Wyrok NSA, sygn. akt I GSK 510/24
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2024-09-25 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 7, art. 8, art. 77 § 1 i art. 80
journal: Dz.U. 2020 poz 256
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Piotr Piszczek Sędzia NSA Bogdan Fischer (spr.) Sędzia del. WSA Marek Sachajko Protokolant asystent sędziego Paweł Cholewski po rozpoznaniu w dniu 25 września 2024 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej S. Z. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 18 lipca 2023 r. sygn. akt I SA/Kr 1230/22 w sprawie ze skargi S. Z. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] sierpnia 2022 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie wyrokiem z dnia 18 lipca 2023 r., sygn. akt I SA/Kr 1230/22 oddalił skargę S. Z. (dalej "skarżący") na decyzję ZUS Oddział w Tarnowie z dnia [...] sierpnia 2022 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek.

Sąd pierwszej instancji orzekał w następującym stanie sprawy.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją nr [...] z dnia [...] sierpnia 2022 r. odmówił skarżącemu umorzenia należności z tytułu składek za osobę prowadzącą działalność gospodarczą będącą jednocześnie płatnikiem tych składek w łącznej kwocie 42 934,81 zł. Organ ocenił, iż wobec zobowiązanego nie zachodzi żadna przesłanka umorzenia składek wskazana w art. 28 ust. 3 ani 3a u.s.u.s. Na poparcie powyższego wskazał na sytuacje ekonomiczną i finansową skarżącego.

Następnie skarżący złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie, który wyrokiem z dnia 18 lipca 2023 r., sygn. akt I SA/Kr 1230/22 ją oddalił. Sąd I instancji uznał, że skarga jest nieuzasadniona, nie doszło bowiem do naruszeń prawa ważących dla prawidłowości przyjętych przez organ rozstrzygnięć, a postępowanie wyjaśniające odpowiadało wymogom prawa, zwłaszcza wymogom proceduralnym określonym w art. 7, art. 8, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Organ zebrał pełny materiał dowodowy, dokonał jego prawidłowej oceny, oraz niewadliwie uzasadnił rozstrzygnięcie, respektując treść art. 107 § 3 k.p.a. Wbrew zarzutom przedstawionym w skardze sporne należności publicznoprawne, nie uległy przedawnieniu. Sąd I instancji podzielił również argumentację organu, a także konkluzję, iż należności, które nie podlegają umorzeniu w oparciu o ustawę z 9 listopada 2012 r. o umorzeniu należności powstałych z tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące pozarolnicza działalność (Dz.U. 2012, poz. 1551) płatnik spłaca w systemie ratalnym zgodnie z aneksem z 8.08 2017 r., przy czy zaległość została rozłożona na 60 rat, a termin spłaty przypada na lipiec 2024 r. Postępowanie egzekucyjne obecnie jest zawieszone z uwagi na układ ratalny. Skarżący wywiązuje się z terminowej spłaty powyższych zobowiązań.

Zdaniem Sądu I instancji, organ zasadnie uznał, że nie wystąpiła przesłanka umorzenia należności z uwagi na ich całkowitą nieściągalność. Analizując sytuację bytową zobowiązanego wskazano, że umorzenie zaległości byłoby nieuzasadnione i naruszałoby zasadę równego traktowania wszystkich dłużników. Sytuacja skarżącego nie jest na tyle szczególna lub uzasadniona wyjątkowymi okolicznościami, aby miała być potraktowana odmiennie niż sytuacja innych płatników składek ZUS. Zasadnie także oceniono w uzasadnieniu decyzji, że nie zachodzą wobec skarżącego inne okoliczności wskazane w przywołanym wyżej przepisie przemawiające za umorzeniem.

Następnie skarżący, na mocy przepisu art. 173 § i art. 177 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325, z późn. zm.), dalej "p.p.s.a." zaskarżył w całości wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie wydanego w dniu 18.07.2023r do sygn. akt I SA/Kr 1230/22. Skarżący zaskarżył wyrok w całości.

