Wyrok WSA w Olsztynie, sygn. akt II SA/Ol 778/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie
Data orzeczenia: 2024-12-17 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję oraz decyzję organu I instancji w części
Powołane przepisy: article: art.1 par.1-2
journal: Dz.U. 2024 poz 1267
law: Ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j.)
article: art.3 par.2 pkt 1, art.134 par.1, art.135, art.145 par.1 pkt 1 lit.a) i c), art.200, art.205 par.2
journal: Dz.U. 2024 poz 935
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
article: art.7, art.8, art.15, art.75, art.77 par.1, art. 78 par.1, art.80, art.107 par.1 i par.3, art.138 par.1 pkt 1
journal: Dz.U. 2024 poz 572
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.)
article: art.61 ust.1, ust.2 i ust.2d, art.64, art. 103 ust.2
journal: Dz.U. 2023 poz 901
law: Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tadeusz Lipiński Sędziowie Sędzia WSA Ewa Osipuk Asesor WSA Grzegorz Klimek (spr.) Protokolant specjalista Karolina Hrymowicz po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 grudnia 2024 r. sprawy ze skargi P. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Olsztynie z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej 1/ uchyla zaskarżoną decyzję oraz punkt [...] decyzji Burmistrza Miasta B. z dnia [...], znak [...]; 2/ zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Olsztynie na rzecz skarżącego P. P. kwotę 480 zł (czterysta osiemdziesiąt złotych), tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Decyzją z 23 lipca 2024 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze (Kolegium), działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r. poz. 572 – k.p.a.), po rozpatrzeniu odwołania P. P. (skarżący, strona) od punktu 3 decyzji wydanej w dniu 23 maja 2024 r. z upoważnienia Burmistrza B. przez Dyrektora MOPS w B. (organ pierwszej instancji), którą:

ustalono, że S. P. nie jest obowiązany do wnoszenia opłaty za pobyt matki R. L. w DPS dla Osób Niepełnosprawnych Fizycznie w O. (pkt 1);

ustalono, że O. P. jest obowiązana do wnoszenia opłaty za pobyt matki R. L. w DPS dla Osób Niepełnosprawnych Fizycznie w O. w kwocie 1 471,61 zł miesięcznie(pkt 2);

ustalono, że P. P. jest obowiązany do wnoszenia opłaty za pobyt babki R. L. w DPS dla Osób Niepełnosprawnych Fizycznie w O. w kwocie 2 909,48 zł miesięcznie (pkt 3);

opłaty określone w punktach 2 i 3 osnowy decyzji zobowiązani mają wnieść od czerwca br. do 10 dnia każdego miesiąca (pkt 4),

- uchyliło decyzję z dnia 23 maja 2024 r. w zaskarżonym zakresie, tj. w jej punkcie 3, a także w tej części orzekło co do istoty sprawy w ten sposób, że P. P. jest obowiązany do wnoszenia opłaty za pobyt babki R. L. w DPS dla Osób Niepełnosprawnych Fizycznie w O. w kwocie 1037,36 zł miesięcznie, począwszy od dnia 1 czerwca 2024 r.

Zakwestionowana decyzja została wydana w następujących okolicznościach faktycznych sprawy:

R. L. przebywa w DPS w O. od 1 marca 2022 r. (postanowienie SR w B. z 21.02.2022 r., (...)). Ponosi odpłatność w kwocie 1 599,54 zł (decyzja z 26 kwietnia 2023 r.).

