Wyrok WSA w Białymstoku, sygn. akt II SA/Bk 249/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku
Data orzeczenia: 2024-05-21 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 17 ust.1 b i ust. 5 pkt 1  lit.a
journal: Dz.U. 2024 poz 323
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych
article: art. 43 pkt 4
journal: Dz.U. 2023 poz 1429
law: Ustawa z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Elżbieta Trykoszko (spr.), Sędziowie asesor sądowy WSA Marta Joanna Czubkowska, sędzia WSA Marek Leszczyński, Protokolant st. sekretarz sądowy Sylwia Tokajuk, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 21 maja 2024 r. sprawy ze skargi D. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łomży z dnia 26 stycznia 2024 r. nr SKO.441/31/2024 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.


UZASADNIENIE

Skarga została wywiedziona na tle następujących zdarzeń.

D. G. złożyła w dniu 8 grudnia 2023r. do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Zambrowie wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawną matką E. G., dołączając do wniosku orzeczenie Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Łomży z 29 listopada 2023r. zaliczające matkę do osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności.

Decyzją z dnia 12 stycznia 2024r. Wójt Gminy Zambrów orzekł o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W uzasadnieniu decyzji wskazał na dwie przyczyny odmowy przyznania świadczenia: fakt, że niepełnosprawność E. G. powstała po 25 roku życia, co pozostaje w sprzeczności z literalnym brzmieniem art. 17 ust.1 b ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz okoliczność, że wnioskodawczyni pobiera rentę z ZUS od 1 marca 2016r., co stanowi negatywną przesłankę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit.a ustawy o świadczeniach rodzinnych. Organ I instancji nie kwestionował, że wnioskodawczyni sprawuje opiekę nad matką oraz, że brat wnioskodawczyni B. G. opieki tej sprawować nie może ani nie może partycypować w kosztach zapewnienia opieki.

Z powyższą decyzją nie zgodziła się D. G. i wywiodła odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łomży. Wniosła o rozpatrzenie jej wniosku z uwzględnieniem wyroku TK z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 oraz wyraziła chęć zawieszenia renty w celu otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łomży po rozpatrzeniu odwołania decyzją z 26 stycznia 2024r. orzekło o utrzymaniu w mocy decyzji organu I instancji. W uzasadnieniu decyzji w pierwszej kolejności przytoczyło obowiązujące od 1 stycznia 2024r. brzmienie art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne od 1 stycznia 2024r. nie przysługuje osobom sprawującym opiekę nad niepełnosprawnymi w stopniu znacznym członkami rodzinny powyżej 18 roku życia. Kolegium podkreśliło, że w dacie orzekania przez organy nie jest możliwe zastosowanie przepisu w poprzednim jego brzmieniu. Kolegium wskazało, że brzmienie przepisu art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniu rodzinnym zostało zmienione na mocy art. 43 pkt 4 lit. a ustawy z 7 lipca 2023r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. z 2023r., poz. 1429). Opisało przesłanki ubiegania się przez dorosłą osobę niepełnosprawną o świadczenie wspierające.

W skardze wniesionej do sądu administracyjnego D. G. podniosła, że wydana decyzja jest dla niej krzywdząca. Wskazała, że orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności matki otrzymała dopiero na początku grudnia 2023r. i 8 grudnia 2023r. złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Wyraziła przekonanie, że organ I instancji celowo odwlekał wydanie decyzji czekając na wejście w życie ustawy o świadczeniu wspierającym. Opisała koleje losów ojca oraz swoje życie podkreślając, że z powodu konieczności opieki nad matką przerwała pełnienie posługi w Zgromadzeniu Sióstr M. z Domem Generalnym w M.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łomży w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie.

Pismem procesowym z 23 kwietnia 2024r. ustanowiony z urzędu w ramach prawa pomocy profesjonalny pełnomocnik skarżącej podtrzymał skargę. Podniósł, że przesłanka negatywna prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych nie ma charakteru bezwzględnego albowiem zgodnie z akceptowaną przez sądy administracyjne prokonstytucyjną wykładnią przepisu, osoba uprawniona ma prawo wyboru jednego ze świadczeń tj. pielęgnacyjnego albo emerytalno – rentowego. Tymczasem skarżącej nie umożliwiono w toku postępowania skorzystania z wyboru świadczenia. Podniósł także, że drugi z przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych, powołany przez organ jako przeszkoda prawna do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, tj art. 17 ust. 1 b ustawy o świadczeniach rodzinnych, został uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014r. wydanym w sprawie o sygn. akt K 38/13.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łomży odpowiadając na pismo pełnomocnika skarżącej, wskazało, że w momencie, w którym decyzja organu I instancji wpłynęła do organu odwoławczego, był rok 2024 i nie było już możliwe stosowanie przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu tych przepisów sprzed 1 stycznia 2024r. a tym samym nie było możliwości pouczenia skarżącej o prawie wyboru świadczenia tj. rezygnacji z otrzymywanej renty.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył, co następuje;

Skarga podlegała oddaleniu.

