Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 2422/22
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2023-08-24 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 17 ust.1 pkt 4, ust. 1a, art. 17 ust. 5 pkt 1
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
article: art. 95 ust. 1, art. 103 ust. 3, art. 103a
journal: Dz.U. 2021 poz 291
law: Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - t.j.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Zygmunt Zgierski Sędziowie sędzia NSA Monika Nowicka sędzia NSA Jolanta Rudnicka (spr.) po rozpoznaniu w dniu 24 sierpnia 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lesznie od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 9 listopada 2022 r. sygn. akt IV SA/Po 516/22 w sprawie ze skargi U. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lesznie z dnia [...] sierpnia 2022 r. nr [...] przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wyrokiem z 9 listopada 2022r., sygn. akt IV SA/Po 516/22, po rozpoznaniu skargi U. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lesznie z [...] sierpnia 2022r., nr [...] o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, uchylił zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Leszna z [...] lipca 2022 r., nr [...]

Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy:

Prezydent Miasta Leszna decyzją z dnia [...] lipca 2022 r., nr [...], na podstawie art. 2 pkt 2, art. 17 ust.1, art. 32 ust. 1d ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2022, poz. 615 z późn. zm. – dalej "u.ś.r."), odmówił przyznania U. W. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia i nie podejmowania pracy zarobkowej w celu opieki nad bratem F. A.

W uzasadnieniu decyzji wyjaśniono, że w dniu 14 czerwca 2022 r. skarżąca złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego nad bratem F. A. ur. [...] 1948 r, legitymującym się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym. Do wniosku dołączyła ww. orzeczenie nr [...] z [...] lipca 2015r. Wynika z niego, że stopień niepełnosprawności datuje się od [...] 1973 r., a niepełnosprawność istnieje od wczesnego dzieciństwa. Ponadto skarżąca złożyła postanowienie sądu o sygn. akt III RNs 191/07/3 z dnia 28 lutego 2008 r., w którym ustanowiono ją opiekunem prawnym całkowicie ubezwłasnowolnionego F. A., a także akty zgonu rodziców F. – matki W. A. oraz ojca L. A.

Wskazano, że w dniu 23 czerwca 2022r. skarżąca udzieliła odpowiedzi na pytania organu. Oświadczyła m.in., że opiekuje się bratem od 1999 r. od kiedy zmarła jej mama, opieka jest w pełnym całodniowym wymiarze, a wcześniej przez prawie 40 lat była główną pomocą w opiece nad bratem, mogła podjąć zatrudnienie, gdyż posiada wykształcenie, jednak ze względu na niepełnosprawność brata zrezygnowała z jakiejkolwiek pracy już od wieku młodzieńczego. Nie posiada świadectwa pracy z ostatniego zatrudnienia. W oświadczeniu napisała też, że nie miała wiedzy, że może ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne z tytułu opieki nad bratem.

W dniu 23 czerwca 2022 r. przeprowadzono wywiad środowiskowy w celu potwierdzenia sprawowania opieki przez skarżącą nad niepełnosprawnym bratem. Podczas wywiadu skarżąca oświadczyła, że sprawuje opiekę nad bratem, pracownik socjalny potwierdził, że opieka faktycznie jest sprawowana. Ustalono, że nikt oprócz skarżącej nie może podjąć się opieki nad F. Syn skarżącej ma przyznaną rentę z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych i sam wymaga opieki, jednakże pomaga mamie w opiece nad wujem F.

Ustalono, że skarżąca nie choruje przewlekle, nie ma orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. W wywiadzie środowiskowym potwierdzono, iż skarżąca jest osobą sprawną ruchowo, w rozmowie logiczną, konkretną i chętną do współpracy. Szczegółowo opisano w jaki sposób skarżąca sprawuje opiekę, którą jest w stanie sprawować

Następnie organ I instancji zacytował treść art.17 u.ś.r. ust 1-5 u.ś.r. i wyjaśnił, że przesłanką odmowy wnioskowanego świadczenia jest brak określonej w art. 17 ust. 1 rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Wskazał, że sprawowana opieka musi mieć charakter stały bądź długotrwały i odnosić się do wszystkich niezbędnych potrzeb życiowych osoby pozostającej pod opieką, których to z uwagi na niepełnosprawność nie jest w stanie sama sobie zapewnić. Podkreślono, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawną osobą bliską, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Lesznie decyzją z dnia [...] sierpnia 2022 r., nr [...], utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy.

