Wyrok WSA w Opolu, sygn. akt I SA/Op 181/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu
Data orzeczenia: 2020-08-19 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Finanse publiczne
Skarżony organ: Dyrektor Izby Administracji Skarbowej
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 64 ust. 1 pkt 2a
journal: Dz.U. 2019 poz 869
law: Ustawa z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marta Wojciechowska (spr.) Sędziowie Sędzia NSA Gerard Czech Sędzia WSA Aleksandra Sędkowska Protokolant Starszy inspektor sądowy Iwona Bergiel po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 sierpnia 2020 r. sprawy ze skargi T. W. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Opolu z dnia 29 października 2019 r., nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu grzywny nałożonej w drodze mandatu karnego oddala skargę.


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi wniesionej przez T. W. (dalej jako: skarżący, strona, wnioskodawca) jest decyzja Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Opolu z 29 października 2019 r., którą organ ten, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 2096 ze zm.) [dalej: kpa] - utrzymał w mocy decyzję Naczelnika Pierwszego Urzędu Skarbowego w Opolu z 12 lipca 2019 r. odmawiającą umorzenia w całości należności z tytułu grzywny nałożonej w drodze mandatu karnego kredytowanego seria [...] nr [...] z 14 grudnia 2018 r. w wysokości 400 zł.

Zaskarżone rozstrzygnięcie zapadło w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.

Wnioskiem z 27 marca 2019 r. skarżący zwrócił się ponownie (uprzednio złożony przez stronę wniosek z 16 grudnia 2018 r. został pozostawiony bez rozpatrzenia) do Naczelnika Pierwszego Urzędu Skarbowego w Opolu o umorzenie w całości należności z tytułu grzywny nałożonej w drodze mandatu karnego seria [...] nr [...] z 14 grudnia 2018 r. w wysokości 400 zł. W uzasadnieniu powołał się na trudną sytuację życiową i finansową, wskazując, że jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, z ograniczonymi możliwościami samodzielnej egzystencji, bez możliwości podjęcia pracy a jedynym źródłem jego dochodu jest renta w wysokości 764,45 zł - stąd nie stać go na zapłacenie mandatu wynoszącego 400 zł. Ponadto, na wezwanie organu o uaktualnienie podawanych we wcześniejszym wniosku informacji, skarżący poinformował, że jedynie stan zadłużenia uległ nieznacznemu zwiększeniu - nadal natomiast utrzymuje się z renty, płaci za mieszkanie, mieszka sam i jest niepełnosprawny.

Postanowieniem z 28 maja 2019 r. organ I instancji włączył do akt sprawy dokumenty z wcześniejszego postępowania o udzielenie ulgi w spłacie mandatu, tj.: wyrok Sądu Rejonowego z 27 kwietnia 2016 r. sygn. akt [...] wydany w sprawie o ustalenie stopnia niepełnosprawności; decyzję ZUS z 8 marca 2018 r. znak [...] o waloryzacji renty; zeznanie PIT- 40A za 2017 r.; zaświadczenie Urzędu Pracy [...] z 26 października 2018 r. o zarejestrowaniu jako osoba poszukująca pracy; decyzję Prezydenta [...] z 21 listopada 2018 r. o przyznaniu w listopadzie 2018 r. zasiłku celowego na zakup żywności, leków, odzieży i obuwia w łącznej wysokości 250 zł; wniosek o umorzenie mandatu z 16 grudnia 2018 r.; mandat karny z 14 grudnia 2018 r. seria [...] nr [...]; informację Wspólnoty Mieszkaniowej z 14 stycznia 2019 r. o miesięcznych opłatach za lokal; faktury za energię elektryczną i gaz; decyzję Prezydenta [...] z 21 grudnia 2018 r. o przyznaniu pomocy finansowej na zakup żywności w wysokości 200 zł; oświadczenie o stanie majątkowym osoby ubiegającej się o ulgę w spłacie należności z tytułu grzywny nałożonej w drodze mandatu karnego z 23 stycznia 2019 r.; zaświadczenie Ośrodka Pomocy Społecznej Dzielnicy [...] [...] z 29 stycznia 2019 r. o korzystaniu przez stronę z pomocy społecznej w postaci świadczenia pieniężnego w wysokości 200 zł (zasiłek celowy) wypłaconego w grudniu 2018 r.; pisma strony z 24 i 31 stycznia 2019 r.

Rozpatrując wniosek skarżącego Naczelnik Pierwszego Urzędu Skarbowego w Opolu nie stwierdził przesłanek do jego uwzględnienia i decyzją z 12 lipca 2019 r., wydaną na podstawie art. 61 ust. 1 pkt 3, art. 64 ust. 1 pkt 2a ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (Dz. U. z 2017 r., poz. 2077 ze zm., dalej w skrócie: "ufp") oraz art. 104 i art. 107 kpa odmówił umorzenia wnioskowanej należności.