Bezspornym w sprawie jest, że objęte skargą decyzje organów obu instancji zostały wydane po 31 grudnia 2023r. tj. w okresie, gdy obowiązywało zmienione brzmienie przepisu art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych, wykluczające możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu konieczności opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym osobą bliską pełnoletnią. Zmiana zasad przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego została wprowadzona ustawą z 7 lipca 2023r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. z 2023r., poz. 1429). Przepisem art. 43 pkt 4 ww. ustawy zostało zmienione brzmienie art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych. W przepisie przejściowym – art. 63 ustawy o świadczeniu wspierającym, ustawodawca stwierdził, że w sprawach o świadczenie pielęgnacyjne i specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym, do których prawo powstało do 31 grudnia 2023r., stosuje się przepisy dotychczasowe. Przepis przejściowy uzależnia zatem zastosowanie przepisów dotychczasowych od powstania prawa, a nie jego stwierdzenia w deklaratywnej decyzji. O powstaniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego przesądza zaistnienie wymaganych przez prawo przesłanek w chwili złożenia wniosku, a deklaratywna decyzja jedynie potwierdza albo wyklucza ich istnienie (vide: teza wyroku WSA w Poznaniu z 17 kwietnia 2024r. sygn. IV SA/Po 190/24).

Skarżąca D. G. wniosek o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu konieczności sprawowania opieki nad matką z dołączonym do niego orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Łomży z 24 listopada 2023r. o znacznym stopniu niepełnosprawności E. G., złożyła w organie I instancji w dniu 7 grudnia 2023r. Podpisała się pod formularzem wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, w którym na stronach od 3 do 5 zostały wyartykułowane informacje o przesłankach nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, w tym treść oświadczeń wnioskodawcy usuwających przeszkody prawne do uzyskania tego prawa. Skarżąca podpisując wypełniony formularz wniosku oświadczyła, między innymi, że nie ma ustalonego prawa do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego. pobieranie tych świadczeń stanowiło negatywną przesłankę uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego. Jednocześnie w odrębnym oświadczeniu dla celów ustalenia obowiązku ubezpieczeń emerytalno – rentowych i/lub ubezpieczenia zdrowotnego, skarżąca poinformowała, że ma ustalone od 2015r. prawo do renty.

Posiadanie przez skarżącą prawa do renty organ I instancji zweryfikował 11 grudnia 2023r. uzyskując dane z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w Chorzowie. W dniu 14 grudnia 2023r. wystosował do skarżącej pismo informujące o zebraniu dowodów i materiałów pozwalających na wydanie decyzji, jednocześnie informując wnioskodawczynię, że ustalony fakt pobierania przez nią renty uniemożliwia przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Co prawda organ nie pouczył skarżącej o prawie wyboru rodzaju świadczenia stosownie do treści art. 9 K.p.a. ale powyższe naruszenie przepisu proceduralnego winno być oceniane wyłącznie w kontekście uchybienia mogącego mieć wpływ na wynik sprawy. Skarżąca musiałaby, zdaniem sądu, wykazać w skardze, że przy pouczeniu przez organ I instancji o prawie wyboru świadczenia, zdążyłaby do 31 grudnia 2023r. skutecznie ów wybór zrealizować.

W orzecznictwie sądów administracyjnych jednolicie jest przyjmowane, że prawidłowa wykładnia przepisu art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych przemawia za umożliwieniem osobie uprawnionej dokonania wyboru jednego ze świadczeń: pielęgnacyjnego lub emerytalno- rentowego. Z kolei wyboru tego świadczenia wnioskodawca może dokonać poprzez złożenie do organu rentowego wniosku o zawieszenie prawa do renty na podstawie art. 103 ust. 3 ustawy z 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Podkreśla się przy tym, że istota ograniczenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego dla rencisty, wynikająca z ww. przepisu musi być przy tym interpretowana jako wiążąca się nie z samym tylko prawem do renty, lecz z jego realizacją w postaci wypłaty świadczenia (vide: wyroki NSA z 2 marca 2022r. sygn.. I OSK 1623/21, z 24 sierpnia 2023r. sygn. I OSK 1665/22 i z 18 października 2023r. sygn. I OSK 1864/22). Skuteczne zatem zawieszenie prawa do renty na wniosek rencisty musiałoby zostać potwierdzone decyzją ZUS o wstrzymaniu wypłaty tego świadczenia. Jest mało prawdopodobne, że wskutek uzyskanego w połowie grudnia 2023r. pouczenia o prawie wyboru rodzaju świadczenia i złożenia - po uzyskaniu pouczenia - przez skarżącą w ZUS wniosku o zawieszenie prawa do renty, zdążyłaby ona uzyskać decyzję ZUS o wstrzymaniu wypłaty renty od grudnia 2023r., tym bardziej, że wypłata renty za grudzień 2023r. mogła już nastąpić.

