Wyrok WSA we Wrocławiu, sygn. akt IV SA/Wr 91/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Data orzeczenia: 2024-09-10 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Inne
Treść wyniku: *Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 4 ust. 2, art. 5 ust. 1
journal: Dz.U. 2023 poz 810
law: Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t.j).

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Świetlikowski, Sędziowie Asesor WSA Aneta Brzezińska (sprawozdawca), Sędzia WSA Marta Pająkiewicz-Kremis, , po rozpoznaniu w Wydziale IV na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 10 września 2024 r. sprawy ze skargi M.Z. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 11 grudnia 2023 r. nr 010070/680/5097126/2023 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 21 listopada 2023 r. znak sprawy 010070/680/5097126/2023 postępowanie 407299245


UZASADNIENIE

Wnioskiem z 25 maja 2022 r. o świadczenie wychowawcze na okres świadczeniowy od 1 czerwca 2022 r. do 31 maja 2023 r. na dzieci (I., D. i A. Z.) wystąpił ich ojciec (l. Z.). Wnioskowane świadczenie zostało mu przyznane w pełnej wysokości (po 500 zł) na każdą z córek (informacja z 21 listopada 2022 r., 010070/680/5278052/2022).

W dniu 12 kwietnia 2023 r. M. Z. (dalej: skarżąca) złożyła do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: organ, ZUS) wniosek o świadczenie wychowawcze na ww. dzieci, na tożsamy okres świadczeniowy 2022/2023. ZUS wezwał skarżącą do uzupełnienia wniosku poprzez dostarczenie dokumentów z sądu potwierdzających sprawowanie wyłącznej lub naprzemiennej opieki nad dziećmi wobec faktu, iż wniosek o świadczenie wpłynął również od innej osoby uprawnionej. Decyzjami z 21 listopada 2023 r. ZUS odmówił skarżącej świadczenia z powodu nieuzupełnienia braków wniosku. Decyzje te nie zostały zaskarżone.

Następnie na kolejny okres świadczeniowy trwający od 1 czerwca 2023 r. do 31 maja 2024 r. o świadczenie wychowawcze na córki wystąpili oboje rodzice. Mąż skarżącej (l. Z.) wystąpił z wnioskiem z 22 lutego 2023 r. ZUS informacjami z 2 czerwca 2023 r. (010070/680/2284979/2023) przyznał mu świadczenie wychowawcze od 1 czerwca 2023 r. do 31 maja 2024 r. w kwocie po 500 zł na każdą z córek.

Pismem z 7 czerwca 2023 r., ZUS wezwał męża skarżącej do uzupełnienia wniosku o świadczenie wychowawcze poprzez dostarczenie dokumentów z sądu potwierdzających sprawowanie wyłącznej lub naprzemiennej opieki nad dziećmi wobec faktu, iż wniosek o świadczenie wpłynął również od innej osoby uprawnionej. L. Z. oświadczył, iż to on sprawuje opiekę nad dziećmi i ponosi koszty ich utrzymania. Wskazał, że wszystkie córki zamieszkują z nim w M. i pozostają pod jego opieką.

Z kolei wnioskiem z 14 czerwca 2023 r. skarżąca wniosła o świadczenie wychowawcze na córki (I., D. i A. Z.). Skarżąca dołączyła do wniosku oświadczenie, w którym m.in. udzieliła odpowiedzi na wezwanie skierowane do niej w związku z prowadzonym postępowaniem o świadczenie wychowawcze na okres 2022/2023. W oświadczeniu tym wskazała, że w 2018 r. rozstała się z mężem i to ona (od 2019 r.) sprawuje wyłączną opiekę nad dziećmi. Oświadczyła, że pobierała świadczenie na dzieci w 2019, 2020 r. i 2021 r., a przed czerwcem 2021 r. wniosek o przyznanie świadczenia złożył również jej mąż, któremu z niezrozumiałych dla niej przyczyn przyznano świadczenie. Wskazała, że mąż od 2019 r. nie bierze udziału w wychowaniu i utrzymywaniu dzieci. Oświadczyła również, że w 2021 r. mieszkała z dziećmi w P., gdzie dzieci uczęszczały do szkoły (M.). Po zakończeniu roku szkolnego 2021/2022 przeprowadziła się z dziećmi do W. W roku szkolnym 2022/2023 dzieci uczęszczały do Prywatnej Szkoły "[...]", za którą opłacała czesne 850 zł miesięcznie. Wskazała, że po przeprowadzeniu się do W. przebywa z dziećmi w mieszkaniu przy "ul. [...]", [...]-[...] we W. Wg. jej informacji, ojciec dzieci od czerwca 2021 r. przebywa w M. (M.).

