Wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt II SA/Gl 1676/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Data orzeczenia: 2024-02-26 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 28 ust. 1
journal: Dz.U. 2022 poz 1577
law: Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Dziuk, Sędziowie Asesor WSA Aneta Majowska, Sędzia WSA Krzysztof Nowak (spr.), Protokolant Monika Rał, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 26 lutego 2024 r. sprawy ze skargi B. P. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 31 lipca 2023 r. nr 010070/680/5962303/2022 w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. z dnia 23 czerwca 2023 r., 2. zasądza od Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz skarżącej 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną przez B.P. (dalej: "skarżąca") decyzją z dnia 18 lipca 2022 r., znak: [...], Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "Prezes ZUS" lub "organ odwoławczy"), działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 4 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2022 r., poz. 2000 ze zm.) – dalej: "k.p.a." oraz art. 28 ust. 1 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2022 r., poz. 1577 ze zm.) – dalej: "u.p.p.w.d.", utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "organ I instancji" lub "ZUS") z dnia 26 czerwca 2023 r., znak: [...], w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego na dziecko: O. W., za okres od 1 lutego 2023 r. do 30 kwietnia 2023 r., w łącznej kwocie 1.500,00 zł.

Powyższa decyzja zapadła w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:

Decyzją z dnia 25 maja czerwca 2023 r., ZUS stwierdził, że wypłacone skarżącej świadczenie wychowawcze na małoletnią córkę, za okres od 1 lutego 2023 r. do 30 kwietnia 2023 r., w łącznej kwocie 1.500,00 zł stanowi nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze, o którym mowa w art. 25 u.p.p.w.d. W uzasadnieniu decyzji poza wskazanym przedmiotu decyzji organ I instancji wskazał, że skarżąca jest zobowiązana do zwrotu pobranego nienależnie świadczenia łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, które są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczenia do dnia spłaty. Kwota odsetek za okres od 1 marca 2023 r. do 25 maja 2023 r., czyli do dnia wydania decyzji wynosi 43,97 zł.

W szeroko uzasadnionym odwołaniu od powyższej decyzji skarżąca podniosła m.in., że małoletnia córka nieprzerwanie od 1 grudnia 2016 r. zamieszkuje z nią, a od czerwca 2022 r. jest na jej wyłącznym utrzymaniu, gdyż ojciec dziecka nie płaci żadnych alimentów na dziecko ani nie pokrywa kosztów jego utrzymania w jakikolwiek inny sposób. Ojciec dziecka nigdy od 1 grudnia 2016 r. nie zamieszkiwał z dzieckiem i nie sprawował nad nim opieki.

Opisaną na wstępie decyzją organ odwoławczy utrzymał w mocy decyzję organu I instancji.

Organ odwoławczy w uzasadnieniu stwierdził, że na podstawie zgromadzonej w sprawie dokumentacji brak jest podstaw do uchylenia decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Ponadto zaznaczył, że decyzją z dnia 31 lipca 2023 r. utrzymał w mocy decyzję ZUS z 23 czerwca 2023 r. o uchyleniu skarżącej prawa do świadczenia wychowawczego na dziecko na okres od 1 lutego 2023 r. do 31 maja 2023 r.

W osobistej skardze na powyższą decyzję skarżąca zarzuciła organowi odwoławczemu naruszenie przepisów:

wydanie jej z rażącym naruszenie prawa, a mianowicie art. 15 k.p.a. oraz art. 138 § 1 k.p.a., skutkujące nieważnością postępowania, polegającym na nierozpoznaniu w ogóle wniesionego odwołania z dnia 18 lipca 2023 r. na decyzję ZUS z dnia 25 czerwca 2023 r. w sprawie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia i pozbawienie skarżącej prawa do dwuinstancyjności postępowania i ponownego wszechstronnego rozpoznania sprawy, albowiem w świetle wezwania Prezesa ZUS z dnia 20 lipca 2023 r. doręczonego skarżącej w dniu 3 sierpnia 2023 r. wniesione odwołanie wraz z załącznikami miało być nieczytelne, a odwołanie wraz z załącznikami zostało ponownie przesłane za pośrednictwem pracownika ZUS w dniu 3 sierpnia 2023 r. oraz ponownie przesłane za pośrednictwem portalu PUE ZUS w dniu 9 sierpnia 2023 r., podczas gdy zaskarżona decyzja rzekomo wydana po rozpoznaniu odwołania została sporządzona w dniu 31 lipca 2023 r., a zatem przed doręczeniem organowi czytelnego odwołania wraz z załącznikami i w ogóle przed doręczeniem stronie wezwania do ponownego przesłania ww. odwołania wraz z załącznikami z powodu ich "nieczytelności" dla organu;

