Wyrok WSA w Kielcach, sygn. akt II SA/Ke 347/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach
Data orzeczenia: 2024-10-30 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 107 § 1 pkt 4 i § 3
journal: Dz.U. 2022 poz 2000
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
article: art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, c w zw. z art. 135,  art. 200 w zw. z art. 205 § 2
journal: Dz.U. 2024 poz 935
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
article: art. 27 ust. 1, art. 4 ust. 2 pkt 1 i art. 5 ust. 2a, art. 28 ust. 1
journal: Dz.U. 2024 poz 421
law: Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sylwester Miziołek (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Renata Detka, Sędzia WSA Jacek Kuza, , po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 30 października 2024 r. sprawy ze skargi K. K.-G. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 10 maja 2024 r. znak: 010070/680/4161528/2022 postępowanie 332707580 w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję organu I instancji; II. zasądza od Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz K. K.-G. kwotę 497 (czterysta dziewięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z 10 maja 2024 r. znak: 010070/680/4161528/2022, wydaną w postępowaniu 332707580, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej "ZUS"), po rozpoznaniu odwołania K. K.-G. (zwanej dalej "stroną") od decyzji ZUS z 3 sierpnia 2023 r. o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego na dziecko P. G., utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu Prezes ZUS stwierdził, że brak jest podstaw do uchylenia zaskarżonej decyzji. Zgodnie z wyrokiem Sądu Okręgowego w Kielcach sygn. I C 1867/19 z 15 czerwca 2021 r. oraz Sądu Apelacyjnego w Krakowie sygn. I ACa 1285/21 z 13 grudnia 2022 r. dziecko P. G. jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców i w związku z tym, zgodnie treścią art. 5 ust. 2a ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2024 r. poz. 421) zwanej dalej: "ustawą", stronie przysługuje prawo do pobierania świadczenia w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego. Natomiast w okresie od 1 czerwca 2022 r. do 31 maja 2023 r. wypłacano świadczenie w pełnej miesięcznej kwocie. Dalej organ wskazał, że 29 kwietnia 2022 r. skarżąca złożyła wniosek o świadczenie wychowawcze na ww. dziecko na okres od 1 czerwca 2022 r. do 31 maja 2023 r. Decyzją z 4 maja 2022 r. przyznano stronie prawo do tego świadczenia w kwocie 500 zł miesięcznie. Następnie 12 maja 2022 r. również ojciec dziecka złożył wniosek o świadczenie wychowawcze na syna i ten sam okres – do którego dołączył wyrok Sądu Okręgowego w Kielcach sygn. akt I C 1867/19 z 15 czerwca 2021 r., ustalający że opieka dzieckiem będzie realizowana przez oboje rodziców w sposób naprzemienny. ZUS, z uwagi na zaskarżenie tego wyroku apelacją, decyzją z 9 września 2022 r. odmówił ojcu dziecka prawa do świadczenia wychowawczego.

Następnie, decyzją z 27 lipca 2023 r. ZUS, w wyniku wniesionego odwołania, uchylił ww. decyzję z 9 września 2022 r. i przyznał ojcu dziecka prawo do świadczenia na okres od 1 czerwca 2022 r. do 31 maja 2023r. w kwocie 250 zł miesięcznie. W związku z powyższym:

- decyzją z 1 sierpnia 2023 r. ZUS uchylił stronie prawo do świadczenia w kwocie 500 zł i ustalił stronie prawo do świadczenia w kwocie 250 zł miesięcznie,

- wymienioną na wstępie decyzją z 3 sierpnia 2023 r. ustalił stronie kwotę podlegającą zwrotowi za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze.

Prezes ZUS, rozpoznając odwołanie od decyzji z 3 sierpnia 2023 r., podniósł że decyzją z 7 maja 2024 r. ustalono, iż opieka nad ww. dzieckiem od 15 czerwca 2021r. jest sprawowana przez oboje rodziców w sposób naprzemienny w związku z wydanym w tej sprawie wyrokiem Sądu Okręgowego w Kielcach, a wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z 13 grudnia 2022 r. nie zmienił postanowień w sprawie opieki nad tym małoletnim. W rezultacie świadczenie wychowawcze należało przyznać każdemu z rodziców dziecka w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego tj. 250 zł miesięcznie.

W skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach skardze strona zarzuciła decyzji Prezesa ZUS naruszenie:

I. prawa materialnego, tj.:

1. art. 5 ust. 2a ustawy poprzez jego błędną interpretację, polegającą na przyjęciu że podstawą ustalenia faktu sprawowania opieki naprzemiennej nad dzieckiem może być nieprawomocny wyrok, który został zaskarżony apelacją, podczas gdy:

a) brzmienie art. 5 ust. 2a ustawy jest jasne i nie wymaga interpretacji, wobec jednoznacznego stwierdzenia, że wyłącznym wymogiem podzielenia świadczenia wychowawczego na obydwoje rodziców jest legitymowanie się orzeczeniem sądu ustanawiającym opiekę naprzemienną, zaś orzeczenie takie wiąże erga omnes dopiero od momentu uprawomocnienia się (w sprawie rozwodowej nie zostało udzielone żadne zabezpieczenie w zakresie sprawowania opieki nad dziećmi, a jedynym orzeczenie regulującym tę kwestię i wprost ustanawiającym opiekę naprzemienną był wyrok, który uprawomocnił się 13 grudnia 2022 r.);

b) stan faktyczny, w jakim wydana została decyzja z 4 maja 2022 r., przyznająca stronie prawo do świadczenia 500 plus na syna, uchylona następnie decyzją z 1 sierpnia 2023 r., ustalającą jednocześnie prawo do świadczenia w wysokości 250 zł na syna, oraz decyzja z 3 sierpnia 2023 r., nakazująca zwrot nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, uprawniał stronę do wnioskowania o świadczenie w pełnej wysokości, a organ zobowiązywał do wydania decyzji zgodnej z wnioskiem, gdyż na dzień 4 maja 2022 r., nieprzerwanie aż do 13 grudnia 2022 r., brak było prawomocnego orzeczenia w przedmiocie sprawowania opieki naprzemiennej nad synem;

2) art. 25 ust. 1 i ust. 2 pkt 6 ustawy poprzez błędne przyjęcie, że ustanowienie opieki naprzemiennej nad dziećmi może wynikać z aktów innych niż prawomocne orzeczenie sądu powszechnego (w tym z nieprawomocnego orzeczenia Sądu I instancji), jak również poprzez nieuwzględnienie, iż przyznane świadczenia wychowawcze zostało w całości wydatkowane na potrzeby dziecka, które to błędy doprowadziły do nieprawidłowego uznania za nienależne świadczenia wychowawczego wypłaconego za okres objęty zaskarżoną decyzją oraz nakazanie jego zwrotu z uwagi na brak prawa do tego świadczenia – podczas gdy przepisów o nienależnie pobranym świadczeniu, nie można interpretować ani stosować w sposób, który prowadziłby do rezultatów niedających się pogodzić z rafio legis ustawy, zwłaszcza że skoro świadczenie jest wypłacane na potrzeby dziecka, to należy wziąć pod uwagę, czy tak właśnie zostało spożytkowane;

II. przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy:

1. art. 7 w związku z art. 77 § 1, art. 78 § 1 i 2, art. 6, art. 8, art. 80 oraz 81 a § 1, jak również art. 107 § 3 k.p.a. poprzez:

a) brak wyczerpującego zgromadzenia materiału dowodowego na skutek niewystarczającej weryfikacji stanu prawnego i faktycznego, w szczególności zaniechanie odniesienia się przez organ do wnioskowanych dowodów i twierdzeń;

b) brak wyczerpującego rozpatrzenia materiału sprawy, co doprowadziło do poczynienia w zaskarżonej decyzji całkowicie dowolnych ustaleń faktycznych;

c) zinterpretowanie wątpliwości co do stanu faktycznego na niekorzyść strony;

d) nienależyte uzasadnienie zaskarżonej decyzji poprzez brak precyzyjnego wyjaśnienia podstawy faktycznej i prawnej tej decyzji, co uniemożliwia właściwe zapoznanie się z motywami działania organu, zrozumienie tych motywów, a w rezultacie ustosunkowanie się do nich w rzeczowy i wyczerpujący sposób;

III. zasady lex retro non agit — poprzez pozbawienie strony przyznanego wcześniejszą decyzją z 4 maja 2022 r. prawa do świadczenia wychowawczego w określonej wysokości i nakazie jego zwrotu z mocą wsteczną, w sytuacji, gdy świadczenie to w przyznanej pierwotnie wysokości zostało już w całości skonsumowane na potrzeby dziecka, podczas gdy pozbawienie strony prawa z mocą wsteczną może nastąpić jedynie wyjątkowo i tylko wówczas, gdy wyraźnie przepis prawa to przewiduje, a takim przepisem nie jest art. 5 ust. 2a ustawy, wobec czego przyznanego świadczenia nie można uznać za nienależnie pobrane w świetle art. 25 ustawy.

