Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 1067/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2024-09-12 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: Art. 145  par. 1  pkt 1a
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: Art. 17
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia Jakub Makuch Sędziowie: WSA Elżbieta Czarny-Drożdżejko (spr.) WSA Katarzyna Marasek-Zybura po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 12 września 2024 r. sprawy ze skargi V. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia 6 maja 2024 r. nr SKO.ŚR/4111/1233/2023 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia I. uchyla zaskarżoną decyzję, II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie na rzecz skarżącej 480 (słownie: czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie decyzją z dnia 6 maja 2024r. znak: SKO.ŚR/4111/1233/2023 po rozpatrzeniu odwołania skarżącej – V. B. od decyzji z dnia 12 października 2023 r., nr GOPS.W.524-95.2023, Wójta Gminy W. orzekającej o odmowie przyznania skarżącej na wniosek z dnia 24 sierpnia 2023 r., świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką W. B., na podstawie przepisów art. 17 i 28 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. 2023 r. poz. 390 ze zm.) oraz art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. 2024 poz. 572) utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

Powyższe decyzje zapadły w następującym stanie faktycznym i prawnym.

Decyzją Wójta Gminy W. orzeczono o odmowie przyznania skarżącej na wniosek z dnia 24 sierpnia 2023 r., świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką.

W uzasadnieniu decyzji przywołano przepisy mające w sprawie zastosowanie, tj. art. 17 ust. 1 i 1 b ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz streszczono dotychczasowy stan faktyczny sprawy, który ustalono na podstawie przedłożonych dokumentów oraz przeprowadzonego wywiadu środowiskowego. Wywiedziono, że w sprawie nie jest spełniona m.in. przesłanka konieczna do przyznania świadczenia wynikająca z art. 17 ust. 1 b ww. ustawy, tj. niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia albo w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Organ wskazał, że ze znajdującego się w aktach sprawy Orzeczenia Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Wadowicach z dnia 12 maja 2022 r. wynika, że W. B. legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności orzeczonym na stałe. Stopień niepełnosprawności datuje się od dnia 4 kwietnia 2022 r., zaś daty powstania samej niepełnosprawności nie da się ustalić.

Ponadto organ I instancji wskazał, że nie miał możliwości ustalenia i oceny, czy inne osoby mogą wspólnie ze skarżącą realizować obowiązek opieki nad niepełnosprawną matką, ponieważ skarżąca oświadczyła, że jest w konflikcie ze swoim rodzeństwem, nie utrzymuje z nimi kontaktu i nie zna ich adresów zamieszkania. Organ nie miał więc możliwości dokładnego ustalenia adresów zamieszkania rodzeństwa skarżącej i wezwania tych osób do przedstawienia swojej sytuacji życiowej i finansowej w celu dokonania oceny możliwości współudziału w opiece nad matką. Z tych powodów organ I instancji odmówił skarżącej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Odwołanie od powyższej decyzji wniosła skarżąca. W odwołaniu zaskarżono decyzję w całości i zarzucono jej:

- naruszenie przepisów prawa materialnego mające wpływ na wydanie zaskarżonej

decyzji poprzez zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1 b ustawy

o świadczeniach rodzinnych bez uwzględnienia okoliczności, iż wskutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP;

- błędne zastosowanie art. 17 ust. 1 a ustawy o świadczeniach rodzinnych stanowiącym o braku uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego, jeżeli osoba wymagająca opieki posiada zstępnych, którzy nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas gdy nie może on mieć zastosowania w sprawach mających za przedmiot przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz córki.

Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz w tym zakresie orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

W trakcie prowadzenia postępowania odwoławczego Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie wezwało skarżącą o złożenie dodatkowych wyjaśnień w szczególności w odniesieniu do kwestii prowadzenia gospodarstwa rolnego, jak również jej sytuacji życiowej oraz tego, czy podejmowała ona próbę wyegzekwowania obowiązku alimentacyjnego od swojego rodzeństwa wobec matki. W odpowiedzi skarżąca wyjaśniła, że mieszka wraz matką oraz mężem J. i córką A., a źródłem jej dochodu były i są finanse jej męża, który pracuje jako górnik w kopalni [...] i który nie uczestniczył z nią w prowadzeniu gospodarstwa rolnego z. Gospodarstwa tego, poza nią nie współprowadził również nikt inny. Wyjaśniono, że gospodarstwo rolne zostało wydzierżawione w formie ustnej od dnia 22 sierpnia 2023 r., miało profil zwierzęcy i powierzchnię wielkości 2,90 ha. Skarżąca nie wyegzekwowała obowiązku alimentacyjnego od swojego rodzeństwa i nie utrzymuje z nimi kontaktu.

W przywołanej na wstępie decyzji Kolegium podniosło, że w badanej sprawie brak jest podstaw dla przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego, tak jak przyjął organ I instancji, jednakże częściowo w oparciu o inną podstawę prawną. Skarżąca odmówiła podjęcia współpracy z organem I instancji, w związku z czym niemożliwe było wszechstronne ustalenie w sprawie stanu faktycznego w odniesieniu do współdziałania rodzeństwa wnioskodawcy w opiece nad niepełnosprawnym rodzicem, w zakresie osobistym bądź finansowym. W konsekwencji w sprawie brak jest należytego wykazania, że istnieje związek przyczynowy między niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą a koniecznością i sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką.

Organ wskazał na treść art. 28 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych i podkreślił, że podczas wywiadu środowiskowego skarżąca odmówiła podania pracownikowi socjalnemu adresów zamieszkania swojego rodzeństwa, złożyła bowiem oświadczenie, z którego wynika, że z powodu konfliktu nie utrzymuje kontaktu z rodzeństwem i nie zna ich adresów zamieszkania. W późniejszym terminie podała, że nie podjęła ona również próby wyegzekwowania od rodzeństwa obowiązku alimentacyjnego. Jak wynika jednak z ustaleń wywiadu środowiskowego pozostałe dzieci W. B. odwiedzają swoją matkę w domu, w którym mieszka wraz ze skarżącą. Twierdzenia więc o braku kontaktu z rodzeństwem nie zasługują na uznanie za wiarygodne. Tym bardziej, że skarżąca w kwestionariuszu załączonym do wniosku o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wskazała miejscowości, w których zamieszkuje jej rodzeństwo. W konsekwencji takiej postawy, organ nie miał możliwości wezwania rodzeństwa skarżącej do przedstawienia własnej sytuacji życiowej i finansowe, w tym do złożenia dokumentacji określającej możliwości finansowe, by następnie ocenić na tej podstawie możliwość osobistego lub finansowego współdziałania tych osób w opiece nad W. B.

Zdaniem Kolegium organ I instancji zasadnie odmówił skarżącej przyznania wnioskowanego świadczenia. Kolegium podkreśliło, że nie podważa konieczności sprawowania opieki nad matką, która niewątpliwie jest osobą schorowaną i wymagającą wsparcia w codziennym funkcjonowaniu. Niemniej jednak w badanym stanie faktycznym skarżąca nie spełnia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Odnosząc się jednakże do stanowiska organu I instancji o braku podstaw dla przyznania wnioskowanego świadczenia z uwagi na niemożność ustalenia daty powstania niepełnosprawności u matki skarżącej oraz tego, że ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od roku 2022, Kolegium wskazuje, że w obecnej sytuacji prawnej moment powstania niepełnosprawności nie może być podstawą odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie na powyższą decyzję wpłynęła skarga skarżącej – V. B. Skarżąca zarzuciła naruszenia prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowani opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego ewentualnie przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie na rzecz skarżącej kosztów postępowania.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 p.p.s.a. wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania w sposób, który miał lub mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.)