Wobec rozbieżności wynikających z oświadczeń złożonych przez rodziców dzieci, ZUS 4 sierpnia 2023 r. skierował do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej we Wrocławiu (i do wiadomości skarżącej, data doręczenia 21 sierpnia 2023 r.) oraz Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w M. wniosek o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, mającego na celu ustalenie, które z rodziców sprawuje faktyczną opiekę nad dziećmi.

Z mężem skarżącej przeprowadzono rodzinny wywiad środowiskowy 24 sierpnia 2023 r. z którego wynika, iż D. Z. zamieszkuje razem z nim, zaś I. i A. Z. zamieszkują z matką, ale pozostają one na jego utrzymaniu. Natomiast ze skarżącą nie przeprowadzono wywiadu. W piśmie z 11 września 2023 r. zaadresowanym do ZUS, MOPS we Wrocławiu wskazał, iż ze skarżącą "nie udało się przeprowadzić rodzinnego wywiadu środowiskowego, gdyż podczas kilkukrotnych wizyt w środowisku nikogo nie zastano". Skarżącej wysłano pismo z prośbą o kontakt, lecz nie zgłosiła się do pracownika socjalnego. Dodatkowo MOPS we Wrocławiu przedstawił ZUS pismo z 22 sierpnia 2023 r. w którym poproszono skarżącą o pilny kontakt skarżącej z pracownikiem socjalnym.

Pismem z 5 października 2023 r. skarżąca dostała do ZUS "brakujące załączniki", w postaci oświadczenia.

Decyzjami z 21 listopada 2023 r. (010070/680/5097126/2023) postępowanie 407299246 (na dziecko A. Z.), postępowanie 407299245 (na dziecko D. Z., której to dotyczy niniejsza sprawa), postępowanie 407299248 (na dziecko I. - Z.) ZUS odmówił skarżącej prawa do świadczenia wychowawczego na dzieci, gdyż nie ustalił, czy sprawuje ona nad nimi faktyczną opiekę. Ponadto ZUS wskazał na treść art. 23 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz.U. z 2023 r., poz. 810), dalej: u.p.p.w.d., zgodnie z którym Zakład odmawia przyznania prawa do świadczenia wychowawczego, jeśli osoba ubiegająca się o to świadczenie uniemożliwi przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego.

Jednocześnie decyzją z 21 listopada 2023 r. (010070/680/2284979/2023), postępowanie 387069107 ZUS dokonał zmiany okresu świadczenia wychowawczego na dziecko A. Z. tj. przyznał ojcu dziecka świadczenie na okres od 1 czerwca 2023 r. do 31 lipca 2023 r. powołując się na ustalenia wywiadu środowiskowego. I. Z. nie odwołał się od ww. decyzji.

