Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 777/21
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2023-07-27 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6320 Zasiłki celowe i okresowe
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 145 § 1 pkt 1 lit. b i c , art. 151
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 10 § 1
journal: Dz.U. 2022 poz 2000
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Iwona Bogucka Sędziowie: sędzia NSA Mariola Kowalska (spr.) sędzia del. WSA Maria Grzymisławska - Cybulska Protokolant: asystent sędziego Barbara Kowalska po rozpoznaniu w dniu 27 lipca 2023 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej W.Z. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 18 grudnia 2020 r. sygn. akt II SA/Sz 395/20 w sprawie ze skargi W.Z. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Szczecinie z dnia 4 marca 2020 r. nr SKO/PA/430/5171/2019 w przedmiocie zasiłku celowego oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie wyrokiem z 18 grudnia 2020 r. sygn. akt II SA/Sz 395/20, po rozpoznaniu sprawy ze skargi W.Z. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Szczecinie z 4 marca 2020 r. nr SKO/PA/430/5171/2019 w przedmiocie zasiłku celowego oddalił skargę.

Pismem z 4 listopada 2019 r., W.Z. (dalej: "Skarżący") zwrócił się do organu I instancji z wnioskiem o przyznanie pomocy w zakupie leków i opału.

W dniu 15 listopada 2019 r. pracownik socjalny, w asyście policjanta, udał się do miejsca zamieszkania Skarżącego, celem przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego. Asysta policjanta podyktowana była agresywnym zachowaniem skarżącego wobec pracownika socjalnego; Skarżący nie wpuścił policjanta i pracownika socjalnego do mieszkania, przyznał, że jest pod wpływem alkoholu, był pobudzony i używał wulgaryzmów; mowa Skarżącego była bełkotliwa, a chód chwiejny.

Decyzją z 6 grudnia 2019 r., Kierownik Sekcji Pracy Socjalnej II Rejonowego Ośrodka Pomocy Rodzinie Północ w Miejskim Ośrodku Pomocy Rodzinie w [...], działający z upoważnienia Prezydenta Miasta Szczecina odmówił Skarżącemu przyznania zasiłku celowego z przeznaczeniem na dofinansowanie do pokrycia kosztów zakupu leków oraz zakupu opału na sezon grzewczy 2019/2020, ze względu na niemożność przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego.

Zaskarżoną decyzją z 4 marca 2020 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Szczecinie (dalej: "organ odwoławczy") utrzymało w mocy decyzje organu I instancji.

Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia organ odwoławczy wskazał art. 106 ust. 4, art. 107 ust. 1, ust. 3-3b, ust. 4a ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2019 r., poz. 1507 ze zm.) - dalej: "u.p.s.".