Przeprowadzona przez Sąd kontrola zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia 6 maja 2024 r. utrzymującej w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Wójta Gminy W. z dnia 12 października 2023 r. w przedmiocie odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką, pod kątem kryterium legalności, wykazała, że skarga zasługuje na uwzględnienie.

Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a.

W rozpoznawanej sprawie materialnoprawną podstawę działania organu stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 390 z późn. zm.), zwanej dalej u.ś.r.

Świadczenie pielęgnacyjne zostało zaliczone do świadczeń rodzinnych. Jego celem jest zapewnienie prawidłowego funkcjonowania w społeczeństwie osób niepełnosprawnych, gdyż służy pokryciu kosztów opieki zorganizowanej "we własnym zakresie", w tym opieki osób bliskich. Świadczenie to zapewnia środki sprawowanie nad nimi opieki (zob. R. Babińska-Górecka, K. Stopka, Polskie świadczenia rodzinne z punktu widzenia koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, PiZS 2012, nr 4, s. 28-34.). Jego celem jest rekompensowanie braku dochodów z pracy zarobkowej z powodu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny.

Świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje na podstawie art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych Zgodnie z powołanym przepisem świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje między innymi osobie, na której zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmuje lub rezygnuje ona z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Należy zatem podkreślić, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 października 2020 r., I OSK 1148/20). Trafnie również wskazuje się, że zakres faktycznie sprawowanej opieki, wynikający z innych przyczyn niż potrzeby osoby legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności w zakresie opieki, może wskazywać na to, czy rezygnacja z zatrudnienia lub jego niepodjęcie pozostają z sobą w związku (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 maja 2020 r., I OSK 691/19, wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 kwietnia 2020 r., I OSK 1544/19).

W niniejszej sprawie skarżąca sprawował opiekę nad niepełnosprawną matką, która orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności została zaliczona do znaczonego stopnia niepełnosprawności. Jako symbol niepełnosprawności wskazano 10-N i 05-R. W aktach administracyjnych brak jest kart leczenia szpitalnego, czy zaświadczeń lekarskich.

Matka skarżącej jest wdową oraz posiadała jeszcze troje dzieci.

Z wywiadu środowiskowego wynika, że matka skarżącej po operacji ginekologicznej ma problemy z czuciem od pasa w dół ciała. Z tego powodu ma założony cewnik, jest pampersowana, a po mieszkaniu porusza się przy pomocy balkonika w asyście drugiej osoby. Cierpi na zawroty głowy. Ponadto w 2022 r. u matki skarżącej zdiagnozowano białaczkę, w związku z czym pozostaje ona w stałym leczeniu onkologicznym, przyjmuje chemioterapię w tabletkach, raz w miesiącu jeździ do szpitala na badania kontrolne. W 2017 r. przeszła dwa udary mózgu. Cierpi również na inne choroby przewlekłe, takie jak nadciśnienie i arytmię serca, zwyrodnienie kręgosłupa, rwę kulszową. Opieka sprawowana przez skarżącą nad matką

Czynności wykonywane przez skarżącą polegają na tym, że przygotowuje i podaje matce posiłki, pomaga przy porannej i wieczornej toalecie oraz zmianie pampersów i kąpieli, wykonuje zabiegi zapobiegające powstawaniu odleżyn, podaje leki, organizuje wizyty w placówkach medycznych. Ponadto skarżąca wskazała, że jej matka ma lęki, boi się sama zostać w domu. Oprócz powyższych czynności opiekuńczych, skarżąca wykonuje również szereg czynności z zakresu gospodarstwa domowego. Zdaniem organu wszystkie te czynności wymagają ciągłej dyspozycyjności drugiej osoby.

Odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego przez organ I instancji nastąpiła z powodu posiadania przez skrzącą rodzeństwa, z kolei organ II instancji uznał, że oprócz faktu posiadania przez skarżącą rodzenia przyczyną odmowy jest brak współpracy skarżącej z organem pomocowym, który przejawił się w tym, że skarżąca odmówiła podania pracownikowi socjalnemu adresów zamieszkania swojego rodzeństwa i złożyła oświadczenie, że z powodu konfliktu nie utrzymuje kontaktów z rodzeństwem i w związku z powyższym nie zna ich adresów zamieszkania.