Mając na uwadze powyższe skarżąca wniosła o przesłuchania jej w charakterze strony oraz o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i umorzenie postępowania.

W uzasadnieniu skargi wskazano, że pobranego przez stronę świadczenia 500 plus za okres objęty zaskarżoną decyzją nie można uznać za świadczenie nienależnie pobrane – jako że dopiero 13 grudnia 2022 r., tj. z dniem wydania przez Sąd Apelacyjny w Krakowie wyroku w sprawie I ACa 1285/21, można przyjmować, że istniało orzeczenie Sądu ustalające opiekę naprzemienną na dzieci. Skarżąca powołała się na orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego, z którego wynika że pozostawanie dziecka pod opieką naprzemienną nie jest kwestią mogącą podlegać interpretacji stron lub organu, prowadzącego dane postępowanie administracyjne, a fakt ten musi wynikać wprost z orzeczenia sądu. Stanowisko to jest zarazem zgodne ze stanowiskiem doktryny: "Fakt, że drugi rodzic twierdzi, iż sprawuje faktyczną pieczę nad dzieckiem, nic ma dla rozstrzygnięcia sprawy znaczenia. W sytuacji, kiedy zaszły zmiany w funkcjonowaniu rodziny i pieczę sprawuje osoba, która nie ma przyznanej władzy rodzicielskiej na mocy orzeczenia sądu, to powinna ona uregulować sytuację prawną rodziny przed sądem powszechnym. Zawarte bowiem między rodzicami dziecka pozasądowe porozumienie o sposobie wykonywania władzy rodzicielskiej i utrzymywaniu kontaktów z dzieckiem oraz jego faktyczna realizacja, nie może w żaden sposób zastąpić właściwego orzeczenia sądu". (Blicharz Jolanta (red.), Glumińska-Pawlic Jadwiga (red.), Zacharko Lidia (red.), Ustawa o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Komentarz, wyd. II, Opublikowano: LEX/el. 2019). Jednocześnie zgodnie z art. 58 kro zachodzi tzn. integralność wyroku rozwodowego. Oznacza ona, że nawet w przypadku zaskarżenia tylko niektórych rozstrzygnięć wyroku orzekającego rozwód (innych niż rozwiązanie małżeństwa) – pozostałe, niezaskarżone, rozstrzygnięcia nie mogą się uprawomocnić. Tym samym, zgodnie tą zasadą, nieprawomocny wyrok rozwodowy nie może wywoływać skutków faktycznych czy prawnych. Strona podkreśliła, że w okresie objętym zaskarżoną decyzją, sprawowała opiekę nad synem i pobrane świadczenie zostało całkowicie skonsumowane na jego potrzeby. Końcowo podniesiono, że zgodnie z wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z 29 listopada 2023 r. o sygn. II SA/Gl 1205/23 przepisów o nienależnie pobranym świadczeniu nie można stosować w sposób, który prowadziłby do rezultatów niedających się pogodzić z ratio legis ustawy. W szczególności, skoro świadczenie wychowawcze jest wypłacane na potrzeby dziecka, to należy wziąć pod uwagę czy świadczenie zostało spożytkowane w taki właśnie sposób. Trzeba bowiem pamiętać, że świadczenie wychowawcze służyć ma dziecku i do niego jest w rzeczywistości skierowane, a rodzic jest jedynie podmiotem, któremu z formalnego punktu widzenia przysługuje prawo do pobrania świadczenia wychowawczego i które powinien spożytkować na potrzeby dziecka. Z kolei z wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z 8 lutego 2024r., II SA/Sz 1002/23 wynika, że decyzja uchylająca prawo do świadczenia wychowawczego, o której mowa w art. 27 ust. 1 ustawy, ma charakter konstytutywny i działa ze skutkiem ex nunc. Pozbawienie strony prawa do wypłaconego świadczenia wychowawczego nastąpić może jedynie przy zastosowaniu instytucji świadczenia nienależnego pobranego, podlegającego zwrotowi (art. 25). Natomiast decyzję o uchyleniu albo zmianie prawa do świadczenia wychowawczego od dnia orzekania w przedmiotowej kwestii oraz o nienależnie pobranym świadczeniu za okres, w jakim zostało ono wypłacone, należy wydać w przypadku, gdy przyznane prawo do świadczenia wychowawczego nie zostało całkowicie skonsumowane. Przy ustaleniu, że rodzic dziecka, któremu świadczenie wychowawcze przyznano, faktycznie w tym okresie nie posiadał prawa do tego świadczenia, ale świadczenie zostało przeznaczone na pokrycie wydatków związanych z zaspokojeniem potrzeb dziecka, brak jest podstaw do żądania zwrotu takiego świadczenia. Skarżąca zwróciła także uwagę, że w doktrynie za błędne uważa się stanowisko utożsamiające pojęcie "nienależnego świadczenia" z pojęciem "nienależnie pobranego świadczenia". Pojęcia te nie są jednakowe i przyjmuje się, że obowiązek zwrotu obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc że mu się ono nie należy. Innymi słowy, o świadczeniu nienależnie pobranym można mówić wówczas, gdy nie tylko doszło do jego wypłaty mimo braku podstaw ustawowych do takiego działania, ale przy zaistnieniu świadomości osoby, która świadczenie pobiera, że świadczenie jej nie przysługuje.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji i powołując się dodatkowo na art. 5 ust. 2a ustawy, zgodnie z którym w przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego.