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie, po rozpoznaniu skargi W.Z. wyjaśnił, że niniejsza sprawa została wszczęta na skutek wniosku Strony o przyznanie zasiłku celowego na zakup leków i opału. Zasadniczym, zaś punktem spornym jest to czy usprawiedliwiona była odmowa przyznania skarżącemu zasiłku spowodowana nieprzeprowadzeniem rodzinnego wywiadu środowiskowego w dniu 15 listopada 2019 r. Sąd I instancji podzielił stanowisko organów. Wyjaśnił, że z art. 106 ust. 1 u.p.s. wynika, że przyznanie świadczeń z pomocy społecznej następuje w formie decyzji administracyjnej. W myśl art. 106 ust. 4 u.p.s. decyzję administracyjną o przyznaniu lub odmowie przyznania świadczenia, z wyjątkiem decyzji o odmowie przyznania biletu kredytowanego oraz decyzji w sprawach cudzoziemców i osób, o których mowa w art. 5a, wydaje się po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego. Skarżący ubiegał się o udzielenie zasiłku celowego z przeznaczeniem na dofinansowanie do pokrycia kosztów zakupu leków oraz zakupu opału na sezon grzewczy – a zatem powyższe unormowania znajdują zastosowanie w jego sytuacji. Z kolei zasady przeprowadzania wywiadu środowiskowego reguluje art. 107 u.p.s. Zgodnie z art. 107 ust. 1 u.p.s. rodzinny wywiad środowiskowy przeprowadza się u osób i rodzin korzystających lub ubiegających się o świadczenia z pomocy społecznej w celu ustalenia ich sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej. W myśl art. 107 ust. 3a u.p.s. rodzinny wywiad środowiskowy oraz świadczenie pracy socjalnej w środowisku może się odbywać w asyście funkcjonariusza Policji. Stosownie zaś do art. 107 ust. 3b u.p.s. kierownik ośrodka pomocy społecznej oraz dyrektor centrum usług społecznych, o którym mowa w ustawie z dnia 19 lipca 2019 r. o realizowaniu usług społecznych przez centrum usług społecznych, na wniosek pracownika socjalnego ośrodka pomocy społecznej albo centrum usług społecznych lub z własnej inicjatywy, może wystąpić z wnioskiem do właściwego miejscowo komendanta Policji o asystę w trakcie przeprowadzania rodzinnego wywiadu środowiskowego lub świadczenia pracy socjalnej w środowisku. Właściwy miejscowo komendant Policji jest obowiązany do zapewnienia pracownikowi socjalnemu asysty Policji przy przeprowadzaniu rodzinnego wywiadu środowiskowego lub świadczeniu pracy socjalnej w środowisku. W myśl art. 107 ust. 4a u.p.s. niewyrażenie zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego przez osoby lub rodziny ubiegające się o świadczenia z pomocy społecznej lub na jego aktualizację przez osoby lub rodziny korzystające ze świadczeń z pomocy społecznej stanowi podstawę do odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej. W art. 107 ust. 6 u.p.s. z kolei zawarta jest delegacja ustawowa dla ministra właściwego do spraw zabezpieczenia społecznego do określenia, w drodze rozporządzenia: sposobu i terminów przeprowadzania rodzinnego wywiadu środowiskowego. Korzystając z tej delegacji wydano Rozporządzenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej w sprawie rodzinnego wywiadu środowiskowego z dnia 25 sierpnia 2016 r. (tj. Dz.U. z 2017 r. poz. 1788) – dalej zwane "Rozporządzeniem". Jak stanowi § 2 ust. 3 Rozporządzenia zasadą jest, że wywiad środowiskowy przeprowadza się z osobą lub rodziną w miejscu zamieszkania lub pobytu.

W niniejszej sprawie nie ma wątpliwości że organ zwrócił się pismem z dnia 23 października 2019 r. do Komisariatu Policji o udzielenie asysty w trakcie świadczenia pomocy socjalnej i przeprowadzania wywiadu środowiskowego w sprawie W.Z. Wniosek ten został uzasadniony faktem, iż zachowanie W.Z. wobec pracowników socjalnych stawało się od szeregu miesięcy się coraz bardziej agresywne. Wskazano, że podczas wizyt pracowników socjalnych u Skarżącego jest on pobudzony, wypowiada agresywne i obelżywe słowa wobec pracownika socjalnego, a w mieszkaniu widoczne są ślady spożywania alkoholu. Wskazano, że zachowanie skarżącego rodzi obawy o bezpieczeństwo pracowników MOPR w Szczecinie. Powyższy wniosek znajduje się w aktach sprawy.

Nie ma też sporu, że w dniu 15 listopada 2019 r. pracownik socjalny w asyście funkcjonariusza Policji udał się do miejsca zamieszkania Strony w celu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego – który był warunkiem koniecznym udzielenia zasiłku.

Wywiad nie został przeprowadzony, albowiem jak twierdzi organ, Skarżący nie wpuścił do domu ani pracownika socjalnego ani asystującego mu policjanta.

Również Skarżący przyznał w odwołaniu od decyzji, że istotnie nie wpuścił w tym dniu do domu policjanta – dzielnicowego, natomiast pracownik socjalny nie chciał wejść bez asysty, przyznał także, iż spożywał alkohol, jednak był to wyłącznie kieliszek czerwonego wytrawnego wina do obiadu, podkreślił zarazem że nie został zbadany alkomatem. W skardze natomiast podał, że nie wpuszczał do domu nikogo, bo dom "był zapowietrzony gruźlicą".

Zdaniem Sądu powyższe różnice w opisie sytuacji mającej miejsce w dniu 15 listopada 2019 r. nie mają znaczenia dla ustalenia zasadniczej kwestii, że Skarżący w istocie nie wyraził zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego – co było warunkiem koniecznym udzielenia zasiłku.