Należy przy tym podkreślić, że zarówno organ I instancji, jak i organ II instancji nie negowały konieczności sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką skarżącą, a wręcz pokreśliły że taka konieczność istnieje, gdyż matka skarżącej jest osoba schorowana i wymaga wsparcia w codziennym funkcjonowaniu.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje w sytuacji jeżeli ściśle określona osoba uprawniona, nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Zdaniem Sądu orzekającego w niniejszej sprawie warunek ten został spełniony. Trafnie podkreśla się w orzecznictwie, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest kierowane do wszystkich niezatrudnionych osób opiekujących się niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz do tych, które wywiązują się ze swego obowiązku alimentacyjnego, osobiście zapewniając stałą i długotrwałą opiekę i pomoc niepełnosprawnemu członkowi rodziny i jednocześnie z tego właśnie powodu zaprzestają aktywności zawodowej. Nie może być ono zatem traktowane jako zastępcze źródło dochodu (Wyrok NSA z 19.05.2021 r., I OSK 226/21, LEX nr 3177435.). Co więcej zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego z uwagi na to, że ustawa z 2003 r. o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji sprawowania opieki, to z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy wyinterpretować, że aby można było mówić o opiece w jej rozumieniu musi ona być stała lub długoterminowa. Te określenia stała lub długoterminowa wskazują na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (Wyrok NSA z 23.10.2020 r., I OSK 1148/20, LEX nr 3088207.).

Należy przy tym wskazać, że przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego nie ma charakteru automatycznego w związku z uzyskaniem orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Istotne jest bowiem, aby zakres opieki sprawowanej przez skarżącą w związku z orzeczoną niepełnosprawnością wykluczał możliwość podjęcia zatrudnienia, a więc innymi słowy, udowodnienie, że osoba podopieczna nie może pozostać sama w domu z uwagi na jej stan zdrowia. Orzeczenie o niepełnosprawności jest natomiast jedynie jedną z licznych przesłanek mających znaczenie dla przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Odnosząc się do negatywnej przesłanki zastosowanej przez organ I instancji i pośrednio przez organ II instancji – to jest fakt istnienia jeszcze trzech osób obciążonych w tym samy stopniu co skarżąca obowiązkiem alimentacyjnym, to zdaniem Sądu ocena dokonana przez organy nie zasługuje na akceptację.

W ostatnich wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego (Wyrok NSA z 30 stycznia 2024r., I OSK 781/22, wyrok NSA z 28 grudnia 2023r., I OSK 2083/22) wyraźnie wypowiedziano się w kwestii możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji istnienia kilku osób równolegle obciążonych częściowym obowiązkiem alimentacyjnym. Podkreślono, że zarówno osoba wnioskująca o świadczenie pielęgnacyjne, jak i jej rodzeństwo należą do pierwszej grupy zobowiązanych alimentacyjnie, a jednocześnie uprawnionych do złożenia takiego wniosku. Z kolei art. 17 ust. 1 u.ś.r nie zawiera wskazania, która z takich osób powinna sprawować opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, ani też jakimi kryteriami należy się kierować przy wskazaniu takiej osoby. Powyższe wskazuje, że brak jest podstaw uzasadniania odmowy ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego normami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, określającymi obowiązek alimentacyjny, obciążający krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo osoby podlegającej opiece. Decyzję która z nich złoży wniosek o przyznanie świadczenia, pozostawić trzeba tym właśnie osobom. Zatem w sytuacji, gdy jedno z rodzeństwa, które w rzeczywistości sprawuje pełną opiekę nad rodzicem i z tego tytułu zrezygnowało z pracy lub nie podejmuje zatrudnienia, ubiega się o świadczenie pielęgnacyjne, nie ma podstaw do pozbawiania go tego prawa jedynie z tego powodu, że żyją inne dzieci, które również taki obowiązek alimentacyjny mogą wypełniać, a nie zwróciły się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.