Na zasadzie art. 174 p.p.s.a. jako podstawę kasacyjną wskazał rażące naruszenie przepisów prawa, które miało wpływ na wynik sprawy, polegające na naruszeniu przepisów :

1) art. 109 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi przez :

a) uniemożliwienie stronie reprezentowanej przez pełnomocnika ustanowionego z urzędu wywiedzenia zarzutów skargi i uzasadniającej ją argumentacji w wyniku znanej Sądowi przeszkody uniemożliwiającej pełnomocnikowi stawienie się na rozprawę w wyniku kolizji czynności procesowych pełnomocnika w sądzie powszechnym z czynnościami procesowymi w sądzie administracyjnym (mających miejsce w tej samej dacie i godzinie).

b) w wyniku zmiany trybu rozpoznania sprawy - z posiedzenia jawnego wyznaczonego celem rozpoznania skargi na rozprawie (na której terminie zawiadomiono pełnomocnika skarżącego) na posiedzenie niejawne (o czym pełnomocnik pozyskał wiedze od służb informacyjnych WSA w Krakowie).

2) art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w zw. z art. § 3 ust. 1 rozp. Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31.07.2003r w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne przez nieuzasadnione uznanie, iż stan majątkowy, osobisty i rodzinny skarżącego umożliwia kontynuację opłacania zaległych składek nie powodując dla skarżącego skutków w postaci uniemożliwiania zaspokajania niezbędnych potrzeb życiowych.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej skarżący przedstawił argumentację wniesionych zarzutów i wniósł:

1. na zasadzie przepisu art. 185 § 1 p.p.s.a. o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Krakowie, względnie

2. na zasadzie art. 200 i n. p.p.s.a. o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego wg norm prawem przepisanych.

3. na zasadzie art. 176 § 2 p.p.s.a. o rozpoznanie skargi na rozprawie.

4. w ramach prawa pomocy - dysponując pomocą prawną świadczoną bezpłatnie przez adwokata – wniósł o zwolnienie skarżącego od kosztów sądowych, w szczególności wniesienia wpisu od skargi kasacyjnej.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jako pozbawiona usprawiedliwionych podstaw, nie zasługiwała na uwzględnienie.

W postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym prowadzonym na skutek wniesienia skargi kasacyjnej obowiązuje generalna zasada ograniczonej kognicji tego sądu (art. 183 § 1 p.p.s.a.). Naczelny Sąd Administracyjny jako sąd drugiej instancji rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, wyznaczonymi przez przyjęte w niej podstawy, określające zarówno rodzaj zarzucanego zaskarżonemu orzeczeniu naruszenia prawa, jak i jego zakres. Z urzędu bierze pod rozwagę tylko nieważność postępowania. Ta jednak nie miała miejsca w rozpoznawanej sprawie.

Na wstępie wyjaśnić należy, że z przepisów art. 174 i art. 183 § 1 p.p.s.a. wynika, że postępowanie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym wywołane wniesioną skargą kasacyjną nie polega na ponownym rozpoznaniu sprawy w jej całokształcie, lecz ogranicza się do rozpatrzenia poszczególnych zarzutów przedstawionych w skardze kasacyjnej w ramach wskazanych podstaw kasacyjnych. Istotą tego postępowania jest bowiem weryfikacja zgodności z prawem orzeczenia wojewódzkiego sądu administracyjnego oraz postępowania, które doprowadziło do jego wydania. Granice skargi kasacyjnej są wyznaczone przez zawarte w niej podstawy, a którymi związanie polega na tym, że wskazanie przez skarżącą naruszenia konkretnego przepisu prawa materialnego lub procesowego określa zakres kontroli Naczelnego Sądu Administracyjnego. Sąd ten uprawniony jest bowiem jedynie do zbadania, czy podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty polegające na naruszeniu przez Wojewódzki Sąd Administracyjny konkretnych przepisów prawa materialnego, czy też procesowego w rzeczywistości zaistniały. Nie ma on natomiast prawa badania, czy w sprawie wystąpiły inne, niewyartykułowane przez skarżącą naruszenia prawa, które mogłyby prowadzić do uchylenia zaskarżonego wyroku. Zakres kontroli wyznacza zatem sam autor skargi kasacyjnej wskazując, które normy prawa zostały naruszone. Wobec związania Naczelnego Sądu Administracyjnego granicami skargi kasacyjnej, prawidłowe (tzn. jasne i niebudzące wątpliwości) sformułowanie zarzutów kasacyjnych jest warunkiem niezbędnym dla uznania, że zarzut jest usprawiedliwiony.