W badanej sprawie udokumentowane jest, że organ stosownie do swoich uprawnień zwrócił się o udzielenie asysty Policji w trakcie przeprowadzania wywiadu środowiskowego ze Skarżącym. Asysta taka została udzielona. Skoro zaś w tym konkretnym przypadku, zgodnie z przepisami w zespole przeprowadzającym wywiad środowiskowy znajdował się pracownik socjalny i asystujący mu policjant, to nawet odmowa wpuszczenia do domu jednego z członków zespołu tj. asystującego policjanta – była jednoznaczna z niewyrażeniem zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego. W efekcie Stronie zasadnie odmówiono przyznania wnioskowanego świadczenia.

Nie zasługują na uwzględnienie także zarzuty pełnomocnika Strony dotyczące naruszenia przepisów postępowania, tj. art. 10 k.p.a., podniesione w piśmie z dnia 23 listopada 2020 r. ietrafny jest zarzut dotyczący braku odrębnego poinformowania Strony o wszczęciu postepowania w niniejszej sprawie. Sąd zauważa, że postępowanie zostało wszczęte nie z urzędu, lecz na skutek wniosku samej Strony. Zgodnie z art. 61 § 3 k.p.a. datą wszczęcia postępowania na żądanie strony jest dzień doręczenia żądania organowi administracji publicznej. Natomiast z mocy art. 61 § 4 k.p.a. organ jest zobowiązany zawiadomić stronę o wszczęciu postępowania z urzędu. O wszczęciu postępowania na żądanie organ ma natomiast obowiązek zawiadomić wszystkie osoby będące stronami w sprawie. Jednak zdaniem Sądu przepis ten ma za zadanie ochronę pozostałych stron postępowania w sytuacji, gdy żądanie jest wszczynane na wniosek jednej ze stron, a w sprawie występują także inne strony, które w sytuacji braku zawiadomienia nie mają wiedzy o toczącym się postępowaniu. Potwierdza to orzecznictwo jak i komentatorzy. Jak wskazuje się w Komentarzu do Kodeksu postępowania administracyjnego, autorstwa A. Wróbla, M. Jaśkowskiej, M. Wilbrandt-Gotowicz, Wyd. Wolters Kluwer, wydanie 8, Warszawa 2020, s. 371, w wyroku NSA we Wrocławiu 7.10.1994 r. SA/Wr 931/94, ONSA 1995/3, poz. 133, stwierdzono m.in., że "Jeśli organ ewidencyjny wszczął postępowanie o wykreślenie spółki cywilnej z ewidencji działalności gospodarczej na podstawie zgłoszenia tylko jednego ze wspólników, to zgodnie z art. 61 § 4 k.p.a. powinien zawiadomić drugiego wspólnika o wszczęciu postępowania w celu umożliwienia mu wzięcia w nim udziału". Powyższe potwierdza, że przepis ten ma zagwarantować prawo do udziału wszystkim Stronom postępowania, a w szczególności w przypadku wszczęcia postępowania na wniosek, także innym niż Strona żądająca jego wszczęcia. Potwierdzają to inni komentatorzy. W Komentarzu do Kodeksu postepowania administracyjnego autorstwa R. Kędziory, wydanie 5, Wydawnictwo CH Beck, Warszawa 2017, s. 386 wskazuje się, że "w przypadku wszczęciu postępowania na wniosek Strony, organ administracji publicznej nie może gwarantować udziału tylko jej, lecz obowiązany jest zbadać, czy w danej sprawie mają prawnie chronione interesy również inne podmioty". Taka sytuacja nie zaszła niniejszej sprawie. Zatem argument, iż Strona w związku z brakiem zawiadomienia nie miała wiedzy o wszczęciu postępowania jest całkowicie nietrafny.