Nie zgadzając się z wydanym rozstrzygnięciem, skarżący w odwołaniu zarzucił przyjęcie błędnych ustaleń faktycznych i dowolnych wniosków co do jego dochodów i posiadanych środków finansowych oraz możliwości podjęcia zatrudnienia.

Po rozpatrzeniu odwołania skarżącego, Dyrektor IAS w Opolu, wskazaną na wstępie decyzją z 29 października 2018 r. utrzymał w mocy decyzję organu I instancji.

W uzasadnieniu organ odwoławczy przytoczył treść przepisu art. 64 ust. 1 pkt 2a ufp, który przewiduje możliwość umorzenia należności z tytułu grzywny w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zobowiązanego lub interesem publicznym. Zaznaczył, że w tego typu sprawach organy orzekają w ramach tzw. uznania administracyjnego do dokonania oceny, czy w konkretnej sprawie występują szczególne okoliczności uzasadniające udzielenie ulgi.

Wyjaśnił, że pod pojęciem "ważnego interesu zobowiązanego" należy rozumieć zdarzenia losowe oraz sytuacje osobiste, rodzinne, zdrowotne czy też ekonomiczne (dotyczące majątku, dochodów, wydatków, możliwości płatniczych), które w okolicznościach konkretnego przypadku nie pozwalają na spłatę należności publicznoprawnych bez szczególnej dolegliwości dla zobowiązanego w postaci nadmiernego obciążenia finansowego bądź innych ciężkich skutków. Podkreślił przy tym, że w/w przesłankę ocenia się mając na uwadze kryteria zobiektywizowane, zgodne z powszechnie aprobowaną hierarchią wartości, w której wysoką rangę mają zdrowie i życie, a także możliwości zarobkowe w celu zdobycia środków utrzymania dla siebie i rodziny oraz zagrożenie egzystencji. Ważnego interesu nie można natomiast utożsamiać z subiektywnym przekonaniem strony o potrzebie umorzenia należności.

Z kolei nakaz uwzględnienia "interesu publicznego" oznacza dyrektywę postępowania, zgodnie z którą należy mieć na względzie respektowanie wartości wspólnych dla całego społeczeństwa, takich jak sprawiedliwość, równość, bezpieczeństwo, zaufanie obywateli do organów władzy, sprawność działania aparatu państwowego, a także sytuację, gdy zapłata należności spowoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego do środków pomocy Państwa.

Odnosząc powyższe rozważania do sytuacji skarżącego organ odwoławczy podzielił stanowisko organu I instancji, że w sprawie nie wystąpiły przesłanki do udzielenia ulgi.

Z informacji zawartych w materiale dowodowym wynikało, że skarżący ma problemy ze zdrowiem, posiada wydane na stałe orzeczenie o niepełnosprawności w znacznym stopniu, nie pracuje (jest zarejestrowany w Urzędzie Pracy jako osoba poszukująca pracy), mieszka i utrzymuje się sam. W oświadczeniu o stanie majątkowym skarżący wykazał: dochód w wysokości 722,68 zł z tytułu renty wypłacanej przez ZUS (według uaktualnionych informacji strony od 1 marca 2019 r. dochód wynosi 764,45 zł); miesięczne wydatki na bieżące utrzymanie w łącznej wysokości 922,84 - 1042,84 zł, w tym: czynsz/podatek od nieruchomości 412,59 zł; energia elektryczna 62,11 zł; gaz 53,14 zł; telefon 15 zł; wydatki na lekarstwa i leczenie 80-100 zł; wydatki na wyżywienie 300-400 zł; zadłużenie z tytułu pożyczki w wysokości ok. 2.000 zł, które nie jest spłacane z powodu braku środków (we wniosku z 16 grudnia 2018 r. podana została informacja, że zadłużenie w kwocie 2.000 zł dotyczy czynszu, oprócz tego jest jeszcze zadłużenie w kredycie na około 5.000 zł); majątek nieruchomy w postaci mieszkania położonego przy ul. [...] w [...] o powierzchni 44 m2. Z akt sprawy wynika ponadto, że skarżącemu przyznano w listopadzie 2018 r. specjalny zasiłek celowy w kwocie 250 zł na dofinansowanie zakupu żywności, leków, odzieży i obuwia, z kolei w grudniu 2018 r. otrzymał dwa zasiłki po 200 zł na zakup żywności. Według informacji skarżącego, jego kolejne wnioski o przyznanie pomocy społecznej są już załatwiane odmownie.

