Wyrok NSA, sygn. akt I GSK 1322/23
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2024-08-30 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 28a
journal: Dz.U. 2022 poz 1009
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j.)

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Małgorzata Grzelak (spr.) Sędzia NSA Michał Kowalski Sędzia NSA Henryk Wach po rozpoznaniu w dniu 30 sierpnia 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej Zakładu Ubezpieczeń Społecznych od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 10 sierpnia 2023 r. sygn. akt III SA/Wr 940/22 w sprawie ze skargi U. J. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2022 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne 1. uchyla zaskarżony wyrok; 2. oddala skargę; 3. odstępuje od zasądzenia kosztów postępowania kasacyjnego w całości.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu wyrokiem z dnia 10 sierpnia 2023 r., sygn. akt III SA/Wr 940/22 po rozpoznaniu sprawy ze skargi U. J. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] października 2022 r. w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne uchylił zaskarżoną decyzję.

Sąd I instancji orzekał w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.

W dniu 20 czerwca 2021 r. (data wpływu) U. J. (dalej: skarżąca, strona) złożyła wniosek o umorzenie należności z tytułu składek, motywując go trudną sytuacją materialną i zdrowotną.

Decyzją z dnia [...] sierpnia 2022 r. Dyrektor Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Rzeszowie (dalej: organ, ZUS, Zakład):

1. odmówił umorzenia należności z tytułu składek za zatrudnionych pracowników w części finansowanej przez płatnika składek oraz za osobę prowadzącą działalność gospodarczą w łącznej kwocie 10872,33 zł w tym:

a) ubezpieczenia społeczne w łącznej kwocie 5989,46 zł, w tym z tytułu: składek za okres 05, 07-08, 10-11/2003 - 1184,06 zł; odsetek za zwłokę naliczonych na dzień 20.06.2022 r. przypadających od ww. składek - 2352 zł; odsetek liczonych na dzień 20.06.2022 r. przypadających od składek w części finansowanej przez ubezpieczonych za okres 05, 07-08, 10-11/2003 - 2427 zł; kosztów upomnienia - 26,40 zł;

b) ubezpieczenie zdrowotne w łącznej kwocie 4882,87 zł, w tym z tytułu: składek za okres 01-12/2002, 05, 07-08, 11/2003 - 1391,87 zł; odsetek za zwłokę naliczonych na dzień 20.06.2022 r. przypadających od ww. składek - 2966 zł; odsetek liczonych na dzień 20.06.2022 r. przypadających od składek w części finansowanej przez ubezpieczonych za okres 06-07/2002, 05, 07-08, 11/2003- 525 zł;

2. odmówił umorzenia należności z tytułu składek za osobę prowadzącą działalność gospodarczą (płatnika opłacającego składki na własne ubezpieczenia) w łącznej kwocie 4357,87 zł - składek na ubezpieczenie zdrowotne, w tym z tytułu:

a. składek za okres 01-12/2002, 05, 07-08, 11/2003 - 1391,87 zł;

b. odsetek za zwłokę naliczonych na dzień 20.06.2022 r. - 2966 zł; wskazując, że nie doszło do realizacji przesłanek umorzenia określonych w art. 28 ust. 2, 3 i 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że na podstawie oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym, dokumentów złożonych przez stronę oraz danych znanych mu z urzędu ustalił, iż skarżąca pobiera emeryturę w kwocie 1338,44 zł brutto (1217,98 zł netto), z którego to świadczenia są pobierane potrącenia komornicze na kwotę 234,79 zł; po potrąceniu do wypłaty pozostaje 980,19 zł. Strona oświadczyła, że gospodarstwo domowe prowadzi wspólnie z mężem, który uzyskuje dochód z tytułu emerytury w kwocie 1392,84 zł netto, po uwzględnieniu potrąceń w wysokości 382,64 zł do wypłaty pozostaje 1010,20 zł. Strona posiada samochód osobowy Skoda Octavia rocznik 2004. Zadeklarowała wydatki stałe, związane z utrzymaniem w wysokości łącznie 873 zł, nie posiada zobowiązań pieniężnych. Powołując się na zły stan zdrowia skarżąca wyjaśniła, że jest po 3 operacjach serca, czeka na czwartą operację zastawek, ma założoną kartę onkologiczną, zmiany w kręgach szyjnych i lędźwiowych, chorobę wrzodową żołądka. Od 4 lat leczy się na depresję, przechodzi rehabilitację kręgosłupa, ma coraz większe problemy z chodzeniem. Z załączonej dokumentacji medycznej wynika, że u strony zdiagnozowano guzek płata prawego tarczycy i zwyrodnieniowe zmiany kręgosłupa. Mąż skarżącej przeszedł 4 zawały i wylew lewostronny, jest po przeszczepie nerki, ma pocovidowe zmiany miażdżycowe kończyn, dostał skierowanie do szpitala. Nie może podjąć pracy.

