Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt III SA/Po 140/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2023-06-30 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 28 ust. 2, ust. 3a i art. 28
journal: Dz.U. 2022 poz 1009
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j.)

SENTENCJA

Dnia 30 czerwca 2023 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Izabela Paluszyńska (sprawozdawca) Sędzia WSA Mirella Ławniczak Asesor sądowy WSA Arkadiusz Skomra po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 30 czerwca 2023 roku sprawy ze skargi M. W. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Belsku B. z dnia 14 grudnia 2022 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w R. z dnia 15 września 2022 r., nr [...].


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia 14 grudnia 2022r. Nr [...] znak: [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w [...] na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2022r., poz. 2000 ze zm., dalej k.p.a.) w zw. z art. 83 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2022r., poz. 1009 ze zm., dalej: u.s.u.s) utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 15 września 2022r. nr [...] o odmowie umorzenia M. W. (dalej: skarżąca) należności z tytułu składek.

Decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym.

Wnioskiem z 15 czerwca 2022r. skarżąca wniosła o umorzenie zaległych należności z tytułu składek wskazując na trudną sytuację materialną.

Decyzją z dnia 15 września 2022r., nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w [...]:

1. na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 w zw. z art. 28 ust. 2 i 3 i art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2022r., poz. 1009) odmówił umorzenia należności z tytułu składek za zatrudnionych pracowników w części finansowanej przez płatnika składek oraz za osobę prowadzącą działalność gospodarczą w łącznej kwocie 75 357,9 zł, w tym na:

a/ ubezpieczenia społeczne w łącznej kwocie 71 222,16 zł, w tym z tytułu:

- składek za okres 08/2014 – 05/2018 – 43 908,56 zł,

- odsetek liczonych na 15 czerwca 2022r. przypadających od w/w składek – 22 210 zł,

- odsetek w kwocie 4 976 zł liczonych na 15 czerwca 2022r. przypadających od składek w części finansowanej przez ubezpieczonych za okres 08/2014 – 09/2015,

- kosztów upomnienia – 127,60 zł,

b/ Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za okres 07/2014 – 09/2017 w łącznej kwocie 4 135,73 zł, w tym z tytułu:

- składek – 2992,33 zł,

- odsetek liczonych na 15 czerwca 2022r. przypadających od w/w składek – 1039 zł,

- kosztów upomnienia – 104,40 zł

2. art. 83 ust. 1 pkt 3 w zw. z art. 28 ust. 3a i art. 32 u.s.u.s. oraz z § 3 ust. 1 pkt 1-3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003r. nr 141, poz. 1365) odmówił skarżącej umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek w łącznej kwocie 51 495,16 zł, w tym:

a/ ubezpieczenie społeczne w łącznej kwocie 48 511,66 zł, w tym z tytułu:

-składek za okres 08/2014 – 05/2018 - 32.758,06 zł,

- odsetek liczonych na 15 czerwca 2022r. przypadających od w/w składek – 15 626 zł,

- kosztów upomnienia – 127,60zł,

b/ Fundusz Pracy w łącznej kwocie 2 983,50 zł, w tym z tytułu:

- składek za okres 08/2014 – 05/2018 – 32 758,06 zł,

- odsetek liczonych na 15 czerwca 2022r. przypadających od w/w składek – 626 zł,

- kosztów upomnienia – 104,40 zł.

W uzasadnieniu organ podał, że skarżąca poinformowała, że pracuje zarobkowo – praca dorywcza za granicą (opieka nad osobami starszymi), nie wskazała kwoty dochodu, nadmieniła, że środki jakie uzyskuje wystarczają na bieżące wydatki życiowe. Organ ustalił, że skarżąca figuruje w Krajowym Rejestrze Sądowym jako wspólnik "[...]" sp. z o.o., gdzie pełni funkcję prezesa zarządu. Według odpisu KRS z 15 września 2022r. spółka od 1 sierpnia 2015r. zawiesiła wykonywanie działalności. Skarżąca podała, że jest stanu wolnego i prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, nie wskazała stałych wydatków związanych z utrzymaniem. Nie powołała swojej sytuacji zdrowotnej i nie załączyła żadnej dokumentacji medycznej. Skarżąca posiada zobowiązanie pieniężne z tytułu podatków VAT – 7 w kwocie 300 zł oraz PIT – 36 w kwocie 200 zł. Skarżąca spłaca te zobowiązania w formie układu ratalnego w łącznej kwocie 500 zł/ mc. Jest właścicielką nieruchomości: teren mieszkaniowy, droga w M. o pow. 0,2155 ha i teren zabudowany mieszkaniowy (1/2 udziału) o pow. 0,0196 ha w M. o pow. 0,0196 ha. Na w/w nieruchomościach ZUS dokonał zabezpieczenia hipotecznego. Na nazwisko skarżącej jest zarejestrowany samochód osobowy [...] z 2006r. o szacowanej wartości 22.000 zł. Na tym pojeździe 25 września 2015r. został ustanowiony zastaw nieopłaconych składek (za okres 04.2014 – 02.2015).