Analizując sytuację życiową skarżącego organ stwierdził, że chociaż znajduje się on w trudnym położeniu (czego organy obu instancji nie negują), niemniej jednak warunki bytowe ma zapewnione: ma gdzie mieszkać (co więcej jest współwłaścicielem nieruchomości lokalowej, co oznacza, że nie zostanie nagle pozbawiony możliwości zamieszkiwania w niej), ma również źródło stałego dochodu. Odnosząc się do argumentów strony o posiadanych zobowiązaniach kredytowych organ podkreślił, że zobowiązania cywilnoprawne nie mogą korzystać z pierwszeństwa zaspokojenia przed należnościami publicznoprawnymi. Oceniając zatem całokształt okoliczności sprawy organ uznał, że w przedmiotowym przypadku nie wystąpił ważny interes zobowiązanego, albowiem okoliczność niskich dochodów (a nawet ich braku) nie może być sama w sobie przesłanką do zastosowania ulgi w tak ostatecznej formie, jaką jest umorzenie. W przypadku bowiem, gdyby wystarczającą podstawą do udzielenia ulgi była trudna sytuacja życiowa, osoby ukarane znajdujące się w takiej sytuacji czułyby się bezkarne, a umorzenie stanowiłoby przyzwolenie na naganne, wykraczające poza normy prawne, zachowanie i z pewnością nie wpływałoby na właściwą postawę sprawcy wykroczenia.

Ponadto, w ocenie organu, nie można wykluczyć, że po stronie wnioskodawcy - mimo niepełnosprawności - istnieją możliwości podjęcia zatrudnienia i tym samym pozyskania środków finansowych pozwalających na poprawę sytuacji. Świadczy o tym okoliczność zarejestrowania się przez skarżącego w Urzędzie Pracy jako osoba poszukująca pracy, jak również wyrażona w odwołaniu gotowość do podjęcia zatrudnienia, zaproponowana celem odpracowania mandatu. Jednocześnie Dyrektor Izby zwrócił uwagę, że w przypadku zaistnienia podstaw do prowadzenia egzekucji dotyczącej w/w mandatu, organ egzekucyjny będzie musiał uwzględnić, że zobowiązanemu muszą pozostać środki do życia. Zatem biorąc pod uwagę fakt, że egzekucja podlega ustawowym ograniczeniom, byt materialny strony nie będzie zagrożony również w przypadku wszczęcia postępowania mającego na celu przymusowe wyegzekwowanie przedmiotowej należności.

Organ podkreślił też, że powstała należność stanowiła konsekwencję zachowania strony (przekroczenie dopuszczalnej prędkości o 62 km/h) nie zaś nadzwyczajnych działań pozostających poza jego wpływem. Nie można więc pomijać, że celem wystawienia mandatu karnego było obciążenie zobowiązanego obowiązkiem poniesienia konkretnego wydatku, tak by nastąpiło po jego stronie odczucie straty materialnej. Z uwagi bowiem na wynikającą z art. 42 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 1997 r. nr 78, poz. 483 ze zm.) zasadę nieuchronności odpowiedzialności karnej, w przypadku nałożenia na konkretną osobę grzywny, powinno dojść do rzeczywistego poniesienia przez nią wydatku. Zastosowanie instytucji umorzenia należności z tytułu mandatu prowadzi natomiast do sytuacji przeczącej założeniom i istocie kary grzywny. Umorzenie grzywny byłoby w pewien sposób poparciem dla dążenia przez stronę do uniknięcia kary. Następnie organ wskazał, że ukaranie grzywną w drodze mandatu karnego wymaga zgody samej osoby ukaranej na taką właśnie formę ukarania, wysokość kary i termin jej zapłaty. Sprawca wykroczenia nie ma zatem obowiązku przyjęcia mandatu, a jeżeli do tego dojdzie ukarany zobowiązuje się tym samym do zapłaty określonej nim kwoty. Zatem skarżący - znając swoją sytuację materialną i oceniając ją jako uniemożliwiającą zapłatę grzywny - nie powinien zaciągać zobowiązania finansowego poprzez wyrażenie zgody na tego rodzaju karę. Odnosząc się do argumentów, że wnioskodawca podjął próbę uchylenia mandatu przed sądem, organ zauważył, że przyjęcie mandatu i dopiero po tym fakcie staranie się o jego anulowanie stwarza ryzyko niekorzystnego załatwienia sprawy -co też, jak wskazuje wnioskodawca - miało miejsce w jego sytuacji. Nie doszło bowiem do rozpatrzenia podania o uchylenie mandatu z powodu uchybień formalnych. Według organu, dla oceny wniosku skarżącego nie bez znaczenia jest również to, że zaledwie dwa dni po przyjęciu mandatu wystąpił on o umorzenie (pierwszy wniosek datowany jest na 16 grudnia 2018 r.). Takie zachowanie świadczy o tym, że skarżący nie miał w planach podejmowania działań zmierzających do uregulowania czy choćby zmniejszenia wysokości mandatu, co może być ocenione jako próba uniknięcia kary.