Organ w pierwszej kolejności wskazał, że należności składkowe skarżącej nie uległy przedawnieniu w związku z wszczęciem postępowania egzekucyjnego, co zgodnie z art. 24 ust. 5b ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2022 R., poz. 1009 ze zm.) – dalej: u.s.u.s. spowodowało zawieszenie biegu terminu przedawnienia.

Następie, powołując się na art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s. Zakład stwierdził, że nie została w przypadku strony spełniona przesłanka całkowitej nieściągalności, warunkująca umorzenie należności składkowych na podstawie tego przepisu. W stosunku do skarżącej nie było bowiem prowadzone postępowanie upadłościowe ani likwidacyjne (więc brak przesłanek z ust. 1 pkt 1, 2 4, i 4b), wysokość zadłużenia jest wyższa niż kwota kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym (nie znajdzie więc zastosowania pkt 4a), Naczelnik Urzędu Skarbowego lub Komornik Sądowy nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję, a nadto z treści złożonego przed wydaniem decyzji oświadczenia o stanie majątkowym nie można wywnioskować, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne (przesłanka z pkt 5), postępowanie egzekucyjne prowadzone przez komornika sądowego jest nadal w toku, zostało skierowane do świadczenia emerytalnego (przesłanka z pkt 6).

Na skutek wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy, zaskarżoną obecnie decyzją z dnia [...] października 2022r. Zakład utrzymał w mocy swoją decyzję z dnia [...] sierpnia 2022 r. o odmowie umorzenia należności z tytułu składek i zawartą w niej ocenę oraz stanowisko. Podkreślił, że bardzo ograniczone możliwości płatnicze strony nie mogą być uznane za przesłankę wystarczającą do umorzenia zaległości.

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku wskazał, że zgodnie z art. 28 ust. 1 i 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek, przez co należy rozumieć składki, odsetki za zwłokę, koszty egzekucyjne, koszty upomnienia i dodatkową opłatę (art. 24 ust. 2 u.s.u.s.), mogą być umarzane w całości lub w części przez ZUS w przypadku ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi w sytuacjach wyliczonych w ust. 3 tego przepisu. W art. 28 ust. 3 u.s.u.s. wymieniono przypadki, w których zachodzi całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. Zachodzi to, gdy: 1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie; 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn o których mowa w art.13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe i naprawcze; 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa; 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; 4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienie w postępowaniu egzekucyjnym; 4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym, 4c) ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe; 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję; 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Wyliczenie zawarte w tym przepisie określa zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, że ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. Przedstawioną w uzasadnieniu skarżonej decyzji argumentację w zakresie powyższych przesłanek Sąd w pełni podziela i akceptuje.

Natomiast artykuł 28 ust. 3a u.s.u.s. daje ZUS możność uwzględnienia innych przesłanek umorzenia w odniesieniu do ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia. Należności te mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, na zasadach określonych w powołanym rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (rozporządzenia). Stosownie do § 3 ust. 1 ww. rozporządzenia Zakład Ubezpieczeń Społecznych może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Sąd I instancji podniósł, że w świetle powyższego, uzasadnienie spornej decyzji nie pozwala uznać, że organ należycie rozważył wszystkie istotne okoliczności dotyczące sytuacji ekonomicznej skarżącej w kontekście przesłanki umorzenia zawartej w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia oraz wyprowadził z niej prawidłowe i przekonujące wnioski.

Rozważając, czy konieczność spłaty zadłużenia wpłynie negatywnie na możliwość zaspakajania przez skarżącą i jej rodzinę niezbędnych potrzeb życiowych organ odniósł się do kryterium minimum socjalnego konkludując, że budżet w gospodarstwie domowym skarżącej przewyższa tę kwotę (jak podaje organ – 2 461,22 zł dla dwuosobowego gospodarstwa emeryckiego na II kwartał 2022 r.). Organ nie podaje w tym miejscu kwoty dochodu w gospodarstwie domowym skarżącej, jednak w swojej decyzji z [...] sierpnia 2024 r. ustalił, że wynosi on 2610,82 zł bez potraceń, po uwzględnieniu potrąceń komorniczych – 1990,39 (tak w zaskarżonej decyzji).