Organ podał, że należności z tytułu składek są wymagalne i nie uległy przedawnieniu. Na zawieszenie biegu przedawnienia należności wpłynęło wdrożenie postępowania egzekucyjnego przez Dyrektora I Oddziału ZUS w P. od 18 czerwca 2015r., którym sukcesywnie obejmowano kolejne należności. Nadto zadłużenie na ubezpieczenia społeczne za okres 08/2014 – 02/2015 i na Fundusz Pracy za okres 07/2014 – 02/2015 ustalone było decyzją o zadłużeniu z 8 kwietnia 2015r., która uprawomocniła się 29 maja 2015r. Następnie 7 grudnia 2018r. ZUS I Oddział w P. wszczął postępowanie w sprawie wydania decyzji określającej zadłużenie na ubezpieczenia społeczne za okres 08/2014 – 05/2018 i Fundusz Pracy za okres 07/2014 – 09/2017. Decyzja w tym zakresie została wydana 27 lutego 2019r. a uprawomocniła się 10 kwietnia 2019r.

Organ podał, że nie ma okoliczności, które skutkowałyby umorzeniem należności na podstawie przesłanek wskazanych w art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s. W stosunku do skarżącej nie było prowadzone postępowanie upadłościowe ani likwidacyjne. W związku z tym nie zachodzą przesłanki, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4, 4b i 4c u.s.u.s. Z przyczyn oczywistych nie ma również zastosowania art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s. Zobowiązania skarżącej znacznie przewyższają kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym, co oznacza, że przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt 4a również nie zachodzi. Skarżąca zaprzestała prowadzenia działalności gospodarczej. Osiąga dochód z tytułu pracy dorywczej. Posiada majątek nieruchomy i samochód o szacowanej wartości 22.000 zł. Na składnikach majątkowych dokonano zabezpieczenia należności z tytułu składek. Wobec należności jest prowadzone postępowanie egzekucyjne. Naczelnik Urzędu Skarbowego lub Komornik Sądowy nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję. Zdaniem organu brak jest podstaw do uznania, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne, czyli brak podstaw do uwzględnienia przesłanki z art. 28 ust. 3 pkt 3, 5 i 6 u.s.u.s. organ uznał, że nie zachodzą wobec skarżącej przesłanki pozwalające na stwierdzenie całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek. Uniemożliwia to pozytywne rozstrzygnięcie wniosku na podstawie art. 28 ust. 3 u.s.u.s.

