Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 1609/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2024-04-04 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: oddalono skargę
Powołane przepisy: article: Art. 17 ust. , ust. 1 a, ust. b
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maria Zawadzka (spr.) Sędziowie WSA Renata Czeluśniak WSA Ewa Michna po rozpoznaniu w dniu 4 kwietnia 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi M. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 31 sierpnia 2023 r. nr SKO-NP-4115-316/23 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skargę oddala.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 31 sierpnia 2023 r. nr SKO-NP-4115-316/23 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy K. z dnia 26 lipca 2023 r. nr OPS-SRFA-5222-17/23 o odmowie przyznania M. G. (zwanej dalej skarżącą) świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką C. G.

Powyższe rozstrzygnięcie zostało wydane w następującym stanie faktycznym i prawnym.

Decyzją z dnia 26 lipca 2023 r. organ I instancji odmówił przyznania skarżącej świadczenie pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką, legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W uzasadnieniu swojej decyzji organ powołał treść art. 17 ust. 1, ust. 1a, ust. 1b i ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz wskazał, że matka skarżącej (ur. w 1938 r.) jest osobą niepełnosprawną zaliczoną do pierwszej grupy inwalidzkiej na stałe, co potwierdza orzeczenie Obwodowej Komisji Lekarskiej ds. Inwalidztwa i Zatrudnienia w Nowym Sączu z dnia 27 marca 1996 r. Zgodnie z tym orzeczeniem inwalidztwo pierwszej grupy istnieje od 1 marca 1996 r., czyli powstało w 58 roku życia matki skarżącej. Organ uznał zatem, że zachodzi negatywna przesłanka przyznania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego, o której mowa w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, zaznaczając jednocześnie, że znane jest mu stanowisko Trybunału Konstytucyjnego wyrażone w wyroku z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13, zgodnie z którym art. 17 ust. 1b w/w ustawy jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, jednak zdaniem organu, sam fakt wydania tego wyroku nie przesądza o braku możliwości stosowania przez organy i sądy przepisu art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, gdyż stanowił on wskazówkę dla ustawodawcy, który winien wyeliminować z obrotu prawnego przepis dotknięty wadą niekonstytucyjności, a ustawodawca nie podjął takiego działania, zatem przepis ten w dalszym ciągu obowiązuje.

Ponadto organ wskazał, że są jeszcze inne osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z C. G. osoby, tj. jej dzieci: R.G., A.G., U.F., A.G.1, S.G., E.Z. i A.G.2. Organ stwierdził, że wprawdzie w swoich oświadczeniach osoby te wykazały, że nie są w stanie opiekować się swoją matką, ponieważ pracują zawodowo albo są na emeryturze lub rencie, jednak zdaniem organu nic nie stoi na przeszkodzie, aby osoby te, przynajmniej częściowo, odciążyły skarżącą w opiece nad ich matką, choćby w weekendy, czy zapewniły finansowanie pomocy profesjonalnego opiekuna lub pielęgniarki.

W odwołaniu od powyższej decyzji organu I instancji, skarżąca wniosła o jej uchylenie i przyznanie jej prawa do przedmiotowego świadczenia, ewentualnie uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji. Zaskarżonej decyzji skarżąca zarzuciła naruszenie:

1) przepisów prawa materialnego, mające wpływ na wynik sprawy, poprzez zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych i pominięcie okoliczności, że w następstwie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, co determinuje naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP.

2) art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, poprzez oparcie przedmiotowej decyzji na fakcie istnienia innych osób spokrewnionych w pierwszej kolejności z C. G., poza samą wnioskodawczynią.

Decyzją z dnia 31 sierpnia 2023 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy K. z dnia 26 lipca 2023 r. W uzasadnieniu swojej decyzji Kolegium powołało treść art. 17 ust. 1, ust. 1a i ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz stwierdziło, że w rozpoznawanej sprawie doszło do naruszenia przez organ pomocowy art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, gdyż wyrokiem z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 Trybunał Konstytucyjny orzekł, że przepis ten w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji.