Już powyższe wskazuje, że dochód, którym faktycznie dysponuje skarżąca i jej mąż jest niższy niż podana przez Zakład kwota minimum socjalnego. Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie nie podziela poglądu organu o braku podstaw do uwzględniania przy takim zestawieniu potrąceń egzekucyjnych. Należy bowiem podkreślić, że to kwoty realnie otrzymywane przez stronę określają jej sytuację majątkową, zaś ocena, w ramach której tego rodzaju porównań dokonuje organ, dotyczy przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia która w żaden sposób nie odwołuje się do przyczyn leżących u podstaw takiej, a nie innej sytuacji finansowej strony. Wręcz przeciwnie, jedynym kryterium oceny, jakie można wywieść z tego przepisu jest ocena ryzyka pozbawienia zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych w wypadku spłaty należności składkowych. Kwestie związane z zachowaniem dłużnika, w tym przyczyną przymusowych pomniejszeń jego majątku, mogą natomiast ewentualnie być, zdaniem Sądu, elementem rozważanym na etapie stosowania uznania administracyjnego, tj. dopiero w razie potwierdzenia przez organ, że przesłanki umorzenia zostały w przypadku wnioskodawcy spełnione – co upoważnia organ (który, jak słusznie zauważono w decyzji, powinien podejmując decyzję wyważyć interes strony i interes publiczny) zarówno do zastosowania ulgi, jak i odmowy jej udzielenia w konkretnym przypadku.

WSA zauważył tymczasem, że odwołanie się do kryterium minimum socjalnego ma sens jedynie, jeśli porówna się je z kwotą dochodu faktycznie wypłacanego stronie – zważywszy, że tzw. minimum socjalne to statystyczna wartość, która teoretycznie powinna zabezpieczać wydatki na żywność, odzież, ochronę zdrowia, mieszkanie, edukację, kulturę, regenerację i rekreację, łączność i pozostałe wydatki. Sama koncepcja minimum socjalnego oparta jest o założenie, że chodzi o kwotę, która zabezpieczy istotne, podstawowe potrzeby. Organ w każdej indywidualnej sprawie musi jednak ocenić, czy środki, którymi faktycznie dysponuje strona można uznać za wystarczające na zaspokojone jej (zindywidualizowanych) niezbędnych potrzeb. Na indywidualną sytuację skarżącej ma natomiast wpływ fakt dokonywania potraceń komorniczych ze świadczeń emerytalnych jej i męża, co nie jest okolicznością uwzględnianą w wartościach statystycznych, ale przekłada się na realny dochód gospodarstwa domowego. Obniżenie realnej wartości dochodu pozostającego w dyspozycji strony do poziomu niższego niż wskazane minimum socjalne powinno zatem pociągać za sobą refleksję, czy spełnienie wskazanych wyżej kategorii potrzeb może być już w jej przypadku utrudnione, a wyegzekwowanie kwot większych stwarzać kolejne ich zagrożenie. O ile zatem sięgnięcie przez organ porównawczo do kryterium minimum socjalnego należy ocenić jako co do zasady uzasadnione, to wyprowadzenie z niego rzetelnych wniosków co do spełnienia przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia wymaga uwzględnienia wszystkich okoliczności indywidualnych sprawy, mogących rzutować na odmienności jej sytuacji od statystycznej. Tym samym, w przekonaniu Sądu, samo zestawienie wartości dochodów netto w gospodarstwie domowym skarżącej z wartością minimum socjalnego należy uzna za niewystarczające dla konkluzji, że spłata zadłużenia nie stworzy ryzyka dla możliwości zaspokajania przez nią niezbędnych potrzeb życiowych.

Reasumując, w zakresie oceny spełnienia przez skarżącą przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, organ nie spełnił, zdaniem Sądu I instancji, wymogów stawianych swobodnej ocenie dowodów, naruszając tym samym art. 80 ust. 1 k.p.a., zgodnie z którym organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona.

WSA podniósł, że rozstrzygając ponownie w sprawie Zakład powinien dokonać powtórnej wnikliwej analizy sytuacji finansowej skarżącej oraz uwzględniając powyższe uwagi Sądu ocenić jej w świetle indywidualnej sytuacji strony (tak co do dochodów, jak i co do wydatków) jej zdolność do spłaty ciążących na niej zobowiązań bez zagrożenia możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych swoich i rodziny oraz dać temu wyraz w uzasadnieniu decyzji.