Zdaniem organu nie ma również podstaw do umorzenia należności na podstawie § 3 Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003r. (dot. składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia). Organ podał, że przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia nie zachodzi ponieważ skarżąca nie prowadzi działalności gospodarczej. Okoliczności, o których mowa w § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia w stosunku do skarżącej również nie zachodzą ponieważ nie udowodniła, że nie może uzyskiwać dochodów ze względu na własny stan zdrowia lub w związku z koniecznością sprawowania opieki nad chorym członkiem rodziny. Organ rozważając okoliczność związaną z trudną sytuacją finansową z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia uznał, że skarżąca nie udowodniła, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić należności z tytułu składek, gdyż skutkowałoby to brakiem możliwości zapewnienia podstawowych potrzeb bytowych. Organ podał, że podstawowymi wskaźnikami służącymi do oceny sytuacji materialnej osoby zobowiązanej są kwoty określające minimum socjalne i minimum egzystencji, dla 1- o osobowego gospodarstwa pracowniczego minimum socjalne wynosi 1 392,01 zł (obliczenia IPiSS na podstawie danych GUS za I kwartał 2022r.), natomiast minimum egzystencji 671,36 zł. Skarżąca podała, że uzyskuje dochody z pracy dorywczej i oznajmiła, że są one wystarczające na zaspokojenie bieżących wydatków życiowych. Jednocześnie nie wskazała, aby korzystała z zasiłków stałych, okresowych czy celowych z opieki społecznej dedykowanych osobom znajdującym się w trudnej sytuacji bytowej (np. na zakup opału, opłat za media czy zakup posiłków lub żywności). Aktualnie skarżąca jest osobą pozostającą bez stałego zatrudnienia, uzyskuje dochód z tytułu pracy dorywczej. Jednocześnie nie przedstawiła żadnego dokumentu potwierdzającego wykluczenie z rynku pracy (np. orzeczenia o niepełnosprawności). Nie bez znaczenia pozostaje, że we wrześniu br. skarżąca osiągnie wiek emerytalny i będzie mogła również wnioskować o przyznanie emerytury. Brak zatem podstaw do uznania, że jej sytuacja materialna (jeżeli nie obecnie, to w przyszłości) wyklucza spłatę należności względem ZUS. Odnosząc się do zobowiązań finansowych z tytułu podatków organ podał, że odstąpienie od powszechnego obowiązku regulowania należności publicznoprawnych jakim jest umorzenie należności z tytułu składek, jest możliwe jedynie w sytuacji jednoznacznego stwierdzenia, że dłużnik nie będzie miał możliwości spłaty zaległości. Organ podał, że wskazywane przez skarżącą zakończenie działalności gospodarczej ze stratą nie jest przesłanką do umorzenia należności.

Organ wskazał, że skarżąca może skorzystać z rozłożenia spłaty na raty.

We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżąca wniosła o umorzenie zaległości. Podała, że powstanie zadłużenia nie było jej celowym działaniem. Odsiągnęła wiek emerytalny i trudno jej znaleźć dodatkową pracę, żeby uregulować zadłużenie. Na bieżące utrzymanie pozyskuje środki z pracy dorywczej.

Zaskarżoną decyzją z dnia 14 grudnia 2022r. ZUS Oddział w [...] utrzymał w mocy decyzję z 15 września 2022r.

W uzasadnieniu podał, że nie zachodzą przesłanki do umorzenia należności wskazane w art. 28 ust. 3 i ust. 3a w zw. z § 3 ust. 1 rozporządzenia. Skarżąca ma dochód w postaci emerytury w wysokości 1560,22 zł brutto, które pozwala na prowadzenie postępowania egzekucyjnego. Jest właścicielką samochodu osobowego, na którym 25 września 2015r. organ dokonał zastawu skarbowego w wysokości 33 364,70 zł. Jest właścicielką nieruchomości, dla której urządzona jest księga wieczysta obciążona hipoteką na rzecz organu rentowego w wysokości 138 805,02 zł. Nieruchomość jest zlokalizowana przy ul. [...] i zabudowana budynkami mieszkalnymi, garażowym i letniskowym, postępowanie egzekucyjne z tego składnika majątkowego zostało wszczęte z wniosku wierzyciela cywilnoprawnego. Zdaniem organu nie zachodzi przesłanka związana ze złym stanem zdrowia uniemożliwiającym osiąganie dochodu pozwalającego na spłatę zadłużenia. Skarżąca w piśmie z 23 marca 2021r. poinformowała, że z powodu złego stanu zdrowia musi być pod stałą opieką lekarską ale do akt sprawy nie przedłożyła żadnej dokumentacji. Organ wskazał, że skarżąca otrzymuje świadczenie emerytalne, które jest wypłacane niezależnie od stanu zdrowia. Zdaniem organu skarżąca nie wykazała, że znajduje się w sytuacji zagrażającej jej bytowi. Podawała, że pracuje dorywczo za granicą, nie wskazała wysokości dochodów z tego tytułu. Jej świadczenie emerytalne wynosi 1419,80 zł netto i jest o 29,10 zł niższe niż poziom minimum socjalnego z września 2022r. i o 781,96 zł wyższe niż poziom minimum egzystencji określony na kwotę 637,84 zł w 2021r. dla gospodarstwa 1- o osobowego. Sytuacja ta, zdaniem organu nie wskazuje na stan ubóstwa lub zagrożenia bytu. Skarżąca zaznaczyła, że nie korzysta z żadnych form wsparcia socjalnego skierowanego do osób znajdujących się w niedostatku. Kryterium dochodowe dla osoby samotnej korzystającej z pomocy społecznej wynosi 776 zł. Z wpisów w działach III i IV ksiąg wieczystych wynika, że skarżąca posiada zobowiązania publicznoprawne w wyższych kwotach niż deklarowała, a także zobowiązania cywilnoprawne. Fakt posiadania zobowiązań wobec innych wierzycieli, szczególnie cywilnoprawnych nie stanowi przesłanki do umorzenia należności z tytułu składek. Organ nie znalazł podstaw do umorzenia zaległości skarżącej.