wydanie jej z rażącym naruszeniem prawa, a mianowicie art. 15 k.p.a. oraz art. 138 § 1 k.p.a., skutkujące nieważnością postępowania, polegającym na nierozpoznaniu w ogóle wniesionego odwołania z dnia 18 lipca 2023 r. na decyzję ZUS z dnia 23 czerwca 2023 r. o uchyleniu prawa do świadczenia wychowawczego i pozbawienie strony prawa do dwuinstancyjności postępowania i ponownego wszechstronnego rozpoznania sprawy poprzez nierozpoznanie w ogóle i nie odniesienie się do żadnego z zarzutów wskazanych w ww. odwołaniu;

wydanie jej bez podstawy prawnej oraz bez podstawy faktycznej, skutkujące nieważnością postępowania administracyjnego wskazaną w art. 156 k.p.a.;

naruszenie przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 8 k.p.a., art. 11 k.p.a. oraz art. 107 § 3 k.p.a. polegające na zaniechaniu wyjaśnienia podstaw prawnych wydanej decyzji oraz zaniechaniu wskazania ustaleń faktycznych będących podstawą wydanej decyzji;

wydanie jej z rażącym naruszeniem prawa, w szczególności ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz przepisów kodeksu postępowania administracyjnego, skutkujące nieważnością postępowania administracyjnego wskazaną w art. 156 k.p.a.;

oparcie się przy ustalaniu istotnych dla sprawy okoliczności faktycznych na dowodach, które są fałszywe, w szczególności na złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej fałszywym oświadczeniu ojca dziecka, że rzekomo zamieszkuje wraz z małoletnią córką i ponosi koszty jej utrzymania, co nie jest zgodne z prawdą;

wydanie jej w wyniku przestępstwa polegającego na złożeniu pod rygorem odpowiedzialności karnej fałszywego oświadczenia przez ojca dziecka odnośnie z nim zamieszkiwania i ponoszenia kosztów jego utrzymania, które to oświadczenie stało się podstawą do bezprawnego i bezzasadnego uchylenia matce prawa do świadczenia wychowawczego na małoletnią, która z nią zamieszkuje nieprzerwanie od dnia 1 grudnia 2016 r. i której koszty utrzymania ponosi, a od czerwca 2022 r. ponosi je całkowicie samodzielnie bez jakiegokolwiek udziału ojca w pokryciu tych kosztów, skutkujące koniecznością wznowienia postępowania;

wydanie jej w wyniku przestępstwa polegającego na ukryciu dokumentów i wyjaśnień złożonych przeze mnie w dniu 14 maja 2023 r. wysłanych w terminie 7 dni od odebrania wezwania z dnia 28 kwietnia 2023 r. i ich całkowite pominięcie przy wydaniu bezprawnej i niemającej oparcia w prawie ani w okolicznościach faktycznych decyzji z dnia 26 czerwca 2023 r., co wyczerpuje znamiona czynu z art. 276 k.k. i z art. 231 k.k., skutkujące koniecznością wznowienia postępowania;

rażące naruszenie prawa, a to art. 10 § 1 k.p.a. oraz art. 138 § 1 pkt 1 i 2 k.p.a. poprzez bezprecedensowe pozbawienie strony prawa do czynnego udziału w każdym stadium postępowania oraz poprzez uniemożliwienie stronie wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań przed wydaniem decyzji z dnia 26 czerwca 2023 r. nakazującej zwrot świadczenia wychowawczego za okres od 1 lutego 2023 r. do 30 kwietnia 2023 r. i nieuchylenie ww. decyzji organu I instancji tj. wydanie decyzji w warunkach całkowitego pozbawienia strony czynnego udziału w postępowaniu, o którym mowa w przepisach kpa, skutkujące nieważnością postępowania i koniecznością jego wznowienia;

