Wyrok WSA we Wrocławiu, sygn. akt IV SA/Wr 722/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Data orzeczenia: 2024-07-03 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: *Oddalono skargę w całości
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1, ust. 1a, ust. 1b
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
article: art. 151
journal: Dz.U. 2023 poz 259
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA Mirosława Rozbicka - Ostrowska, Sędziowie: Asesor WSA Aneta Brzezińska, Sędzia WSA Daria Gawlak - Nowakowska (sprawozdawca), po rozpoznaniu w Wydziale IV na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 3 lipca 2024 r. sprawy ze skargi T.S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we Wrocławiu z dnia 6 lipca 2023 r., nr SKO 4532.129.2023 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę w całości.


UZASADNIENIE

Samorządowe Kolegium Odwoławcze we Wrocławiu (dalej: organ II instancji, organ odwoławczy, SKO, Kolegium) zaskarżoną decyzją z dnia 6 lipca 2023 r., nr SKO 4532.129.2023 działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r., poz. 775 ze zm., dalej: k.p.a.), po rozpoznaniu odwołania T. S. (dalej: Strona, Skarżący, Wnioskodawca), utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Siechnic z dnia 29 maja 2023 r., nr SP/O/362/22-23 odmawiającej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wnioskowanego na H. S.

Kwestionowana decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym:

Wnioskiem z dnia 6 lutego 2023 r. Skarżący wniósł o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką H. S. (ur. [...] r.). Matka Strony legitymuje się orzeczeniem Wojewódzkiego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Województwie Dolnośląskim z dnia 11 lutego 2014 r., WZON.9531/63/2014 zaliczającym ją do znacznego stopnia niepełnosprawności. W orzeczeniu wskazano, że nie da się ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność matki Strony, zaś ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 21 października 2013 r. Orzeczenie zostało wydane na stałe. Matka Strony wymaga konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

Z przeprowadzonego w sprawie rodzinnego wywiadu środowiskowego wynika, że matka Strony zamieszkuje samotnie. Porusza się przy pomocy kuli ortopedycznej. Jest po zabiegu wyłonienia stomii. Cierpi na liczne schorzenia. W trakcie wywiadu ustalono, że matka Strony większość czynności niewymagających wysiłku fizycznego wykonuje samodzielnie. Sama przygotowuje posiłki, ubiera się, wymienia worek stomijny, rozkłada leki. Zgodnie z załącznikiem do kwestionariusza wywiadu środowiskowego wynika, że matka Strony jest samodzielna w spożywaniu posiłków, samodzielna w poruszaniu się po mieszkaniu, niezależna przy korzystaniu z toalety, nie jest w stanie samodzielnie wejść po schodach, potrzebuje częściowej pomocy w ubieraniu i rozbieraniu się. Matka Strony od 2018 r. korzysta w pomocy Ośrodka Pomocy Społecznej w Gminie Siechnice w formie usług opiekuńczych, świadczonych w wymiarze 2 godzin dziennie przez 3 dni w tygodniu. Do zakresu wykonywanych czynności opiekuńczych należy: dokonywanie zakupu niezbędnych artykułów spożywczych, higienicznych; realizacja recept; pomoc przy kąpieli; zmiana bielizny pościelowej; pranie w pralce odzieży i bielizny pościelowej; zamawianie wizyt lekarskich i pielęgniarskich; zamówienie dowozu medycznego; rozmowy wspierające.

W trakcie wywiadu środowiskowego Skarżący podał, że zapewnia matce opiekę i pomoc w takich czynnościach jak przygotowywanie posiłków trzy razy dziennie, zrobienie zakupów, pomoc w czynnościach higienicznych i ubieraniu, pomoc w sprzątaniu mieszkania i wymianie worka stomijnego, dopilnowaniu przyjmowania leków.