Organ II instancji wyjaśnił, że powyższy wyrok Trybunału Konstytucyjnego jest wyrokiem zakresowym, a zatem nie wywołuje on prostego skutku, określonego w art. 190 ust. 1 i 3 Konstytucji RP, a więc utraty mocy obowiązującej zakwestionowanej regulacji prawnej. Tym niemniej powoduje on konieczność zrekonstruowania normy prawnej w oparciu o stanowione przepisy prawa, które pozostają zgodne z Konstytucją RP, przy wykorzystaniu reguł wykładni prawa, tak aby wynik tej rekonstrukcji nie był sprzeczny ze stanowiskiem wyrażonym w wyroku Trybunału.

Stosując więc taki sposób wykładni art. 17 ust. 1b w/w ustawy Kolegium przyjęło, iż w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała nie później, niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia, przepis art. 17 ust. 1b cyt. ustawy - jako zgodny z Konstytucją - winien znaleźć zastosowanie. Natomiast w stosunku do opiekunów osób, których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności, a zatem w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. W rezultacie nie jest więc dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.

W związku z powyższym Kolegium uznało, że okoliczność, iż niepełnosprawność u matki skarżącej powstała w okresie późniejszym niż wymaga tego art. 17 ust. 1b ustawy nie może stanowić samoistnej przesłanki do uznania, iż osobie sprawującej opiekę nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego.

Organ odwoławczy stwierdził, że w niniejszej sprawie ustaleniu podlega jednak także i to, czy spełnione zostały pozostałe przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego i nie występują przesłanki negatywne, które uniemożliwiałyby jego przyznanie. Organ II instancji wskazał, że z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego wynika, iż matka skarżącej, która ma 85 lat mieszka wspólnie ze skarżącą i jej rodziną (mąż i syn). Skarżąca sprawuje opiekę nad niepełnosprawną matką i z tego tytułu ma przyznany zasiłek dla opiekuna. Matka skarżącej legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności od 1996 r., pozostaje w leczeniu okulistycznym, choruje na cukrzyce, dnę moczanową, nadciśnienie chorobę wieńcową, jest osobą poruszającą się samodzielnie w obrębie domu, ze względu na stan zdrowia wymaga pomocy i opieki w codziennym funkcjonowaniu, której udziela jej skarżąca. Opieka ta polega na pomocy przy utrzymaniu higieny osobistej (kąpiel), ubraniu się przygotowaniu i podaniu posiłków, leków, pomocy w czynnościach związanych z prowadzeniem domu (pranie, sprzątanie), wspólne oglądanie telewizji, spacer, zapewnienie transportu do lekarzy specjalistów i towarzyszenie. Ponadto w wywiadzie wskazano, że oprócz skarżącej jest jeszcze jej siedmioro rodzeństwa, które w równym stopniu jest zobowiązane do zapewniania matce opieki, ale nie współuczestniczą oni w opiece nad matką, ponieważ cześć z nich jest na rencie, inni pracują zawodowo, mieszkają poza miejscem zmieszania matki lub nie utrzymują z matką kontaktu.