W ocenie Kolegium nie sposób uznać, aby U. W. zrezygnowała z zatrudnienia bądź nie podejmowała zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad bratem. Skarżąca ma 83 lata, a w dniu 3 października 2022 r. ukończy 84 lata, choruje przewlekle.

Zdaniem Kolegium, w tych okolicznościach nie sposób przyjąć, że skarżąca nie podejmuje pracy z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad bratem, skoro pracy tej w zasadzie nie może podejmować ze względu na swój wiek i stan zdrowia. Nie istnieje zatem bezpośredni i ścisły związek pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia (rezygnacją z zatrudnienia) a sprawowaną opieką.

Na powyższą decyzję U. W. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu powołanym na wstępie wyrokiem z 9 listopada 2022 r. uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Leszna z dnia [...] lipca 2022 r. nr [...].

Sąd I instancji podzielił pogląd, że w wieku 84 lat oraz przy istniejących schorzeniach, aktualnie skarżąca nie posiada realnej możliwości podjęcia zatrudnienia lub rezygnacji z podjęcia zatrudnienia. W ocenie Sądu nie oznacza to jednak w realiach tej konkretnej sprawy, że skarżąca nie spełniła podstawowej przesłanki niezbędnej do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w postaci rezygnacji z zatrudnienia lub rezygnacji z podjęcia zatrudnienia.

W ocenie Sądu spór w niniejszej sprawie sprowadza się do oceny, czy skarżąca powyższą zdolność do rezygnacji z zatrudnienia lub rezygnacji z podjęcia zatrudnienia musi posiadać w dacie złożenia wniosku i wydania zaskarżonych decyzji, czy wystarczającym jest, że wcześniejszą decyzję o nie podjęciu zatrudnienia z uwagi na opiekę nad bratem F. podjęła wiele lat temu, kiedy to posiadała realną zdolność do pracy.

Sąd I instancji zaakcentował, że ustalony w niniejszej sprawie stan faktyczny ma charakter szczególny. Z akt sprawy wynika bowiem, że skarżąca w istocie prawie całe swe dorosłe życie poświęciła opiece nad niepełnosprawnym bratem. W okresie sprawowania nieprzerwanej opieki nie pobierała żadnych świadczeń, nie pracowała i nie uzyskała uprawnień emerytalnych. Utrzymanie jej i niepełnosprawnego brata w pełni ciążyło na mężu skarżącej. Skarb Państwa nie ponosił żadnych kosztów utrzymania niepełnosprawnego. W ocenie Sądu nie ulega wątpliwości, że gdyby skarżąca wystąpiła o wnioskowane świadczenie pielęgnacyjne po 2003 r., a więc po śmierci matki w 1999 r. i wejściu w życie ustawy o świadczeniach rodzinnych, w okresie gdy z przyczyn biologicznych (wiek) oraz zdrowotnych posiadała zdolność do pracy, to otrzymałaby wnioskowane świadczenie.

Sąd podkreślił, że w badaniu spełnienia przesłanek uprawniających do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy mieć przede wszystkim na uwadze cel uregulowany w art. 17 u.ś.r., a więc przyznanie rekompensaty pieniężnej tym spośród członków społeczeństwa, którzy podejmując się opieki nad osobami najbliższymi, niezdolnymi do samodzielnej egzystencji, rezygnują z własnej aktywności zawodowej. Zdaniem Sądu w rozpoznawanej sprawie cel ten został osiągnięty, gdyż skarżąca kosztem własnej kariery zawodowej (początkowo wspólnie z matką) i normalnego życia zapewniła bratu pełną i właściwą opiekę zdejmując ten obowiązek z instytucji państwowych.