W piśmie z dnia 24 marca 2023 r. pełnomocnik Strony wskazał, że Skarżący w październiku 2022 r. zrezygnował z podejmowania zatrudnienia na terenie N., w związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką. Podał, że do sprawowanych przez niego czynności opiekuńczych zaliczyć należy: pomoc przy czynnościach higienicznych, wymiana woreczka stomijnego, pomoc przy ubieraniu, przygotowywanie i podawanie posiłków, sprzątanie, pranie, prasowanie, robienie zakupów, układanie do snu. Zdaniem Strony podczas wywiadu środowiskowego nastąpiły nieścisłości, zaprotokołowane zostały informacje niezgodne z prawdą. Opieka jest przez niego sprawowana ze względu na brak wywiązywania się z obowiązków przez pracownika socjalnego. Zaznaczył, że sprawowana przez niego opieka jest długotrwała i stała.

Wskazaną decyzją z dnia 29 maja 2023 r. organ I instancji odmówił Stronie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad mamą.

W uzasadnieniu decyzji organ I instancji przywołał przepis art. 17 ust. 1 oraz 17 ust. 5 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r., poz. 390; dalej: u.ś.r.) oraz przedstawił stan faktyczny sprawy.

Organ I instancji uznał, że opieka sprawowana przez Stronę nad matką nie ma charakteru stałego. Skarżący prowadzi oddzielne gospodarstwo domowe, matkę jedynie odwiedza codziennie. Nie jest to opieka, która uniemożliwiałaby Stronie podjęcie zatrudnienia. Ponadto brak jest podstaw do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na niespełnienie przesłanki z art. 17 ust. 1b u.ś.r., gdyż według orzeczenia o niepełnoprawności nie da się ustalić daty powstania niepełnosprawności matki Strony.

SKO zaskarżoną decyzją z dnia 6 lipca 2023 r., po rozpoznaniu odwołania Strony, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

SKO wskazało, że wniesione odwołanie, choć w części zasadne, nie zasługuje na uwzględnienie. SKO podkreśliło, że skoro nie jest dopuszczalne wydanie orzeczenia na podstawie przepisu, w stosunku do którego - w związku z wejściem w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 - odpadło domniemanie zgodności z Konstytucją, to w niniejszej sprawie oceny spełnienia przez Skarżącego przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należało dokonać z pominięciem kryterium momentu powstania niepełnosprawności u osoby wymagającej opieki. Wobec tego za niezasadną uznał organ odwoławczy odmowę przyznania Stronie przez organ I instancji świadczenia pielęgnacyjnego z powołaniem się na przesłankę określoną w art. 17 ust. 1b u.ś.r.

Niezależnie od powyższego, w ocenie Kolegium, organ pierwszej instancji zasadnie odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia wskazując, iż brak jest związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez Stronę zatrudnienia, a koniecznością sprawowania opieki nad matką. W tej mierze wyjaśniło, że świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.er., nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawną osobą, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Świadczenie pielęgnacyjne nie może być traktowane jako zastępcze źródło dochodu. Przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest bowiem formą wynagrodzenia przez Państwo osoby, na której ciąży obowiązek alimentacyjny względem osoby niepełnosprawnej, w zamian za rezygnację albo niepodejmowanie zatrudnienia w związku z koniecznością opieki nad tą osobą niepełnosprawną. Sprawowana opieka ma być opieką stałą w sensie trwałości, zaś długotrwałą w sensie rozciągłości w czasie, której zakres jest wyznaczony niepełnosprawnością danej osoby (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 14 lipca 2022 r. III SA/Gd 1122/21). Co więcej, "konieczność sprawowania opieki" oznacza całkowitą zależność osoby od otoczenia, polegającą na pielęgnacji w zakresie higieny osobistej i karmienia lub w wykonywaniu czynności samoobsługowych, prowadzeniu gospodarstwa domowego oraz ułatwiania kontaktów ze środowiskiem, zaś "konieczność udzielania pomocy" oznacza zależność osoby od otoczenia, polegającą na udzieleniu wsparcia w czynnościach samoobsługowych, w prowadzeniu gospodarstwa domowego, współdziałania w procesie leczenia, rehabilitacji, edukacji oraz w pełnieniu ról społecznych właściwych dla każdego człowieka, zależnych od wieku, płci, czynników społecznych i kulturowych. Cały zakres wymienionych czynności składa się na sprawowanie opieki w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r.