Z uwagi na fakt, że posiadanie rodzeństwa generalnie nie stanowi negatywnej przesłanki dotyczącej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, nie może jej też stanowi podniesiony przez organ II instancji – brak współpracy skarżącej w zakresie ujawnienia adresów zamieszkania swojego rodzeństwa. Skarżąca podniosła, że jest skłócona z rodzeństwem i nie zna ich dokładnych adresów. Ponadto organ mógł samodzielnie wyszukać dane, które jego zdaniem były konieczne. Należy jednak nadmienić, że wobec prawa osób równolegle zobligowanych do świadczenia alimentacyjnego do decydowania, które z nich będzie się opiekować niepełnosprawnym członkiem rodziny, trudno czynić skarżącej zarzut, iż brak wskazania adresów zamieszkania jej rodzeństwa świadczy o braku współpracy z organem pomocowym. Skarżąca w żaden sposób nie uniemożliwiała przeprowadzenia wywiadu środowiskowego i współpracowała z organem pomocowym celem ustalenia, czy jej niepodejmowanie zatrudnienia było konieczne z uwagi na fakt sprawowania opieki nad niepełnosprawna matką.

Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 145 §1 pkt 1a p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzająca ją decyzję organu I instancji, o czym orzeczono w sentencji wyroku.

O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 p.p.s.a. w związku z art. 205 § 2 p.p.s.a. i § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. (Dz. U. z 2018 r. poz. 265 z późn. zm.) w sprawie opłat za czynności adwokackie, na które składa się kwota w wysokości 480 zł. z tytułu postępowania przed sądem administracyjnym w pierwszej instancji.


ZDANIE ODRĘBNE

Uzasadnienie zdania odrębnego od uzasadnienia wyroku

W niniejszej sprawie podzielam poglądy Naczelnego Sądu Administracyjnego, iż "nie bez znaczenia dla sprawy jest okoliczność, że (...) posiada oprócz skarżącej, jeszcze dwoje dorosłych dzieci, a zatem, występują inne osoby, które powinny (osobiście bądź finansowo) włączyć się do opieki nad niepełnosprawną matką, do czego są zobowiązane zgodnie z ustawą Kodeks rodzinny i opiekuńczy (...) skarżąca nie jest jedyną osobą, na której ciąży obowiązek opieki nad matką, na co słusznie wskazywano w niniejszej sprawie. Ponadto należy zaznaczyć, że w ramach systemu pomocy społecznej istnieją różne formy wsparcia osób w opiece nad ich bliskimi umożliwiające opiekunom zachowanie aktywności zawodowej, w tym pomoc w formie usług opiekuńczych" (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 grudnia 2023 r., sygn. I OSK 2322/22, opubl. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych), "jak prawidłowo wskazał to Sąd pierwszej instancji, opieka sprawowana przez skarżącą może być wspomagana przez dwóch braci skarżącej, przy czym wsparcie to nie musi przybierać postaci świadczeń osobistych. Sprawowany wymiar opieki, w tym w związku z uwzględnieniem możliwości wsparcia ze strony rodzeństwa, nie charakteryzuje się zatem związkiem przyczynowo-skutkowym wymaganym do przyznania wnioskowanego świadczenia" (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 lutego 2024 r., sygn. I OSK 128/23, opubl. w CBOSA), "w okolicznościach niniejszej sprawy nie można pominąć również faktu, że w niedalekiej odległości od matki skarżącej ( w sąsiedniej miejscowości) mieszka jej druga córka, która - jak sama podała – sprawuje czasami opiekę nad matką. Okoliczność ta nie ma co prawda decydującego znaczenia przy ocenie istotnej w sprawie przesłanki związku przyczynowego, jednak nie pozostaje bez wpływu na tę ocenę, bowiem obrazuje możliwości rodziny związane z organizacją opieki nad niepełnosprawnym jej członkiem" (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 lutego 2024 r., sygn. I OSK 229/23, podobnie wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 21 lutego 2024 r., sygn. I OSK 158/23, opubl. w CBOSA).

Zatem jeżeli osoba wymagająca opieki ma oprócz osoby skarżącej jeszcze inne dzieci, z których część zamieszkuje w nieznacznej odległości od tej osoby, to realizując obowiązek alimentacyjny, w zakresie je obciążającym, mogą one wspomóc osobę skarżącą w opiece nad wymagającym opieki. Natomiast dzieci zamieszkujące w dalszej odległości, również realizując obowiązek alimentacyjny, w zakresie je obciążającym, powinny wspomóc tę osobę w inny sposób tj. finansując pomoc w opiece nad nią. Zgodnie bowiem z art. 128 k.r.o., obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny), obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Stosownie do treści art. 129 § 2 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, krewnych w tym samym stopniu, w tym wypadku dzieci, obowiązek alimentacyjny obciąża, co należy podkreślić, w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym. Natomiast zgodnie z art. 135 § 1 k.r.o., zakres świadczeń alimentacyjnych zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego. Z kolei stosownie do § 2 tego przepisu, wykonanie obowiązku alimentacyjnego wobec osoby niepełnosprawnej, może, ale nie musi, polegać w całości lub w części na osobistych staraniach o utrzymanie uprawnionego; w takim wypadku świadczenie alimentacyjne pozostałych zobowiązanych, polega na pokrywaniu w całości lub w części kosztów utrzymania uprawnionego. Zgodnie zaś z art. 140 § 1 k.r.o., osoba, która dostarcza drugiemu środków utrzymania, będąc zobowiązana z tego powodu, że uzyskanie na czas świadczeń alimentacyjnych od osoby zobowiązanej w tej samej kolejności, byłoby dla uprawnionego niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami, może żądać zwrotu od osoby, która powinna była te świadczenia spełnić. Okoliczności te mają co najmniej pośrednie znaczenie dla oceny czy zachodzi bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez wnioskującego o świadczenie pielęgnacyjne, a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną.

Pomoc społeczna ma charakter subsydiarny, ponieważ to na rodzinie ciąży obowiązek opieki nad osobą niepełnosprawną. Pomoc Państwa jest zatem możliwa jedynie wówczas, gdy wnioskujący o nią wykaże w sposób niebudzący wątpliwości, że wyczerpał wszystkie inne możliwości zapewnienia opieki osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji (w tym m.in. współdziałanie wszystkich dzieci w opiece, ew. zatrudnienie opiekuna, czy skorzystanie z usług opiekuńczych), a mimo to - ze względu na rzeczywisty zakres opieki, wynikający z potrzeb osoby niepełnosprawnej (a dokładniej, jej stanu zdrowia) – istnieje konieczność rezygnacji z zatrudnienia bądź ww. sytuacja uniemożliwia jego podjęcie (zob. np. wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 10 października 2022 r., sygn. III SA/Kr 699/22, z dnia 12 września 2022 r., sygn. III SA/Kr 335/22 czy z dnia 7 grudnia 2022 r., sygn. III SA/Kr 1104/22, opubl. w CBOSA).