Powołując się na zasady doświadczenia życiowego Kolegium stwierdziło, że w rodzinach wielopokoleniowych istnieje możliwość takiego podzielenia się obowiązkami związanymi z opieką nad osobą niepełnosprawną aby sprawowanie takiej opieki nie wymagało rezygnacji któregokolwiek członka rodziny z aktywności zawodowej, choćby w ograniczonym zakresie. Zdaniem organu II instancji, okoliczności polegające na tym, iż osoba zobowiązana do opieki mieszka w innej miejscowości, pracuje i wykonywane przez nią obowiązki zawodowe w jej ocenie nie pozwalają na sprawowanie opieki nad osobą, w stosunku do której ciążą na niej zobowiązania alimentacyjne nie można uznać za okoliczność o charakterze obiektywnym, która pozwoliłaby na swoiste "anulowanie" obowiązku alimentacyjnego. Kategoria wykonywania pracy zawodowej nie należy bowiem do przesłanek o charakterze obiektywnym - zawsze jest to wybór dokonywany przez osobę zobowiązaną do alimentacji. Kolegium uznało także, że okoliczności, iż cześć rodzeństwa skarżącej nie utrzymuje kontaktów z matką, również nie można uznać za okoliczność o charakterze obiektywnym, która pozwoliłaby na swoiste "anulowanie" jego obowiązku alimentacyjnego wobec matki. W ocenie Kolegium, również zamieszkiwanie osoby zobowiązanej do zapewnienia opieki niepełnosprawnemu rodzicowi w innej miejscowości niż rodzic nie zwalnia jej z tego obowiązku, bowiem opiekę tę można zapewnić w sposób pośredni poprzez opłacenie osób, które opiekę tę będą za nich świadczyć. Z uwagi więc na to, że to na dzieciach niepełnosprawnej C. G. w pierwszej kolejności ciąży obowiązek zapewniania jej pomocy i opieki, a z akt nie wynika, aby w stanie faktycznym istniały obiektywne okoliczności (niepełnosprawność w stopniu znacznym, trudna sytuacja finansowa) uniemożlwiające im wspólne zabezpieczenie opieki – Kolegium uznało, że na chwilę obecną w sprawie nie zachodzą okoliczności uzasadniające przyznanie wnioskowanego świadczenia.

Kolegium wskazało, że czynności takie jak: przygotowanie posiłków, pranie, sprzątanie, dbanie o regularność zażywania lekarstw, robienie zakupów, czyli szeroko rozumiane prowadzenie gospodarstwa domowego są czynnościami, które nie mogą być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności skarżącej. Opisane wyżej czynności to typowe czynności dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo i wykonują je przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu. Pewne czynności związane z "prowadzeniem domu", tj. robienie zakupów, pranie, sprzątanie, przygotowywanie posiłków - wnioskodawca wykonuje nie tylko specjalnie dla matki, ale również i dla siebie chociażby z racji wspólnego zamieszkania.

Zdaniem Kolegium, z powyższego bezspornie wynika, iż wykazany zakres oraz rozmiar czasowy opieki sprawowanej przez skarżącą nad niepełnosprawną matką (która jak wynika z przedłożonych dokumentów nie jest osobą leżącą, obłożenie chorą, nie kontaktową, wymagającą ciągłego nadzoru opiekuna, ponadto jest w stanie samodzielnie się poruszać, zadbać o swoje potrzeby fizjologiczne) pozwala na przyjęcie, iż może ona samodzielne przebywać przez część dnia lub też przy współudziale opieki ze strony rodzeństwa skarżącej w sposób pośredni czy skorzystania z usług opiekuńczych. Okoliczności te wskazują, iż istnieje możliwość takiego zorganizowania opieki, aby skarżąca mogła podjąć zatrudnienia choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Zatem - w ocenie Kolegium - w okolicznościach niniejszej sprawy brak jest podstaw do tego, aby skarżąca rezygnowała z aktywności zawodowej z powodu opieki nad niepełnosprawną matką choćby w ograniczonym zakresie czasowym. Niezależnie od powyższego organ II instancji podniósł, że obowiązek alimentacyjny nie musi polegać na osobistym staraniu, lecz może ograniczać się do łożenia środków finansowych na osobę uprawnioną.

W ocenie organu odwoławczego, przyznanie skarżącej świadczenia byłoby niezgodne nie tylko z przepisami prawa, ale także z zasadami współżycia społecznego ponieważ de facto przerzucałoby na barki wszystkich podatników realizację obowiązku alimentacyjnego, który - z mocy prawa - w pierwszej kolejności ciąży na dzieciach C. G. Kolegium uznało zatem, że organ I instancji - pomimo częściowo błędnego uzasadnienia i błędnej wykładni przepisu art. 17 ust. 1b - postąpił prawidłowo odmawiając przyznania świadczenia.