Oceniając w świetle powyższych rozważań stan faktyczny sprawy SKO wskazało że pomimo posiadania znacznego stopnia niepełnosprawności, matka Strony wykazuje się dużą samodzielnością w zaspokajaniu podstawowych potrzeb życiowych. W tym zakresie Kolegium oparło się na ustaleniach poczynionych w toku rodzinnego wywiadu środowiskowego (w tym uwidocznionych w sporządzonym do protokołu załączniku), którym - w uznaniu Kolegium - nie można odmówić wiarygodności. Matka Strony samodzielnie przygotowuje sobie posiłki, wymienia worek stomijny, ubiera się, wykonuje podstawowe czynności higieniczne. Oczywiście wymaga przy tym pomocy, co znajduje potwierdzenie choćby w zakresie przyznanej jej pomocy polegającej na świadczeniu usług opiekuńczych. Polegają one bowiem m.in. na pomocy przy kąpieli, ubieraniu, czy zmianie bielizny pościelowej. Nie stoi to przy tym na przeszkodzie twierdzeniu, iż takie czynności wykonuje również Skarżący. Nie przesądza to jednak o tym, iż powyżej opisany zakres wykonywanych przez niego czynności składa się na opiekę w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. Opieka nad rodzicem, z uwagi na jego schorzenia, bądź podeszły wiek i związane z tym niedomagania, jest bowiem rzeczą naturalną i obowiązkiem każdego dziecka, jednak nie wystarcza to jeszcze, aby uzyskać świadczenie pielęgnacyjne, gdyż nie taki cel przyświecał ustawodawcy wprowadzającemu to świadczenie.

Zdaniem SKO nie świadczy o wykonywaniu opieki w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. także dokonywanie przez Stronę takich czynności jak: sprzątanie, prasowanie, pomoc przy organizowaniu wizyt lekarskich, robienie zakupów. W tym kontekście zauważyło, że w świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r. uzyskanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego warunkowe jest nie tylko sprawowaniem opieki jako takiej, lecz zapewnieniem stałej opieki niepełnosprawnemu członkowi rodziny. Nie jest zatem wystarczające służenie pomocą w prowadzeniu gospodarstwa domowego. Podkreśliło, że większość z tych czynności wykonuje - w ramach przyznanej pomocy - pracownik socjalny. W tym zakresie Kolegium nie odmówiło bowiem wiarygodności tym dowodom, które wskazują na rzeczywistą realizację usług opiekuńczych przez pracownika organu pierwszej instancji. SKO wskazało, że znamiennym jest bowiem, że po sformułowaniu przez Stronę zastrzeżeń, co do rzetelności sprawowanej opieki, organ pierwszej instancji przeprowadził kontrolę poprawności realizacji usług opiekuńczych wobec matki. Nie wykazała ona nieprawidłowości, zaś z notatki z dnia 17 kwietnia 2023 r. wynika wprost, iż matka Strony pozytywnie odnosi się do uzyskiwanej pomocy.