W piśmie procesowym z 17 października 2024 r. pełnomocnik skarżącej cofnął wniosek o jej przesłuchanie w charakterze strony oraz wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu I instancji i umorzenie postępowania administracyjnego. W uzasadnieniu wskazano, że ustawa o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci zawiera w art. 25 podstawę prawną dla zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, a definicja legalna świadczenia nienależnie pobranego została zawarta w art. 25 ust. 2 ustawy, zawierającym enumeratywnie wymienione przypadki, przy zaistnieniu których można mówić o nienależnie pobranym świadczeniu wychowawczym. Natomiast w stanie faktycznym i prawnym niniejszej sprawy nie występuje żaden ze wskazanych w tym przepisie przypadków.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r. poz. 935), zwanej dalej "p.p.s.a.", wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego lub przepisów postępowania w sposób, który odpowiednio miał lub mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.).

Rozpatrując skargę w powyżej zakreślonych granicach Wojewódzki Sąd Administracyjny dopatrzył się naruszeń prawa skutkujących koniecznością uchylenia decyzji organów obu instancji.

W tym miejscu należy podkreślić, że Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie podziela w całości stanowisko zawarte w uzasadnieniu wyroku tut. Sądu z 23 października 2024 r. o sygn. akt II SA/Ke 346/24 w sprawie ze skargi K. K.-G. (o tożsamej treści co obecnie złożona) na wydaną w identycznym stanie faktycznym i prawnym decyzję w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego na córkę, przyjmując za własne przedstawione tam rozważania w odniesieniu do obecnej sprawy, dotyczącej zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego na syna. Podobnie, jak w niniejszej sprawie, istotną okolicznością było wydanie przez Sąd Apelacyjny w Krakowie wyroku z 13 grudnia 2022 r. o sygn. I ACa 1285/21, zgodnie z którym syn i córka skarżącej pozostają pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców – w sytuacji gdy uprzednio stronie przyznano w całości świadczenie 500 plus.