Sąd podkreślił, że art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie wprowadza żadnych ram czasowych, co do wykazania nie podejmowania zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania opieki. Jest to świadczenie przyznawane na wniosek i to od wnioskodawcy zależy, czy i w jakim czasie po wystąpieniu przesłanek do przyznania świadczenia wystąpi on o to świadczenie. Nie ma zatem podstaw do kwestionowania prawa strony do wyboru momentu, w którym chce wystąpić z wnioskiem o przyznanie przedmiotowego świadczenia. Sąd zaznaczył przy tym, że brak "okresowości" przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie oznacza, że świadczenie to jest przyznawane "raz na zawsze". W stosunku do tego świadczenia nie zostały bowiem wyłączone art. 30 i art. 32 u.ś.r. pozwalające na uchylenie decyzji przyznającej świadczenie oraz żądanie zwrotu świadczeń pobranych nienależnie. Sąd wskazał, że podstawą takich działań może być np. sytuacja kiedy osoba dotychczas sprawująca opiekę nad niepełnosprawnym zyskuje możliwość podjęcia zatrudnienia wskutek przejęcia (na stałe) opieki nad niepełnosprawnym przez inną osobę. Sąd podał, że nie jest też wykluczone, że po utracie w ten sposób prawa do świadczenia zainteresowana osoba ponownie znajdzie się w sytuacji pozwalającej jej na skuteczne ubieganie się o świadczenie, np. wycofanie się innej osoby z opieki nad niepełnosprawnym.

Sąd wskazał, że znany jest mu pogląd, że ocena spełnienia przesłanek z art. 17 ust. 1 u.ś.r. powinna być aktualna, to jest odnosząca się do czasu, w którym wnioskodawca wystąpił o przyznanie świadczenia, a zatem nie może być odnoszona do czasu sprzed wystąpienia z wnioskiem. Jedną z podstawowych zasad rządzących postępowaniem administracyjnym jest bowiem zasada aktualności, zgodnie z którą organy I i II instancji orzekają w oparciu stan faktyczny i prawny istniejący w chwili orzekania. Sąd zaznaczył, że pogląd ten nie został jednak szerzej uzasadniony. W ocenie Sądu I instancji znajduje on ewentualne zastosowanie do sytuacji, gdy opieki w rozumieniu art.17 ust.1 u.ś.r. podejmuje się osoba nie posiadająca już z przyczyn wieku lub stanu zdrowia możliwości zatrudnienia.

W ocenie Sądu w kontrolowanej sprawie stan faktyczny jest jednak diametralnie odmienny, gdyż skarżąca podjęła decyzję o nie podjęciu pracy zarobkowej ze względu na sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym bratem krótko po ukończeniu nauki, gdy była w pełni sprawna i zdolna do podjęcia pracy zarobkowej. I od tego momentu przez całe swe życie ową opiekę nieprzerwanie sprawowała. Sąd podkreślił, że to właśnie sprawując tę opiekę utraciła z uwagi na wiek i stan zdrowia zdolność do podjęcia zatrudnienia. Dlatego też – zdaniem Sądu – nieracjonalnym, niezgodnym z celem instytucji świadczenia pielęgnacyjnego i niesprawiedliwym byłoby przyjęcie, że utrata przez skarżącą zdolności do pracy po wielu latach sprawowania opieki dyskwalifikuje obecnie przyznanie jej świadczenia pielęgnacyjnego. Sąd przychylił się do poglądu wyrażonego przez WSA w Poznaniu w wyroku z 2 czerwca 2022 r. o sygn. IV SA/Po 254/22, że ocenę spełnienia przesłanek określonych w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. należy odnosić do ram czasowych, które zostają wyznaczone orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności podopiecznego, a więc w tym przypadku od 1973 r. W tym czasokresie skarżąca niewątpliwie opiekowała się bratem i z tego względu nie podejmowała zatrudnienia zarobkowego.

W ocenie Sądu I instancji w okolicznościach niniejszej sprawy na jej wynik nie ma wpływu to, iż skarżąca nigdy nie pracowała. Świadczenie pielęgnacyjne jest bowiem przyznawane również osobom, które nigdy wcześniej nie pracowały. Ważne jest natomiast wykazanie związku niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z celem sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami wymienionymi w powyżej zacytowanym przepisie.

Sąd wskazał, że ustawodawca w art. 17 ust. 5 u.ś.r. ściśle określił sytuacje, w których świadczenia pielęgnacyjne nie przysługują. W art. 17 ust. 5 pkt 1 pośród ograniczeń do przyznania świadczenia wymienił okoliczności, gdy osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego, rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, specjalnego zasiłku opiekuńczego lub zasiłku dla opiekuna. Jak wynika z akt administracyjnych skarżącej nie przysługuje żadne z w/w świadczeń.