W ocenie SKO okoliczności sprawy, pomimo istniejącej niepełnosprawności matki Strony, nie wskazują by Skarżący pozostawał tak zaabsorbowany wykonywaniem czynności opiekuńczych nad matką, by nie było możliwe podjęcie przez niego jakiejkolwiek aktywności zawodowej. Podkreśliło, że istotne jest też to, że wykładnia art. 17 ust. 1 u.ś.r. prowadzi do wniosku, że zaprzestanie aktywności zawodowej przez opiekuna musi być spowodowane wyłącznie koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie zaś innymi przyczynami, głównie leżącymi po stronie osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Osoby te, decydując się na sprawowanie opieki, pozbawiają się możliwości uzyskiwania jakichkolwiek dochodów związanych z zatrudnieniem lub inną pracą zarobkową, stąd w takiej sytuacji mogą liczyć na wsparcie ze strony Państwa, bowiem świadczenie pielęgnacyjne przynajmniej częściowo ma na celu zrekompensowanie utraty dochodów wskutek zaprzestania lub niepodejmowania aktywności zawodowej, jednakże powodowanych koniecznością wykonywania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Na poparcie swojego stanowiska SKO wskazało na wyrok NSA z 7 listopada 2019 r., I OSK 1549/19,. W tym kontekście zauważyło, że w piśmie z dnia 24 marca 2023 r. Strona wskazała, że konieczność sprawowania opieki nad matką jest spowodowana domniemanym nieprawidłowym wykonywaniem czynności opiekuńczych przez pracownika socjalnego. Skoro jednak czynności te wykonywane są rzetelnie, to nie sposób jest uznać, by w sprawie zaistniał związek przyczynowo - skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez Stronę a opieką sprawowaną przez niego nad matką. Dodatkowo podkreśliło, że przesłanka ta - biorąc pod uwagę argumentację przedstawioną przez Skarżącego - ustanie, gdy tylko przyznana pomoc wykonywana będzie należycie.

Reasumując, w ocenie Kolegium, z ustalonego w sprawie stanu faktycznego nie sposób wywieść by rodzaj i zakres opieki, której wymaga matka Strony i którą świadczy Skarżący był tego rodzaju, że wyklucza to możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej przez Stronę. Ten wniosek jest nadto aktualny w odniesieniu do tych dni, w których czynności opiekuńcze są wykonywane przez pracownika socjalnego. Jednakże również w pozostałym czasie, z doświadczenia życiowego wynika, że Skarżący jest w stanie tak zorganizować pomoc okazywaną matce, by nie uniemożliwiało to jemu wykonywanie pracy. Przesądza to o braku zaistnienia w sprawie podstawowej przesłanki warunkującej przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, to jest związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy rezygnacją z podjęcia zatrudnienia lub wykonywania innej pracy zarobkowej a koniecznością sprawowania opieki nad osobą tego wymagającą.

Na powyższą decyzję SKO skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu złożył Skarżący reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika.

Zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenia prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez Stronę w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowani opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

Mając powyższe na uwadze wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie Skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego ewentualnie przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie na jego rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych. Ponadto wniósł o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym.

Organ w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie i podtrzymał swoje stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje:

Na wstępie wskazać należy, że niniejsza sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na zasadzie art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r., poz. 259, dalej: p.p.s.a.), albowiem zarówno Strona, jak i organ, wnieśli o skierowanie sprawy do rozpoznania w tym trybie.

Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2021 r., poz. 137 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. Z kolei przepis art. 3 § 2 pkt 1 p.p.s.a. stanowi, że kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne. W wyniku takiej kontroli decyzja podlega uchyleniu w razie stwierdzenia przez Sąd: naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę wznowienia postępowania administracyjnego, lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, b i c p.p.s.a.). Podkreślić należy, że stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd administracyjny rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną.

Badając rozpoznawaną sprawę w tak zakreślonej kognicji Sąd stwierdził, iż skarga zasługuje na uwzględnienie.

Odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego przez organ I instancji nastąpiła z powodu negatywnej przesłanki wynikającej z art. 17 ust. 1 b u.ś.r. oraz z powodu braku bezpośredniego związku przyczynowego między sprawowaną przez Skarżącego opieką, a rezygnacją oraz niepodejmowaniem zatrudnienia. Z kolei organ II instancji utrzymał decyzję organu I instancji w mocy z powodu braku bezpośredniego związku przyczynowego między sprawowaną przez Skarżącego opieką, a rezygnacją oraz niepodejmowaniem zatrudnienia.