rażące naruszenie prawa, a to art. 10 § 1 k.p.a. w zw. z art. 73 § 1 k.p.a. i art. 138 § 1 i 2 k.p.a. poprzez bezprecedensowe pozbawienie strony prawa do czynnego udziału w każdym stadium postępowania, skutkujące nieważnością postępowania polegające na bezprecedensowym pozbawieniu strony prawa wglądu do akt sprawy całkowicie przed wydaniem decyzji, a także po jej wydaniu a przed jej doręczeniem poprzez udostępnienie wybiórczych dokumentów z akt sprawy dotyczącej świadczenia wychowawczego w postaci jedynie moich pism i wniosków kierowanych do ZUS oraz korespondencji z ZUS kierowanej do mnie, z całkowitym pominięciem dokumentów, na które organ powołał się w zaskarżonej decyzji - w szczególności wniosku M. W. o przyznanie mu świadczenia wychowawczego na O. W. oraz dokumentów przez niego złożonych, a także decyzji wydanych w stosunku do M. W. , które - w ocenie ZUS - miały stać się podstawą do uchylenia matce świadczenia wychowawczego na dziecko, które cały czas z nią zamieszkuje od dnia 1 grudnia 2016 r. i którego koszty utrzymania ponosi całkowicie samodzielnie od czerwca 2022 r., a następnie wydania decyzji o zwrocie świadczenia wychowawczego za okres od 1 lutego 2023 r. do 30 kwietnia 2023 r. utrzymanej decyzją Prezesa ZUS w mocy;

rażące naruszenie przepisów prawa, skutkujące nieważnością postępowania, a to art. 10 § 1 k.p.a. w zw. z art. 61 § 4 k.p.a. i art. 138 § 1 pkt 1 i 2 k.p.a. poprzez całkowicie bezzasadne pozbawienie strony prawa do czynnego udziału w postępowaniu, w szczególności poprzez wydanie decyzji merytorycznej bez wszczęcia postępowania w przedmiocie zwrotu świadczenia wychowawczego za okres od 1 lutego 2023 r. do 30 kwietnia 2023 r. i bez powiadomienia strony o wszczęciu takiego postępowania i utrzymanie sprzecznej z prawem decyzji organu I instancji przez Prezesa ZUS;

rażące naruszenie przepisów prawa, skutkujące nieważnością postępowania, a to art. 6 k.p.a., art. 7 k.p.a. i art. 77 § 1 k.p.a. i art. 138 § 1 pkt 1 i 2 k.p.a. poprzez całkowite zaniechanie wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy i bezprawne oparcie się przy wydaniu zaskarżonej decyzji wyłącznie na fałszywym oświadczeniu ojca dziecka o rzekomym zamieszkiwaniu z dzieckiem, na którego świadczenie wychowawcze się ubiega oraz rzekomym ponoszeniu przez niego kosztów utrzymania tego dziecka, podczas gdy z akt sprawy jednoznacznie wynika, że matka zamieszkuje z O. W. od dnia 1 grudnia 2016 r. i od czerwca 2022 r. pokrywa samodzielnie całość kosztów utrzymania dziecka, a od 1 grudnia 2016 r. ojciec nigdy nie zamieszkiwał ani nie przebywał z dzieckiem i od czerwca 2022 r. nie łoży jakichkolwiek środków na utrzymanie dziecka i nieuchylenie sprzecznej z prawem decyzji organu 1 instancji przez Prezesa ZUS;

rażące naruszenie przepisów prawa, skutkujące nieważnością postępowania, a to art. 6 k.p.a., art. 7 k.p.a. i art. 77 § 1 k.p.a. poprzez wydanie zaskarżonej decyzji o uchyleniu prawa do świadczenia wychowawczego od 1 lutego 2023 r. do 31 maja 2023 r. a następnie decyzji o zwrocie świadczenia wychowawczego za okres od 1 lutego 2023 r. do 30 kwietnia 2023 r. na dowodach, które nie zostały przeprowadzone w niniejszej sprawie i nie znajdują się w aktach sprawy dot. mojego wniosku o udzielenie świadczenia wychowawczego na małoletnią na rok 2022/2023, a zatem oparcie decyzji na nieujawnionym materiale dowodowym nieznanym stronie postępowania, czyli na całkowicie poza procesowych domniemaniach organu niemających waloru dowodu i żadnej mocy prawnej i nieuchylenie sprzecznej z prawem decyzji organu I instancji przez Prezesa ZUS;

całkowite zaniechanie wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy i bezprawne oparcie się przy wydaniu zaskarżonej decyzji wyłącznie na fałszywym oświadczeniu ojca dziecka o rzekomym zamieszkiwaniu z dzieckiem, na którego świadczenie wychowawcze się ubiega oraz rzekomym ponoszeniu przez niego kosztów utrzymania tego dziecka, podczas gdy z akt sprawy jednoznacznie wynika, że skarżąca zamieszkuje z małoletnia córką od dnia 1 grudnia 2016 r. i od czerwca 2022 r. pokrywa samodzielnie całość kosztów utrzymania dziecka, a od 1 grudnia 2016 r. ojciec nigdy nie zamieszkiwał ani nie przebywał z dzieckiem i od czerwca 2022 r. nie łoży jakichkolwiek środków na utrzymanie małoletniej i nieuchylenie sprzecznej z prawem decyzji organu I instancji przez Prezesa ZUS;