W terminowo wniesionej skardze skarżąca wniosła o umorzenia składek.

Podała, że po 35 latach otrzymuje głodową emeryturę w kwocie 1340 zł, w jej wieku trudno znaleźć stałą pracę, stara się dorabiać pracując dorywczo jako opiekunka, a takiej pracy obecnie też nie jest łatwo znaleźć. Podała, że zadłużenie powstało z uwagi na specyfikę przepisów a nie jej złą wolę. Nie pozyskała kwot zaległych składek. Dom odziedziczyła po rodzicach i tam mieszka. Z racji wieku i obecnej sytuacji na rynku wie, że nie będzie w stanie spłacić zadłużenia.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko. Odnosząc się do zarzutów skargi podał, że nie zachodzą przesłanki umorzenia zaległości, decyzja ma charakter uznaniowy a wobec skarżącej jest prowadzone skutecznie postępowanie egzekucyjne.

Do pisma z 24 marca 2023r. skarżąca złożyła oświadczenie majątkowe, w którym podała, że z uwagi na trudną sytuację w [...] nie znalazła pracy opiekunki i utrzymuje się z emerytury w kwocie 1459,08 zł. Opłaca miesięcznie: energię elektryczną – 150 zł, ogrzewanie – 250 zł, wodę/ ścieki – 32 zł, wywóz śmieci – 60 zł, telefon – 112 zł, inne – 100 zł. Dołączyła dokumenty (k. 16-26)

Niniejsza sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 i art. 121 p.p.s.a. Skarżąca złożyła wniosek o rozpoznanie sprawy w tym trybie ( k. 41 akt) a organ otrzymując wniosek skarżącej w terminie 14 dni nie zażądał przeprowadzenia rozprawy ( k. 46,47 akt).

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył co następuje:

Zaskarżona decyzja oraz decyzją ją poprzedzająca podlegają uchyleniu.

Postępowanie w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek uregulowane jest w art. 28 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. 2022.1009, dalej: u.s.u.s.), jak również w § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. Zgodnie z art. 28 ust. 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez ZUS tylko w przypadku stwierdzenia ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi w sytuacjach wymienionych enumeratywnie w ust. 3 tego artykułu. Całkowita nieściągalność, o której mowa w tym przepisie zachodzi, gdy:

1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;

2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe;

3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;

4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;

4c) ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe;

5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;

6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Wyliczenie to jest wyczerpujące, stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, iż ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek i dopiero wystąpienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie daje potencjalną możliwość umorzenia tych należności.

Ponadto w myśl art. 28 ust. 3a u.s.u.s., należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Przesłanki te precyzuje rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. W myśl postanowień § 3 tego rozporządzenia, Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Jak wyżej podano na podstawie art. 28 ust. 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a, w myśl którego to należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia ( a więc nie wszystkich) mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Oznacza to, że w przypadku stwierdzenia przez organ rentowy, że w sprawie nie występuje przesłanka całkowitej nieściągalności organ może w uzasadnionych przypadkach umorzyć należności. Szczegółowe zasady umarzania, o którym mowa w ust. 3a omawianej regulacji prawnej, zostały określone w rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, wydanym na podstawie delegacji ustawowej zawartej w art. 28 ust. 3b u.s.u.s. Zgodnie z § 3 ust. 1 pkt 1 wymienionego rozporządzenia Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, zaś w świetle § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia wykonawczego ustawodawca dał mu taką możliwość w przypadku przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Podnieść należy, że z art. 24 ust. 2 u.s.u.s. wynika, że pojęciem "należności z tytułu składek" objęte są składki oraz odsetki za zwłokę, koszty egzekucyjne, koszty upomnienia i dodatkowa opłata. Na uwadze należy mieć też treść art. 32 tejże ustawy, który do składek na ubezpieczenie zdrowotne w zakresie stosowania umorzeń nakazuje stosowanie odpowiednie przepisów dotyczących składek na ubezpieczenia społeczne.