Z art. 176 p.p.s.a. wynika, że skarga kasacyjna poza tym, że ma czynić zadość wymaganiom przypisanym dla każdego pisma procesowego, powinna zawierać przytoczenie podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienie. Przepis ten określa elementy składowe skargi kasacyjnej, a zgodnie z § 1 pkt 2 tego przepisu jej obligatoryjnym elementem jest przytoczenie podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienie. Przez przytoczenie podstawy kasacyjnej należy rozumieć podanie konkretnego przepisu (konkretnej jednostki redakcyjnej określonego aktu prawnego), który zdaniem strony został naruszony przez sąd pierwszej instancji (por. postanowienia NSA z 8 marca 2004 r., sygn. akt FSK 41/04; z 1 września 2004 r., sygn. akt FSK 161/04; z 24 maja 2005 r., sygn. akt FSK 2302/04, te orzeczenia oraz powoływane dalej dostępne na stronie: www.orzeczenia.nsa.gov.pl; pozostałe powoływane orzeczenia tamże).

Z kolei uzasadnienie skargi kasacyjnej winno zawierać rozwinięcie zarzutów kasacyjnych przez wyjaśnienie na czym naruszenie polegało i przedstawienie argumentacji na poparcie odmiennej wykładni przepisu niż zastosowana w zaskarżonym orzeczeniu, umotywowanie niewłaściwego zastosowania przepisu, zaś w odniesieniu do uchybień przepisom procesowym wykazanie, że zarzucane uchybienie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Zaznaczenia wymaga, że nie każde naruszenie przepisów postępowania może stanowić podstawę kasacyjną, ale tylko takie, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy przed Sądem I instancji. Oznacza to, że obowiązkiem autora skargi kasacyjnej jest wykazanie, że gdyby do zarzucanego naruszenia przepisów postępowania nie doszło, to wyrok Sądu I instancji byłby inny. Innymi słowy, w skardze kasacyjnej należy wskazać przepisy, które zdaniem jej autora zostały naruszone oraz uzasadnić na czym konkretnie to naruszenie polegało, a także – co istotne – wykazać, że naruszenie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Autor skargi kasacyjnej zobowiązany jest więc uzasadnić, że następstwa zarzucanych uchybień były na tyle istotne, że kształtowały lub współkształtowały treść kwestionowanego orzeczenia w takim stopniu, że gdyby do nich nie doszło, to wyrok Sądu I instancji byłby inny.

Z kolei autor skargi kasacyjnej zarzucając naruszenia tzw. materialne (art. 174 pkt 1 p.p.s.a.) jest zobowiązany do konkretnego wskazania nie tylko, które przepisy prawa materialnego zostały przez Sąd naruszone zaskarżanym orzeczeniem, lecz także na czym polegała ich błędna wykładnia i niewłaściwe zastosowanie oraz jaka powinna być prawidłowa wykładnia i właściwe zastosowanie. Zarzut naruszenia prawa materialnego poprzez jego niewłaściwe zastosowanie zmierzać powinien do wykazania, że sąd stosując przepis popełnił błąd subsumcji czyli, że niewłaściwie uznał, iż stan faktyczny przyjęty w sprawie nie odpowiada stanowi faktycznemu zawartemu w hipotezie normy prawnej zawartej w przepisie prawa. W obu tych przypadkach autor skargi kasacyjnej wykazać musi, jak w jego ocenie powinien być rozumiany stosowany przepis prawa, czyli jaka powinna być jego prawidłowa wykładnia, a w przypadku zarzutu niezastosowania przepisu dlaczego powinien być zastosowany. Jednocześnie należy podkreślić, że ocena zasadności zarzutu naruszenia prawa materialnego może być dokonana wyłącznie na podstawie ustalonego w sprawie stanu faktycznego, nie zaś na podstawie stanu faktycznego, który skarżący uznaje za prawidłowy.