Decyzją z 23 maja 2024 r. organ pierwszej instancji ustalił odpłatność stronom postępowania: O. P. i P. P. Z uzasadnienia decyzji wynika, że organ przeprowadził postępowanie z udziałem wszystkich pełnoletnich zstępnych pensjonariusza; przyjął kryterium dochodowe w kwocie 776 zł dla osoby samotnie gospodarującej i 600 zł osoby w rodzinie; ustalił, że R. L. jest rozwódką, ma dwoje dzieci: O. P. (bezdzietna) i S. P. (dwoje dzieci: P. P. - żonaty, bez dzieci i małoletni J. P.). Innych zobowiązanych do wnoszenia opłaty nie ma. Ustalono, że S. P. uiszcza opłatę na podstawie umowy z dnia 20 listopada 2023 r. w kwocie 100 zł miesięcznie; P. P. uiszcza opłatę na podstawie umowy z dnia 15 kwietnia 2024 r. w kwocie 100 zł miesięcznie, a ustalając wysokość odpłatności decyzją uwzględniono w/w wpłaty. Koszt utrzymania jednego mieszkańca w Domu Pomocy Społecznej dla Osób Niepełnosprawnych Fizycznie w O. to 6349 zł, zaś pensjonariusz ponosi koszty do wysokości 1599,54 zł, to pozostaje do uregulowania kwota: 4749,46 zł. Ustalono wysokość dochodów stron postępowania: O. P. - 5829,11 zł (jednoosobowe gospodarstwo; 300% kryterium = 3 x 776 zł; zobowiązana może być do kwoty różnicy między dochodem a 300% kryterium tj. w wysokości 3912,11 zł); rodziny S. P. - 5664,59 zł (rodzina 3 osobowa, 300% kryterium rodziny to 1800 zł x 3 osoby; zobowiązany może być do kwoty różnicy między dochodem a kryterium rodziny, tj. w wysokości 88,20 zł); rodzina P. P. - 10454,02 zł (dwuosobowa rodzina; kryterium rodziny to 2 x 600 zł; organ wskazał, iż ta strona może być zobowiązana do kwoty połowy różnicy między dochodem a 300% kryterium (3600 zł), tj. w wysokości 3427,01 zł). Ustalając możliwości płatnicze sięgnięto do danych statystycznych - opracowania GUS "Sytuacja gospodarstw domowych w 2022 r. w świetle badania budżetów gospodarstw domowych" korygując równocześnie wynikającą z tego opracowania kwotę 1443,08 zł o wskaźnik porównawczy między kwietniem 2023 r. a kwietniem 2024 r., tj. podwyższając ją o 2,4% i w ten sposób otrzymując kwotę 1477,71 zł. W/w kwotę powiększono następnie o wykazane przez strony wydatki gospodarstw domowych uznane przez organ za niezbędne. Mając na uwadze powyższe okoliczności ustalono wysokość opłat: a) w przypadku S. P. - opłata możliwa do ustalenia (88,20 zł) przewyższa kwotę ponoszoną na podstawie umowy, zatem nie ustalano obowiązku w drodze decyzji; b) w przypadku O. P. - opłata możliwa do uiszczenia bez uszczerbku dla sytuacji osobistej strony to 1477,71 zł; c) w przypadku P. P. organ ustalił, wysokość odpłatności jaka jest możliwa do uiszczenia bez uszczerbku dla sytuacji rodzinnej strony na kwotę 3009,48 zł, jednak należało ją następnie obniżyć o 100 zł w związku z tym, iż w takim wymiarze opłata pokrywana jest na podstawie umowy (tj. [1477,71 zł -292,59 zł, tj. pomniejszenie kwoty GUS o koszty leczenia (4,7%), transportu (10,6%) i łączności (4,5%), bowiem w tym zakresie strona przedstawiła własne wydatki, x 2 (dwie osoby w gospodarstwie)] + koszty własne leczenia 488,16 zł + koszty ubezpieczenia domu (330,01 zł); naprawy samochodu (2 630,09 rocznie tj. 219,24 zł miesięcznie, zakup paliwa 852,48 zł, telefonów 144,93 zł, internetu 30 zł. W efekcie dochód miesięczny rodziny strony tj. 10454,02 zł pomniejszono o koszty utrzymania w łącznej kwocie 4435,06 zł i podzielono na dwa, co daje: 3009,48 zł - ponieważ tylko P.P. jest zobowiązany do ponoszenia odpłatności. Uwzględniając kwotę 100 zł opłacaną na podstawie umowy obliczono odpłatność w kwocie 2909,48 zł. Uznano, że odpłatność w pozostałej wysokości tj. obecnie w kwocie 168,37 zł będzie ponosić Gmina. Jednocześnie organ wskazał, że wniosek o zwolnienie z odpłatności zostanie rozpatrzony po zakończeniu niniejszego postępowania.

W odwołaniu od powyższej decyzji skarżący podniósł, że nie posiada środków pieniężnych by uiścić jakąkolwiek kwotę (poza obecnie dobrowolnie uiszczaną kwotą w wysokości 100 zł), za pobyt babci w domu pomocy społecznej, co również zauważył pracownik socjalny przeprowadzający wywiad, który wnioskował o całkowite zwolnienie skarżącego z ponoszenia opłaty za pobyt jego babci w domu pomocy społecznej. Wskazał, że podjął współpracę z organem ustalającym opłatę za pobyt babci w DPS, wyraził zgodę na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego, dobrowolnie uiszcza kwotę 100 zł, jak również sam dobrowolnie przesłał organowi dokumenty dotyczące sytuacji finansowej, informując jednocześnie, że ponosi bardzo duże wydatki związane zarówno z kredytem, mieszkaniem, codziennymi potrzebami jak i lekami.

W uzasadnieniu decyzji z 23 lipca 2024 r. Kolegium podniosło, że zasadnym było ustalenie należności za pobyt R. L. proporcjonalnie względem jej dzieci, a następnie, gdyby w określonej tak części konkretne dziecko nie było w stanie (z uwagi na przekroczone kryterium dochodowe 300% czy śmierć) ponosić odpłatności, to ta jedynie cześć powinna zostać dalej proporcjonalnie rozliczona na wnuki (i to tylko zstępnych tego dziecka, które nie zostało obciążone odpłatnością) i dalej - odpowiednio - taką zasadę należałoby zastosować w przypadku prawnuków. Ponieważ średni miesięczny koszt utrzymania jednego mieszkańca w DPS dla Osób Niepełnosprawnych Fizycznie wynosi 6349 zł, zaś R. L. ponosi odpłatność w kwocie 1599,54 zł, to do rozliczenia pozostaje kwota 4749,46 zł (6349 - 1599,54). Kwotę tą należy rozliczyć proporcjonalnie na dwoje dzieci, czyli każde z nich byłoby zobowiązane do odpłatności po 2374,73 zł. Ponieważ S. P. nie jest w stanie ponieść tak ustalonej części opłaty, ponad kwotę 100 zł wynikającą z umowy zatem pozostała w jego udziale kwota (2 274,73 zł) powinna być rozliczona na jego dwoje dzieci, czyli po 1137,36 zł. Dorosły syn P. P. wedle ustaleń organu jest w stanie ponieść w/w kwotę bez uszczerbku dla swojej rodziny. Mając to na uwadze, a także fakt, iż w/w ponosi - na podstawie umowy - odpłatność w kwocie 100 zł, należało skorygować decyzję organu pierwszej instancji i zobowiązać P.P. do odpłatności w kwocie 1037,36 zł. Stosując taki sposób rozliczenia, uzasadniony konstrukcją obowiązku alimentacyjnego, uwzględnia się fakt dalszego pokrewieństwa z osobą umieszczoną w DPS (babka). Kolegium zauważyło, że organ pierwszej instancji słusznie wskazał, że rozstrzygnięcie w przedmiocie zwolnienia z opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej może zostać wydane dopiero po ostatecznym ustaleniu osoby zobowiązanej i określeniu wysokości opłaty miesięcznej za pobyt.

W skardze wywiedzionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie na decyzję Kolegium pełnomocnik skarżącego zarzucił jej naruszenie:

1. art. 61 ust. 2d w zw. z art. 103 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2023 r. poz. 901 – u.p.s.) poprzez niezasadne przyjęcie, że organ pierwszej instancji w sposób wyjątkowo szczegółowy i przejrzysty dokonał ustaleń w zakresie możliwości partycypowania skarżącego w kosztach utrzymania babki w domu pomocy społecznej (organ w tym zakresie przyjął ustalenia MOPS w B. za własne), w sytuacji gdy organ bezpodstawnie oparł swoją decyzję na nieaktualnej wysokości wynagrodzenia skarżącego, tj. które skarżący osiągnął pół roku przed wydaniem decyzji, na danych GUS, jak również dokonał wybiórczej i fragmentarycznej oceny w zakresie zobowiązań oraz stałych wydatków ponoszonych przez skarżącego i jego żonę, co skutkowało bezpodstawnym pominięciem przez organ ponoszonych przez skarżącego stałych wydatków, tj. raty kredytu mieszkaniowego, raty pożyczki, czynszu, opłaty za energię, leczenia stomatologicznego, okulistycznego, czy też dietetycznego.

2. art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 k.p.a., które miało istotny wpływ na wynik sprawy, poprzez niezasadne przyjęcie, że w pełnym zakresie należy podzielić stanowisko organu pierwszej instancji dotyczące możliwości partycypowania skarżącego w kosztach utrzymania babki w domu pomocy społecznej, w sytuacji gdy nie został zebrany i rozważony cały materiał dowodowy, a w konsekwencji nie zostały wyjaśnione wszystkie istotne okoliczności sprawy, co skutkowało:

- wydaniem rozstrzygnięcia oderwanego od okoliczności faktycznych rozpoznawanej sprawy, tj. nie ustalenie aktualnej sytuacji majątkowej, finansowej i zdrowotnej skarżącego oraz jego żony, poprzez zaniechanie przeprowadzenia wywiadu środowiskowego (ostatni wywiad był przeprowadzony w miesiącu styczniu 2024 r.), pomimo posiadania przez organ informacji o zmianie sytuacji finansowej skarżącego, w tym, że otrzymane przez niego wynagrodzenie za pracę w miesiącu grudniu 2023 r., na którym organ bazował wydając zaskarżoną decyzję, zostało powiększone o takie składniki jak jednorazowa nagroda oraz premia uznaniowa, których skarżący w kolejnych miesiącach już nie otrzymywał oraz, że skarżący został obciążony dodatkowymi zobowiązaniami, jak np. raty kredytu hipotecznego, czynsz i inne opłaty;

- ustaleniem wysokości opłaty jaką zobowiązany jest uiszczać skarżący za pobyt babki w DPS na podstawie otrzymanego przez skarżącego wynagrodzenie za pracę w miesiącu grudniu 2023 r. w sytuacji gdy skarżący zobowiązany jest uiszczać opłatę od miesiąca czerwca 2024 r., a więc ewentualna odpłatność powinna być ustalona na podstawie aktualnie uzyskiwanych dochodów, tj. z miesiąca bieżącego licząc od dnia wydania decyzji.

Wskazując na powyższe wniósł o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji oraz uchylenie pkt 3 decyzji organu pierwszej instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania organowi pierwszej instancji oraz zasądzenie od organu na rzecz strony skarżącej kosztów postępowania.

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2024 r. poz. 1267) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. Z kolei przepis art. 3 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 935 - p.p.s.a.) stanowi, że kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne. W wyniku takiej kontroli decyzja podlega uchyleniu w razie stwierdzenia przez sąd naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę wznowienia postępowania administracyjnego, lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, b i c p.p.s.a.).

Stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd administracyjny rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną.

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Kontrola legalności dotyczy decyzji ustalającej odpłatność za pobyt w domu pomocy społecznej względem skarżącego jako zstępnego (wnuk) osoby skierowanej do domu pomocy społecznej.

Podstawę materialnoprawną obu wydanych w sprawie decyzji stanowiły przepisy ustawy o pomocy społecznej. Zgodnie z art. 61 ust. 1 u.p.s. obowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej są w kolejności:

1) mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka,

2) małżonek, zstępni przed wstępnymi,

3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej. Przy czym osoby określone w pkt 2 i 3 oraz gmina nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność.

W myśl art. 61 ust. 2 u.p.s. opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej wnoszą:

1) mieszkaniec domu, nie więcej jednak niż 70% swojego dochodu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, nie więcej niż 70% tego dochodu;

2) małżonek, zstępni przed wstępnymi - zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2:

a) w przypadku osoby samotnie gospodarującej, jeżeli dochód jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, jednak kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% tego kryterium,

b) w przypadku osoby w rodzinie, jeżeli posiadany dochód na osobę jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, z tym że kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie;

3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej - w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatami wnoszonymi przez osoby, o których mowa w pkt 1 i 2.

Opłata obciążająca małżonka, wstępnych i zstępnych za pobyt danej osoby w domu pomocy społecznej może zostać nałożona albo na podstawie umowy zawartej w trybie art. 103 ust. 2 u.p.s. albo na podstawie decyzji administracyjnej. Zgodnie z art. 103 ust. 2 u.p.s. kierownik ośrodka pomocy społecznej albo dyrektor centrum usług społecznych, o którym mowa w ustawie z dnia 19 lipca 2019 r. o realizowaniu usług społecznych przez centrum usług społecznych, ustala w drodze umowy z małżonkiem, zstępnymi przed wstępnymi mieszkańca domu wysokość wnoszonej przez nich opłaty za pobyt tego mieszkańca w domu pomocy społecznej, biorąc pod uwagę wysokość dochodów i możliwości. Natomiast w przypadku odmowy przez osoby, o których mowa w art. 61 ust. 1 pkt 2, zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2, wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej ustala w drodze decyzji organ gminy właściwej zgodnie z art. 59 ust. 1, z uwzględnieniem ograniczeń, o których mowa w ust. 2 pkt 2 i art. 103 ust. 2 (art. 61 ust. 2d u.p.s.).

Skarżący podnosił, że ustalona przez organ opłata za pobyt babci skarżącego w DPS jest arbitralna. Skarżący nie odmówił zawarcia umowy dotyczącej opłaty za pobyt babci w DPS, lecz wskazał kwotę umowną 100 zł, którą byłby w stanie ponieść miesięcznie bez uszczerbku dla utrzymania rodziny. Podnosił, że trudna sytuacja materialno-bytowa (np. raty kredytu mieszkaniowego, raty pożyczki, czynsz, opłaty za energię, leczenie stomatologiczne, okulistyczne czy też dietetyczne) uzasadnia zastosowanie zwolnienia z opłaty.

Zgodnie z art. 64 u.p.s. osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego. Przepis ten przewiduje zatem możliwość zwolnienia zarówno osób wnoszących opłatę (a więc osób, których obowiązek został już ustalony), jak i osób obowiązanych do wnoszenia tej opłaty (a więc osób w stosunku do których nie wydana została jeszcze decyzja administracyjna). Należy bowiem zwrócić uwagę na zmianę brzmienia art. 64 u.p.s., która nastąpiła z dniem 4 października 2019 r., na mocy art. 1 pkt 8 lit. a) ustawy z dnia 19 lipca 2019 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej oraz ustawy o ochronie zdrowia psychicznego (Dz. U. z 2019 r. poz. 1690).

W obecnym stanie prawnym z opłaty za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej mogą być zwolnione częściowo lub całkowicie zarówno osoby wnoszące opłatę, jak i osoby obowiązane do wnoszenia opłaty. Przepis ten w brzmieniu sprzed omawianej nowelizacji uprawniał do ubiegania się o uzyskanie zwolnienia z opłat jedynie osoby wnoszące opłatę. W wyniku zmiany brzmienia art. 64 ustawy pomocy społecznej prezentowany w orzecznictwie pogląd o ograniczeniu w tym przepisie kręgu osób uprawnionych do ubiegania się o zwolnienie z opłaty do osób wnoszących opłatę stał się już nieaktualny. Rozszerzono zatem krąg osób uprawnionych do ubiegania się o zwolnienie z opłaty o osoby obowiązane do wnoszenia opłaty. Jak wynika z uzasadnienia projektu ww. ustawy zmieniającej (druk Sejmu RP VIII kadencji nr 3524 rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy o pomocy społecznej oraz ustawy o ochronie zdrowia psychicznego) skutkiem zmiany brzmienia art. 64 ustawy o pomocy społecznej jest poszerzenie możliwości zwalniania z obowiązku wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej, obok osób wnoszących opłatę, również osób zobowiązanych do wnoszenia opłat zgodnie z przepisami ustawy, ale jeszcze ich niewnoszących. Oznacza to, że strona obowiązana do wnoszenia opłaty może złożyć wniosek o zwolnienie z tej opłaty częściowo lub całkowicie w toku postępowania o ustalenie wysokości opłaty. Organ jest wówczas zobowiązany do orzeczenia o zwolnieniu z opłat w decyzji ustającej ich wysokość (por. wyrok NSA z dnia 11 stycznia 2023 r. sygn. akt I OSK 318/22, oraz wyroki WSA: w Krakowie z dnia 22 kwietnia 2024 r. sygn. akt III SA/Kr 169/24; w Bydgoszczy z dnia 19 lutego 2024 r. sygn. akt IV SA/Bd 848/23; we Wrocławiu z dnia 13 lutego 2024 r. sygn. akt IV SA/Wr 265/23, publ.: orzeczenia.nsa.gov.pl - CBOSA).

Bezspornie skarżący w toku trwającego postępowania administracyjnego w przedmiocie ustalenia opłaty za pobyt jego babci w DPS był uprawniony do ubiegania się o zwolnienie z niej. Analiza akt administracyjnych wskazuje, że skarżący cały czas domagał się zwolnienia z opłaty wobec trudnej sytuacji materialnej i stanu zdrowia, co wynika chociażby z treści ostatniego wywiadu środowiskowego ze stycznia 2024 r., w którym ponownie zwrócił się do ośrodka pomocy społecznej z wnioskiem o zwolnienie z ponoszenia opłat za pobyt babci w DPS. Nadto, skarżący kwestionował prawidłowość ustalenia przez organ wysokości otrzymywanych dochodów wskazując w tym zakresie, że ewentualna odpłatność powinna być ustalona na podstawie aktualnie uzyskiwanych dochodów, tj. z miesiąca bieżącego licząc od dnia wydania decyzji.

Sąd w składzie orzekającym opowiada się za poglądem, że osoba obowiązana do wnoszenia opłaty może złożyć wniosek o zwolnienie z tej opłaty częściowo lub całkowicie w toku postępowania o ustalenie wysokości opłaty. Organ jest wówczas zobowiązany do orzeczenia o zwolnieniu z opłat w decyzji ustającej ich wysokość (por. wyroki NSA: z 11 stycznia 2023 r., I OSK 318/22; z 12 lipca 2023 r., I OSK 1588/22 - CBOSA).

Złożenie wniosku w tym zakresie obligowało organy do jego rozpatrzenia. Nie ma bowiem po dniu 4 października 2019 r. podstaw do twierdzenia, że wniosek o zwolnienie z odpłatności powinien być rozpatrzony dopiero po uprawomocnieniu się decyzji określającej wysokość tej odpłatności (por. art. 64 u.p.s.). Podobne stanowisko wyraził Naczelny Sąd Administracyjny w wyrokach z dnia: 11 stycznia 2023 r. sygn. akt I OSK 318/22 i 19 września 2023 r. sygn. akt I OSK 1865/21. Dodatkowo, przy ustalaniu wysokości opłaty obciążającej daną osobę, organy winny uwzględnić nie tylko kryterium dochodowe, określone w art. 61 ust. 2 pkt 2 u.p.s., lecz także możliwości osoby zobowiązanej, przez które należy rozumieć zdolność do ponoszenia obciążeń finansowych związanych z pobytem krewnego/małżonka w domu pomocy społecznej, w perspektywie sytuacji osobistej, zdrowotnej, rodzinnej i majątkowej osoby zobowiązanej (por. wyroki NSA z dnia 20 lipca 2023 r. sygn. akt I OSK 1620/22 i z dnia 6 lutego 2024 r. sygn. akt I OSK 1152/22, CBOSA).