Natomiast co do obowiązku wcześniejszego informowania Strony o terminie wywiadu środowiskowego, Sąd wskazuje, iż konieczność zawiadamiania Strony o zamierzonej czynności wynika z art. 79 § 1 k.p.a. Zgodnie z tym przepisem strona powinna być zawiadomiona o miejscu i terminie przeprowadzenia dowodu ze świadków, biegłych lub oględzin przynajmniej na siedem dni przed terminem. Przepis ten nie dotyczy jednak czynności wywiadu środowiskowego. Regulacja taka jest nieprzypadkowa. Jak już wskazano zasady przeprowadzania wywiadu środowiskowego uregulowane są w art. 107 u.p.s. i uszczegółowione w wydanym na podstawie art. 107 ust. 6 u.p.s. Rozporządzeniu. Zgodnie z § 2 ust. 1 Rozporządzenia wywiad przeprowadza się w terminie 14 dni roboczych od dnia powzięcia wiadomości o konieczności jego przeprowadzenia. Natomiast w myśl § 2 ust. 2 Rozporządzenia w sprawach niecierpiących zwłoki, wymagających pilnej interwencji pracownika socjalnego ośrodka pomocy społecznej lub powiatowego centrum pomocy rodzinie, wywiad przeprowadza się niezwłocznie, nie później niż w terminie 2 dni roboczych od dnia powzięcia wiadomości o potrzebie przyznania świadczenia z pomocy społecznej, zwanego dalej "świadczeniem". Taka regulacja została stworzona w celu jak najszybszego przeprowadzenia wywiadu, to zaś z kolei spowodowane zostało wolą prawodawcy aby świadczenia były osobom potrzebującym przyznawane jak najszybciej.

Prawidłowe było także miejsce w którym podjęto próbę przeprowadzenia wywiadu. Jak już bowiem wskazano w myśl § 2 ust. 3 Rozporządzenia zasadą jest, że wywiad środowiskowy przeprowadza się z osobą w miejscu zamieszkania lub pobytu – również w tym względzie zarzuty Skarżącego są nieusprawiedliwione.

Zdaniem Sądu nie może też w badanej sprawie stanowić podstawy uchylenia zaskarżonej decyzji brak zawiadomienia Strony przed wydaniem decyzji o możliwości wypowiedzenia się w sprawie zgromadzonego materiału dowodowego. Jak konsekwentnie i jednolicie wskazuje orzecznictwo sądów administracyjnych, w tym Naczelnego Sądu Administracyjnego, nie każde naruszenie przepisów daje podstawę do uchylenia decyzji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a., a jedynie takie, które mogło mieć istotny wpływ na wynik rozstrzygnięcia. Uchybienie art. 10 § 1 k.p.a. może stanowić podstawę uchylenia decyzji jedynie wówczas, gdy wykaże się, że naruszenie to miało wpływ na wynik sprawy. Strona musi wykazać, że gdyby do takiego uchybienia nie doszło, wynik sprawy byłby odmienny (tak m.in. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 26 września 2019 r. II OSK 2691/17). W niniejszej sprawie Strona powyższej okoliczności nie wykazała. Przeciwnie Strona w istocie przyznała, że odmawiając wpuszczenia do domu asystującego pracownikowi socjalnemu policjanta, nie wyraziła zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego, co jest przesłanką wskazaną w art. 107 ust. 4a u.p.s. do odmowy przyznania świadczenia.

Sąd uznał także, że nie zasługują na uwzględnienie wnioski dowodowe Skarżącego. Sąd wyjaśnia w tym względzie, że co do zasady sąd administracyjny nie prowadzi postępowania dowodowego a tylko ocenia prawidłowość postępowania dowodowego przeprowadzonego przed organami administracyjnymi.

Jedynie w myśl art. 106 § 3 p.p.s.a. sąd może z urzędu lub na wniosek stron przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie. Tymczasem wobec wcześniej powołanych, zdaniem Sądu oczywistych okoliczności sprawy, powołane dowody nie były niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości – albowiem żadne takie wątpliwości w sprawie nie wystąpiły.

Orzeczenia sądów administracyjnych przytoczone w uzasadnieniu dostępne są na stronie internetowej: orzeczenia.nsa.gov.pl.

Skargę kasacyjną od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie złożył W.Z., zaskarżając wyrok w całości.