Przypomnienie warunków materialnych skargi kasacyjnej jest w niniejszej sprawie o tyle istotne, że uchybienia skargi kasacyjnej istotnie ograniczają jej rozpoznanie. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, skarga kasacyjna nie spełnia w pełni powyższych wymogów, zawierając wady zarówno w zakresie sformułowania zarzutów, jak i ich uzasadnienia. Sąd II instancji nie może domniemywać kierunków i zakresu weryfikacji wyroku Sądu I instancji, jeżeli wprost nie wynika to z treści skargi kasacyjnej. Należy podkreślić, że prawidłowe sformułowanie podstaw kasacyjnych i ich należyte uzasadnienie ma kluczowe znaczenie dla wyniku sprawy, ponieważ Naczelny Sąd Administracyjny mocą art. 183 § 1 p.p.s.a. jest związany granicami skargi kasacyjnej, czyli wnioskami skargi kasacyjnej i jej podstawami. Zatem zakres kontroli instancyjnej dokonywanej przez Naczelny Sąd Administracyjny jest ograniczony w tym sensie, że jest wyznaczony zarzutami i żądaniami strony zawartymi w skutecznie wniesionej skardze kasacyjnej. Innymi słowy, Naczelny Sąd Administracyjny może uwzględnić tylko te zarzuty kasacyjne, które zostały wyraźnie wskazane w skardze kasacyjnej. Nie może natomiast zastępować strony i uzupełniać przytoczonych podstaw kasacyjnych oraz badać, czy sąd administracyjny pierwszej instancji nie naruszył innych przepisów. Naczelny Sąd Administracyjny nie może również modyfikować zgłoszonych zarzutów kasacyjnych i ich uzasadnienia pod kątem okoliczności danej sprawy. Musi bazować na zarzutach i ich uzasadnieniu sformułowanym przez wnoszącego skargę kasacyjną.

Istotą sporu w niniejszej sprawie jest odmowa umorzenia należności z tytułu składek. Na wstępie należy zaznaczyć, że wspólnie do punktów 1 jak i 2 petitum skargi kasacyjnej powołano art. 174 p.p.s.a. nie wskazując, które zarzuty odnoszą się do naruszenia prawa materialnego a które do naruszenia przepisów postępowania. Autor tej skargi kasacyjnej nie zauważył rozróżnienia tych dwóch podstaw skargi kasacyjnej i umieszczenia ich przesz ustawodawcę w dwóch różnych punktach czyli art. 174 pkt 1 (prawo materialne) art. 174 pkt 2 p.p.s.a. (prawo procesowe).

Zgodnie z art. 109 p.p.s.a., którego naruszenie w pkt. 1 petitum zarzuca skarżący kasacyjnie, nieobecność strony lub jej pełnomocnika powoduje odroczenie rozprawy tylko wtedy, gdy nieobecność wywołana jest nadzwyczajnym wydarzeniem lub inną znaną sądowi przeszkodą, której nie można przezwyciężyć, chyba że strona lub jej pełnomocnik wnieśli o rozpoznanie sprawy w ich nieobecności. Dokonując wykładni tych przepisów, należy wziąć pod uwagę, że rozpatrywanie spraw bez nieuzasadnionej zwłoki stanowi konstytucyjny nakaz określony w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, a także nałożony na pełnomocnika ustanowionego w sprawie obowiązek dołożenia należytej staranności, by postępowanie sądowe przebiegało sprawnie. Przepis art. 109 p.p.s.a. z uwagi na zasadę szybkości postępowania sądowoadministracyjnego (art. 7 p.p.s.a.) nie może podlegać wykładni rozszerzającej (por. wyrok NSA z dnia 1 sierpnia 2019 r. sygn. akt I OSK 2301/17, tamże). To na profesjonalnym pełnomocniku strony ciąży obowiązek wykazania, że okoliczność, na którą się powołuje, stanowi przeszkodę, której faktycznie – z obiektywnych względów – nie można przezwyciężyć. Konflikt terminów dwóch rozpraw pełnomocnika byłby przeszkodą dla przeprowadzenia rozprawy, tylko wówczas gdy nie można tej przeszkody przezwyciężyć, w szczególności w sytuacji, gdyby nie miał możności skutecznego ustanowienia swojego substytuta procesowego (zob. NSA w wyroku z 27 lipca 2006 r., sygn. akt II OSK 237/06, tamże).

Pełnomocnictwo ogólne lub do prowadzenia poszczególnych spraw obejmuje bowiem z samego prawa umocowanie do udzielenia dalszego pełnomocnictwa na zasadach określonych w odrębnych przepisach (art. 39 pkt 2 p.p.s.a.), a więc gdy pełnomocnikiem, jak w niniejszym przypadku jest adwokat, do udzielenia substytucji na podstawie art. 25 ust. 13 ustawy z dnia z dnia 26 maja 1982 r. Prawo o adwokaturze (Dz. U. z 2022 r. poz. 1184 z późn. zm.). Należy podkreślić, że w przypadku kolizji terminów rozpraw, okoliczność ta sama w sobie nie może powodować odroczenia rozprawy przez wojewódzki sąd administracyjny, bez jednoczesnego wykazania, że pełnomocnik nie miał możliwości ustanowienia zastępstwa procesowego (por. wyroki NSA z: 2 października 2007 r., II OSK 1291/06; 7 sierpnia 2015 r., I OSK 2782/14; 16 listopada 2017 r., II FSK 2898/15). Z treści udzielonego pełnomocnictwa nie wynika ograniczenie w udzieleniu substytucji, a czas od wystąpienia przyczyny, do wyznaczonego terminu rozprawy był wystarczający, aby ustanowić w sprawie zastępcę. W piśmie z 27 czerwca 2023 r. pełnomocnik skarżącego nie wyjaśnił dlaczego w przedmiotowej sprawie nie było możliwości ustanowienia zastępstwa. Oznacza to, że pełnomocnik skarżącego miał możliwość ustanowienia pełnomocnika substytucyjnego, który mógł przygotować się do rozprawy i reprezentować Skarżącą na rozprawie w dniu 18 lipca 2023 r. Na możliwość ustanowienia pełnomocnika substytucyjnego zwracał również uwagę Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 18 maja 2017 r. sygn. akt II OSK 2680/16, tamże. Wskazano w nim, że w przypadku pełnomocnika będącego radcą prawnym, sposobem na przezwyciężenie przeszkody w osobistym stawieniu się na rozprawie, jest udzielenie dalszego pełnomocnictwa (sybstytucji) innemu radcy prawnemu lub adwokatowi.

W realiach rozpatrywanej sprawy wymaga również podkreślenia, że okoliczności stanowiące przeszkodę do udziału w rozprawie powinny być podane precyzyjnie i wyczerpująco przez pełnomocnika wnoszącego o odroczenie rozprawy, z uwagi na wyjątkowy charakter tej instytucji procesowej (por. wyrok NSA z dnia 11 lipca 2019 r. sygn. akt II OSK 2227/17, tamże). Pełnomocnik powinien w związku z tym między innymi szczegółowo wyjaśnić, z jakich powodów ustanowienie pełnomocnika substytucyjnego jest niemożliwe. Tymczasem w niniejszej sprawie wniosek o odroczenie rozprawy zawiera jedynie lakoniczne stwierdzenie, że w związku z kolizją terminów rozpraw, pełnomocnik wnosi o odroczenie rozprawy.

Odnosząc te wyjaśnienia do okoliczności faktycznych sprawy, należy wskazać, że zawiadomienie o terminie rozprawy zostało doręczone pełnomocnikowi 27 czerwca 2023 r., czyli prawie z miesięcznym wyprzedzeniem (rozprawa została wyznaczona na 18 lipca 2023 r.). Pełnomocnik skarżącego wiedział, że nie będzie mógł uczestniczyć w rozprawie. W tej sytuacji pełnomocnik skarżącego miał dostatecznie dużo czasu, by ustanowić pełnomocnika substytucyjnego, by zapewnić należytą reprezentację strony podczas rozprawy. Należy również uwzględnić szczególny charakter postępowania przed sądami administracyjnymi, wynikający w m.in. z tego, że zgodnie z art. 107 p.p.s.a., obecność na rozprawie nie jest obowiązkowa i zależy od woli i możliwości stron. W tym kontekście odroczenie rozprawy w świetle tego przepisu jest sytuacją wyjątkową i nadzwyczajną. Wbrew twierdzeniom autora skargi kasacyjnej wyrok zapadł po przeprowadzeniu rozprawy a nie na posiedzeniu niejawnym.

Przechodząc do zarzutu naruszenia prawa materialnego sformułowanego w pkt. 2 petitum skargi kasacyjnej, na wstępie należy wskazać, że zakres niezbędnych ustaleń dla oceny zasadności rozstrzygnięcia w zakresie umorzenia zadłużenia z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne wyznaczają przepisy u.s.u.s. Z przepisów u.s.u.s. wynika, że umorzenie należności z tytułu składek możliwe jest w przypadku całkowitej nieściągalności, o której mowa w art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s., bądź też istnienia uzasadnionego przypadku, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 3a u.s.u.s.). Przy czym, szczegółowe zasady umarzania, o którym mowa w 28 ust. 3a u.s.u.s., określone zostały w rozporządzeniu MGPiPS. Przechodząc do oceny zarzutu nie uwzględnienia możliwości umorzenia należności składkowych na ubezpieczenia społeczne na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s., przepis ten ustanawia wyjątek - w przypadku ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia, składki mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Powołany w treści uzasadnienia skargi kasacyjnej § 3 ust. 1 rozporządzenie MGPiPS wskazuje że można umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:, gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych (pkt 1); poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności (pkt 2); przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności (pkt 3).

Opierając się o treść przywołanego przepisu to zobowiązany ma wykazać przesłanki uzasadniające umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne. Wykazanie tych okoliczności, a nie tylko wskazanie, oznacza, że to zobowiązany ma udowodnić te okoliczności. W postępowaniu toczącym się wskutek złożenia wniosku o umorzenie należności z tytułu składek, to przede wszystkim na stronie zgłaszającej powyższy wniosek spoczywa ciężar wykazania, że zachodzą przesłanki uzasadniające zgłoszone żądanie na podstawie art. 28 ust. 3a (patrz wyroki NSA: z dnia 13 marca 2013 r., sygn. akt II GSK 2132/11, z 2 kwietnia 2014 r., sygn. akt II GSK 157/13; z 13 marca 2014 r., sygn. II GSK 31/13; dostępne na stronie: www.orzeczenia.nsa.gov.pl; pozostałe powoływane orzeczenia tamże), gdyż to stronie znane są okoliczności, które uniemożliwiają jej uregulowanie zaległości (patrz: wyrok NSA z dnia 14 marca 2012 r. sygn. II GSK 149/11). W niniejszej sprawie słusznie stwierdził Sąd I instancji, że skarżący uniemożliwił dokonanie rzetelnej analizy swojej sytuacji finansowej i życiowej nie przedkładając aktualnej dokumentacji. Nie można przyjąć jak chciałby tego skarżący kasacyjnie aby trwająca kilka lat sprawa "musiała uzmysłowić organowi administracyjnemu, że sytuacja skarżącego jest stała - tak co do kwestii majątkowo-materialnych, jak i w zakresie stanu zdrowia" (s.7 skargi kasacyjnej). Należy podkreślić, że niezbędna jest ocena bieżącej sytuacji (w tym zasadnych wydatków). Jednak pomimo skierowania przez ZUS do zobowiązanego prośby o przestawienie aktualnej sytuacji rodzinnej, majątkowej i materialnej, w oświadczeniach przedkładanych do przedmiotowego postępowania zobowiązany podał dane na dzień 5 czerwca 2015r. Jak trafnie stwierdził Sąd I instancji organ nie miał możliwości ustalenia na podstawie danych sprzed paru lat aktualnej faktycznej sytuacji materialnej, która pozwoliłaby zgodnie z art. 80 k.p.a., dokonać oceny stanu faktycznego na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego. Stąd też z uwagi na fakt braku jakiejkolwiek innej dokumentacji ZUS opierać się musiał tylko na ww. oświadczeniu, a to uniemożliwiło dokonanie rzetelnej analizy sytuacji finansowej i życiowej.

Sąd I instancji prawidłowo stwierdził, że umarzanie należności z tytułu składek jest wyjątkiem od zasady obowiązku ich opłacania, a wykazanie, że ZUS powinien zastosować ten wyjątek wymaga aktywnego działania zobowiązanego. To na wnioskującym o umorzenie zaległych składek ciąży obowiązek przedstawienia i wykazania swojej sytuacji majątkowej (por. wyrok NSA z 20 lutego 2018 r., sygn. akt II GSK 1513/16). Specyfika postępowania w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie polega na tym, że postępowanie to jest wszczynane z inicjatywy strony. Dotyczy jej indywidualnej sytuacji (w ramach badania istnienia ważnego interesu), której organ z urzędu nie może ustalić, nie posiada bowiem stosownych uprawnień, a przede wszystkim wiedzy o sytuacji życiowej wnioskodawcy.

Treść art. 28 ust. 3a u.s.u.s. wskazuje, że decyzja w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek ma charakter uznaniowy, co oznacza, że organ ma prawo wyboru treści rozstrzygnięcia. Organ może, ale nie musi udzielić stosownej ulgi. Nawet, zatem w przypadku wystąpienia okoliczności unormowanych w ww. przepisach ZUS nie jest bezwzględnie zobowiązany do umorzenia należności składkowych. Świadczy o tym użycie w art. 28 ust 3a u.s.u.s. wyrażenia "mogą być umarzane" oraz zastosowanie w konstrukcji § 3 ust. 1 rozporządzenia MGPiPS terminu "może". Nie oznacza to jednak, że decyzja administracyjna wydana w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek może być dowolna. Uznanie administracyjne odnosi się do wyboru konsekwencji prawnych (umorzyć należności lub odmówić ich umorzenia) w razie prawidłowego ustalenia, że zastosowanie instytucji umorzenia jest możliwe.

Przedstawiona wyżej konstrukcja przepisu prawa materialnego, który miał zastosowanie w tej sprawie nie wyklucza ciążącej na organie administracyjnym zasady prawdy materialnej, niemniej jednak w sposób istotny modyfikuje pozycję procesową strony postępowania administracyjnego zdecydowanie aktywizując ją do czynnego udziału w postępowaniu dowodowym celem wykazania przesłanek umorzenia, czemu zobowiązany nie sprostał. Natomiast treść skargi kasacyjnej wskazuje, że jej autor wyłącznie polemizuje z oceną stanu faktycznego, dokonaną przez organ administracji, a prawidłowo zaakceptowaną przez Sąd I instancji.

Mając na uwadze powyższe Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a., oddalił skargi kasacyjne.

Jedocześnie Naczelny Sąd Administracyjny odnosząc się do stwierdzenia pełnomocnika skarżącego, który wskazał, że zgodził się nieodpłatnie sporządzić skargę kasacyjną i reprezentować skarżącego, podkreśla, że postanowieniem starszego referendarza sądowego z dnia 20 kwietnia 2023 r., sygn. akt I SPP/Kr 239/22 ustanowiono dla skarżącego adwokata, którego wyznaczyła w osobie Krzysztofa Seweryna Okręgowa Rada Adwokacka w Krakowie. Wyznaczony pełnomocnik z urzędu reprezentuje skarżącego na każdym etapie postępowania sądowego. Dlatego też Naczelny Sąd Administracyjny za niezrozumiałe i pozbawione podstaw prawnych uznaje powyższe stwierdzenie zawarte w skardze kasacyjnej, bowiem kwestie finansowe zostaną uregulowane przez Skarb Państwa. Równocześnie Naczelny Sąd Administracyjny wyjaśnia, że nie orzekł o przyznaniu pełnomocnikowi skarżącego kasacyjnie wynagrodzenia za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy przed tym Sądem, gdyż przepisy art. 209 i 210 p.p.s.a. mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania między stronami. Wynagrodzenie pełnomocnika za wykonaną pomoc prawną udzieloną z urzędu należne od Skarbu Państwa (art. 250 p.p.s.a.) przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258-261 p.p.s.a.