Sąd podał, że organ nie wskazał również przepisu prawa materialnego, który ograniczałby pracę osób w wieku 84 lat i powyżej tego wieku. Ustawa o świadczeniach rodzinnych nie daje organowi możliwości oceny predyspozycji fizycznych i psychicznych osoby ubiegającej się o świadczenie pielęgnacyjne. W orzecznictwie ugruntowany jest pogląd mówiący o tym, iż ustawa nie wskazuje na kryterium wieku jako przesłankę dopuszczalności przyznania świadczenia. Zatem dowolne wprowadzenie przez organ ograniczenia do prawa przyznania świadczenia ze względu na wiek narusza – zdaniem Sądu – przepisy prawa materialnego.

W ocenie Sądu skarżąca w kontrolowanej sprawie w istocie nie podjęła aktywności zawodowej z uwagi na sprawowanie opieki nad bratem.

Sąd zaznaczył, że w chwili obecnej faktycznie trudno uznać, iż już 84 letnia skarżąca (z problemami zdrowotnymi w zakresie nadciśnienia, nerek, tarczycy) jest zdolna do podjęcia zatrudnienia i rezygnuje z podejmowania zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym bratem. Niemniej – zdaniem Sądu – nie można tracić z pola widzenia okoliczności sprawy, z których wynika, że skarżąca opiekuje się bratem od około 40 lat (jeszcze za życia matki), a od 20 lat brat mieszka z nią. Skarżąca tak naprawdę nigdy nie pracowała, nie posiada prawa do żadnych świadczeń, w tym emerytury i renty. Z akt sprawy wynika, że nie podjęła nigdy pracy z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad bratem. Okoliczności te nie są sporne, organy ich nie podważają. W ocenie Sądu w tej szczególnej sprawie właściwe jest uznanie, że istnieje ścisły związek pomiędzy rezygnacją z podejmowania zatrudnienia przez skarżącą, a koniecznością sprawowania opieki nad bratem. W tym przypadku należy takiej oceny dokonać wstecz cofając się do przynajmniej 1999 r., gdy skarżąca zrezygnowała z podejmowania zatrudnienia zabierając niepełnosprawnego brata do swojego domu. Błędem skarżącej było, że nie złożyła wniosku o świadczenie pielęgnacyjne lata wcześniej. W realiach ustalonego stanu faktycznego nie sposób jednak – zdaniem Sądu – kwestionować, że skarżąca nie podjęła zatrudnienia w czasie swego dorosłego życia z uwagi na sprawowanie opieki nad bratem i gdyby złożyła wniosek o przyznanie jej świadczenia pielęgnacyjnego w czasie, kiedy to świadczenie powstało i kiedy była jeszcze zdolna do pracy, to niewątpliwie świadczenie to by uzyskała i nadal by je otrzymywała jako że jest to świadczenie bezterminowe. W ocenie Sądu składając wniosek tak późno skarżąca nie pozbawiła się prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, a jedynie je ograniczyła w zakresie czasokresu, gdyż oczywiście nie jest możliwe przyznanie go za okres poprzedzający złożenie wniosku. W myśl bowiem art. 24 ust. 2 u.ś.r. prawo do świadczeń rodzinnych co do zasady ustala się począwszy od miesiąca, w którym wpłynął wniosek z prawidłowo wypełnionymi dokumentami. Artykuł 24 ust. 4 przewiduje natomiast, że prawo do zasiłku pielęgnacyjnego lub świadczenia pielęgnacyjnego ustala się na czas nieokreślony, chyba że orzeczenie o niepełnosprawności lub orzeczenie o stopniu niepełnosprawności zostało wydane na czas określony.

W świetle powyższego Sąd stwierdził, że skarżącej nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne za okres przed złożeniem wniosku w dniu 14 czerwca 2022 r. Natomiast przysługuje jej to świadczenie od miesiąca czerwca 2022 r.