W skardze kasacyjnej organ zaskarżył powyższy wyrok w całości wnosząc o jego zmianę poprzez oddalenie skargi, ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku w całości, zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych oraz rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym.

Zaskarżonemu wyrokowi, na podstawie art. 174 pkt 1 i 2 ustawy z dnia

30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (aktualnie: Dz. U. 2024 r., poz. 935 – dalej jako: p.p.s.a.) zarzucono:

- naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. polegające na uchyleniu decyzji ZUS z dnia 13.10.2022 r. w wyniku błędnego przyjęcia, że Organ nienależycie rozważył indywidualną sytuację majątkową Skarżącej w zakresie dochodów i wydatków jej gospodarstwa domowego, zdolności do spłaty ciążących na niej zobowiązań bez możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych swoich i rodziny, podczas gdy ocena taka została dokonana przez Organ w sposób szczegółowy, z uwzględnieniem wszystkich danych o dochodach i wydatkach gospodarstwa domowego Skarżącej przedstawionych przez nią w postępowaniu poprzedzającym wydanie decyzji;

- naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 80 k.p.a. polegające na uznaniu, że w zakresie oceny spełnienia przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Organ nie spełnił wymogów stawianych swobodnej ocenie dowodów, podczas gdy materiał dowodowy zgromadzony w postępowaniu ocenił w sposób szczegółowy i precyzyjny, z uwzględnieniem wszystkich danych o dochodach i wydatkach gospodarstwa domowego Skarżącej przedstawionych przez nią w postępowaniu poprzedzającym wydanie decyzji oraz pozyskanych przez Organ z urzędu;

- naruszenie prawa materialnego, tj. art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 pkt 1 Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne z dnia 31 lipca 2003 r. (Dz.U. Nr 141, poz. 1365) poprzez dokonanie ich błędnej wykładni polegającej na przyjęciu, że do kwoty minimum socjalnego dla gospodarstwa domowego Skarżącej należy porównywać dochód po uwzględnieniu potrąceń egzekucyjnych, podczas gdy w niniejszej sprawie potrącenia egzekucyjne ze świadczenia emerytalnego przekazywane są na rzecz ZUS na poczet istniejącego zadłużenia składkowego, a zatem Skarżąca (przymusowo) spłaca zadłużenie, jest w stanie opłacić należności składkowe i w chwili obecnej nie pozbawia to jej i jej rodziny możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych.

Argumentację na poparcie powyższych zarzutów skarżący kasacyjnie organ przedstawił w uzasadnieniu skargi kasacyjnej.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie.

Jak wynika ze stanu faktycznego przyjętego w zaskarżonym wyroku, Zakład Ubezpieczeń Społecznych, decyzją z [...] października 2022 r. utrzymał w mocy decyzję organu pierwszej instancji o odmowie umorzenia U. J. należności z tytułu składek za zatrudnionych pracowników w części finansowanej przez płatnika składek oraz za osobę prowadzącą działalność gospodarczą oraz należności z tytułu składek za osobę prowadzącą działalność gospodarczą (płatnika opłacającego składki na własne ubezpieczenia).

Sąd I instancji uwzględniając skargę U. J. na powyższą decyzję na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit c) p.p.s.a. uznał, że w zakresie oceny spełnienia przez skarżącą przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, organ nie spełnił, zdaniem Sądu, wymogów stawianych swobodnej ocenie dowodów, naruszając tym samym art. 80 ust. 1 k.p.a., zgodnie z którym organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Według WSA, uzasadnienie spornej decyzji nie pozwala uznać, że organ należycie rozważył wszystkie istotne okoliczności dotyczące sytuacji ekonomicznej skarżącej w kontekście przesłanki umorzenia zawartej w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia oraz wyprowadził z niej prawidłowe i przekonujące wnioski.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego zarzuty kasacyjne postawione wobec zaskarżonego wyroku są trafne.