Z powyższą decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu nie zgodziła się M. G. i pismem z dnia 14 września 2023 r. wniosła na nią skargę, domagając się jej uchylenia wraz z poprzedzającą ją decyzją organu I instancji. Zaskarżonej decyzji skarżąca zarzuciła naruszenie:

1) przepisów prawa materialnego, poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

2) przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 w związku z art. 75 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego, poprzez wydanie decyzji na podstawie błędnych i dowolnych ustaleń faktycznych, przyjętych na podstawie wadliwie ocenionego przez organ materiału dowodowego, poprzez przyjęcie, że zakres sprawowanej przez skarżącą opieki nad matką nie wyklucza możliwości zatrudnienia, co w konsekwencji doprowadziło organ do błędnego ustalenia, że nie zachodzi związek pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia i jego niepodejmowaniem przez skarżącą, a koniecznością sprawowania opieki nad matką.

3) prawa materialnego, poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, poprzez oparcie przedmiotowej decyzji na fakcie istnienia innych osób spokrewnionych w pierwszej kolejności z C. G., poza samą Skarżącą.

W uzasadnieniu skargi skarżąca podniosła, że zakres opieki sprawowanej przez nią nad matką w znacznym stopniu przekracza czynności, które polegają na zwykłym prowadzeniu gospodarstwa domowego. Sprawowanie opieki nad matką wypełnia bowiem cały jej dzień. Skarżąca podkreśliła, że jej matka choruje od wielu lat, a jej stan zdrowia systematycznie się pogarsza. Choruje na nadciśnienie oraz cukrzycę. Ma miażdżycę i dnę moczanową. Jest po ciężkim zapaleniu płuc, ma początki demencji starczej. Ma również problemy ze wzrokiem, miała już operacje na jedno oko i aktualnie czeka na operację związaną z jaskrą na drugie oko. Cierpi również na zwyrodnienie kręgosłupa i stawów, chodzenie sprawia jej ogromny ból, bardzo szybko się męczy. Wszystkie te dolegliwości powodują również, że matka skarżącej jest w bardzo słabej kondycji psychicznej. Zdaniem skarżącej, pozostawienie jej matki samej w domu skutkować może tym, że nie zakręci wody, nie zgasi światła, nie wyłączy kuchenki - takie sytuacje miały już wcześniej miejsce. Skarżąca boi się więc zostawiać matkę samą w domu. Dodała, że jej matka zdecydowaną większość czasu spędza w łóżku, a jeśli jest konieczność opuszczenia łóżka, to porusza się wyłącznie z asystą córki bądź za pomocą laski, jednakże zawsze pod kontrolą skarżącej z racji na brak równowagi i potykanie się. Zdaniem skarżącej, wbrew twierdzeniom organu II instancji, na podstawie zebranych w sprawie dowodów nie sposób przyjąć, aby stan zdrowia jej matki był na tyle dobry, a wykonywane przy niej przez skarżącą czynności na tyle zwykłe, aby mogła ona przez dłuższy czas funkcjonować bez opieki drugiej osoby, w wymiarze, który pozwalałby skarżącej choć w części, na równoległe podjęcie pracy. Skarżąca stwierdziła, że nie musi pielęgnować swojej marki w ten sposób, w jaki oczekuje tego organ II instancji, jednakże czuwanie, troska o jej dobrostan także stanowi opiekę, o której mowa w art. 17 ust. 1 ustawy oświadczeniach rodzinnych. Skarżąca uważa zatem, że uwzględniając zakres sprawowanej opieki i jej czasowy wymiar, nie można dojść do innego wniosku niż ten, że organ II instancji błędnie ocenił zebrany w sprawie materiał dowodowy. Zakres sprawowanej opieki nad niepełnosprawną matką uniemożliwia zatem skarżącej jakąkolwiek pracę zarobkową, nawet w niepełnym wymiarze czasu pracy.