Od decyzji ZUS z 21 listopada 2023 r. wydanych odrębnie do każdej z córek i odmawiających prawa do świadczenia wychowawczego za okres 2023/2024 skarżąca wywiodła odwołanie do Prezesa ZUS – który decyzjami z 11 grudnia 2023 r. (010070/680/5097126/2023), postępowanie 407299246 (na dziecko A. Z.), postępowanie 407299245 (na dziecko D. Z.), postępowanie 407299248 (na dziecko I.- Z.) – utrzymał je w mocy. Z uzasadnień decyzji wynika, że 22 lutego 2022 r. z wnioskiem o świadczenie wychowawcze na ww. dzieci i na okres 2023/2024 wystąpił mąż skarżącej i to jemu 2 czerwca 2023 r. zostało przyznane świadczenie. W dniu 14 czerwca 2023 r. skarżąca złożyła wniosek o świadczenie (na trójkę dzieci na ww. okres świadczeniowy). W związku z faktem, że oboje rodzice złożyli wniosek w celu pobrania świadczenia koniecznym stało się ustalenie, kto faktycznie sprawuje opiekę nad dziećmi. Prezes ZUS wskazał, że pismem z 7 kwietnia 2023 r. wysłał do skarżącej wezwanie o nadesłanie dokumentów, aczkolwiek skarżąca dokumentów tych nie przedłożyła. Z uwagi na brak dostarczenia przez skarżącą dokumentów oraz w związku z rozbieżnością stanowisk rodziców co do opieki nad dziećmi, ZUS zwrócił się do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej we Wrocławiu (i do wiadomości skarżącej, data doręczenia 21 sierpnia 2023 r.) oraz do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w M. o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, mającego na celu ustalenie, które z rodziców sprawuje faktyczną opiekę nad dziećmi. Prezes ZUS wskazał, że z przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego wynika, że podczas kilkukrotnych wizyt pracownika nikogo nie zastano w miejscu zamieszkania. Wskazano też, że pismo z 22 sierpnia 2023 r. Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej zostało wysłane do skarżącej. Skoro jednak skarżąca nie poddała się wywiadowi, to zdaniem Prezesa ZUS, spełniona została przesłanka z art. 23 u.p.p.w.d. Końcowo Prezes ZUS wskazał, że w ramach przeprowadzonego rodzinnego wywiadu środowiskowego z ojcem dzieci ustalono, że z nim mieszka tylko jedna córka (D.) W trakcie wywiadu ojciec dzieci potwierdził, że pozostałe córki (A. I I.) zamieszkują z matką. Dlatego też, Prezes ZUS wskazał, że skarżąca w celu uzyskania świadczenia, winna złożyć nowy wniosek wraz z dokumentami potwierdzającymi okoliczność, że córka A. z nią faktycznie zamieszkuje.

Od decyzji z 11 grudnia 2023 r. (010070/680/5097126/2023, postępowanie 407299245 na dziecko D.) skarżąca wywiodła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu wnosząc o uchylenie jej w całości. W treści skargi skarżąca podniosła, że dostarczyła do ZUS wszystkie wymagane dokumenty. Dopiero z zaskarżonej decyzji ZUS dowiedziała się o konieczności przeprowadzenia z nią wywiadu środowiskowego. Nie posiadała wiedzy o terminie wywiadu (gdyby go znała zwolniłaby się z pracy aby w nim uczestniczyć). Wskazała, że nie otrzymała pisma z MOPS we Wrocławiu z 22 sierpnia 2023 r. zawierającego prośbę o kontakt z pracownikiem socjalnym.

W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie podtrzymując dotychczasową argumentację.

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 2 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2024 r. poz. 1267) kontrola sądowa zaskarżonych decyzji, postanowień bądź aktów wymienionych w art. 3 § 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r. poz. 935, dalej: p.p.s.a.) sprawowana jest w oparciu o kryterium zgodności z prawem. W związku z tym, zgodnie z art. 145 § 1 p.p.s.a, aby wyeliminować z obrotu prawnego akt wydany przez organ administracyjny, konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia przepisów prawa materialnego, bądź przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, albo też do naruszenia przepisów prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania, albo stwierdzenia nieważności decyzji. Kierując się powyższymi kryteriami Sąd stwierdził, że skarga podlega uwzględnieniu, gdyż w zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzających doszło do uchybień materialnych i procesowych skutkujących konieczności wyeliminowania ich z obrotu prawnego.

Materialnoprawną podstawę orzekania w sprawie stanowiły przepisy ustawy z 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci (Dz.U. z 2023 r. poz. 810, dalej: u.p.p.w.d.) Zgodnie z art. 5 ust. 1 u.p.p.w.d. świadczenie wychowawcze przysługuje osobom, o których mowa w art. 4 ust. 2 u.p.p.w.d. (matce, ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka albo opiekunowi prawnemu dziecka), w wysokości 500 zł miesięcznie na dziecko w rodzinie.