W konkluzji organ stwierdził, że szczególny charakter i rola należności z tytułu mandatu, a także zasady postępowania w sprawach wykroczeń, przemawiają za tym, że ważniejsze - z punktu widzenia interesu publicznego - jest utrzymanie obowiązku zapłaty, jako kary, niż umorzenie w celu ochrony interesu wnioskodawcy, skoro to on sam, składając podpis na blankiecie mandatu wybrał rodzaj kary powodujący obowiązek poniesienia wydatku. Zwłaszcza, że żadne szczególne okoliczności po przyjęciu mandatu po stronie wnioskodawcy nie zaistniały, nie doszło ani do znacznego pogorszenia jego sytuacji finansowej ani do zmiany jego dotychczasowej zdolności do zapłaty. W konsekwencji organ II instancji w pełni zaakceptował wnioski zawarte w zaskarżonej decyzji o braku wystarczających podstaw do zastosowania wnioskowanej ulgi.

Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu, w której skarżący zarzucił organom przekroczenie zasad oraz uprawnień, poprzez dowolne i niezgodne z literą prawa traktowanie przesłanki ważnego interesu społecznego; brak jakiejkolwiek pomocy w celu zrozumienia kierowanych do niego skomplikowanych pism; błędne ustalenia organu I instancji i nieskorygowanie ich przez organ II instancji, co miało istotny wpływ na możliwość umorzenia grzywny.

W uzasadnieniu skargi skarżący powtórzył podnoszoną wcześniej argumentację, że jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, ma problemy z samodzielnym poruszaniem się; utrzymuje się ze stałej renty z tytułu niezdolności do pracy w wysokości 765 zł, z której musi pokryć koszty mieszkania, wyżywienia, leczenia, środków higieny i inne niezbędne wydatki. Poinformował również, że jest zadłużony - łącznie na kilkanaście tysięcy złotych, a długów nie spłaca z powodu braku środków; w kilku sprawach toczy się postępowanie egzekucyjne i podejmowane są próby zajęcia renty.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko.

Na rozprawie przeprowadzonej 19 sierpnia 2020 r. ustanowiony z urzędu pełnomocnik skarżącego poparł w całości skargę, precyzując, że w sprawie doszło do naruszenia art. 7 i 77 kpa i wydania rozstrzygnięcia w oparciu o błędne ustalenia faktyczne oraz sprzeczne z zasadami logiki. Pełnomocnik, wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu II instancji, jak też o zasądzenie kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu, podniósł, że uznanie administracyjne nie może być dowolne. Na poparcie swego stanowiska odwołał się do wyroków o sygn. I GSK 1658/19 i I SA/Ol 391/19.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu zważył co następuje:

Skargę należało uznać za niezasadną.

W myśl art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm., dalej jako: "ppsa") zaskarżona do sądu administracyjnego decyzja podlega uchyleniu w razie stwierdzenia przez sąd naruszenia przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia przepisów prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania lub innego naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (pkt 1), jak też w razie stwierdzenia okoliczności uzasadniających stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji (pkt 2). Ponadto zgodnie z art. 134 § 1 ppsa, sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a (niemającym tu zastosowania).

Badając prawidłowość zaskarżonej decyzji według powyższych kryteriów, Sąd nie stwierdził, by została ona podjęta z naruszeniem przepisów prawa, które to naruszenie uzasadniałoby uwzględnienie skargi.

Przedmiotem sporu jest kwestia zasadności odmowy umorzenia skarżącemu należności z tytułu grzywny nałożonej w drodze mandatu karnego seria [...] nr [...] z 14 grudnia 2018 r. w wysokości 400 zł.

W kontrolowanej sprawie podstawę do analizy zasadności żądania strony o umorzenie przedmiotowej należności stanowił prawidłowo powołany przez organ przepis art. 64 ust. 1 pkt 2a ufp, którego treść stanowi, że w przypadku zobowiązań z tytułu należności, o których mowa w art. 60 (wśród których ustawodawca wymienił m.in. należności z tytułu grzywien nałożonych w drodze mandatu karnego w postępowaniu w sprawach o wykroczenia oraz w postępowaniu w sprawach o wykroczenia skarbowe - pkt 6a art. 60) właściwy organ, na wniosek zobowiązanego, może je umarzać w całości, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zobowiązanego lub interesem publicznym.

Użyte w omawianym przepisie sformułowanie "może" wskazuje, że organ orzekający w przedmiocie umorzenia korzysta ze swobody uznania administracyjnego. Uznaniowy charakter decyzji w sprawie umorzenia wyraża się w tym, iż organ ma prawo wyboru rozstrzygnięcia, może zatem w przypadku stwierdzenia przesłanek umorzenia uwzględnić wniosek lub odmówić jego uwzględnienia. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym ugruntowane jest stanowisko, że uznanie administracyjne nie powinno i nie może oznaczać dowolności. Oznacza to, że wybór kierunku rozstrzygnięcia może być swobodny, ale winien wynikać z wszechstronnego i dogłębnego rozważenia wszystkich okoliczności faktycznych sprawy. Konsekwencją powyższego jest obowiązek organu administracji publicznej szczególnie starannego prowadzenia postępowania, tak aby czyniło ono zadość obowiązkom płynącym z treści artykułów 7, 77 § 1 i 80 kpa. Uzasadnienie powinno zaś odpowiadać warunkom określonym w art. 107 kpa, tak aby strona mogła mieć pewność, a sąd mógł ocenić, że wszystkie podniesione przez nią okoliczności zostały wzięte pod uwagę i poddane ocenie w kontekście mających zastosowanie w sprawie przepisów. W szczególności w uzasadnieniu decyzji negatywnej dla wnioskującego powinno znaleźć szczegółowe omówienie kwestii istnienia lub nieistnienia okoliczności uzasadniających zastosowanie instytucji umorzenia. Jednak do uznania administracyjnego, a więc możliwości wyboru określonego kierunku rozstrzygnięcia, dochodzi w tego rodzaju sprawach dopiero po ustaleniu zaistnienia którejś z wymienionych w przepisach prawa przesłanek. W sytuacji, gdy żadna z tych przesłanek nie zostanie spełniona, organ nie ma możliwości wyboru konsekwencji prawnych i bezwzględnie zobowiązany jest odmówić przyznania tego rodzaju ulgi.

Kontrola sądowa tego rodzaju rozstrzygnięć sprowadza się do zbadania czy decyzja uznaniowa poprzedzona została prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem oraz wyjaśnieniem stanu faktycznego i prawnego sprawy. Sąd bada więc, czy postępowanie przeprowadzono zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej w myśl, której organy zobligowane są do podjęcia wszelkich niezbędnych działań w celu dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy (art. 7 i 77 kpa). Nadto, czy dowody oceniono zgodnie z zasadą swobodnej oceny (art. 80 kpa) i czy zapewniono stronie czynny udział w postępowaniu (art. 10 kpa) oraz czy wydane decyzje odpowiadają wymogom określonym w art.107 § 3 kpa, w szczególności czy uzasadnienie decyzji wskazuje przyczyny, dla których organ nie zastosował instytucji umorzenia należności. Natomiast sam wybór rozstrzygnięcia, dokonany na podstawie kryteriów celowości i słuszności pozostaje poza kontrolą sądu. Ponadto wskazać należy, że Sąd dokonuje kontroli decyzji na dzień jej podjęcia. Sąd nie zastępuje organu w rozpoznaniu wniosku o umorzenie i ma obowiązek przyjąć stan faktyczny i prawny obowiązujący w dacie jej wydania przez organ.

Biorąc pod uwagę treść art. 64 ust. 1 pkt 2 lit. a ufp wskazać trzeba, że rozpatrzenie wniosku o umorzenie należności nakłada na organ obowiązek ustalenia w pierwszym rzędzie tego, czy w okolicznościach faktycznych danej sprawy występuje "ważny interes zobowiązanego" lub "interes publiczny", jako dwie równorzędne przesłanki w tym przepisie wymienione. Jak bowiem trafnie wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 24 kwietnia 2014 r., sygn. akt II GSK 335/13 (dostępny na stronie internetowej www.orzeczenia.nsa.gov.pl, podobnie jak dalej przytaczane orzeczenia) "działanie w ramach uznania administracyjnego nakłada na organ obowiązek wyważenia interesu publicznego z indywidualnym interesem strony, gdyż zobowiązuje go do tego art. 2 Konstytucji RP w każdym przypadku, w którym w sprawie ma zastosowanie norma prawna uzależniająca załatwienie sprawy od tzw. uznania administracyjnego". Decyzja o charakterze uznaniowym musi więc odpowiednio wyważać interesy przeciwstawnych stron - interes obywatela z interesem publicznym, kierując się przy tym proporcjonalnością uwzględnienia obu rodzajów interesów (por. wyrok NSA z 22 czerwca 2012 r., sygn. akt I OSK 182/12).