Możliwość współdziałania rodzeństwa wnioskującego o świadczenie pielęgnacyjne w opiece nad niepełnosprawnym rodzicem, jest postrzegana jako element związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem aktywności zawodowej wnioskującego, a potrzebą sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. W sytuacji gdy istnieją inne osoby zobowiązane do alimentacji, w stosunku do których brak jest obiektywnych przeszkód w realizacji ww. ustawowego obowiązku, brak jest związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem (rezygnacją) z zatrudnienia a opieką nad osobą niepełnosprawną, ponieważ w opiece powinny uczestniczyć również pozostałe osoby zobowiązane do alimentacji, a zatem nie zachodziła konieczność rezygnacji przez wnioskującego o świadczenie pielęgnacyjne z zatrudnienia, a dokładniej nie było przeszkód, aby takie zatrudnienie podjął. Co więcej, nie do pogodzenia z interesem społecznym, a w interesie społecznym jest przestrzeganie całego obowiązującego porządku prawnego, byłaby taka wykładnia art. 17 ust. 1 u.ś.r., z której wynikałoby, że obowiązki Państwa obejmujące pomoc rodzinie, wyprzedzałyby obowiązki alimentacyjne dzieci względem rodziców, ponieważ w takiej sytuacji doszłoby do przerzucenia realizacji tych obowiązków na całe społeczeństwo w sytuacji, gdy powinny one zostać zrealizowane przez członków rodziny. Doprowadziłoby to też do – z jednej strony – uprzywilejowania tych, którzy nie wywiązują się ze swych obowiązków wobec rodziców (gdyż to Państwo miałoby płacić jednemu z wielu dzieci za opiekę nad rodzicem, zwalniając pozostałych faktycznie i finansowo z zapewnienia opieki rodzicowi) oraz – z drugiej strony – dodatkowego obciążenia tych, którzy wywiązują się ze swych obowiązków względem swoich rodziców, a mimo to ich podatki przeznaczane byłyby na pomoc osobom, których dzieci z tych obowiązków się nie wywiązują. Zdaniem Sądu, godziłoby to w konstytucyjną zasadę równości wobec prawa, wyrażoną w art. 32 ust. 1, czy też zasadę sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP). Pominięcie regulacji kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przy wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w zakresie konieczności wywiązania się z obowiązku alimentacyjnego dzieci względem rodzica, naruszałoby też zasadę praworządności (art. 7 Konstytucji RP), czy obowiązek przestrzegania prawa RP (art. 83 Konstytucji RP). Wobec tego "limitowanie" dostępu do świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o kryterium konieczności wypełnienia przez wszystkie dzieci obowiązku alimentacyjnego względem rodzica, nie może zostać uznane za naruszenie kryteriów przyznania tego świadczenia wyrażonych w ustawie o świadczeniach rodzinnych. Ustawa ta jest jedną z wielu ustaw obowiązujących w polskim systemie prawnym i w żaden sposób nie uchyla, czy nie ogranicza obowiązków dzieci wobec rodziców. Przepisy regulujące pomoc społeczną nie cechują się autonomią od innych gałęzi prawa (w tym wypadku prawa rodzinnego) jaką cechuje się prawo podatkowe. Dlatego, zdaniem Sądu, wsparcia Państwa wymaga jedynie ten opiekun osoby z niepełnosprawnością, który sprawując faktycznie opiekę nad rodzicem, wykaże że nie może uzyskać (wyegzekwować) pomocy od rodzeństwa i z tego względu zmuszony jest zrezygnować z pracy, czy też nie może jej podjąć (zob. wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 5 czerwca 2023 r., sygn. III SA/Kr 375/23, z dnia 24 października 2022 r., sygn. III SA/Kr 669/22 i z dnia 5 grudnia 2022 r., sygn. III SA/Kr 918/22, opubl. w CBOSA).

Z powyższych przyczyn nie podzielam stanowiska Sądu wyrażonego w uzasadnieniu wyroku Sądu z dnia 12 września 2024 r. w tym zakresie.

Podzielam natomiast stanowisko wyrażone w uzasadnieniu wyroku Sądu z dnia 12 września 2024 r., że brak współpracy skarżącej w zakresie ujawnienia adresów zamieszkania swojego rodzeństwa, nie stanowi negatywnej przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, bowiem organ mógł samodzielnie ustalić dane, które jego zdaniem były konieczne. Ponadto skarżąca w żaden sposób nie uniemożliwiała przeprowadzenia wywiadu środowiskowego i poczynienia przez organ wszelkich ustaleń koniecznych do stwierdzenia, czy istotnie jej niepodejmowanie zatrudnienia było konieczne z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawna matką.