W tym miejscu podnieść należy, że jak wynika z akt sprawy z wnioskami o przyznanie świadczenia na trójkę dzieci (D., A. i I.) na okres świadczeniowy trwający od 1 czerwca 2023 r. do 31 maja 2024 r. wystąpili skarżąca zamieszkująca przy "ul.[...]" we W. (matka dzieci) oraz I. Z. (ojciec dzieci, mąż skarżącej) zamieszkujący "[...]", M. Ojciec dzieci (w tym D., której dotyczy sprawa) złożył wniosek o świadczenie wychowawcze 22 lutego 2023 r. i to jemu decyzjami z 2 czerwca 2023 r. przyznano świadczenia wychowawcze za okres 2023/2024 na trzy córki. Skarżąca zaś złożyła tożsamy wniosek 14 czerwca 2023 r. Z treści oświadczenia ojca (złożonego na wezwanie ZUS z 7 czerwca 2023 r.) wynika, że to on sprawuje opiekę nad dziećmi (w tym D.) i ponosi koszty ich utrzymania. Ojciec dzieci wskazał wówczas, że wszystkie trzy córki zamieszkują z nim w M. i pozostają pod jego opieką. Odmienne oświadczenie ojciec dzieci złożył w trakcie wywiadu środowiskowego 24 sierpnia 2023 r., wskazując, że zamieszkuje z nim tylko jedna z trzech córek (D.). Z kolei z treści oświadczenia załączonego przez skarżącą do wniosku z 14 czerwca 2023 r. wynika, że w 2018 r. rozstała się z ojcem dzieci i to ona (a nie jej mąż) od 2019 r. sprawuje wyłączną opiekę nad dziećmi. Z powyższego wynika, że nastąpił zbieg prawa do świadczeń obojga rodziców, przy czym ze składanych przez nich oświadczeń wynikają rozbieżności, co do to tego, które z nich sprawuje faktyczną (rzeczywistą) opiekę nad córkami.

W opisanej sytuacji ustawodawca reguluje zasady przyznawania świadczenia wychowawczego w art. 22 u.p.p.w.d. poprzez wskazanie, że w przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Jeżeli opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, świadczenie wychowawcze wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek. W przypadku, gdy po złożeniu wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego przez rodzica, opiekuna prawnego dziecka lub opiekuna faktycznego dziecka drugi rodzic, opiekun prawny dziecka lub opiekun faktyczny dziecka złoży wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego w związku z opieką nad tym samym dzieckiem, organ właściwy ustala kto sprawuje opiekę i w tym celu może zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w celu ustalenia osoby sprawującej opiekę nad dzieckiem. Przepisy art. 15 ust. 2 i 3 stosuje się.

Przepis art. 22 u.p.p.w.d zawiera zatem trzy skorelowane ze sobą normy prawne, dotyczące podmiotowej kolizji uprawnień w zakresie ustalenia i wypłaty prawa do świadczenia wychowawczego na rzecz tego samego dziecka. Pierwsza z nich wskazuje, komu należy wypłacić świadczenie wychowawcze w przypadku zbiegu prawa rodziców. W takiej sytuacji świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, który rzeczywiście sprawuje opiekę nad dzieckiem. A zatem istotnym kryterium dla przyznania świadczenia wychowawczego nie jest rozstrzygnięcie o władzy rodzicielskiej, ale faktyczne sprawowanie opieki nad dzieckiem, w tym rzeczywiste (faktyczne) przebywanie dziecka u danego rodzica. Dziecko powinno bowiem pozostawać na utrzymaniu uprawnionego do świadczeń rodzica, zaś otrzymane świadczenia muszą być przeznaczone na to dziecko, gdyż taki jest ich cel. Powyższe ustalenia powinny wynikać natomiast z rodzinnego wywiadu środowiskowego. (Blicharz Jolanta (red.), Glumińska-Pawlic Jadwiga (red.), Zacharko Lidia (red.), Ustawa o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Komentarz, wyd. II Opublikowano: LEX/el. 2019).

Druga z norm prawnych dotyczy sytuacji, w których opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców. Wówczas to świadczenie wychowawcze wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek.