Przywołane przepisy normujące umarzanie należności z tytułu składek, tj. zarówno przepis ust. 2 jak i ust. 3a art. 28 omawianej ustawy, posługują się sformułowaniem "mogą być", a to oznacza, że regulacje te należą do sfery uznania administracyjnego. Prawo wyboru rozstrzygnięcia przysługuje zatem organowi. Może on - ale nie musi - umorzyć należności, przy czym nawet stwierdzenie istnienia w sprawie przewidzianych przepisami przesłanek nie obliguje Zakładu do zastosowania wskazanej ulgi. Podkreślić jednak należy, że uznanie administracyjne nie powinno i nie może oznaczać dowolności. Przy wydawaniu decyzji o charakterze uznaniowym ZUS obowiązany jest do wnikliwej i rzetelnej analizy całokształtu okoliczności sprawy w celu stwierdzenia, czy zostały spełnione określone w przepisach przesłanki. Dopiero tak przeprowadzona, gruntowna analiza stanu faktycznego sprawy, stanowi materiał będący podstawą do wydania decyzji o charakterze uznaniowym. Tym samym, sądowa kontrola legalności decyzji wydanych w ramach uznania administracyjnego jest ograniczona w tym znaczeniu, że Sąd nie może nakazać organowi podjęcia określonego rozstrzygnięcia. Jest to bowiem wyłączna kompetencja organu administracji. Innymi słowy, o tym, czy składki (odsetki) powinny być umorzone czy też nie, rozstrzyga nie Sąd, lecz Zakład Ubezpieczeń Społecznych, który, jak zaznaczono powyżej, może je umorzyć ale nie musi. Tak więc kontroli nie podlega uznanie administracyjne samo w sobie, lecz kwestia, czy decyzja została podjęta zgodnie z podstawowymi regułami postępowania administracyjnego, a w szczególności, czy wydano ją w oparciu o zgromadzony w sprawie materiał dowodowy oraz czy ocena tego materiału została dokonana zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów, czy też zawiera elementy dowolności. Innymi słowy ocenie Sądu podlega to czy organ w sposób wyczerpujący zebrał materiał dowodowy oraz rozważył i ocenił wszystkie okoliczności mogące mieć wpływ na wybór rozstrzygnięcia o udzieleniu lub odmowie udzielenia ulgi - w postaci umorzenia należności. W wyroku z 16 listopada 1999 r., sygn. akt III SA 7900/98, LEX nr 47243, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że w celu wydania prawidłowego orzeczenia w sytuacji uznania administracyjnego organ administracyjny obowiązany jest szczegółowo zbadać stan faktyczny i utrwalić w aktach wyniki badania. Podkreślono bowiem, że obowiązki organu administracyjnego w zakresie postępowania dowodowego są nawet większe niż przy ustawowym skrępowaniu, gdyż w poszukiwaniu materialnego kryterium do wydania decyzji powinien on najwszechstronniej zbadać stan faktyczny, w wymiarze wychodzącym poza okoliczności typowe w sytuacjach związania, mając na uwadze szczególną rolę w decyzji uznaniowej jej zgodności z interesem społecznym i słusznym interesem obywatela z art. 7 Kodeksu postępowania administracyjnego. Sąd podkreśla, że negatywne rozstrzygnięcie dotyczące umorzenia należności z tytułu składek, powinno być szczególnie przekonująco i jasno uzasadnione, zarówno co do faktów, jak i co do prawa, tak, aby nie było wątpliwości, że wszystkie okoliczności sprawy zostały głęboko rozważone i ocenione, a ostateczne rozstrzygnięcie jest ich logiczną konsekwencją.