Okoliczności sprawy wskazują zatem, że prawo skarżącej do świadczenia pielęgnacyjnego nie powstało do końca 2023r. i nie mogło do końca 2023r. powstać a w tej sytuacji organy obu instancji wydając w sprawie decyzje już po 31 grudnia 2023r. nie mogły potwierdzić, że skarżąca spełniała przesłanki do uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na starych zasadach z uwagi na negatywną przesłankę do nabycia tego prawa opisaną art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych

Skład orzekający stwierdza natomiast, że odmowa przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego nie mogła być skutecznie oparta na treści art. 17 ust.1 b ustawy o świadczeniach rodzinnych

Wyrokiem bowiem z 21 października 2014r., wydanym w sprawie o sygn. K 38/13, Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że przepis art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności.

Stwierdzona zatem została zakresowa niekonstytucyjność przepisu art. 17 ust. 1 b ustawy o świadczeniach rodzinnych, skutkująca tym, że przepis ten w niekonstytucyjnym zakresie nie może być stosowany. Oznacza to, że organy administracji publicznej rozpoznając teraz wniosek o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego pochodzący od opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej, miały obowiązek rozpatrzenia wniosku z pominięciem kryterium wskazanego w treści przepisu, uzależniającego prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad dorosłą osobą od tego, kiedy niepełnosprawność powstała. Innymi słowami organy administracji publicznej nie powinny były brać pod uwagę tego, że znaczna niepełnosprawność osoby wymagającej opieki została stwierdzona w dorosłym życiu

Skład orzekający w sprawie niniejszej w pełni akceptuje jednolitą linię orzecznictwa sądów administracyjnych, pojmujących konsekwencje prawne zakresowej niekonstytucyjności przepisu art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, jako niemożność upatrywania w jego treści, przeszkody dla przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego opiekunowi dorosłej osoby niepełnosprawnej, której niepełnosprawność stwierdzona została po ukończeniu 18 czy 25 roku życia. Jak stwierdził zasadnie WSA w Gorzowie Wielkopolskim w sprawie o sygn. II SA/Go 682/14, wyrok Trybunału Konstytucyjnego w sprawie K 38/13 odniósł bezpośredni skutek. Zadaniem sądu administracyjnego, realizującego ustrojową funkcję gwaranta praw i wolności obywatelskich, jest ustalenie możliwości zastosowania badanego przez Trybunał przepisu zgodnie z wzorcem konstytucyjnym. Wynikająca z sentencji wyroku Trybunału Konstytucyjnego zakresowa derogacja przepisu, nie powoduje luki konstrukcyjnej, uniemożliwiającej stosowanie przepisu. Zmodyfikowany przepis art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w dopełnieniu z ust. 1 tego artykułu może być stosowany. Zróżnicowanie wiekowe wprowadzone w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych godziło w normatywnie określoną zasadą równości obywateli wobec prawa (art. 32 ust. 1 Konstytucji RP). Honorowanie przepisu w dotychczasowym brzmieniu byłoby nie do pogodzenia z modelem i funkcją ochrony praw jednostki, realizowaną przez sądy administracyjne, którym przyznaje się kompetencje do bezpośredniego stosowania Konstytucji w przypadku usunięcia z porządku prawnego fragmentu przepisu. WSA w Gorzowie Wielkopolskim trafnie zauważył, że zasygnalizowanie w uzasadnieniu wyroku Trybunału potrzeby działań legislacyjnych, ma charakter postulatywny a nie normatywny (wiąże sentencja wyroku). Jeśli sądy administracyjne, kierując się sugestią Trybunału zawartą w pkt 8 uzasadnienia wyroku, stosowałyby przepis art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w dotychczasowym brzmieniu, a ustawodawca nadal nie wykonałby zaleceń Trybunału, jednostki, których prawa zostały naruszone treścią przepisu, zostałyby pozbawione ochrony.

Podzielenie trafności drugiego zarzutu skargi sprecyzowanego przez profesjonalnego pełnomocnika strony nie jest jednak wystarczające do uchylenia zaskarżonej decyzji z uwagi na zaistnienie negatywnej przesłanki do uzyskania przez skarżąca prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Mając powyższe na uwadze sąd skargę oddalił (art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi)