Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 677/21
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2023-07-06 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 184
journal: Dz.U. 2023 poz 259
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Monika Nowicka Sędziowie: Sędzia NSA Aleksandra Łaskarzewska Sędzia del. WSA. Arkadiusz Blewązka (spr.) Protokolant sekretarz sądowy Dominik Więckowski po rozpoznaniu w dniu 6 lipca 2023 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej A. S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 26 listopada 2020 r. sygn. akt II SA/Ol 752/20 w sprawie ze skargi A. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] sierpnia 2020 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie wyrokiem z dnia 26 listopada 2020 r., II SA/Ol 752/20 oddalił skargę A. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] sierpnia 2020 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego.

Powyższy wyrok zapadł w następujących okolicznościach sprawy:

Decyzją z dnia [...] czerwca 2020 r. Wójt Gminy M., na podstawie art. 17 ust. 1, art. 24 ust. 2a i ust. 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U.2020.111 ze zm.), dalej jako "u.ś.r.", odmówił przyznania A.S. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad A. T. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, iż strona została ustanowiona opiekunem prawnym dla ubezwłasnowolnionej całkowicie podopiecznej, która jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym. Rodzice podopiecznej nie żyją, a rodzeństwo nie utrzymuje z nią kontaktów. Od kwietnia 2007 r. A. T. została umieszczona w rodzinie zastępczej niespokrewnionej u wnioskodawczyni, a po osiągnięciu pełnoletności nadal pozostała w rodzinie zastępczej. Wskazano także, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki został umieszczona w rodzinie zastępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej spokrewnionej. Powołując się na orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego wskazano, że ograniczenie pomocy pieniężnej państwa w postaci świadczeń pielęgnacyjnych tylko dla rodzin zastępczych spokrewnionych wynika z tego, że rodziny zastępcze otrzymują wsparcie, którego nie ma rodzina naturalna. Rodziny zastępcze otrzymują świadczenia na pokrycie kosztów utrzymania dziecka, któremu zapewniono pieczę zastępczą. Ponadto rodziny zastępcze zawodowe mogą otrzymać dodatkowe wynagrodzenie. Wskazano, że strona nie należy do osób zobowiązanych do alimentacji, a w związku z tym nie spełnia warunków uprawniających do przyznania wnioskowanego świadczenia.

W odwołaniu od powyższej decyzji A.S. zarzuciła naruszenie prawa materialnego przez uznanie, że nie jest uprawniona do otrzymywania świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad podopieczną. Wskazała, że została ustanowiona opiekunem prawnym przez sąd, a opieka prawna jest substytutem władzy rodzicielskiej, a zatem pełni rolę najbliższej rodziny niepełnosprawnej A. T. Odwołująca podała także, że wychowuje podopieczną ponad 13 lat, a obecnie wspiera ją w jej macierzyństwie i jest rodziną zastępczą dla jej syna. Podopieczna nadal przebywa w rodzinie zastępczej, gdyż zgodnie z art. 37 ust. 2 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (Dz.U.2020.821 ze zm.), dalej jako "w.r.s,p.z., do ukończenia 25 roku życia ma taką możliwość. Wyjaśniła, że rodzeństwo biologiczne podopiecznej nie ma obiektywnej możliwości zaopiekowania się nią, gdyż są tylko nieznacznie starsi, a ponadto w sensie emocjonalnym, ekonomicznym, społecznym i moralnym nie są rodziną i nie mają obiektywnej możliwości sprawowania opieki.

Decyzją z dnia [...] sierpnia 2020 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu tej decyzji podano, że wnioskodawczyni została ustanowiona dla podopiecznej rodziną zastępczą niespokrewnioną. Aktualnie wnioskodawczyni ustanowiona jest opiekunem prawnym dla całkowicie ubezwłasnowolnionej podopiecznej. Przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit b) u.ś.r. wskazuje, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki została umieszczona w rodzinie zastępczej. Przepis art. 17 ust. 1 i 1a u.ś.r., wśród osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego, wymienia podmioty, na których spoczywa obowiązek alimentacyjny względem osoby wymagającej opieki. Przepis art. 17 u.ś.r. nie może być stosowany w sposób rozszerzający i prowadzić do objęcia jego dyspozycją osób, które wiążą z osobami wymagającymi opieki bliskie więzi faktyczne, a które nie należą do kręgu osób zobowiązanych do alimentacji. Organy administracji działają bowiem na podstawie i w granicach obowiązującego prawa. Stąd przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy osoba sprawująca opiekę jest ustanowionym opiekunem prawnym nad osobą całkowicie ubezwłasnowolnioną, która została umieszczona jako dziecko w rodzinie zastępczej niespokrewnionej, byłoby sprzeczne z obowiązującymi przepisami.

W skardze na powyższą decyzję A. S.zarzuciła błędną wykładnię prawa materialnego tj. art. 17 ust. 1 pkt 2, ust. 5 u.ś.r. oraz naruszenie art. 7, art. 7a, art. 8 § 1 i § 2, art. 77, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. w zakresie zebrania i oceny materiału dowodowego sprawy. Wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu I instancji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie oddalając skargę jako niezasadną stwierdził, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. zawiera enumeratywne wyliczenie osób, które są uprawnione do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, a mianowicie jest to: matka, ojciec, opiekun faktyczny dziecka, osoba będąca rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu przepisów w.r.s.p.z. oraz inne osoby, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U.2019.2086 ze zm.), dalej jako "k.r.o.", ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Przy czym w myśl art. 3 pkt 14 u.ś.r. opiekunem faktycznym dziecka jest osoba faktycznie opiekującą się dzieckiem, jeżeli wystąpiła z wnioskiem do sądu rodzinnego o przysposobienie dziecka. Ponadto świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki została umieszczona w rodzinie zastępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej spokrewnionej (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. b u.ś.r.). Uwzględniając powyższa regulację Sąd I instancji stwierdził, iż do kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego nie wchodzą osoby, na których nie ciąży obowiązek alimentacyjny. Świadczenie to nie może być przyznane, jeżeli osoba wymagająca opieki została umieszczona w rodzinie zastępczej – innej niż rodzina spokrewniona. Jedyny wyjątek od powyższej zasady przewidziano w przypadku opiekuna faktycznego dziecka, którym – zgodnie z przywołaną powyżej definicją – jest osoba faktycznie opiekująca się dzieckiem, jeżeli wystąpiła z wnioskiem do sądu rodzinnego o przysposobienie dziecka. Sąd I instancji stwierdził, że nie można – jak chce tego skarżąca – zrównywać uprawnień rodziny zastępczej niespokrewnionej z rodziną zastępczą spokrewnioną, przy zastosowaniu konstytucyjnej zasady równości wobec prawa.

Sąd I instancji podniósł również, że przyznawanie świadczenia pielęgnacyjnego rodzinie zastępczej spokrewnionej stało się możliwe dopiero na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 22 lipca 2008 r., P 41/07, którym orzeczono, że obowiązujący wówczas art. 17 ust. 1 i ust. 5 pkt 2 lit. b u.ś.r., jest niezgodny z art. 18 art. 32 ust. 1 i art. 71 ust. 1 Konstytucji RP oraz nie jest zgodny z art. 20 i art. 23 konwencji o prawach dziecka, przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r. (Dz.U.1991.120.526 ze zm.), w zakresie w jakim uniemożliwia przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, przy spełnieniu pozostałych warunków z tego przepisu, członkowi rodziny, dla którego stanowi rodzinę zastępczą spokrewnioną i wobec którego osobę tę obciąża obowiązek alimentacyjny. Na skutek powyższego wyroku dokonano z dniem 1 stycznia 2013 r nowelizacji przepisów u.ś.r. ustawą z dnia 7 grudnia 2012 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U.2012.1548). Sąd I instancji wskazał dalej, iż wskutek ww. wyroku Trybunału Konstytucyjnego i będącej jego następstwem zmiany ustawodawczej, oceniona została pozycja prawna rodzin zastępczych spokrewnionych i niespokrewnionych na gruncie konstytucyjnej zasady równości w dostępie do świadczenia pielęgnacyjnego. Motywując ograniczenie pomocy pieniężnej państwa w postaci świadczeń pielęgnacyjnych tylko dla rodzin zastępczych spokrewnionych Trybunał Konstytucyjny podniósł, że rodziny zastępcze otrzymują wsparcie, którego nie ma rodzina naturalna. Rodziny zastępcze otrzymują świadczenia na pokrycie kosztów utrzymania dziecka, któremu zapewniono taką pieczę zastępczą. Ponadto rodziny zastępcze zawodowe mogą otrzymać dodatkowe wynagrodzenie. Ustawodawca, zapewniając pomoc na częściowe pokrycie potrzeb dziecka wskazuje, że rodzina zastępcza decydując się na objęcie pieczy nad dzieckiem powinna mieć na uwadze, że może zaistnieć konieczność, w granicach nieobjętych świadczeniami, partycypowania w kosztach jego utrzymania. Dzieci niepełnosprawne umieszczone w takich rodzinach są traktowane w sposób preferencyjny. Sąd I instancji podkreślił, że istotnym elementem decydującym o przyznaniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest istnienie po stronie opiekuna obowiązku alimentacyjnego, z którym prawodawca racjonalnie i zgodnie z zasadą równości i sprawiedliwości społecznej połączył uprawnienie do otrzymania tegoż świadczenia. Nie jest przy tym sprzeczne z zasadą ochrony i opieki nad rodziną ograniczenie kręgu osób zobowiązanych do alimentacji do niektórych tylko członków rodziny. Należało zatem skorelować z obowiązkiem alimentacyjnym uprawnienie do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, a nadto uwzględnić, że ustawodawca również w zakresie przesłanek negatywnych skorelował obowiązek alimentacyjny z uprawnieniem do świadczenia pielęgnacyjnego, nie tamując osobie stanowiącej rodzinę zastępczą spokrewnioną, która pozostaje obciążona obowiązkiem alimentacyjnym, możliwości uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego (art. 17 ust. 5 pkt 2 pkt b u.ś.r.)

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosła A. S., zaskarżając wyrok w całości i zarzucając naruszenie:

I. przepisów postępowania, tj.: art. 145 § 1 pkt 1) lit. a) p.p.s.a. w zw. 17 ust. 5 pkt 2 lit. b u.ś.r. w zw. z art. 80 ust. 1 pkt 2 w.r.s.p.z. przez błędną wykładnię pojęcia podmiotu, któremu nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, tj. rodziny zastępczej innej niż rodzina spokrewniona, dokonaną w sposób niezgodny z wyrażoną w Konstytucji RP zasadą równości, a także zasadą sprawiedliwości społecznej oraz sprzeczną z konstytucyjnymi standardami ochrony rodziny;

II. prawa materialnego, tj.:

1) art. 17 ust. 1 pkt 3 u.ś.r. w zw. z art. 32 ust. 1, art. 2 i art. 8 ust. 2 Konstytucji RP oraz art. 16 części II Europejskiej Kary Społecznej sporządzonej w Turynie dnia 18 października 1961 r. przez błędną wykładnię i przyjęcie jako zgodnej z obowiązującymi przepisami możliwości różnicowania przez organy administracji publicznej sytuacji prawnej rodzin zastępczych spokrewnionych i niespokrewnionych w zakresie przysługującej im możliwości uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej (art. 17 u.ś.r.), w sytuacji, w której rodziny zastępcze spokrewnione i niespokrewnione z uwagi na ich cechy wspólne należy traktować jako podmioty należące do tej samej kategorii, a zatem zgodnie z podstawowymi zasadami konstytucyjnymi: równości i sprawiedliwości społecznej,

2) art. 17 ust. 1 pkt 3 u.ś.r. w zw. z art. 32 ust. 1, art. 2 i art. 8 ust. 2 Konstytucji RP oraz art. 16 części II Europejskiej Kary Społecznej sporządzonej w Turynie dnia 18 października 1961 r. przez błędną wykładnię i błędne przyjęcie możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wyłącznie opiekunowi faktycznemu dziecka w rozumieniu art. 3 pkt 14 u.ś.r., podczas gdy powyższe stanowi przepis dyskryminujący w stosunku do niepełnosprawnych, którzy osiągnęli pełnoletniość, a co za tym idzie nie jest możliwe ich przysposobienie przez ich opiekunów ubiegających się o świadczenie pielęgnacyjne; niezastosowanie w sposób bezpośredni konstytucyjnej zasady równości w przypadku odmiennego ustalenia sytuacji podmiotów należących do tej samej kategorii prawnej, stanowi naruszenie przepisów rangi konstytucyjnej, które Sąd I instancji miał obowiązek zastosować w pierwszej kolejności, przed przepisami ustawy,

3) art. 17 ust. 1 pkt 2, 3, 4 u.ś.r. w zw. z art. 71 Konstytucji RP oraz art. 13, art. 14 i art. 15 części II Europejskiej Kary Społecznej sporządzonej w Turynie dnia 18 października 1961 r. przez błędną wykładnię, albowiem art. 71 Konstytucji RP statuuje zasadę o charakterze normy konstytucyjnej, która nakłada obowiązek szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej, a która została naruszona w zaskarżonym wyroku odmową przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego, pomimo że rodzina zastępcza spokrewniona w zakresie cech wspólnych pod względem prawnym nie jest podmiotem odmiennym od rodziny zastępczej spokrewnionej, rodzina biologiczna podopiecznej skarżącej nie sprawuje nad nią jakiejkolwiek opieki, a brak przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej znacznie utrudni jej sprawowanie opieki nad niepełnosprawną podopieczną.

Mając na uwadze powyższe zarzuty wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku i rozpoznanie skargi przez uchylenie w całości zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ja decyzji organu I instancji, względnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji. Jednocześnie wniesiono o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania sądowego.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej powyższe stanowisko szerzej umotywowano.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Naczelny Sąd Administracyjny stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a. rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod uwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a. oraz nie zachodzi żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 p.p.s.a., które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku.

Przechodząc do oceny zarzutów kasacyjnych wypada stwierdzić, iż przedmiotową skargę kasacyjną oparto na obu podstawach kasacyjnych, przewidzianych w art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a. Jakkolwiek w takiej sytuacji zasadą winno być rozpoznanie w pierwszej kolejności zarzutów procesowych, to jednak z uwagi na to, iż zarzuty kasacyjne podniesione w ramach podstawy zaskarżenia z art. 174 pkt 2 p.p.s.a. są jedynie następstwem zarzucanego naruszenia prawa materialnego, w szczególności konstytucyjnej zasady równości wobec prawa, to ocenę zasadności kasacji wypada rozpocząć od zarzutów naruszenia prawa materialnego.

Rozważania o zasadności skargi kasacyjnej wypada rozpocząć od stwierdzenia, niekwestionowanego w orzecznictwie sądów administracyjnych, iż świadczenie pielęgnacyjne przysługuje temu opiekunowi osoby niepełnosprawnej, na którym spoczywa obowiązek alimentacyjny względem osoby niepełnosprawnej. Analizując treść art. 17 ust. 1 u.p.s. wypada wskazać, iż spośród osób wyraźnie w tym przepisie wskazanych jako uprawnione do świadczenia pielęgnacyjnego, tylko opiekun faktyczny dziecka nie wypełnia powyższego warunku. Należy jednak wskazać na specyficzne rozumienie tegoż pojęcia na gruncie przepisów u.ś.r. Opiekunem faktycznym dziecka jest bowiem osoba faktycznie opiekująca się dzieckiem, jeżeli wystąpiła z wnioskiem do sądu rodzinnego o przysposobienie dziecka (art. 3 pkt 14 u.ś.r.). Tak więc nawet w tym wypadku podstawą przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest swoiste antycypowanie pozycji prawnej takiego podmiotu, bowiem orzeczone przysposobienie niepełnosprawnego dziecka, o co wystąpił już jego opiekun faktyczny, powodować będzie powstanie obowiązku alimentacyjnego (art. 121 § 1, art. 124 § 1 i art.131 k.r.o.).

Pogląd o konieczności istnienia obowiązku alimentacyjnego pomiędzy opiekunem a osobą niepełnosprawną, jako warunku przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, formułowany był w starszym orzecznictwie sądów administracyjnych, w którym wprost wskazywano, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje osobie, na której nie ciąży obowiązek alimentacyjny względem pełnoletniego członka rodziny, legitymującego się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym (vide: uchwała składu siedmiu sędziów NSA z dnia 9 grudnia 2013 r., I OPS 5/13, www.orzeczenia.nsa.gov.pl ). Jakkolwiek podsumowująca ówczesne orzecznictwo ww. uchwała została podjęta na tle przepisów u.ś.r., w brzmieniu obowiązującym do dnia 1 stycznia 2013 r., to jednak powszechnie przyjmuje się, że zachowała ona aktualność także w obowiązującym stanie prawnym (vide: wyrok NSA z dnia 26 stycznia 2022 r., I OSK 911/21; wyrok NSA z dnia 12 lipca 2022 r., I OSK 1761/21; wyrok NSA z dnia 28 września 2022 r., I OSK 2293/21; wyrok NSA z dnia 4 października 2022 r., I OSK 2335/21, www.orzeczenia.nsa.gov.pl ).

Głęboki wpływ na sądowe rozumienie art. 17 ust. 1 u.ś.r. wywarło orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego, który kilkukrotnie badał konstytucyjność regulacji prawnych statuujących prawo do świadczenia pielęgnacyjnego i nie zakwestionował, jako niekonstytucyjnego, wymogu istnienia obowiązku alimentacyjnego pomiędzy osobą sprawującą opiekę i niepełnosprawnym wobec którego sprawowana była opieka. Wręcz przeciwnie, Trybunał Konstytucyjny wyraził pogląd, że z woli ustawodawcy nie sam fakt opieki nad osobą niepełnosprawną, czy też rezygnacja dla jej sprawowania z zatrudnienia, lecz szczególna więź prawna pomiędzy osobą opiekuna a osobą niepełnosprawną wyróżnia grupę uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego. Podkreślono przy tym, że celem regulacji prawnych statuujących prawo do świadczenia pielęgnacyjnego jest to aby osoba zmuszona do rezygnacji z zatrudnienia w wykonaniu ciążącego na niej obowiązku alimentacyjnego sama nie popadła w niedostatek, tracąc źródło utrzymania. Nie jest natomiast intencją ustawodawcy wspieranie wszystkich osób, które dobrowolnie podejmują się opieki nad niepełnosprawnym członkiem szeroko rozumianej rodziny (vide: wyrok TK z dnia 15 listopada 2006 r., P 23/05; wyrok TK z dnia 18 lipca 2008 r., P 27/07).

W najbardziej emblematycznym dla okoliczności badanej sprawy wyroku z dnia 22 lipca 2008 r., P 41/07, Trybunał Konstytucyjny wskazał, że norma wynikająca z art. 17 ust. 1 oraz art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. b) u.ś.r., w zakresie, w jakim wyłącza możliwość uzyskania zasiłku przez rodzinę zastępczą, na której jednocześnie ciąży obowiązek alimentacyjny, stanowi naruszenie zasady równości i jest niezgodna z konstytucyjnymi standardami ochrony rodziny wynikającymi z art. 18 i art. 71 ust. 1 Konstytucji RP, oraz nie jest niezgodny z art. 20 i art. 23 Konwencji o prawach dziecka, przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r. Tym samym, również w przypadku rodzin zastępczych odwołano się do przesłanki obowiązku alimentacyjnego w rozumieniu przepisów k.r.o. Tym samy, to kwestia istnienia obowiązku alimentacyjnego pomiędzy osobami tworzącymi rodzinę zastępczą okazała się istotna z punktu widzenia stwierdzonej niekonstytucyjności ww. przepisów u.ś.r.

Formami rodzinnej pieczy zastępczej jest natomiast m.in. rodzina zastępcza, którą może być: rodzina spokrewniona lub niespokrewniona (niezawodowa albo zawodowa) (art. 29 ust. 1 w.r.s.p.z.). Rodzinę zastępczą spokrewnioną tworzą małżonkowie lub osoba niepozostająca w związku małżeńskim, u których umieszczono dziecko w celu sprawowania nad nim pieczy zastępczej, będący wstępnymi lub rodzeństwem umieszczonego w pieczy dziecka (art. 41 ust. 1 i 2 w.r.s.p.z.). Powyższe wskazuje, iż krąg osób tworzących rodzinę zastępczą spokrewnioną stanowią osoby, na których spoczywa obowiązek alimentacyjny. Nie budzi bowiem wątpliwości, iż obowiązek alimentacyjny obciąża krewnych w linii prostej, a w linii bocznej wyłącznie rodzeństwo (art. 128 k.r.o.). Również małżonkowie zobowiązani są do wzajemnej pomocy oraz przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli (art. 23 i art. 27 k.r.o.). Obowiązek alimentacyjny kreuje także przysposobienie dziecka (art.131 w zw. z art. 121 § 1 i art. 124 § 1 k.r.o.), oraz ponowne zawarcie związku małżeńskiego przez osoby mające dzieci (art. 144 k.r.o.). Wypada zatem skonstatować, iż przepisy k.r.o. tylko w na gruncie powyższych regulacji prawnych ustanawiają wzajemny obowiązek alimentacyjny. Obowiązek ten nie jest natomiast kreowany wskutek umieszczenia dziecka w pieczy zastępczej, to bowiem stanowi wyłącznie formę ograniczenia władzy rodzicielskiej w trybie art. 109 k.r.o. (vide. H.Dolecki, Ingerencja sądu opiekuńczego w wykonywanie władzy rodzicielskiej, Warszawa 1983, s. 30 i nast.). Powyższe znajduje potwierdzenie także w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. b u.ś.r., który wyklucza możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w razie umieszczenia dziecka m.in. w rodzinie zastępczej, czyniąc wyjątek jedynie dla rodzin zastępczych spokrewnionych, właśnie z uwagi na istnienie obowiązku alimentacyjnego pomiędzy osobami tworzącymi ową rodzinę zastępczą.

W takiej sytuacji wypada przejść do oceny sytuacji prawnej istniejącej pomiędzy skarżącą a osobą niepełnosprawną. Nie ulega wątpliwości, iż skarżąca była ustanowiona rodziną zastępczą dla małoletniej A. T. Aktualnie jednak podopieczna jest osobą pełnoletnią. Ekspirowała zatem z momentem pełnoletności orzeczona przez sąd opiekuńczy piecza zastępcza. Zgodnie bowiem z art. 37 ust. 1 w.r.s.p.z. objęcie dziecka jedną z form pieczy zastępczej następuje na okres nie dłuższy niż do osiągnięcia pełnoletności. W sytuacji bowiem gdy dobro dziecka jest zagrożone, sąd opiekuńczy uprawniony jest do wydania odpowiedniego zarządzenia (art. 109 § 1 k.r.o.), którym jest także umieszczenie osoby małoletniej w pieczy zastępczej. Jedną z form owej pieczy pozostaje umieszczenie dziecka w rodzinie zastępczej (art. 109 § 2 pkt 5 k.r.o. w zw. z art. 39 ust. 1 w.r.s.p.z.). Powyższe działania sądu opiekuńczego stanowią formę ograniczenia władzy rodzicielskiej, a tym samym objęcie jedną z form pieczy zastępczej może dotyczyć wyłącznie osoby niepełnoletniej. To zaś oznacza, iż skarżąca od momentu osiągniecia przez A.T. pełnoletności, nie stanowi dla niej rodziny zastępczej. Powyższej konstatacji nie podważa fakt dalszego przebywania niepełnosprawnej A. T., aktualnie wraz z małoletnim własnym dzieckiem, w rodzinie zastępczej skarżącej. Stosownie bowiem do treści art. 37 ust. 2 pkt 5 w.r.s.p.z. osoba, która osiągnęła pełnoletność przebywając w pieczy zastępczej, może przebywać w dotychczasowej rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka, placówce opiekuńczo-wychowawczej albo regionalnej placówce opiekuńczo-terapeutycznej, za zgodą odpowiednio rodziny zastępczej, prowadzącego rodzinny dom dziecka, dyrektora placówki opiekuńczo-wychowawczej albo dyrektora regionalnej placówki opiekuńczo-terapeutycznej, nie dłużej jednak niż do ukończenia 25. roku życia, m.in. wówczas gdy legitymuje się orzeczeniem o znacznym lub umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. Fakt dalszego przebywania niepełnosprawnej A. T. w dotychczasowej rodzinie zastępczej stanowi odrębną instytucję prawną od umieszczenia w rodzinie zastępczej, orzeczonego przez sąd opiekuńczy w trybie ww. przepisów k.r.o. Podstawą tego pobytu jest autonomiczna regulacja art. 37 ust. 2 w.r.s.p.z., która określa własne przesłanki dalszego pobytu osoby pełnoletniej w dotychczasowej formie pieczy zastępczej, odmienne od tych uregulowanych w przepisach k.r.o. Nadto odrębność instytucji dalszego pobytu osoby pełnoletniej w dotychczasowej rodzinie zastępczej wynika z regulacji prawnych odnoszących się do świadczeń na osoby pełnoletnie pozostające w pieczy zastępczej na warunkach art. 37 ust. 2 w.r.s.p.z. (art. 82 w.r.s.p.z.).