Zgodnie z art. 28 ust. 1 i 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek, przez co należy rozumieć składki, odsetki za zwłokę, koszty egzekucyjne, koszty upomnienia i dodatkową opłatę (art. 24 ust. 2 u.s.u.s.), mogą być umarzane w całości lub w części przez ZUS w przypadku ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi w sytuacjach wyliczonych w ust. 3 tego przepisu. W art. 28 ust. 3 u.s.u.s. wymieniono przypadki, w których zachodzi całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. Wyliczenie zawarte w tym przepisie określa zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, że ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. Art.8 ust. 3a u.s.u.s. daje ZUS możność uwzględnienia innych przesłanek umorzenia w odniesieniu do ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia. Należności te mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, na zasadach określonych w powołanym rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (rozporządzenia). Stosownie do § 3 ust. 1 ww. rozporządzenia Zakład Ubezpieczeń Społecznych może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Określona w art. 28 u.s.u.s instytucja umorzenia należności z tytułu składek ubezpieczeniowych, dokonywana w trybie decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w indywidualnej sprawie, zbudowana jest przy zastosowaniu uznania administracyjnego.

Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko skarżącego kasacyjnie organu, że Sąd I instancji niezasadnie uznał, iż organ nie sprostał zadaniu prawidłowego przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego i nie spełnił wymogów stawianych swobodnej ocenie dowodów. Trafnie odwołano się w uzasadnieniu zarzutów kasacyjnych do wypracowanego w orzecznictwie jednolitego stanowiska, że aby wykazać zaistnienie przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 ww. rozporządzenia wnioskodawca winien wykazać jaki majątek posiada, jakim miesięcznym budżetem dysponuje w dacie wystąpienia z wnioskiem oraz przedstawić jak kształtują się jego miesięczne wydatki związane z niezbędnymi potrzebami Zgodnie z literalnym brzmieniem "niezbędne potrzeby życiowe" to takie, których zaspokojenie jest konieczne bądź też, których niezaspokojenie negatywnie (szkodliwie) wpłynie na byt zobowiązanego lub jego rodzinę. Przy czym wymaga podkreślenia, że niezbędne potrzeby życiowe należy rozumieć w sposób obiektywny, a nie poprzez subiektywne postrzeganie tych potrzeb przez wnioskującego.

Wbrew sugestii Sądu I instancji organ rozważył skrupulatnie sytuację materialną skarżącej przy uwzględnieniu wszystkich dowodów zaoferowanych przez Skarżącą i zgromadzonych z urzędu, co znalazło odzwierciedlenie w motywach decyzji obu instancji. Nie sposób zatem zarzucić organowi naruszenia art. 80 k.p.a., a tym bardziej art. 77 § 1, art. 11 i art. 7 k.p.a. Należy podkreślić, że skuteczne postępowanie egzekucyjne prowadzone obecnie z emerytury skarżącej dotyczy zaległości właśnie wobec ZUS-u. Tej okoliczności nie rozważył dostatecznie prawidłowo w swoich rozważaniach Sąd I instancji uznając, że skoro są dokonywane potrącenia to w sposób przesądzający powinno to rzutować na ocenę w aspekcie minimum socjalnego. Tymczasem należy mieć na uwadze, że w pierwszej kolejności to dłużnik ma spłacać zadłużenie, jakie ma wobec ZUS. Eliminując zaskarżoną decyzję z obrotu prawnego Sąd nie uwzględnił, że wnioskodawczyni oraz jej mąż mają stałe dochody w postaci emerytur. Strona nie korzysta z żadnych form pomocy socjalnej /społecznej. Nie wykazała, że zmuszona jest na przykład zaciągać pożyczki na zaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych. Tym samym, choć sytuacja finansowa rodziny Wnioskodawczyni jest niewątpliwie trudna to rację ma organ, że ograniczone możliwości płatnicze strony nie mogą być uznane za przesłankę wystarczającą do umorzenia zaległości. Ocena zgromadzonego materiału dowodowego dokonana przez organ, wbrew poglądowi Sądu I instancji, nie jest dowolna ale swobodna w rozumieniu art. 80 k.p.a.

Jak natomiast słusznie wskazano w zaskarżonym wyroku, wszelkie zmiany w sytuacji skarżącej i wystąpienie nowych okoliczności mogą być przedmiotem rozważań w ewentualnym nowym postępowaniu o ile strona uzna za zasadne wystąpić do ZUS z kolejnym wnioskiem.

Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że istota sprawy jest dostatecznie wyjaśniona, stąd na podstawie art. 188 p.p.s.a. uchylił zaskarżony wyrok i w oparciu o art. 151 p.p.s.a. oddalił skargę U. J. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] października 2022 r.

Na podstawie art. 207 § 2 p.p.s.a., odstąpiono od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości z uwagi na sytuację materialną skarżącej, a także wobec uznania, że skarżąca nie przyczyniła się do powstania zaistniałego w sprawie uchybienia.