Wreszcie trzecia norma prawna – która znajduje zastosowanie na gruncie rozpoznawanej sprawy – nakłada na organ (taki sam jaki wynikał ze zdania pierwszego tego przepisu) obowiązek ustalenia, który z wnioskodawców faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Różnica dotyczy sytuacji złożenia wniosku. Dotyczy ona bowiem sytuacji, gdy o świadczenie występują osoby, z których każda z osobna wskazuje wyłącznie siebie jako osobę sprawującą faktyczną opiekę nad dzieckiem z wyłączeniem pozostałych oraz sytuacji, gdy konkurujący wnioskodawca złoży wniosek już po wydaniu decyzji przyznającej świadczenie innemu wnioskodawcy i pojawi się wątpliwość co do sprawowania opieki nad dzieckiem przez rodzica otrzymującego świadczenie. Wówczas zadaniem organów jest ustalenie, czy faktyczna opieka nad dzieckiem jest sprawowana przez oboje wnioskodawców, czy też jedynie przez jednego z nich, a jeżeli tak to przez którego. Jeżeli w tym zakresie istnieją jakiekolwiek wątpliwości, organ winien przeprowadzić postępowanie wyjaśniające, w tym bezspornie skorzystać z możliwości przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego. Stosownie do art. 15 ust. 1 u.p.p.w.d., organ może bowiem zwrócić się o przeprowadzenie wywiadu środowiskowego przez pracowników ośrodka pomocy społecznej, kiedy w stosunku do osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia lub pobierającej świadczenia wystąpią wątpliwości dotyczące sprawowania opieki nad dzieckiem. Znaczenie wywiadu środowiskowego podkreśla natomiast regulacja wynikająca z art. 23 ust. 1 u.p.p.w.d. stanowiąc, że organ właściwy lub marszałek województwa odmawiają przyznania prawa do świadczenia wychowawczego, jeżeli osoba ubiegająca się o to świadczenie uniemożliwi przeprowadzenie wywiadu, o którym mowa w art. 15 ust. 1, lub nie udzieli podczas tego wywiadu wyjaśnień co do okoliczności objętych wywiadem. Z powyższego wynika zatem, że odmowa przyznania świadczenia wychowawczego może nastąpić – z powodu uniemożliwienia przeprowadzenia wywiadu środowiskowego – koniecznego zarówno wówczas, gdy organ ma wątpliwości dotyczące sprawowania opieki nad dzieckiem, jak i w sytuacji złożenia dwóch następujących po sobie wniosków o przyznanie świadczenia na to samo dziecko.