Odnośnie kwestii swojego rodzeństwa skarżąca przytoczyła wybrane orzeczenia sądów administracyjnych, które jej zdaniem potwierdzają, że organy obu instancji bezpodstawnie przyjęły, iż dla odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego znaczenie ma fakt, iż matka skarżącej posiada jeszcze inne dzieci, na których również ciąży obowiązek alimentacyjny. Zdaniem skarżącej, organ II instancji dokonał wadliwej oceny materiału dowodowego w świetle nieprawidłowo interpretowanych przepisów art. 17 ust. 1 ustawy, wydając decyzję naruszającą przepisy prawa materialnego. Uchybienie organu II instancji polega przede wszystkim na niewłaściwej ocenie związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia, a opieką sprawowaną przez skarżącą nad jej matką.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu podtrzymało swoje stanowisko w sprawie i wniosło o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności wskazać należy, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, skargę złożoną w niniejszej sprawie rozpoznał na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, stosownie do treści art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm., zwanej dalej p.p.s.a.). Zgodnie z tym przepisem, sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. W niniejszej sprawie skarżąca w treści skargi wniosła o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym, a organ nie zażądał przeprowadzenia rozprawy.

Przedmiotem skargi jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 31 sierpnia 2023 r., którą utrzymano w mocy decyzję Wójta Gminy K. z dnia 26 lipca 2023 r. o odmowie przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, wnioskowanego na matkę.

W ocenie Sądu, skarga nie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ zaskarżona decyzja została wydana bez naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Rozstrzygając sprawę, organ odwoławczy nie naruszył także przepisów prawa materialnego.

Materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 390 ze zm., zwanej dalej u.ś.r.). Zgodnie treścią art. 17 ust. 1 tej ustawy świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

W myśl art. 17 ust. 1a u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Zgodnie natomiast z treścią art. 17 ust. 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.

Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy, na wstępie uznać należy za słuszne stanowisko Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu, zgodnie z którym, w obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. sygnatura akt K 38/13. W wyroku tym wskazano bowiem, że art. 17 ust. 1b cyt. ustawy w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Prawidłowo zatem Kolegium uznało, że fakt, że niepełnosprawność u matki skarżącej istnieje od 58-ego roku życia, nie może stanowić samoistnej przesłanki do uznania, że skarżącej nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Nie jest to jednak jedyna okoliczność, którą należy spełnić aby otrzymać wnioskowane świadczenie.

W przedmiotowej sprawie bezspornym jest, że skarżąca opiekuje się matką niepełnosprawną w stopniu znacznym (matka skarżącej legitymuje się orzeczeniem Obwodowej Komisji Lekarskiej do Spraw Inwalidztwa i Zatrudnienia nr 9 w Nowym Sączu zaliczającym ją na stałe do pierwszej grupy inwalidzkiej oraz stwierdzającym, że inwalidztwo istnieje od 1 marca 1996 r.). Nie jest również sporny zakres opieki skarżącej nad matką, a także stan zdrowia jej matki, którego organy nie kwestionują.

Sporne jest natomiast, czy zakres opieki sprawowanej nad matką, uniemożliwia skarżącej podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia oraz czy okoliczność, że poza skarżącą, jej niepełnosprawna matka ma jeszcze siedmioro innych dzieci, w stosunku do których nie zachodzą obiektywne przeszkody w realizacji ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnego, ma znaczenie przy ocenie spełnienia przez skarżącą przesłanek do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Podkreślić należy, że ani organy, ani Sąd nie kwestionują, że matka skarżącej od 1996 r. jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym i ze względu na stan zdrowia wymaga pomocy i opieki w codziennym funkcjonowaniu. Matka skarżącej jest wdową, a jak to już zostało powyżej wskazane, oprócz skarżącej ma jeszcze siedmioro dzieci, które jednak nie uczestniczą w opiece nad nią, gdyż część z ich jest na rencie, pracują zawodowo, mieszkają poza miejscem zamieszkania matki lub nie utrzymują z nią kontaktu.