Ustawodawca nie zdefiniował w ustawie pojęć "ważnego interesu zobowiązanego" i "interesu publicznego". Z tego względu konkretną treść tych pojęć ustalać należy z uwzględnieniem okoliczności rozpoznawanej sprawy. Niemniej jednak o istnieniu ważnego interesu zobowiązanego oraz interesu publicznego decydują kryteria obiektywne, zgodne z powszechnie obowiązującą hierarchią wartości. W orzecznictwie (wypracowanym na tle tożsamego przepisu art. 67a § 1 Ordynacji podatkowej) przyjmuje się, że przez ważny interes podatnika należy rozumieć zdarzenia losowe oraz sytuacje osobiste, rodzinne, zdrowotne czy też ekonomiczne (dotyczące majątku, dochodów, wydatków, możliwości płatniczych), które w okolicznościach konkretnego przypadku nie pozwalają na spłatę należności publicznoprawnych bez szczególnej dolegliwości dla zobowiązanego w postaci nadmiernego obciążenia finansowego bądź innych ciężkich skutków. Przy czym pojęcia "ważnego interesu zobowiązanego" nie można ograniczać tylko i wyłącznie do sytuacji nadzwyczajnych czy też zdarzeń losowych uniemożliwiających uregulowanie dochodzonych należności, albowiem pojęcie to funkcjonuje w zdecydowanie szerszym znaczeniu, uwzględniającym nie tylko sytuacje nadzwyczajne, ale również normalną sytuację ekonomiczną podatnika, wysokość uzyskiwanych przez niego dochodów oraz wydatków. Z kolei przesłankę "interesu publicznego" interpretuje się jako dyrektywę postępowania nakazującą mieć na uwadze respektowanie wartości wspólnych dla całego społeczeństwa, takich jak: sprawiedliwość, bezpieczeństwo, zaufanie do organów władzy publicznej, sprawność działania aparatu państwowego.

Odnosząc powyższe rozważania do okoliczności faktycznych rozpatrywanej sprawy Sąd stwierdza, że organ prawidłowo przeanalizował sytuację strony skarżącej w kontekście przesłanek umorzenia, określonych w art. 64 ust. 1 pkt 2a ufp i przekonująco uzasadnił powody, jakie legły u podstaw odmowy udzielenia wnioskowanej ulgi. Ustalenia organu, jak również wywiedzione wnioski nie uchybiły przepisom prawa procesowego ani materialnego. Organ w prawidłowy sposób przeprowadził postępowanie wyjaśniające i dowodowe, opierające się w dużej mierze na dowodach złożonych przez skarżącego, a następnie dokonał prawidłowej wykładni przesłanek ważnego interesu dłużnika i interesu publicznego oraz dokonał prawidłowej oceny okoliczności faktycznych sprawy. Zasadnie przyjął, że udzielenie ulgi jest wyjątkiem od zasady płacenia należności publicznoprawnych, a kara pieniężna ma na celu wymuszenie na ukaranym przestrzegania przepisów prawa oraz ma być dolegliwością dla ukaranego, zaś uzasadniony interes Skarbu Państwa w takich przypadkach wymaga, ażeby kara stanowiąca jego dochód była przez zobowiązanego poniesiona w całości.

Zaznaczyć należy, że nie są sporne między stronami ustalenia faktyczne dotyczące sytuacji finansowej, bytowej i zdrowotnej skarżącego, które wynikają z przedłożonych przez stronę dowodów i składanych oświadczeń. Jak ustalono, skarżący prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe, ma problemy ze zdrowiem i posiada wydane na stałe orzeczenie o niepełnosprawności w znacznym stopniu. Nie pracuje zarobkowo, jest zarejestrowany w Urzędzie Pracy jako osoba poszukująca pracy a jedynym źródłem jego utrzymania jest dochód z renty z tytułu niezdolności do pracy w wysokości 764 zł. Miesięczne wydatki gospodarstwa domowego skarżącego kształtują się na poziomie ok. 1.000 zł, w tym: czynsz/podatek od nieruchomości (412,59 zł); energia elektryczna (62,11 zł); gaz (53,14 zł); telefon (15 zł); wydatki na lekarstwa i leczenie (80-100 zł); wydatki na wyżywienie (300-400). Ustalono też, że skarżący jest współwłaścicielem mieszkania przy ul [...] w [...] o powierzchni 44 m2, że korzystał w 2018 r. ze środków z pomocy społecznej w formie zasiłków celowych na zakup żywności, leków, odzieży i obuwia w łącznej wysokości 650 zł oraz że posiada on zobowiązania wynoszące ogółem - według jego oświadczenia - 7.000 zł (w tym wobec spółdzielni mieszkaniowej 2.000 zł i z tytułu kredytu 5.000 zł).

Oceniając okoliczności wskazane we wniosku i przedstawione na ich poparcie dowody, organy administracyjne przyjęły, że nie potwierdzają one wystąpienia przesłanki ważnego interesu zobowiązanego. W ocenie Sądu, stanowisko to nie ma charakteru dowolnego lub arbitralnego, lecz jest wynikiem należytej oceny zebranego materiału dowodowego.

Zgromadzony materiał dowodowy potwierdza bezsprzecznie, że sytuacja, w jakiej się znajduje obecnie skarżący, jest trudna i nie pozwala na jednorazową spłatę grzywny, co zgodnie przyznały organy obu instancji. Niemniej jednak, Sąd podziela stanowisko organu, że okoliczność niskich dochodów (a nawet ich braku) nie przesądza jeszcze o zaistnieniu przesłanki ważnego interesu dłużnika i nie może być sama w sobie przesłanką do zastosowania ulgi w ostatecznej formie, jaką jest umorzenie. Za słusznością takiej oceny przemawia fakt, że w realiach rozpatrywanej sprawy istnienie zobowiązania mandatowego po stronie skarżącego nie zagraża pogorszeniu jego sytuacji bytowej. Jak bowiem wynika z ustalonego stanu faktycznego, skarżący ma gdzie mieszkać (co więcej jest współwłaścicielem nieruchomości lokalowej, co oznacza, że nie zostanie nagle pozbawiony możliwości zamieszkiwania w niej), ma również źródło stałego dochodu (renta za utratę zdolności do pracy), którego rodzaj i wysokość nie pozwala na skuteczne egzekwowanie nałożonej grzywny. W obecnej sytuacji skarżącego nie istnieje więc ryzyko przymusowego wykonania zobowiązania, a uregulowanie mandatu możliwe jest jedynie w drodze dobrowolnych wpłat. Egzekucja grzywny możliwa będzie dopiero w przypadku uzyskania innych dochodów w odpowiedniej wysokości, co zarazem oznaczałoby wzrost dochodów gospodarstwa domowego prowadzonego przez zobowiązanego i prowadziłoby do zmiany stanu faktycznego.

W rezultacie, zdaniem Sądu, w zaskarżonej decyzji organ dokonał prawidłowej analizy skutków spłaty mandatu w kontekście możliwości zaspokojenia przez skarżącego podstawowych potrzeb życiowych, wyprowadzając z ustalonych okoliczności stanu faktycznego słuszny wniosek, że odmowa umorzenia nie prowadzi do skutku w postaci zachwiania podstawami egzystencji skarżącego i w rezultacie nie stanowi zagrożenia ważnego interesu zobowiązanego.

Sąd nie dopatrzył się również znamion dowolności w stwierdzeniu organu, że w dalszej perspektywie czasowej nie jest wykluczona poprawa sytuacji finansowej skarżącego, poprzez podjęcie zatrudnienia. Wyjaśnienia w tym miejscu wymaga, że dla udzielenia ulgi poprzez całkowite umorzenie należności, nie jest wystarczający przejściowy brak wystarczających środków finansowych do zapłaty całości należności. Jak bowiem trafnie wywiódł organ, prawo domagania się zapłaty należności istnieje do czasu ich przedawnienia i organy nie mogą z góry zakładać, że do tego terminu sytuacja strony nie ulegnie poprawie w stopniu umożliwiającym ich uregulowanie. Z tych przyczyn, jak również ze względu na konieczność ochrony interesu publicznego, ocena podstaw umorzenia musi być dokonywana także pod kątem tego, czy istnieją perspektywy poprawy sytuacji dłużnika w przyszłości. Jak wynika z treści zaskarżonej decyzji, organ przeanalizował możliwości skarżącego na rynku pracy, uwzględniając z jednej strony fakt, że jest on osobą niepełnosprawną w znacznym stopniu, z drugiej zaś strony, że jest on w wieku aktywności zawodowej i wyraził chęć podjęcia pracy, co potwierdza także fakt zarejestrowania w Urzędzie Pracy jako osoba poszukująca pracy. Zgodzić się przy tym należy z zawartym w kontrolowanej decyzji stwierdzeniem, że organy podatkowe nie mają obowiązku ani możliwości, aby znaleźć pracę osobie ukaranej mandatem karnym. Sąd nie neguje, że osoby niepełnosprawne borykają się ze znacznie większymi trudnościami w znalezieniu zatrudnienia, niemniej jednak nie jest też tak, że niepełnosprawność, nawet w stopniu znacznym, definitywnie wyklucza osoby nią dotknięte z rynku pracy (poza osobami, w stosunku do których stwierdzono całkowitą niezdolność do pracy). Chociaż znalezienie pracy niewątpliwie wymaga ze strony osób z niepełnosprawnością dużego zaangażowania, jednakże w przestrzeni publicznej znajduje się wiele firm, przedsiębiorstw i instytucji spełniających warunki do zatrudnienia osób niepełnosprawnych. Także na otwartym rynku pracy można znaleźć adekwatne do różnych stanów niepełnosprawności propozycje zatrudnienia, np. w formie umowy zlecenia lub umowy o dzieło, gdzie w większości proponowane prace są lekkie i wykonywane są w domu. Sąd zauważa, że skarżący nie wykazał, aby był całkowicie niezdolny do pracy (okoliczność taka nie wynika z przedłożonego do akt wyroku Sądu Rejonowego z 27 kwietnia 2016 r. sygn. akt [...], którym orzeczono o znacznym stopniu jego niepełnosprawności). Zatem w tych okolicznościach za uprawniony należy uznać wniosek organu, że nie można wykluczyć, że po stronie skarżącego - mimo niepełnosprawności - istnieją możliwości podjęcia zatrudnienia, chociażby w jednostkach o statusie zakładu pracy chronionej.