Przenosząc powyższe uwagi na grunt rozpoznanej sprawy Sąd zauważa, że wydając zaskarżone rozstrzygnięcie ZUS rutynowo i pobieżnie (choć uzasadnienia decyzji obejmowały wiele stron) potraktował aktualną sytuację materialną skarżącej. A właśnie to te okoliczności związane ze szczególną sytuacją, zwłaszcza bytową skarżącej, które uniemożliwiają spłatę zadłużenia powinny być traktowane pierwszoplanowo przy rozstrzyganiu o umorzeniu należności z tytułu składek. Brak spełnienia przesłanek z art. 28 ust. 3 u.s.u.s. został prawidłowo uzasadniony przez organ, strona skarżąca nie kwestionowała tych ustaleń, Sąd uznał, że ich ponowne przytaczanie nie jest konieczne. Prawidłowo również organ rozważył brak przesłanek z § 3 ust. 1 pkt 2 i 3 rozporządzenia. Skarżąca nie prowadzi już działalności gospodarczej, nie złożyła też żadnej dokumentacji wskazujący na jej przewlekłe choroby pozbawiające ją możliwości uzyskiwania dochodów umożliwiających spłatę należności. Istnienia takich chorób bez złożenia przez skarżącą dokumentacji medycznej organ nie mógł przyjąć. Za dowolne, nie znajdujące oparcia w materiale dowodowym sprawy należy jednak uznać stanowisko organu, że uzyskiwanie stałego dochodu w postaci świadczenie emerytalnego w wysokości 1419,80 zł netto (po potrąceniu składki zdrowotnej), daje możliwość spłaty zadłużenia wobec ZUS-u bez negatywnych skutków w sferze socjalno-bytowej skarżącej. Skarżąca w toku postępowania administracyjnego nie przedstawiła żadnych dokumentów obrazujących jej sytuację, zrobiła to dopiero w postępowaniu sądowym. Słusznie organ wskazał, że ciężar udowodnienia podnoszonych przez skarżącą okoliczności ciąży na niej. Nie odniósł się jednak do dołączonego do akt pełnomocnictwa udzielonego przez skarżącą " do załatwiania spraw w ZUS" A. S.. Trudno na tym etapie ustalić czy w niniejszej sprawie skarżąca w postępowaniu przed organem była prawidłowo reprezentowana i czy brak dołączenia przez nią dokumentów obrazujących jej sytuację wynikał z braku reprezentowania jej w sprawie pełnomocnika, czy z innych przyczyn. Okoliczność reprezentowania skarżącej w postępowaniu administracyjnym w przedmiocie umorzenia składek wymaga więc wyjaśnienia. Z dokumentów złożonych do akt sądowych wynika, że stałe obciążenia związane z utrzymaniem domu wynoszą ok. 700 zł miesięcznie, pozostała kwota z emerytury na zakup żywności, środków czystości, odzieży, nie jest z uwzględnieniem dzisiejszych kosztów utrzymania wystarczająca na uznanie, że skarżąca jest w stanie zapłacić zaległe składki bez pozbawienia jej możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb. Mimo braku wskazania w postępowaniu kosztów utrzymania domu oczywistym było, że takie koszty osoba samotna ponosi. Okoliczności tych w ogóle organ nie wziął pod uwagę. Skarżąca wskazywała na podejmowanie działań zmierzających na uzyskiwanie dodatkowych dochodów i podejmowanie dorywczych prac opiekunki osób starszych. Skarżąca w toku postępowania winna wskazać jakie dochody z tego tytułu otrzymuje i na co przeznacza zarobione kwoty. Uwzględniając koszty utrzymania i oferowane zarobki dla osób w wieku skarżącej nie można uznać, że ten dochód, nie mający charakteru stałego pozwala na odmowę umorzenia składek bez głębszej analizy, która w ponownie wydanej decyzji winna się znaleźć przy czynnym udziale skarżącej, która winna precyzyjnie wskazać jakie dodatkowe dochody osiąga. Organy powoływały się na posiadany przez skarżącą samochód i nieruchomość, na których ustanowione zostały odpowiednio: zastaw i hipoteka i na wpisane zadłużenie. Dokumentów tych brak w aktach. Organ, mimo, że się na nie powoływał, nie podał wysokości innych zobowiązań publicznoprawnych ciążących na skarżącej, co pozwoliłoby zobrazować sytuację bytową skarżącej. Nie podał czy ma miejsce zbieg egzekucji. Organ nie wyjaśnił jakie kwoty wyegzekwował od skarżącej w toku prowadzonej od lat egzekucji, choć to wskazywał jako argument przeciwko umorzeniu składek. Organ nie wskazał na istnienie realnej możliwości prowadzenia egzekucji z nieruchomości, w której zamieszkuje skarżąca Podkreślenia w tym miejscu wymaga, że w sprawach zainicjowanych wnioskiem o umorzenie zaległości wobec ZUS, zwłaszcza - tak jak w niniejszej sprawie - w przypadku osoby, która ze względu na wiek, zakończyła aktywność zawodową, organ ma obowiązek uprawdopodobnić, że z danego źródła, w konkretnym okresie, osoba ta uzyska realnie środki pozwalające jej na spłatę zadłużenia. Twierdzenie organu, że sytuacja finansowa w jakiej aktualnie znajduje się skarżąca nie daje wystarczających podstaw dla uznania, że spłata zobowiązania z tytułu składek mogłaby pociągnąć za sobą negatywne skutki, zupełnie pomija także fakt, że skarżąca mająca 61 lat może mieć ograniczone możliwości zarobkowania. Sąd zauważa, że nie można w związku z tym wykluczyć, że na skutek np. pogorszenia stanu zdrowia skarżącej, jej sytuacja może ulec pogorszeniu i to znacznemu. ZUS powinien wziąć także pod uwagę to, czy spłata zadłużenia z tytułu składek w dłuższym okresie czasu nie spowoduje sytuacji, że po uiszczeniu przedmiotowych należności osoba zobowiązana nie będzie dysponowała środkami niezbędnymi dla zachowania podstawowych potrzeb życiowych (wyżywienie, środki czystości, ubranie oraz inne).