Od powyższego wyroku skargę kasacyjną złożyło Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Lesznie, zaskarżając wyrok w całości. Wniesiono o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i oddalenie skargi oraz o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Zaskarżonemu wyrokowi, na podstawie art. 174 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329 ze zm. – dalej "p.p.s.a.") zarzucono naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.:

a) art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. w zw. z art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez błędną wykładnię i nieuzasadnione przyjęcie, że U. W. przysługuje świadczenie za okres od miesiąca czerwca 2022 r., podczas gdy z okoliczności niniejszej sprawy oraz z przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych wynika, że wspomniane świadczenie nie może być przyznane,

b) art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. w zw. z art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez błędną wykładnię i nieuzasadnione przyjęcie, że organ II instancji nie wskazał przepisu prawa materialnego, który ograniczałby pracę osób w wieku 84 lat i powyżej tego wieku, podczas gdy w decyzji organu II instancji powołano się na treść przepisu art. 17 ust. 1 pkt 5 u.ś.r., a nadto z zasad doświadczenia życiowego wynika, że osoby w wieku 84 lat nie podejmują jakiegokolwiek zatrudnienia.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że podstawowym wymogiem uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Świadczenie to bowiem ma być rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga. Wskazano na orzeczenia w których stwierdzono, iż ocena spełnienia przesłanek z art. 17 ust. 1 u.ś.r. powinna być aktualna, to jest odnosząca się do czasu, w którym wnioskodawca wystąpił o przyznanie świadczenia, a zatem nie może być odnoszona do czasu sprzed wystąpienia z wnioskiem. Podkreślono, że jedną z podstawowych zasad rządzących postępowaniem administracyjnym jest zasada aktualności, zgodnie z którą organy I i II instancji orzekają w oparciu stan faktyczny i prawny istniejący w chwili orzekania. W ocenie Kolegium, nie wyklucza przyznania świadczenia rezygnacja z zatrudnienia z powodu konieczności opieki nad niepełnosprawnym, która miała miejsce przed złożeniem wniosku, jednakże tylko i wyłącznie gdy tenże stan w odniesieniu do tego samego niepełnosprawnego i jego opiekuna trwa. Natomiast w przedmiotowej sprawie U. W. wniosek o przyznanie świadczenia złożyła w roku 2022 (mając 83 lata). W ocenie skarżącego kasacyjnie organu nie sposób zatem uznać, że stan rezygnacji z zatrudnienia (bądź jego niepodejmowania) nadal trwa. Podkreślono ponadto, że z doświadczenia życiowego wiadomym jest, iż osoby w wieku 84 lat, tym bardziej w sytuacji gdy chorują przewlekle, nie podejmują jakiegokolwiek zatrudnienia. W konsekwencji nie sposób przyjąć, że osoba w wieku 84 lat spełnia warunek rezygnacji z zatrudnienia lub jego niepodejmowania, o którym mowa w art. 17 ust. 1 ui.ś.r.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną, U. W. wniosła o jej nieuwzględnienie i utrzymanie w mocy zaskarżonego wyroku. Wskazała, że praca zarobkowa nie zawsze wiąże się z predyspozycjami fizycznymi. Podkreśliła, że jest w pełni sprawna psychicznie. Podniosła ponadto, że nie jest aż tak schorowana, jak przedstawiają to organy, skoro ma siłę opiekować się bratem. Podniosła także, iż doskonale radzi sobie w opiece nad osobami schorowanymi. W jej ocenie mogłaby zatem podjąć dorywczą pracę przy opiece nad takimi osobami i robić to w formie zarobkowej. Nie musiałaby to być praca wielogodzinna, na którą według organów nie pozwalają jej choroby przewlekłe.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Stosownie do art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 – dalej "p.p.s.a."), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania.

W niniejszej sprawie nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności wymienionych w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec czego rozpoznanie sprawy nastąpiło w granicach zgłoszonych podstaw i zarzutów skargi kasacyjnej.

Skoro w niniejszej sprawie pełnomocnik skarżącego kasacyjnie organu – na podstawie art. 176 § 2 p.p.s.a. – zrzekł się rozprawy, a strona przeciwna w ustawowym terminie nie zawnioskowała o jej przeprowadzenie, to rozpoznanie skargi kasacyjnej nastąpiło na posiedzeniu niejawnym, zgodnie z art. 182 § 2 i 3 p.p.s.a.

Podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia prawa materialnego nie mogły być uwzględnione.