Mianowicie, jak wynika z akt sprawy, na wniosek skarżącej z 29 kwietnia 2022r. w dniu 4 maja 2022 r. przyznano jej świadczenie wychowawcze na syna P. G. na okres od 1 czerwca 2022 r. do 31 maja 2023 r. w kwocie 500 zł miesięcznie. Analogiczny wniosek ojca P. G. - K. G. z 12 maja 2022 r. poskutkował najpierw decyzją ZUS z 9 września 2022 r. odmawiającej prawa do świadczenia wychowawczego z uwagi na wcześniejsze złożenie wniosku przez K. K.-G., a następnie – wydaną w trybie odwoławczym w dniu 27 lipca 2023 r. – decyzją Prezesa ZUS, uchylającą zakwestionowaną decyzję z 9 września 2022 r. i przyznającą ojcu dziecka prawo do świadczenia wychowawczego na syna w kwocie po 250 zł miesięcznie na okres od 1 czerwca 2022 r. do 31 maja 2023 r. Następnie, w dniu 1 sierpnia 2023 r. ZUS wydał decyzję zmieniającą kwotę świadczenia wychowawczego, przyznanego K. K.-G. na syna decyzją z 4 maja 2022 r. – z 500 do 250 zł miesięcznie. W uzasadnieniu powołano się na wyroki:

- Sądu Okręgowego w Kielcach z 15 czerwca 2021 r. o sygn. akt I C 1867/19

- Sądu Apelacyjnego w Krakowie z 13 grudnia 2022 r. o sygn. akt I ACa 1285/21,

w których orzeczono, że dziecko P. G. jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców – wobec czego, zgodnie z treścią art. 5 ust. 2a ustawy, skarżącej przysługuje prawo do pobierania świadczenia w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego.

Nie ulega zarazem wątpliwości, że w okresie od 1 czerwca 2022 r. do 31 maja 2023 r. skarżąca pobierała świadczenie wychowawcze na syna w wysokości 500 zł miesięcznie.

W tym miejscu należy zauważyć, że prawomocnym wyrokiem z 8 sierpnia 2024 r. o sygn. akt II SA/Ke 344/24 tut. Sąd, w wyniku odrębnej skargi strony:

- uchylił ww. decyzję Prezesa ZUS z 7 maja 2024 r. oraz utrzymaną nią w mocy decyzja ZUS z 3 sierpnia 2023 r. wydane w przedmiocie zmiany wysokości świadczenia wychowawczego na dziecko P. G. – na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 135 p.p.s.a.,

- umorzył postępowanie administracyjne prowadzone przez organy ZUS w tejże sprawie – na podstawie art. 145 § 3 p.p.s.a.

Jak to wyjaśnił Sąd w uzasadnieniu powołanego wyroku, w kwestionowanych w tamtej sprawie decyzjach organów obu instancji nie wskazano podstawy prawnej zmiany wysokości świadczenia wychowawczego za okres od 1 czerwca 2022 r. do 31 maja 2023 r. – chociaż "ustawa o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci zawiera taką podstawę w art. 27 (...). Decyzja uchylająca prawo do świadczenia wychowawczego, o której mowa w art. 27 ust. 1 ustawy ma jednak charakter konstytutywny i działa ze skutkiem ex nunc tj. z mocą na przyszłość od daty wydania decyzji (por. m.in. wyrok WSA w Szczecinie z 8 lutego 2024 r. II SA/Sz 1002/23, WSA w Łodzi z 11 sierpnia 2021 r. II SA/Łd 361/21; wyrok WSA w Warszawie z 16 stycznia 2018 r. I SA/Wa 1759/17, WSA w Bydgoszczy z 16 kwietnia 2019 r. II SA/Bd 70/19; wyrok NSA z 7 lutego 2018 r., I OSK 1894/17 dostępne, jak wszystkie powołane niżej wyroki, na www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W trybie art. 27 ustawy nie podlega uchyleniu lub zmianie prawo do świadczenia wychowawczego już wcześniej skonsumowane, czyli świadczenie już pobrane. Pozbawienie strony prawa do wypłaconego świadczenia wychowawczego nastąpić może jedynie przy zastosowaniu instytucji świadczenia nienależnego pobranego, podlegającego zwrotowi (art. 25 ustawy) (...). W rozpoznawanej sprawie postępowanie dotyczy zmiany wysokości świadczenia wychowawczego za okres od 1 czerwca 2022 r. do 31 maja 2023 r. Biorąc pod uwagę datę wydania decyzji pierwszoinstancyjnej (3 sierpnia 2023 r.) zmiana wysokości świadczenia wychowawczego – poprzez uchylenie aktu je przyznającego i ustalenie tego prawa w niższej wysokości – została dokonana z mocą wsteczną, bo za cały okres, na jaki poprzednio przyznano stronie świadczenie wychowawcze na syna. Świadczenie wychowawcze przyznane skarżącej 4 maja 2022 r. zostało więc w całości skonsumowane. Okres pobierania świadczenia zakończył się 31 maja 2023 r. Odpadła zatem w sprawie podstawa prawna określona w art. 27 ust. 1 ustawy umożliwiająca zmianę bądź uchylenie prawa do świadczenia wychowawczego. W dniu 3 sierpnia 2023 r. taka podstawa prawna nie istniała. Z tych powodów Sąd uznał, że decyzje organów wydane w obu instancjach naruszają prawo materialne, tj. art. 27 ust. 1 ustawy w stopniu, który miał wpływ na wynik sprawy". Końcowo, w uzasadnieniu ww. wyroku tut. Sąd podniósł, że "rację ma skarżąca podnosząc, że dopiero w dacie wydania ww. wyroku przez Sąd Apelacyjny w Krakowie opieka naprzemienna została prawomocnie orzeczona przez sąd".