Podsumowując Sąd stwierdza, że organy w sposób niedostateczny rozważyły indywidualny interes skarżącej, która jak wynika z akt sprawy pozostaje w niewątpliwie ciężkiej sytuacji finansowej (niewielkie miesięczne środki finansowe). Powyższe przy uwzględnieniu jej wieku, wysokości zobowiązań publicznoprawnych wymaga wnikliwego rozważenia pod kątem spełnienia przesłanek warunkujących umorzenie należności z tytułu składek, czego w sprawie zabrakło.

W konsekwencji, ocena organu co do możliwości finansowych skarżącej, skutkująca odmową umorzenia należności, w świetle podniesionych przez Sąd okoliczności, musi być w konsekwencji uznana za ocenę dowolną. Narusza bowiem podstawowe zasady postępowania administracyjnego wyrażone w art. 7, art. 8, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. (zasadę prawdy obiektywnej, zaufania do władzy publicznej, obowiązek wszechstronnego i dokładnego zbadania wszystkich okoliczności faktycznych, mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, a także zasadę swobodnej oceny dowodów). Uchybienia te miały istotny wpływ na wydane rozstrzygnięcie. Długotrwałość prowadzonej egzekucji, co generowało powstanie wysokich odsetek, nie została przez organ rozpatrzona przez pryzmat możliwości spłaty zobowiązania i skuteczności prowadzonej od wielu lat egzekucji. Kwota zaległości wynosi ponad 136 tysięcy złotych i organ nie podał jakie kwoty w ostatnich latach wyegzekwował. Organ nie przeanalizował wnikliwie przyczyn braku skorzystania przez skarżącą z pomocy ośrodków, choć wyciągnął z tego faktu wniosek o braku ubóstwa w rodzinie skarżącego. Tego rodzaju niedostatki zaskarżonej decyzji spowodowały, że Sąd uznał, że została ona wydana zarówno z naruszeniem prawa materialnego, poprzez niewłaściwe korzystanie z przewidzianego w przepisach u.s.u.s. oraz rozporządzenia wykonawczego uznania administracyjnego, jak też prawa procesowego. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy usuną dostrzeżone przez Sąd uchybienia.

Z powyższych względów Sąd orzekł jak w sentencji na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r. poz. 329 z późn. zm.). Wniosek o przyznanie kosztów zastępstwa procesowego nie był złożony. Strona była zwolniona od ponoszenia wpisu sądowego.