Należy zgodzić się z organem skarżącym kasacyjnie, że treść art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. jednoznacznie wskazuje, iż nie każda rezygnacja lub niepodejmowanie zatrudnienia jest podstawą do przyznania świadczenia, ale tylko taka, której celem jest sprawowanie opieki. W związku z powyższym musi istnieć wyraźny i bezpośredni związek między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia, a podjęciem opieki nad osobą wskazaną w ustawie. Celem ustawodawcy było bowiem zapewnienie osobie rezygnującej z zatrudnienia lub go niepodejmującej, ekwiwalentu zatrudnienia, którego nie może podjąć lub kontynuować ze względu na sprawowanie opieki nad niepełnosprawną osobą. Wobec tego, samo posiadanie orzeczenia o niepełnosprawności nie przesądza o tym, że opiekun osoby legitymującej się takim orzeczeniem, sprawuje opiekę, która uprawnia do przyjęcia związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z pracy a sprawowaniem opieki nad bliską osobą niepełnosprawną. Istnienie tego związku podlega bowiem ocenie w każdej indywidualnej sprawie.

Istota sporu w niniejszej sprawie sprowadza się do rozstrzygnięcia, czy zawarty w art. 17 ust.1 u.ś.r. wymóg rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej dotyczy osób w wieku aktywności zawodowej, tj. do osiągnięcia wieku emerytalnego oraz, czy w przypadku skarżącej w ogóle do takiej rezygnacji z zatrudnienia doszło.

Analizując treść art. 17 ust.1 u.ś.r. należy zauważyć, że ustawodawca nie wskazał w nim granicy wieku osób ubiegających się o świadczenie pielęgnacyjne, które rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z uwagi na konieczność sprawowania stałej i długotrwałej opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności. W art.17 ust.1 i 1 a u.ś.r. został określony krąg osób, którym przysługuje świadczenie pielęgnacyjne oraz warunki, od których uzależnione jest przyznanie świadczenia. Do warunków tych należą: rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki, legitymowanie się przez osobę wymagającą opieki orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, konieczność stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie leczenia, rehabilitacji i edukacji albo legitymowanie się przez osobę wymagającą opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Należy podkreślić, że ani art. 17 u.ś.r., ani żaden inny przepis tej ustawy w zakresie dotyczącym świadczenia pielęgnacyjnego nie zawiera także odesłania do ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. z 2009 r., Nr 175, poz.1362 ze zm.), która w art. 6 pkt 7 definiuje niezdolność do pracy jako ukończone 60 lat przez kobietę i 65 lat przez mężczyznę. Literalna wykładnia przepisów dotyczących świadczenia pielęgnacyjnego prowadzi do wniosku, że ustawodawca w celu ustalenia zdolności, bądź niezdolności, do pracy zarobkowej przy sprawowaniu opieki nad osobą niepełnosprawną nie posłużył się kryterium wieku. Zdolność do zatrudnienia lub podjęcia pracy zarobkowej nie została zatem ograniczona przesłanką wieku. Prawo każdego obywatela do podjęcia pracy zarobkowej nie jest ograniczone przesłanką wieku. Przyjęcie ograniczenia możliwości podjęcia pracy zarobkowej po osiągnięciu wieku emerytalnego nie da się także pogodzić z regulacjami przewidzianymi w innych obowiązujących ustawach. W ustawie z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych ustawodawca przewidział możliwość zawieszenia emerytury w przypadku kontynuacji pracy po osiągnięciu wieku emerytalnego (por. art.103 i nast.). Podobnie też przepisy ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (Dz.U. z 2010 r., Nr 220, poz. 1447 ze zm.) nie przewidują żadnych ograniczeń w podjęciu i prowadzeniu działalności przez emeryta lub rencistę.

Przepis art. 17 ust. 5 pkt 1 u.ś.r. wyłącza możliwość uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego przez osobę, która ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego lub świadczenia przedemerytalnego. Taki zabieg ustawodawcy, polegający na wyłączeniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osób mających ustalone prawo do emerytury bez określenia, iż każdy kto osiągnął wiek emerytalny traci prawo do świadczenia pielęgnacyjnego lub prawa takiego nie nabywa, można także interpretować w ten sposób, iż ustawodawca świadomie pozostawił prawo do otrzymania omawianego świadczenia osobom, które nie mają żadnych innych źródeł dochodu bez względu na wiek, a sprawują opiekę nad osobą niepełnosprawną. Taka interpretacja pozostaje w zgodzie z konstytucyjną zasadą opieki Państwa nad osobami niepełnosprawnymi, wyrażoną w art. 69 Konstytucji, a także z prawem do godnej egzystencji wszystkich osób pozbawionych środków.