Podzielając przywołaną argumentację należy zauważyć, że zaskarżona decyzja, a także poprzedzająca ją decyzja organu I instancji narusza przepisy postępowania w sposób, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a także przepisy prawa materialnego w stopniu, który miał wpływ na wynik sprawy.

Jako podstawę prawną zaskarżonej decyzji wskazano art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. i art. 28 ust. 1 ustawy. Oba te przepisy regulują kwestie dotyczące postępowania administracyjnego, nie wskazują natomiast, jakie przepisy materialnego prawa administracyjnego organ zastosował. Jedynym przepisem materialnego prawa administracyjnego, jaki wskazał Prezes ZUS jest art. 4 ust. 2 pkt 1 i art. 5 ust. 2a ustawy. Pierwsza z tych regulacji stanowi, że świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a. Z kolei według ostatniego przepisu, w przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego.

Analizując treść cyt. regulacji stwierdzić należy, że żaden z tych przepisów nie stanowi materialnoprawnej podstawy zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego – o którym organy ZUS rozstrzygnęły w niniejszej sprawie. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji zabrakło również klarownego wyjaśnienia, co organ uznał za nienależnie pobrane świadczenie pielęgnacyjne i dlaczego uważa, że jest ono nienależne. W wydanych w niniejszej sprawie zaskarżonej decyzji ograniczono się bowiem do stwierdzenia, że zgodnie z art. 5 ust. 2a ustawy skarżącej przysługuje prawo do pobierania świadczenia wychowawczego w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia, tj. 250 zł, a w okresie od 1 czerwca 2022 r. do 31 maja 2023 r. wypłacono jej świadczenie w pełnej wysokości – w związku z czym wskazano, że powstałą należność w łącznej kwocie 3232,37 zł należy wpłacić na podany rachunek bankowy. Tak sporządzone uzasadnienie nie wskazuje na jakikolwiek przepis prawa, pozwalający na uznanie, że kwota w ten sposób "nadpłaconego" skarżącej świadczenia wychowawczego stanowi nienależnie pobrane świadczenie, ani tym bardziej na zakwalifikowanie tej kwoty do jednego z kilku wymienionych w ustawie przypadków nienależnie pobranych świadczeń wychowawczych. Podobną wadliwość zawiera też decyzja organu I instancji, z tą tylko różnicą, że wskazano w niej jako podstawę prawną decyzji art. 25 ustawy, nie wyjaśniając jednak, z którym z mieszczących się w tym rozbudowanym przepisie przypadków nienależnie pobranego świadczenia organ miał do czynienia.

Powyższe stanowi niewątpliwie o wydaniu decyzji obu instancji z naruszeniem przepisów postępowania tj. art. 107 § 1 pkt 4 i § 3 k.p.a., skoro decyzje te nie zawierają prawidłowych uzasadnień prawnych.

