwzględnić skutki prawne wynikające z decyzji ZRID.

Mając to wszystko na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, na podstawie art. 151 p.p.s.a., oddalił skargę jako bezzasadną.

Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a.