Zanim Sąd przejdzie do rozważań nad zasadniczymi motywami zapadłego wyroku, należy zwrócić uwagę na to, że Kolegium prawidłowo odniosło się do nieuprawnionego zastosowania przez organ I instancji przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., który w zakresie, w jakim uzależnia się prawo do świadczenia pielęgnacyjnego od daty powstania niepełnosprawności w stopniu znacznym jest niezgodny z Konstytucją RP. Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 stwierdził, że niezgodnym z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP jest przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim uzależnia się przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego od daty powstania niepełnosprawności podopiecznego. Jest to tzw. wyrok zakresowy, w którym co prawda Trybunał Konstytucyjny nie deroguje, tj. nie eliminuje z obrotu prawnego przepisu prawa powszechnie obowiązującego, jednakże w zakresie, w jakim orzeczono jego niekonstytucyjność nie może stać się podstawą prawną w procesie stosowania prawa (zob. R. Hauser, J. Trzciński, Prawotwórcze znaczenie orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Warszawa 2008, s. 42).

W konsekwencji należało rozważyć możliwość przyznania wnioskowanego świadczenia z pominięciem ww. kryterium, lecz przy konieczności zbadania innych przesłanek wynikających z art. 17 u.ś.r.

W niniejszej sprawie poza sporem pozostaje, i z niekwestionowanych okoliczności niniejszej sprawy wynika, iż matka Skarżącego legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wskazującym na konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. W świetle art. 17 ust. ust. 1 pkt 4 i ust. 1a u.ś.r. nie ulega też wątpliwości, że Skarżący, jako zobowiązany do alimentacji względem matki, należy do kręgu podmiotów uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego tytułu rezygnacji z zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką.

Istota sporu w niniejszej sprawie sprowadza się do oceny, czy w okolicznościach sprawy Skarżący spełnia określoną w art. 17 ust. 1 u.ś.r. przesłankę przyznania mu świadczenia pielęgnacyjnego, tj. czy występuje związek przyczynowo – skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem przez niego zatrudnienia, a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką.

Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego stanowiły przepisy u.ś.r., regulujące warunki i zasady przyznawania świadczeń pielęgnacyjnych.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. (w brzmieniu obowiązującym na dzień wydania zaskarżonej decyzji) świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Z przepisu tego wynika, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje wymienionym w nim osobom, w sytuacji gdy nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

Przesłanka konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby nad osobą niepełnosprawną wynika wyraźnie z orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Natomiast przesłanka występowania związku przyczynowo – skutkowego wymaga w danym przypadku ustalenia, czy zakres, rodzaj, częstotliwość i czasochłonność czynności opiekuńczych sprawowanych przez osobę wykonującą opiekę nad osobą niepełnosprawną w znacznym stopniu rzeczywiście uniemożliwia opiekunowi podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.

Związek między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia, a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły. Wskazać też trzeba, że u.ś.r. nie zawiera definicji "sprawowania opieki", to jednak, aby można było mówić o opiece, w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r., musi ona być "stała" lub "długoterminowa". Określenia te wskazują na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie. Natomiast w sytuacji, gdy opieka nad daną osobą nie nosi cech opieki stałej lub długotrwałej, taki związek przyczynowo - skutkowy nie istnieje.

Natomiast przesłanka niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudniania celem sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną powinna być rozumiana jako wystąpienie takiej sytuacji, w której sprawowanie osobistych starań o zapewnienie opieki osobie niepełnosprawnej na tyle wypełnia czas podmiotowi tę opiekę sprawującemu, że nie jest on w stanie podjąć (kontynuować) innej stałej aktywności wymagającej jej codziennego i stałego zaangażowania, a przez którą należy rozumieć aktywność zawodową (zob. wyrok NSA z 10 kwietnia 2024 r., sygn. akt I OSK 566/23).

Nie każda bowiem rezygnacja lub niepodejmowanie zatrudnienia stanowi podstawę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, a tylko taka, która jest podyktowana opieką nad osobą niepełnosprawną. Opieka ta musi dotyczyć i być związana z osobą wymagającą opieki i jej potrzebami, natomiast nie ma dotyczyć innych kwestii, jak chociażby prowadzenia jej gospodarstwa domowego.