Z powyższego wynika zatem, że co do zasady, osoba, której stan zdrowia nie wyklucza zatrudnienia, a która ukończyła 60 lat w przypadku kobiety i 65 lat w przypadku mężczyzny, może podjąć zatrudnienie i uzyskiwać wynagrodzenie za pracę. Wynika to wprost z unormowań przepisów art. 103 i 103a ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przewidujących, że osoba, która osiągnęła wiek emerytalny nie ma obowiązku rozwiązania stosunku pracy i może nadal pozostawać w zatrudnieniu u tego samego pracodawcy (co skutkuje zawieszeniem prawa do emerytury), jak również pobierając świadczenie emerytalne może ona podjąć dodatkowe zatrudnienie. Osiągnięcie wieku emerytalnego nie wyłącza więc ze swej istoty możliwości pozostawania w zatrudnieniu i uzyskiwania dochodów z tego tytułu.

Przenosząc powyższe na grunt rozpoznawanej sprawy wymaga podkreślenia, że okoliczności tej sprawy są szczególne, na co w pełni zasadnie zwrócił uwagę Sąd I instancji. Z akt niniejszej sprawy wynika bowiem, że U. W. ma przygotowanie do zawodu fotografa, jednak nie rozpoczęła pracy zawodowej, ponieważ stale pomagała matce w opiece nad bratem. Jedynym jej zatrudnieniem był staż i praca w zakładzie fotograficznym [...]. U. W. opiekuje się od ponad 40 lat (w pełni od 1999 r. – od śmierci matki) niepełnosprawnym bratem, przewlekle chorym i upośledzonym umysłowo w stopniu głębokim ( opinia sądowo- psychiatryczna). Z wywiadu środowiskowego wynika, że jej opieka nad niepełnosprawnym bratem (ur. [...] 1948r.) polega na pomocy we wstaniu z łóżka, podtrzymaniu go podczas chodzenia, pomocy w ubieraniu i rozbieraniu się, myciu i wszystkich czynnościach higienicznych, mierzeniu ciśnienia. Ponadto, skarżąca przygotowuje wszystkie posiłki, pilnuje wizyt lekarskich brata, w których uczestniczy, zamawia leki i podaje je bratu. Zmienia pościel, pierze ubrania, sprząta w pokoju brata. Na noc brat jest pieluchowany. Z dokumentacji sprawy wynika ponadto, że oprócz fizycznie sprawowanej opieki, pozostaje aspekt psychiczny. Wnioskująca podała, że jej zniknięcie na kilka godzin z pola widzenia brata jest nie akceptowalne, on się wtedy boi, nie rozumie, co się dzieje, staje się płaczliwy. Jej wyjście do pracy byłoby zatem dla niego zbyt dużym stresem i jest po prostu niemożliwe. Poza sporem jest zatem, że skarżąca opiekuje się bratem całodobowo i już długotrwale. Ze sposobu sprawowania opieki nad bratem wynika też, że skoro stan zdrowia skarżącej pozwala jej na sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym bratem, to należy wnioskować, że mogłaby podjąć pracę polegającą na sprawowaniu opieki nad innymi osobami niepełnosprawnymi. Ma w tym zakresie już wieloletnie doświadczenie. Jak wynika z wywiadu środowiskowego z dnia 23 czerwca 2022 r., jest osobą sprawną ruchowo, w rozmowie logiczna, konkretna, chętna do współpracy.

Wobec tego, w niniejszej sprawie wiek U. W. nie może być czynnikiem uniemożliwiającym przyznanie jej świadczenia pielęgnacyjnego. Słusznie Sąd Wojewódzki zwrócił uwagę na szczególne okoliczności tej sprawy a mianowicie, że skarżąca podjęła decyzję o nie podjęciu pracy zarobkowej ze względu na sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym bratem krótko po ukończeniu nauki, gdy była w pełni sprawna i zdolna do podjęcia pracy zarobkowej. I od tego momentu przez całe swe życie ową opiekę nieprzerwanie sprawowała. W istocie choroba brata była powodem nie podejmowania pracy przez U. W. Spełniona została przesłanka z art. 17 ust. 1 u.ś.r. do ubiegania się przez skarżącą o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Zarzuty skargi kasacyjnej okazały się nieuzasadnione. Wobec tego uznać należy, że skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie, a zaskarżony wyrok odpowiada prawu.

Z tych względów, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 182 § 2 i 3 p.p.s.a., orzekł, jak w sentencji.