Przede wszystkim jednak należy zauważyć, że skoro opieka naprzemienna warunkująca ograniczenie prawa skarżącej do świadczenia wychowawczego na syna P. G. (co z kolei może spowodować uznanie części wypłaconego jej świadczenia za nienależnie pobrane w rozumieniu art. 25 ust. 2 pkt 2, 5 lub 6 ustawy) została prawnie skutecznie ustanowiona dopiero z dniem uprawomocnienia się wyroku rozwodowego Sądu Okręgowego w Kielcach z 15 czerwca 2021 r. sygn. akt I C 1867/19 – ustalającego taką naprzemienną opiekę nad synem stron – z dniem wydania wyroku z 13 grudnia 2022 r. przez Sąd Apelacyjny w Krakowie, to znaczy, że za okres do tej ostatniej daty o nienależnie pobranym świadczeniu nie może być mowy. W tej części więc, a więc dotyczącej okresu od 1 czerwca 2022 r. do 13 grudnia 2022r., stwierdzenie w zaskarżonej decyzji i w poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, że wypłacone stronie świadczenie wychowawcze na syna stanowi nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze – narusza przepisy prawa materialnego.

Bez znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy pozostaje argument organu, że decyzją z 7 maja 2024 r. ustalono, że opieka nad dzieckiem P. G. jest sprawowana od 15 czerwca 2021 r. przez oboje rodziców naprzemiennie w związku z wydanym w sprawie wyrokiem Sądu Okręgowego w Kielcach, niezmienionym w tym zakresie wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Krakowie z 13 grudnia 2022 r. Pomijając nawet to, że decyzja dotycząca zmiany kwoty świadczenia wychowawczego nie może wiążąco przesądzać tego, czy i od jakiej daty rodzice dziecka sprawują nad nim opiekę naprzemienną – skoro wynika to w okolicznościach niniejszej sprawy z treści odpowiednich postanowień zawartych w wyroku rozwodowym – należy zauważyć, że decyzja Prezesa ZUS z 7 maja 2024 r. oraz poprzedzająca ją decyzją ZUS z 3 sierpnia 2023 r. zostały uchylone wyrokiem WSA w Kielcach z 8 sierpnia 2024 r. II SA/Ke 344/24, a postępowanie administracyjne prowadzone w tym zakresie zostało przez Sąd umorzone z powodów, które podziela również Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę.

Odnosząc się do argumentacji organu zaprezentowanej w odpowiedzi na skargę należy wyjaśnić, że nie może ona sanować braków uzasadnienia zaskarżonej decyzji. Sąd ocenia bowiem zgodność z prawem takiej decyzji według stanu faktycznego i prawnego z daty jej wydania, a nie trafność odpowiedzi na skargę. Wszelkie wyjaśnienia i ustalenia organu dotyczące stanu faktycznego wraz z odniesieniem się do przedstawionych w sprawie dowodów i argumentów powinny znaleźć się w decyzji, co oznacza, że stanowisko i wyjaśnienia organu zawarte w odpowiedzi na skargę nie mogą wpłynąć na ocenę rozstrzygnięcia jako naruszającego prawo lub odpowiadające prawu (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 21 grudnia 2023 r. o sygn. akt II SA/Po 648/23, wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 16 września 2010 r. o sygn. akt VI SA/Wa 292/10 i z dnia 10 czerwca 2014 r. VI SA/Wa 3549/13).

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ I instancji uwzględni przedstawioną wyżej ocenę prawną i wskazania co do dalszego postępowania. W szczególności postępowaniem w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia zostanie objęta tylko ta część świadczenia wychowawczego na syna strony, która została wypłacona skarżącej za okres po uprawomocnieniu się wyroku Sądu Okręgowego w Kielcach z 15 czerwca 2021 r. sygn. akt I C 1867/19. Następnie organ ustali, czy i ewentualnie który z trzech wskazanych w art. 25 ust. 2 pkt 2, 5 i 6 ustawy przypadków nienależności pobranego świadczenia zachodzi w sprawie. W podjętym końcowo rozstrzygnięciu zostaną uwzględnione wymogi art. 107 § 3 k.p.a. określającego, co powinno zawierać uzasadnienie faktyczne i prawne decyzji administracyjnej.

Mając na uwadze powyższe Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję organu I instancji – na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, c w zw. z art. 135 p.p.s.a. (pkt I wyroku).

O kosztach postępowania sądowoadministracyjnego orzeczono na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a., zasądzając w pkt II wyroku od Prezesa ZUS na rzecz skarżącej kwotę 497 zł – na którą składa się wynagrodzenie pełnomocnika – 480 zł – ustalone na podstawie § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1964) oraz 17 zł z tytułu uiszczonej opłaty skarbowej od pełnomocnictwa.