W sprawie, wobec zbiegu prawa do świadczeń wychowawczych na córki (w tym na D.) obojga rodziców (skarżącej i jej męża) i oczywistych rozbieżności wynikających z treści ich oświadczeń w zakresie sprawowanej nad nimi opieki, ZUS powołując się na art. 15 ust. 1 u.p.p.w.d., pismem z 4 sierpnia 2023 r. wystąpił do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej we Wrocławiu (które przesłano również do wiadomości skarżącej, data doręczenia 21 sierpnia 2023 r.) oraz do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w M. wniosek o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, mającego na celu ustalenie, które z rodziców sprawuje faktyczną opiekę nad dziećmi. Jak wynika z akt sprawy bezspornym jest, że 24 sierpnia 2023 r. przeprowadzono rodzinny wywiad środowiskowy z mężem skarżącej z którego wynika (inaczej niż uprzednio wskazał we wniosku), iż D. Z. zamieszkuje wraz z nim, natomiast I. i A. Z. zamieszkują z matką, aczkolwiek pozostają na jego utrzymaniu. Natomiast ze skarżącą nie przeprowadzono wywiadu, co jak wynika z treści zaskarżonej decyzji i decyzji jej poprzedzającej, stanowiło podstawę odmowy przyznania jej wnioskowanych świadczeń wychowawczych na córki na okres świadczeniowy 2023/2024 z uwagi na ziszczenie się – zdaniem organów – przesłanki z art. 23 u.p.p.w.d. W ocenie organów skarżąca "nie poddała się bowiem wywiadowi środowiskowemu". Niemniej jednak zdaniem Sądu, stwierdzenie to jest co najmniej przedwczesne. Prezes ZUS poczynił bowiem ww. ustalenia na podstawie pisma MOPS we Wrocławiu z 11 września 2023 r. z którego wynika, że "nie udało się przeprowadzić rodzinnego wywiadu środowiskowego ze skarżącą, bowiem podczas kilkukrotnych wizyt w środowisku nikogo nie zastano". Z treści tego pisma wynika również, że skarżącej wysłano pismo z prośbą o kontakt, lecz nie zgłosiła się ona do pracownika socjalnego. Do korespondencji przesłanej do ZUS, MOPS we Wrocławiu załączył pismo z 22 sierpnia 2023 r. w którym poproszono skarżącą o pilny kontakt skarżącej z pracownikiem socjalnym. W aktach sprawy brakuje jednak jakiegokolwiek zawiadomienia skarżącej o zamiarze przeprowadzenia z nią przez pracownika socjalnego rodzinnego wywiadu środowiskowego. Brakuje również dowodu doręczenia skarżącej prośby o pilny kontakt z pracownikiem socjalnym, które zostało zawarte w piśmie z 22 sierpnia 2023 r. Powyższe zostało podniesione przez skarżącą w skardze, która twierdzi, że nie otrzymała tego pisma. Skarżąca posiadała wprawdzie wiedzę o wystąpieniu przez ZUS pismem z 4 sierpnia 2023 r. do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej we Wrocławiu o przeprowadzenie wywiadu środowiskowego, gdyż jak wynika z jego treści zostało ono również skierowane do jej wiadomości i odebrane przez nią 21 sierpnia 2023 r. Niemniej jednak okoliczność ta nie jest wystarczająca, aby móc wywieść z niej (tak jak to uczyniły organy), że skarżąca "uniemożliwiła" organom "przeprowadzenie wywiadu". Wskazać bowiem należy, że przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania osoby ubiegającej się o świadczenie (w miejscu zamieszkania dziecka) należy do pracownika socjalnego właściwego miejscowo ośrodka pomocy społecznej, na wniosek organu orzekającego w sprawie przyznania świadczenia wychowawczego. O zamiarze przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, wskazując miejsce i termin jego przeprowadzenia właściwy ośrodek pomocy społecznej zawiadamia osobę, z którą wywiad ma zostać przeprowadzony. W zawiadomieniu tym należy poinformować taką osobę o treści art. 23 ust. 2 u.p.p.w.d., tj. o sankcjach wywołanych uniemożliwieniem przeprowadzenia wywiadu środowiskowego lub odmową złożenia wyjaśnień w trakcie prowadzenia wywiadu. Brak współdziałania z pracownikiem socjalnym w celu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego lub w trakcie jego prowadzenia, powinien skutkować wydaniem przez organ właściwy – orzekający o świadczeniu wychowawczym, decyzji administracyjnej o odmowie przyznania tego świadczenia (zgodnie z art. 13a ust. 1 u.p.p.w.d.). Wydanie takiej decyzji jest jednak możliwe tylko wówczas, gdy wnioskodawca został pouczony przed wywiadem (w trakcie ustalania terminu jego przeprowadzenia) o skutkach prawnych uniemożliwienia takiego wywiadu lub w sytuacji, gdy w trakcie prowadzenia wywiadu wnioskodawca odmawia udzielenia pracownikowi socjalnemu oczekiwanych od niego wyjaśnień. Odmowa przyznania świadczenia wychowawczego możliwa jest nie w każdym przypadku, gdy wnioskodawca odmawia udzielenia pracownikowi socjalnemu żądanych od niego wyjaśnień. Powodem odmowy świadczenia może być tylko odmowa wyjaśnień w sprawach mających bezpośredni wpływ na ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego. Blicharz Jolanta (red.), Glumińska-Pawlic Jadwiga (red.), Zacharko Lidia (red.), Ustawa o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Komentarz, wyd. I Opublikowano: LEX/el. 2019).

Bezspornie zatem rzeczą organów (przed wydaniem decyzji odmownej) było rzetelne ustalenie (znajdujące odzwierciedlenie w zgromadzonym materiale dowodowym), czy skarżąca została prawidłowo i skutecznie zawiadomiona przez pracownika socjalnego MOPS we Wrocławiu o zamiarze przeprowadzenia z nią rodzinnego wywiadu środowiskowego oraz o terminie jego przeprowadzenia i czy została pouczona o konsekwencjach jego nieprzeprowadzenia. Organy nie poczyniły jednak tych ustaleń opierając się jedynie (w tym zakresie) na treści pisma MOPS we Wrocławiu z 11 września 2023 r. i załączonego do niego pisma z 22 sierpnia 2023 r. Z akt sprawy nie wynika bowiem, aby Prezes ZUS domagał się od MOPS we Wrocławiu dowodów na potwierdzenie powołanych w nich okoliczności (chociażby w postaci korespondencji przesyłanej przez MOPS we Wrocławiu do skarżącej zawierającej zawiadomienia o przeprowadzeniu wywiadu, czy też zwrotnych potwierdzeń ich odbioru przez skarżącą).