Na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a. zarzucił naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy:

1. art 145 § 1 pkt 1 lit. b i c p.p.s.a. poprzez oddalenie skargi w sytuacji, gdy skarżący wykazał, iż postępowanie organów administracji publicznej dotknięte było wadami, które doprowadziło do odmówienia skarżącemu przyznania zasiłku celowego,

2. art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 10 § 1 k.p.a., poprzez oddalenie skargi, w sytuacji, gdy na etapie postępowania administracyjnego nie zapewniono skarżącemu czynnego udziału w postępowaniu, jak również nie zapewniono skarżącemu możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów;

3. art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 79 § 1 k.p.a. poprzez oddalenie skargi, w sytuacji, gdy skarżący nie został zawiadomiony o miejscu i terminie przeprowadzenia dowodu z wywiadu środowiskowego, co spowodowało, że w dacie przybycia pracownika socjalnego jego przeprowadzenie nie było możliwe, co zostało poczytane na niekorzyść skarżącego i legło u podstaw odmówienia przyznania mu zasiłku celowego.

Na podstawie art. 176 § 1 pkt 3 w zw. z art. 185 § 1 p.p.s.a. skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Szczecinie oraz o przyznanie kosztów pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu, albowiem koszty te nie zostały uiszczone ani w całości, ani w części. Jednocześnie oświadczył, że nie wnosi o rozpoznanie niniejszej sprawy na rozprawie.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna jest oczywiście bezzasadna, albowiem żaden z postawionych zarzutów nie daje merytorycznych podstaw do jej uwzględnienia.

Naczelny Sąd Administracyjny związany jest granicami skargi kasacyjnej, o czym stanowi art. 183 p.p.s.a. Oznacza to związanie zarówno wnioskami skargi kasacyjnej, jak i jej podstawami. Nie ulega więc wątpliwości, że zakres kontroli instancyjnej dokonywanej przez NSA jest ograniczony w tym sensie, że jest wyznaczony zarzutami i żądaniami strony, zawartymi w skutecznie wniesionej skardze kasacyjnej (por. wyrok NSA z 25 maja 2016 r., II GSK 2678/14; J.P. Tarno, Odrzucenie skargi kasacyjnej, PP 2005, nr 6, str. 33 - 39).

Innymi słowy Sąd kasacyjny może uwzględnić tylko te zarzuty kasacyjne, które zostały wyraźnie wskazane w skardze kasacyjnej. Nie może natomiast zastępować strony i uzupełniać przytoczonych podstaw kasacyjnych oraz badać, czy sąd administracyjny pierwszej instancji nie naruszył innych przepisów. Naczelny Sąd Administracyjny nie może również modyfikować zgłoszonych zarzutów kasacyjnych i ich uzasadnienia pod kątem okoliczności danej sprawy. Musi bazować na zarzutach i ich uzasadnieniu sformułowanym przez wnoszącego skargę kasacyjną (por. wyrok NSA z 29 września 2016 r., II FSK 272/15).

Naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. b i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. należy przede wszystkim wiązać z naruszeniami przepisów postępowania, których dopuściły się organy orzekające w sprawie, jeżeli naruszenia te mogły mieć istotny wpływ na jej wynik. Samo powołanie wymienionych przepisów nie ma żadnego znaczenia prawnego, bowiem przepisy te określają jedynie sposób rozstrzygnięcia sprawy przez sąd w sytuacji, gdy organy dopuszczą się naruszeń konkretnych przepisów postępowania, co powinno zostać ustalone w postępowaniu sądowym. W skardze kasacyjnej, z uwagi na związanie Naczelnego Sądu Administracyjnego jej zarzutami, należy zatem wskazać konkretne przepisy procesowe, których stosowanie przez organy administracyjnie wadliwie zostało ocenione przez sąd pierwszej instancji i powiązać te przepisy z powołanym art. 145 § 1 pkt 1 lit. b i c p.p.s.a. (zob. wyrok NSA z 22 stycznia 2021r. II OSK 1094/21). Podobnie w przypadku przepisu art. 151 p.p.s.a., który również ma charakter wynikowy, jest efektem dokonanej kontroli sądowej zaskarżonego aktu i nie może stanowić samodzielnej podstawy kasacyjnej. Skarżący zawsze musi połączyć go z innymi konkretnymi przepisami prawa materialnego, czy postępowania, których naruszenie, w jego ocenie, skutkowało właśnie nieprawidłowym wynikiem przeprowadzonej kontroli sądowoadministracyjnej (wyrok NSA z 27 listopada 2020 r., I FSK 608/18).