Podkreślić należy, że jakkolwiek ustawa o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji sprawowania opieki, to jednak z treści art. 17 ust. 1 wynika, że aby można było mówić o opiece w jej rozumieniu musi ona być "stała" lub "długoterminowa". Ustawodawca wymaga zatem, aby brak podejmowania zatrudnienia lub rezygnacja z zatrudnienia przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 i ust. 1a ustawy, pozostawały w bezpośrednim i ścisłym związku przyczynowo-skutkowym z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. (por. wyrok NSA z dnia 12 lutego 2020 r. sygn. akt I OSK 516/19). W każdej sprawie właściwy organ musi dokonać oceny, czy w okolicznościach konkretnej sprawy istotnie osoba sprawująca opiekę nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia lub zmuszona jest zrezygnować z zatrudnienia (por. wyrok NSA z dnia 13 maja 2015 r. sygn. akt I OSK 2820/13).

W przedmiotowej sprawie organy odmówiły skarżącej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego m.in. z powodu braku bezpośredniego związku przyczynowego między sprawowaną przez nią opieką nad matką, a rezygnacją z zatrudnienia.

Z treści oświadczenia skarżącej z dnia 22 maja 2023 r. wynika, że w związku z opieką nad matką z dniem 26 czerwca 2014 r. zaprzestała prowadzenia i pracy w gospodarstwie rolnym. Od 15 maja 2014 r. do chwili obecnej skarżąca pobiera zasiłek dla opiekuna w związku z opieką nad matką. Skarżąca mieszka z matką oraz ze swoim mężem i synem.

Odnośnie rodzeństwa skarżącej, Sąd w składzie orzekającym, podziela dominujący w orzecznictwie pogląd, że wykonywanie zatrudnienia przez dzieci osoby wymagającej opieki, czy nawet zamieszkiwanie w innej miejscowości, nie stanowią obiektywnej okoliczności przesądzającej o tym, że nie są one w stanie sprawować opieki nad rodzicem (wyrok WSA w Opolu z dnia 22 czerwca 2021 r., sygn. akt II SA/Op 79/21, wyrok WSA w Poznaniu z dnia 12 maja 2021 r., sygn. akt IV SA/Po 66/21, wyrok WSA w Gdańsku z dnia 11 marca 2021 r., sygn. akt III SA/Gd 1201/20). Przesłanki obiektywne bowiem to takie, które są niezależne od woli, a na ich wystąpienie nie ma się żadnego wpływu. Takimi okolicznościami może być, np. przebywanie w zakładzie karnym, przebywanie w zamkniętym zakładzie leczniczym, innym zakładzie administracyjnym, w którym władztwo zakładowe ogranicza sposobność określonego postępowania, a także wiek połączony ze stopniem zniedołężnienia, który obiektywnie nie pozwala na podjęcie się opieki nad osobą niepełnosprawną.

Nadto wskazać należy, że świadczenie alimentacyjne nie musi polegać na fizycznym sprawowaniu opieki nad osobą jej wymagającą, lecz może polegać, np. na finansowaniu usług opiekuńczych. Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 24 maja 1990 r., sygn. akt III CZP 21/90, stwierdził, że: "Obowiązek alimentacyjny należy do kategorii stosunków obligacyjnych, a ze względu na swe źródło należy do zobowiązań prawnorodzinnych. Polega on na czynnościach mających na celu zaspokojenie potrzeb osoby, która sama utrzymać się nie może, a więc na różnorakich świadczeniach. Obejmuje on dostarczanie środków utrzymania, a w razie potrzeby także środków wychowania". Z kolei w doktrynie wskazuje się, że "W art. 128 k.r.o. ustawodawca określił również przedmiot świadczenia alimentacyjnego, który stanowią środki utrzymania, a w miarę potrzeby także środki wychowania osoby uprawnionej. W przepisie chodzi o świadczenie pieniężne" (G. Jędrejek, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz aktualizowany, LEX/el. 2019).

W konsekwencji powyższego, nie sposób przyjąć, aby w przedmiotowej sprawie istniały obiektywne przeszkody w odniesieniu do rodzeństwa skarżącej w wywiązywaniu się przez nie z obowiązków alimentacyjnych wobec matki.

Konieczność uwzględnienia innych osób zobowiązanych do alimentacji przy ocenie spełnienia przesłanek określonych w art. 17 ust. 1 ustawy wynika w pierwszej kolejności z faktu, że są to świadczenia z zakresu pomocy społecznej, a zatem ich przyznanie, powinno uwzględniać zasadę subsydiarności, w świetle której Państwo powinno pomagać tam, gdzie jednostka nie może poradzić sobie sama.