Podsumowując tę część rozważań Sąd podkreśla, że umorzenie w całości należności, czego domagał się skarżący nie jest jedyną, przewidzianą prawem formą udzielenia pomocy w jej spłacie. Możliwe są bowiem inne rodzaje ulg, których udzielenie nie unicestwia istoty ukarania i zarazem zmniejsza obciążenia finansowe. Słusznie organ zaakcentował, że umorzenie należności publicznoprawnej jest rozwiązaniem nadzwyczajnym i może nastąpić jedynie incydentalnie, w wyjątkowych okolicznościach. W przeciwnym wypadku umorzenie stanowiłoby przyzwolenie na naganne, wykraczające poza normy prawne zachowanie i w powszechnym odczuciu powodowałoby przekonanie o możliwości lekceważenia nakazów i zakazów prawnych. Zdaniem Sądu, przy ocenie ważnego interesu zobowiązanego nie można całkowicie abstrahować od szczególnego charakteru należności nałożonych w drodze mandatów karnych jak i faktu, że nałożenie na skarżącego grzywny było konsekwencją określonego jego zachowania (przekroczenia dopuszczalnej prędkości o 62 km/h), traktowanego, w myśl przepisów karnych, jako podlegające karze wykroczenie, zaś celem wystawienia mandatu karnego było obciążenie skarżącego obowiązkiem poniesienia konkretnego wydatku, który jest karą za to wykroczenie. W świetle powyższego prawidłowo przyjęły organy, że rezygnacja z nałożonego obowiązku uiszczenia kary grzywny byłaby zbytnim uprzywilejowaniem strony w stosunku do innych obywateli. Słusznie też akcentował organ, że umorzenie należności nie może doprowadzić do powstania błędnego przekonania, że niskie dochody oraz problemy zdrowotne każdorazowo mogą być utożsamiane z ważnym interesem zobowiązanego, usprawiedliwiając tym samym zwolnienie z konieczności poniesienia konsekwencji finansowych związanych z popełnieniem wykroczenia przez sprawcę. Definitywna rezygnacja z przysługującej budżetowi państwa należności, w sytuacji braku wyczerpania wszystkich możliwości spłaty zadłużenia byłaby przedwczesna i sprzeczna z interesem publicznym.

Za prawidłowy należy również uznać wniosek organów co do braku wystąpienia w sprawie przesłanki "interesu publicznego". Organ w zaskarżonej decyzji trafnie wywiódł, że umorzenie w niniejszej sprawie byłoby w rzeczywistości usankcjonowaniem niezgodnych z prawem działań strony kosztem interesu publicznego. Organ podkreślił przy tym, że powstanie przedmiotowej należności nie było skutkiem nieoczekiwanego, losowego zdarzenia o nadzwyczajnym charakterze, co nie jest bez znaczenia przy rozstrzyganiu spraw w przedmiocie udzielenia ulgi. Ulga w spłacie jest bowiem rozwiązaniem stosowanym wyjątkowo, incydentalnie, stąd przyczyny jej zastosowania również muszą być wyjątkowe, niezależne od sposobu postępowania wnioskującego o ulgę.

Reasumując Sąd stwierdza, że organ odwoławczy prawidłowo, tj. w sposób logiczny, spójny, w nawiązaniu do ustalonych prawidłowo (w dacie podejmowania rozstrzygnięcia) okoliczności sprawy, uzasadnił odmowę zastosowania wnioskowanej przez skarżącego ulgi. Nie zachodzą zatem podstawy do tego, aby uchylić zaskarżoną decyzję, jak o to wnioskuje skarżący. Wbrew zarzutom skargi organ uwzględnił stan zdrowotny i sytuację ekonomiczną skarżącego, wskazując, z jakich powodów wydał zaskarżoną decyzję odmawiającą umorzenia należności z tytułu grzywny nałożonej mandatem karnym. Prawidłowo przeprowadził postępowanie wyjaśniające z uwzględnieniem reguł w nim obowiązujących, a w szczególności z poszanowaniem art. 7, art. 11, art. 77 i art. 80 kpa. Organ ustosunkował się do wszystkich okoliczności faktycznych i dowodów podnoszonych przez skarżącego w toku postępowania, a także ocenił zebrany materiał dowodowy w sposób kompletny, zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów, co znalazło wyraz w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, czyniąc tym samym zadość art. 107 § 3 kpa. Organ przy rozpatrywaniu sprawy będącej przedmiotem skargi nie naruszył również przepisów prawa materialnego, tj. art. 64 ust. 1 pkt 2a ufp.

Z tych przyczyn faktycznych i prawnych Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu, na podstawie art. 151 ppsa orzekł jak w sentencji wyroku.