Jednocześnie ustawodawca w art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie zawęził charakteru sprawowanej opieki, w szczególności nie wskazał, aby opieka ta musiała być opieką stałą, wykonywaną bez przerwy, przez 24 godziny na dobę. Nie wskazał nawet na obowiązek zamieszkiwania opiekuna ze swoim podopiecznym. Przyjmuje się zatem, że cel i istota świadczenia pielęgnacyjnego wskazują na konieczność sprawowania opieki ustawicznej nad osobą niepełnosprawną. Powinna ona być sprawowana codziennie, a opiekun winien pozostawać do dyspozycji podopiecznego, udzielając pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość niesienia pomocy (vide: P. Rączka (red.), Świadczenia rodzinne. Komentarz, WKP 2021, uwagi do art. 17 oraz przywołane tam orzecznictwo sądów administracyjnych).

Odnosząc powyższe do rozpoznawanej sprawy wskazać należy, iż z akt sprawy wynika, że matka Skarżącego legitymuje się orzeczeniem Wojewódzkiego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Województwie Dolnośląskim z dnia 11 lutego 2014r. zaliczającym ją do znacznego stopnia niepełnosprawności. Z orzeczenia wynika, że ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 21 października 2013 r. Orzeczenie zostało wydane na stałe. Jako symbol przyczyny niepełnosprawności podano 05 – R, czyli niepełnosprawność związana z dysfunkcją narządu ruchu. Matka Skarżącego (rocznik [...]) mieszka sama, jest po zabiegu wyłonienia stomii. Cierpi na liczne schorzenia. Nie jest osobą leżącą, porusza się przy pomocy kuli ortopedycznej. Większość czynności niewymagających wysiłku fizycznego wykonuje samodzielnie. Sama przygotowuje posiłki, wymienia worek stomijny, rozkłada leki. Jest samodzielna w spożywaniu posiłków, samodzielna w poruszaniu się po mieszkaniu, niezależna przy korzystaniu z toalety, nie jest w stanie samodzielnie wejść po schodach, potrzebuje częściowej pomocy w ubieraniu i rozbieraniu się. Matka Strony od 2018 r. korzysta w pomocy Ośrodka Pomocy Społecznej w Gminie Siechnice w formie usług opiekuńczych, świadczonych w wymiarze 2 godzin dziennie przez 3 dni w tygodniu. Do zakresu wykonywanych czynności opiekuńczych należy: dokonywanie zakupu niezbędnych artykułów spożywczych, higienicznych; realizacja recept; pomoc przy kąpieli; zmiana bielizny pościelowej; pranie w pralce odzieży i bielizny pościelowej; zamawianie wizyt lekarskich i pielęgniarskich; zamówienie dowozu medycznego; rozmowy wspierające.

Z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego wynika, że Skarżący w ramach sprawowanej opieki nad matką wykonuje następujące czynności: przygotowuje posiłki trzy razy dziennie, robi zakupy, pomaga w czynnościach higienicznych i ubieraniu, pomaga w sprzątaniu mieszkania i wymianie worka stomijnego, dopilnowuje przyjmowania leków.

W ocenie Sądu, w okolicznościach rozpoznawanej sprawy, mając na względzie zakres, rodzaj i rozmiar czynności opiekuńczych wykonywanych przez Skarżącego w ramach opieki nad matka, a z drugiej strony stopień samodzielności matki Skarżącego w codziennym funkcjonowaniu, trudno uznać, aby Skarżący nie mógł podjąć zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy.