W orzecznictwie wskazuje się przy tym, że pomoc społeczna ma charakter subsydiarny, gdyż to zasadniczo na rodzinie ciąży obowiązek opieki nad osobą niepełnosprawną. Pomoc Państwa jest zatem możliwa jedynie wówczas, gdy wnioskujący o tę pomoc wykaże, w sposób niebudzący wątpliwości, że wyczerpał wszystkie inne możliwości zapewnienia opieki (bytu) osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji (w tym m.in. możliwości oparte na współdziałaniu wszystkich dzieci osoby potrzebującej, ewentualnie wynikające z możliwości zatrudnienia opiekuna, czy skorzystania z usług opiekuńczych), a mimo tego - ze względu na rzeczywisty zakres opieki, wynikający z potrzeb i stanu zdrowia osoby niepełnosprawnej - istnieje konieczność rezygnacji z zatrudnienia, bądź sytuacja ta uniemożliwia jego podjęcie (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 9 grudnia 2022 r. sygn. akt III SA/Kr 1048/22, CBOSA).

Równocześnie, interpretacja przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych, wymaga odwołania do wyrażonej w Konstytucji RP zasady wspierania rodzin, które znajdują się trudnej sytuacji materialnej i społecznej (art. 71 ust. 1 Konstytucji). W ocenie Sądu, pomoc Państwa powinna być stosowana tam, gdzie jednostka (rodzina) nie jest w stanie poradzić sobie samodzielnie. Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale z dnia 14 listopada 2022 r. (I OPS 2/22) wskazał, że obowiązek wsparcia rodziny jako wspólnoty, nie oznacza obowiązku wspierania każdego w taki sam sposób. To ustawodawca powinien określić formy i zasady wsparcia państwa, a takie zasady zostały określone, m.in. w ustawie o świadczeniach rodzinnych. W ocenie Sądu, brak uwzględnienia przy ocenie konieczności rezygnacji lub powstrzymania się od zatrudnienia przez skarżącą przepisów o obowiązku alimentacyjnym, prowadziłby do naruszenia przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego i niedopuszczalnego modyfikowania przepisów określających obowiązki alimentacyjne dzieci względem rodziców, a w rezultacie do nieprzewidzianego ustawą zwolnienia pozostałych zobowiązanych z obowiązków alimentacyjnych względem matki (wyrok WSA w Krakowie z dnia 19 stycznia 2023 r. sygn. akt III SA/Kr 1389/22 CBOSA). W konsekwencji Kolegium, prawidłowo uzasadniło odmowę przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką.

Sąd nie kwestionuje złego stanu zdrowia matki skarżącej i konieczności pomocy matce przez skarżącą (do czego jest ona, jako córka, zobowiązana zgodnie z Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym), jednak samo sprawowanie opieki, jak wyżej podkreślono, nie stanowi w świetle art. 17 ust. 1 ww. ustawy, samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Zdaniem Sądu, w sytuacji gdy istnieją inne osoby zobowiązane do alimentacji, w stosunku do których brak jest obiektywnych przeszkód w realizacji ustawowego obowiązku, w opiece powinny uczestniczyć również pozostałe osoby zobowiązane do alimentacji, a zatem nie zachodzi konieczność rezygnacji przez skarżącą z zatrudnienia w celu opieki nad matką. Podkreślić należy, że dzieci niepełnosprawnej matki są w równym stopniu zobowiązane do sprawowania opieki nad nią. Kolegium prawidłowo wskazało, że obowiązek alimentacyjny przejawia się nie tylko w wykonywaniu osobistej opieki, lecz również może być realizowany w formie zapewnienia środków, pozwalających na zabezpieczenie takiej opieki.