Powyższe okoliczności wyraźnie wskazują, iż skarżąca nie tylko nie jest obciążona obowiązkiem alimentacyjnym wobec niepełnosprawnej A. T., ten natomiast nadal obciąża jej rodzeństwo, ale także nie stanowi dla niej rodziny zastępczej. Ta bowiem ekspirowała wskutek osiągnięcia pełnoletności przez A.T. Z okoliczności sprawy wynika natomiast wyraźnie, iż skarżąca pozostaje opiekunem prawnym ubezwłasnowolnionej całkowicie A. T., o czym zdecydował sąd powszechny. Więź łącząca opiekuna prawnego i osobę całkowicie ubezwłasnowolnioną nie stanowi na gruncie art. 17 ust. 1 u.ś.r. podstawy prawnej do przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

W powyższych okolicznościach nieuprawnione jest poszukiwanie paraleli pomiędzy sytuacją prawną i faktyczną, która ma miejsce pomiędzy skarżącą i niepełnosprawną A. T. oraz sytuacją panującą pomiędzy osobami stanowiącymi rodzinę zastępczą spokrewnioną. Brak obowiązku alimentacyjnego pomiędzy opiekunem a osobą niepełnosprawną, a nadto wygaśniecie istniejącej rodziny zastępczej, którą dodatkowo w okolicznościach badanej sprawy stanowiły osoby niespokrewnione, oznacza w istocie, iż brak jest relewantnych okoliczności pozwalających ocenić sytuację prawną skarżącej z punktu widzenia zasady niedyskryminacji (art. 32 ust. 1 Konstytucji RP), przyjmując za paradygmat porównawczy relacje prawne panujące w rodzinie zastępczej spokrewnionej. Natomiast przytoczone powyżej stanowisko Trybunału Konstytucyjnego, tyczące przesłanek prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, wyraźnie wskazuje, iż to z woli ustawodawcy, nie sam fakt opieki nad osobą niepełnosprawną, lecz szczególna więź prawna pomiędzy osobą opiekuna a osobą niepełnosprawną, uzasadnia przyznanie prawa do tegoż świadczenia. Celem regulacji prawnych statuujących prawo do świadczenia pielęgnacyjnego jest to, aby rezygnacja z zatrudnienia następowała w wykonaniu ciążącego na opiekunie obowiązku alimentacyjnego. Nie jest natomiast intencją ustawodawcy aby świadczenie pielęgnacyjne mogło być przyznane wszystkim, którzy dobrowolnie podejmują się opieki nad niepełnosprawnym członkiem szeroko rozumianej rodziny.

W takiej sytuacji nie sposób dopatrzeć się podstaw do naruszenia przepisów art. 2, art. 8 ust. 2 i art. 71 Konstytucji RP w zw. z przepisami Europejskiej Karty Społecznej, które ustanawiają jedynie ramowy charakter zobowiązań podjętych przez Sygnatariuszy Karty. Nie można także potwierdzić zasadność zarzutów naruszenia art. 17 ust. 1 oraz art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. b u.ś.r. wobec braku obowiązku alimentacyjnego pomiędzy opiekunem a osobą niepełnosprawną, a także zarzutów naruszenia art. 80 ust. 1 pkt 2 i art. 85 ust. 1 i ust. 7 w.r.s.p.z., a to wobec konstatacji, iż skarżąca i dorosła osoba niepełnosprawna nie stanowią rodziny zastępczej, do której odnoszą się powyższe regulacje prawne.

Z tych względów, uznając, iż zaskarżony wyrok odpowiada prawu mimo częściowo błędnego uzasadnienia, skarga kasacyjna podlegała oddaleniu zgodnie z art. 184 p.p.s.a.