Niewątpliwie matka Skarżącego cierpi na wiele schorzeń, to jednak samodzielnie porusza się po własnym domu, jest niezależna w korzystaniu z toalety, wymienia worek stomijny, rozkłada leki, samodzielnie spożywa posiłki, które sama przygotowuje oraz jest w stanie samodzielnie wykonać proste czynności higieniczne. Natomiast Skarżący w ramach sprawowanej opieki nie realizuje względem matki takich czynności pielęgnacyjnych, czy też innych czynności nakierowanych bezpośrednio na jej osobę, które wymagają stałej jego obecności. Czynności Skarżącego sprowadzają się w istocie do pomocy w prowadzeniu gospodarstwa domowego. Skarżący bowiem - jak podał - przygotowuje posiłki, robi zakupy, pomaga w sprzątaniu mieszkania, dopilnowuje przyjmowania leków. Natomiast pomoc przy kąpieli oraz w ubieraniu/rozbieraniu mogą być przez niego wykonywane przed i po powrocie z pracy. Niektóre zaś z czynności wskazanych przez Skarżącego jego matka wykonuje samodzielnie, jak wymiana worka stomijnego, przygotowywanie dla siebie dawek leków, przygotowywanie posiłków.

Zatem, w ocenie Sądu, organ odwoławczy, prawidłowo uznał, że zakres, rozmiar i charakter czynności realizowanych przez Skarżącego w związku z opieką nad matką nie uniemożliwia mu podjęcia aktywności zawodowej, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Opieka Skarżącego nad matką sprowadza się w znacznej mierze do wykonywania normalnych czynności dnia codziennego pozostających w związku z prowadzeniem gospodarstwa domowego. Natomiast wykonywane przez Skarżącego przy matce czynności pielęgnacyjne oraz pomoc w ubieraniu mają taki charakter, że przy dołożeniu należytego wysiłku i odpowiednim planowaniu i organizacji dnia, nie będą stanowić przeszkody w podjęciu przez niego zatrudnienia. Nie bez znaczenia przy możliwości podjęcia zatrudnienia przez Skarżącego jest także to, że jego matka korzysta w pomocy Ośrodka Pomocy Społecznej w formie usług opiekuńczych, świadczonych w wymiarze 2 godzin dziennie przez 3 dni w tygodniu. Do zakresu wykonywanych czynności opiekuńczych należy: dokonywanie zakupu niezbędnych artykułów spożywczych, higienicznych; realizacja recept; pomoc przy kąpieli; zmiana bielizny pościelowej; pranie w pralce odzieży i bielizny pościelowej; zamawianie wizyt lekarskich i pielęgniarskich; zamówienie dowozu medycznego; rozmowy wspierające. Poprawność realizacji usług opiekuńczych wobec matki Strony potwierdziła przeprowadzona kontrola, zaś z notatki z dnia 17 kwietnia 2023 r. wynika wprost, iż matka Strony pozytywnie odnosi się do uzyskiwanej pomocy.

W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego ugruntowane jest stanowisko, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, ale za faktyczny brak możliwości podjęcia lub rezygnację z zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki. Świadczenie to nie może być traktowane jako zastępcze źródło dochodu, ale jako rekompensata za rezygnację z pracy z uwagi na rzeczywistą konieczność sprawowania opieki (por. przykładowo wyroki NSA z: 21 lutego 2024 r. sygn. akt I OSK 158/23; 20 grudnia 2023 r., sygn. akt I OSK 2322/22).

Tym samym, wbrew stanowisku Skarżącego, organ w zaskarżonej decyzji trafnie stwierdził, że w okolicznościach rozpoznawanej sprawy brak jest związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącego pracy zarobkowej, a sprawowaniem opieki nad matka, zaś zakres koniecznej opieki jest do pogodzenia z równoczesnym podjęciem pracy. Skarżący zatem nie spełnia określonej w art. 17 ust. 1 u.ś.r. przesłanki do przyznania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego. W konsekwencji stwierdzić należy, że zarzuty skargi okazały się całkowicie niezasadne.

Uznając, że zaskarżona decyzja nie narusza przepisów prawa materialnego jak i prawa procesowego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy Sąd działając na podstawie art. 151 p.p.s.a. skargę oddalił w całości.