Sprzeczna z prawem, w tym normami konstytucyjnymi (art. 71 ust. 1 Konstytucji RP) nakazującymi pomoc Państwa rodzinom w trudnej sytuacji oraz ww. ustawami, a także nie do pogodzenia z interesem społecznym (art. 7 k.p.a.), byłaby taka wykładnia art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., z której wynikałoby, że obowiązki Państwa, obejmujące pomoc rodzinie, wyprzedzałyby obowiązki alimentacyjne dzieci względem rodziców. W takiej sytuacji doszłoby do przerzucenia realizacji tych obowiązków na całe społeczeństwo, w sytuacji, gdy powinny one zostać zrealizowane przez członków rodziny zobowiązanych do alimentacji. Doprowadziłoby to też do - z jednej strony - uprzywilejowania tych, którzy nie wywiązują się ze swych obowiązków wobec rodziców (gdyż to Państwo będzie płacić jednemu z dzieci za opiekę nad rodzicem, zwalniając (w tym przypadku siostry skarżącego) faktycznie i finansowo z zapewnienia opieki matce), a - z drugiej strony - dodatkowego obciążenia tych, którzy wywiązują się ze swych obowiązków względem swoich rodziców a mimo to, ich podatki przeznaczane byłyby na pomoc osobom, których dzieci z tych obowiązków się nie wywiązują. W konsekwencji, godziłoby to w konstytucyjną zasadę równości wobec prawa, wyrażoną w art. 32 ust. 1, czy też zasadę sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP). Pominięcie przy wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. regulacji k.r.o. w zakresie konieczności wywiązania się z obowiązku alimentacyjnego dzieci względem rodzica, naruszałoby też zasadę praworządności (art. 7 Konstytucji RP), czy obowiązek przestrzegania prawa RP (art. 83 Konstytucji RP); (wyrok WSA z dnia 19 października 2022 r. sygn. akt III SA/Kr 589/22, CBOSA).

Zdaniem Sądu, limitowanie dostępu do świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o zobiektywizowane kryterium – konieczność wypełnienia przez wszystkie dzieci obowiązku alimentacyjnego względem rodzica nie może zostać uznane za naruszenie kryteriów przyznania tego świadczenia, wyrażonych w ustawie o świadczeniach rodzinnych. Ustawa ta jest jedną z wielu ustaw obowiązujących w polskim systemie prawnym i w żaden sposób nie uchyla, czy nie ogranicza obowiązków dzieci wobec rodziców.

W konsekwencji powyższego, nie sposób przyjąć, aby w przedmiotowej sprawie istniały jakiekolwiek obiektywne przeszkody w odniesieniu do rodzeństwa skarżącej w wywiązywaniu się przez nie ze swoich obowiązków alimentacyjnych, choćby poprzez zapłatę stosownych kwot pieniężnych, które bądź umożliwią wynajęcie opiekuna, bądź będą wynagrodzeniem dla skarżącej z tytułu faktycznego wykonywania przez nią czynności opiekuńczych wobec matki. Żadne z rodzeństwa skarżącej nie wykazało, że nie może z uwagi na stan zdrowia (stopień niepełnosprawności) wykonywać swoich obowiązków alimentacyjnych wobec matki. Wręcz przeciwnie. Jedna z sióstr skarżącej wskazała, że nie będzie się zajmować matką, ponieważ to skarżąca w akcie notarialnym zobowiązała się opiekować matka, w zamian za majątek.

Prawidłowe jest zatem stanowisko organu odwoławczego, że okoliczności stanu faktycznego sprawy, uzasadniały odmowę przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego, w związku z opieką nad matką. Zarzuty skargi w tym względzie są nieuzasadnione.

Reasumując, zaskarżona decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu została oparta na prawidłowej analizie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, który pozwolił na wyczerpujące ustalenie istotnych okoliczności sprawy. Poczynione przez organy ustalenia znalazły odzwierciedlenie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Decyzja ta zawiera wyczerpujące uzasadnienie faktyczne i prawne podjętego przez organ rozstrzygnięcia, które w ocenie Sądu w całości odpowiada prawu.

Mając na uwadze powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie na podstawie art. 151 p.p.s.a., skargę oddalił jako bezzasadną.