Skarżący kasacyjnie zarzucił Sąd I instancji naruszenie art. 151 p.p.s.a. zw. art. 10 § 1, 79a § 1 k.p.a. poprzez oddalenie skargi pomimo, iż organy administracji publicznej, których decyzje zostały zaskarżone nie zapewniły skarżącej czynnego udziału w postępowaniu. Ten zarzut również należy uznać za bezzasadny.

Możliwość wzięcia przez wnioskodawcę aktywnego udziału w przeprowadzeniu wywiadu środowiskowego oznacza możliwość ustosunkowania się do szeregu okoliczności mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. W świetle dyspozycji art. 7 k.p.a., zgodnie z którą, z urzędu lub na wniosek stron organy administracji publicznej podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, również w sprawach z zakresu pomocy społecznej nie można całej inicjatywy dowodowej przerzucać na organ prowadzący postępowanie. W sytuacji, gdy wnioskodawca uważa określoną okoliczność za istotną, powinien współdziałać z organem w celu wyjaśnienia tej okoliczności. Skarżący zarzucił, że uniemożliwiono mu wypowiedzenie się co do zebranego materiału dowodowego przed wydaniem decyzji. W orzecznictwie sądowym istnieje ugruntowany pogląd, że zarzut naruszenia postanowień art. 10 § 1 k.p.a. przez niezawiadomienie strony o zebraniu materiału dowodowego oraz możliwości wypowiedzenia się, co do tego i składania wniosków może odnieść skutek wówczas, gdy stawiająca go strona wykaże, że zarzucane uchybienie uniemożliwiło jej dokonanie konkretnych czynności procesowych. Na stronie stawiającej zarzut spoczywa ciężar wykazania istnienia związku przyczynowego między naruszeniem przepisów postępowania, a wynikiem sprawy (m.in. wyrok NSA z: 2 lutego 2011 r., sygn. I OSK 575/10, Lex 1070853; 12 października 2010 r., sygn. II OSK 1279/09, Lex 746442). Odnosząc powyższe rozważania na grunt rozpoznawanej sprawy, stwierdzić należy, że skarżący nie wymienił w skardze żadnych czynności, których mógł dokonać przed organami administracji, gdyby został zawiadomiony o zebraniu materiału dowodowego i możliwości wypowiedzenia się co do składania wniosków, bowiem kluczowym i niezbędnym w niniejszej sprawie była konieczność przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, którego ze względu na postawę skarżącego, organ nie mógł przeprowadzić.

W odniesieniu do zarzutu skargi kasacyjnej naruszenia art. 79 § 1 k.p.a., zauważyć należy, że przepis ten przyznaje stronie uprawnienie wyrażające się, po pierwsze, w prawie do byciu zawiadomionym o miejscu i terminie przeprowadzenia dowodu ze świadków, biegłych lub oględzin przynajmniej na siedem dni przed terminem, a pod drugie, w prawie do brania udziału w przeprowadzeniu dowodu, możliwości zadawania pytań świadkom, biegłym i stronom oraz składaniu wyjaśnień. Obowiązek, o którym stanowi art. 79 § 1 k.p.a. służy zapewnieniu osobistego udziału strony w przeprowadzeniu ww. dowodów, co powoduje, że nie można mówić o istnieniu obowiązku zawiadomienia przez organ strony o miejscu i terminie przeprowadzenia dowodu w sytuacji, gdy określony środek dowodowy, inny aniżeli dowód ze świadka, z opinii biegłego lub oględzin, regulowany jest w sposób odrębny i z racji swojego charakteru przeprowadzany jest wyłącznie przy udziale strony postępowania.