W tym stanie sprawy organ pierwszej instancji powinien rozstrzygnąć kwestię zwolnienia z opłaty w jednej decyzji, czego nie uczynił. Organy administracji publicznej winny kierować się zasadą prawdy obiektywnej co oznacza, że z urzędu powinny podejmować wszelkie działania zmierzające do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy (art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a.). Dążąc do ustalenia prawdy obiektywnej ograny powinny zgromadzić - czy to z inicjatywy strony czy z urzędu - materiał dowodowy, który następnie w całokształcie powinny poddać pełnej ocenie z punktu widzenia przedmiotu (istoty) rozstrzyganej sprawy administracyjnej. Dokonane takiej oceny, aby można było uniknąć zarzutu dowolności przyjętych ustaleń faktycznych, musi zostać zobrazowane w treści uzasadnienia decyzji (art. 107 § 3 k.p.a.). Te podstawowe zasady postępowania administracyjnego nie zostały w sprawie zachowane. Organ dokonał jedynie powierzchownej oceny wniosku skarżącego, uchylając się od oceny oświadczeń skarżącego oraz nie wyjaśniając wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy.

Kolegium jako organ odwoławczy naruszyło także art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. utrzymując w mocy wadliwą decyzję organu pierwszej instancji. Zważyć należy, że rozstrzygnięcie organu odwoławczego jest co do zasady takim samym aktem stosowania prawa, jak rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji. Zgodnie bowiem z zasadą dwuinstancyjności postępowania (art. 15 k.p.a.) każda sprawa administracyjna, jeżeli zawiśnie przed organem odwoławczym wymaga ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia. Zasada ta jest zrealizowana wtedy, gdy rozstrzygnięcia obu organów zostały poprzedzone przeprowadzeniem przez nie postępowania umożliwiającego osiągnięcie celów, dla których postępowanie to jest prowadzone, czyli postępowania merytorycznego w zakresie ustalenia stanu faktycznego, zebrania i oceny dowodów, przeanalizowania wszystkich argumentów i żądań strony oraz poczynienia rozważań prawnych stosownych dla rozstrzygnięcia, a wszystko to powinno znaleźć dodatkowo odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji. Działanie organu II instancji nie ma charakteru kontrolnego, lecz jest działaniem merytorycznym.

W konsekwencji w sprawie dokonano wadliwej wykładni przepisów prawa materialnego, tj. art. 61 ust. 2 oraz art. 64 u.p.s., jak również doszło do naruszenia przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 8, art. 75, art. 77 § 1, art. 78 § 1, art. 80 i art. 107 § 1 i 3 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy administracji, na podstawie art. 153 p.p.s.a. związane będą oceną prawną przedstawioną w powyższych rozważaniach, a także wynikającymi z nich wskazaniami co do dalszego postępowania. W szczególności obowiązkiem organu pierwszej instancji będzie wydanie decyzji w przedmiocie ustalenia opłaty nie tylko z uwzględnieniem kryterium dochodowego (aktualnego), ale również wysokości dochodów i możliwości skarżącego, jak też rozpatrzenie jego wniosku o całkowite zwolnienie z opłaty.

Z tego powodu Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c oraz art. 135 p.p.s.a. orzekł, jak sentencji wyroku.

O kosztach postępowania Sąd orzekł jak w punkcie 2 sentencji wyroku, działając na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a. i § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1964 z późn. zm.). Do kosztów zaliczono koszty ustanowienia pełnomocnika z wyboru (480 zł).