Zastrzeżenia Sądu budzi również druga okoliczność podniesiona przez Prezesa ZUS w zaskarżonej decyzji. Otóż z treści tej decyzji wynika, że "w ramach postępowania wyjaśniającego" wysłano do skarżącej wezwanie w sprawie nadesłania dokumentów potwierdzających sprawowanie wyłącznej opieki nad dziećmi. Niemniej jednak, po pierwsze Prezes ZUS nie oznaczył tegoż pisma (poprzez wskazanie jego daty, czy tez numeru), co uniemożliwia jego identyfikację. A po wtóre, skarżąca jak wynika z akt sprawy – wbrew twierdzeniom organu – uzupełniała braki wniosku. Co potwierdza chociażby treść pisma skierowanego do ZUS (przez portal ZUS, jak podniosła skarżąca) 5 października 2023 r., do którego skarżąca załączyła "dosyłane załączniki", w tym oświadczenie do którego była wzywana. Trudno zatem przyjąć za Prezesem ZUS, aby "brak dostarczenia dokumentów przez skarżącą" mógł stanowić podstawę wydania decyzji odmownej, skoro dokumenty znajdują się w aktach sprawy. Zresztą skarżąca (również) na etapie odwołania załączyła dokumenty, które w jej ocenie świadczą o tym, że faktyczną opiekę nad dziećmi sprawuje ona, a nie jej mąż. Wreszcie wskazać należy, że oświadczenia skarżącej są (w części) spójne z oświadczeniem złożonym przez skarżącego w trakcie przeprowadzonego z nim wywiadu. Wynika z niego, że sprawuje on faktyczną opiekę nie nad trzema córkami (tak jak deklarował składając wniosek z 22 marca 2023 r. stanowiący podstawę wydania decyzji z 2 czerwca 2023 r. w sprawie przyznania świadczenia wychowawczego), lecz jedynie nad jedną z nich (D.). Pozostałe dwie córki A. i I., jak wskazał, zamieszkują natomiast ze skarżącą.

Na marginesie podnieść należy, że rodzinny wywiad środowiskowy, pozwala na ustalenie niezbędnych elementów sprawowania opieki nad dzieckiem w miejscu jego zamieszkania. Nie wyklucza on jednak możliwości zastosowania przez organ środków dowodowych, o jakich mowa w kodeksie postępowania administracyjnego. Zgodnie bowiem z art. 75 § 1 k.p.a. jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem. W szczególności dowodem mogą być dokumenty, zeznania świadków, opinie biegłych oraz oględziny. Natomiast zgodnie z art. 86 k.p.a., jeżeli po wyczerpaniu środków dowodowych lub z powodu ich braku pozostały niewyjaśnione fakty istotne do rozstrzygnięcia sprawy, organ administracji publicznej dla ich wyjaśnienia może przesłuchać stronę stosując przepisy dotyczące świadków, z wyłączeniem przepisów o środkach przymusu. Tym samym, organy rozpoznając sprawę winny (również) wziąć pod uwagę ustalenia poczynione w ramach wywiadu środowiskowego przeprowadzonego z ojcem dzieci.

Z tych też wszystkich powodów, w szczególności z uwagi na okoliczność, iż akta sprawy nie zawierają dostatecznych dowodów potwierdzających stanowisko organów, aby skarżąca swoją postawą "uniemożliwiła przeprowadzenia wywiadu", a tym samym aby w sprawie zaistniała przesłanka z art. 23 ust. 1 u.p.p.w.d. uprawniająca organy do wydania decyzji odmownej, na podstawie art. 145 § 1 ust. 1 pkt 1 lit. a, c w zw. z art. 135 p.p.s.a., Sąd orzekł jak w sentencji. Organy ponownie rozpoznając sprawę, w pierwszej kolejności ustalą natomiast, czy skarżąca była prawidłowo poinformowana o terminie wywiadu środowiskowego (w tym pouczona o skutkach uniemożliwienia jego przeprowadzenia), czy też nie. Jeżeli doszło do nieprawidłowości w tym zakresie, rzeczą organów, będzie przeprowadzenie ze skarżącą wywiadu środowiskowego i skonfrontowanie jej oświadczeń z oświadczeniami ojca, celem ustalenia osoby, która rzeczywiście sprawuje faktyczną opiekę nad dziećmi (w tym D.). Dopiero wówczas, możliwe będzie podjęcie przez organy – stosownej, zależnej od wyników ww. postępowania – decyzji w sprawie.