Z § 2 rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 25 sierpnia 2016 r. w sprawie rodzinnego wywiadu środowiskowego (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r., poz. 1788) wprost wynika, że wywiad przeprowadza się w terminie 14 dni roboczych od dnia powzięcia wiadomości o konieczności jego przeprowadzenia. Ponadto w sprawach niecierpiących zwłoki, wymagających pilnej interwencji pracownika socjalnego ośrodka pomocy społecznej lub powiatowego centrum pomocy rodzinie, wywiad przeprowadza się niezwłocznie, nie później niż w terminie 2 dni roboczych od dnia powzięcia wiadomości o potrzebie przyznania świadczenia z pomocy społecznej, zwanego dalej "świadczeniem". Wywiad przeprowadza się z osobą lub rodziną w miejscu zamieszkania lub pobytu, w dniach roboczych, w godzinach pracy ośrodka pomocy społecznej lub powiatowego centrum pomocy rodzinie albo w innym terminie uzgodnionym z osobą lub rodziną, za zgodą kierownika jednostki organizacyjnej pomocy społecznej. Akta sprawy wskazują, że skarżący był obecny w swoim miejscu zamieszkania, znał cel wizyty pracownika socjalnego, wiedział również na jaką okoliczność przeprowadzany jest wywiad środowiskowy. Zarzut naruszenia art. 79 § 1 kpa jest zatem niezasadny.

Zgodnie z art. 107 ust. 1 u.p.s., rodzinny wywiad środowiskowy przeprowadza się u osób i rodzin korzystających lub ubiegających się o świadczenie z pomocy społecznej w celu ustalenia ich sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej. W przypadku ubiegania się o przyznanie świadczenia z pomocy społecznej po raz kolejny, a także gdy nastąpiła zmiana danych zawartych w wywiadzie, sporządza się aktualizację wywiadu (art. 107 ust. 4 u.p.s.). Nie budzi wątpliwości, że wywiad środowiskowy jest obligatoryjnym środkiem dowodowym, jaki w postępowaniu o przyznanie świadczenia z pomocy społecznej powinien być przeprowadzony. W toku ustalania sytuacji rodzinnej dochodowej i majątkowej wykorzystuje się dokumenty wymienione w art. 107 ust. 5b u.p.s., nie są to jednak dowody, jakie mogą zastąpić wywiad środowiskowy. Wadliwe są wobec tego twierdzenia skargi kasacyjnej, że zachowaniu skarżącego nie można przypisać cech uniemożliwiających przeprowadzenie wywiadu. Organ bowiem próbował ustalić istotne dla sprawy okoliczności. Sytuację niedopuszczenia pracowników socjalnych można usprawiedliwić w przypadkach obiektywnych przeszkód do przeprowadzenia wywiadu, takich jednak w sprawie nie stwierdzono. Skarżący posiada miejsce zamieszkania oraz nie przedstawił zaświadczenia zdrowotnego, które uniemożliwiło by możliwość kontaktu .

Zgodnie z art. 107 ust. 4a u.p.s., brak zgody na przeprowadzenie wywiadu lub uniemożliwienie jego przeprowadzenia stanowi przesłankę odmowy przyznania świadczenia. Ponieważ zgoda na przeprowadzenie wywiadu wyraża się w sposób konkludentny, przez przystąpienie do przeprowadzania wywiadu, zatem także brak zgody może zostać wyrażony w sposób dorozumiany, przez unikanie kontaktu, odmowę wpuszczenia do mieszkania, odmowę udzielania odpowiedzi, odmowę przedstawienia dokumentów. Niewyrażenie zgody na przeprowadzenie wywiadu nie musi być zwerbalizowane i wprost zakomunikowane, ważne jest, aby postawa ubiegającego się o świadczenie skutecznie uniemożliwiała przeprowadzenie wywiadu. Okoliczności faktyczne opisane w uzasadnieniach decyzji organów obu instancji potwierdzają, że zachowanie skarżącego stało na przeszkodzie do przeprowadzenia wywiadu. Jednocześnie nie podał ona żadnych konkretnych przyczyn uzasadniających przyjętą praktykę, nie uzasadniają jej także okoliczności znajdujące potwierdzenie w materiale sprawy. Gołosłowne są w tym zakresie także twierdzenia zawarte w uzasadnieniu skargi kasacyjnej. Opisane zachowanie skarżącego zasadnie zostało zakwalifikowane jako przejaw braku zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego, albowiem skutecznie przeprowadzenie takiego wywiadu uniemożliwiono.

Wobec uznania, że zarzuty skargi kasacyjnej nie zasługują na uwzględnienie, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a. orzekł jak w wyroku.