rażące naruszenie przepisów prawa, skutkujące nieważnością postępowania, a to art 107 § 1 pkt 4 i 6 k.p.a. poprzez niewskazanie w zaskarżonej decyzji podstawy prawnej rozstrzygnięcia tj. konkretnego przepis, który zdaniem organu miał być podstawą wydanej decyzji oraz poprzez niewskazanie w zaskarżonej decyzji uzasadnienia prawnego ani faktycznego podjętego rozstrzygnięcia, albowiem treść pisma z dnia 23 czerwca 2023 r. nie spełnia przesłanek uzasadnienia prawnego i faktycznego podjętej decyzji w kontekście okoliczności ujawnionych w toku sprawy oraz rażące naruszenie przepisów prawa skutkujące nieważnością postępowania, a to art. 138 § 1 pkt 1 i 2 k.p.a. poprzez nieuchylenie całkowicie sprzecznej z prawem decyzji organu I instancji przez Prezesa ZUS;

rażące naruszenie przepisów prawa, skutkujące nieważnością postępowania, a to art. 4 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci poprzez bezprawne pozbawienie zamieszkałej ze skarżącą małoletniej córki należnego jej świadczenia wychowawczego i przyznanie tego świadczenia osobie całkowicie nieuprawnionej tj. ojcu dziecka z naruszeniem naczelnej zasady, że świadczenie wychowawcze przysługuje na częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych, którą opiekę i zaspokojenie potrzeb życiowych realizuje wyłącznie matka, a ojciec dziecka nie zamieszkuje ani nie przebywa z dzieckiem, ani też nie ponosi żadnych jego kosztów utrzymania i nakazanie zwrotu świadczenia wychowawczego za okres od 1 lutego 2023 r. do 30 kwietnia 2023 r., mimo że świadczenie to było mi należne i zostało spożytkowane na potrzeby małoletniej oraz rażące naruszenie przepisów prawa skutkujące nieważnością postępowania, a to art. 138 § 1 pkt 1 i 2 k.p.a. poprzez nieuchylenie całkowicie sprzecznej z prawem decyzji organu I instancji przez Prezesa ZUS;

rażące naruszenie przepisów prawa, skutkujące nieważnością postępowania, a to art. 4 ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d. dzieci poprzez całkowicie bezprawne uchylenie mi prawa do świadczenia wychowawczego na małoletnia córkę i nakazanie zwrotu świadczenia za okres od 1 lutego 2023 r. do 30 kwietnia 2023 r., mimo spełniania przeze mnie kryteriów wskazanych w ww. przepisie do otrzymania tego świadczenia tj. zamieszkiwania wspólnie z dzieckiem i pozostawania dziecka na moim wyłącznym utrzymaniu i bezprawne przyznanie tego świadczenie osobie nieuprawnionej tj. ojcu dziecka, który nie zamieszkuje z dzieckiem od dnia 1 grudnia 2016 r. i nie ponosi żadnych kosztów jego utrzymania od czerwca 2022 r. oraz rażące naruszenie przepisów prawa skutkujące nieważnością postępowania, a to art. 138 § 1 pkt 1 i 2 k.p.a. poprzez nieuchylenie całkowicie sprzecznej z prawem decyzji organu I instancji przez Prezesa ZUS;

rażące naruszenie przepisów prawa, skutkujące nieważnością postępowania poprzez powoływanie się przy wydaniu zaskarżonej decyzji na postanowienie z dnia 24 lipca 2020 r. o ustaleniu miejsca zamieszkania dziecka na czas postępowania rozwodowego, podczas gdy podstawą przyznania świadczenia wychowawczego jest faktyczne zamieszkiwanie z dzieckiem i ponoszenie kosztów jego utrzymania przez rodzica ubiegającego się o to świadczenie, a nie orzeczenie sądowe oraz rażące naruszenie przepisów prawa skutkujące nieważnością postępowania, a to art. 138 § 1 pkt 1 i 2 k.p.a. poprzez nieuchylenie całkowicie sprzecznej z prawem decyzji organu I instancji przez Prezesa ZUS;

rażące naruszenie przepisów prawa, skutkujące nieważnością postępowania poprzez bezprawne uchylenie prawa do świadczenia wychowawczego a następnie nakazanie zwrotu świadczenia wychowawczego za okres od dnia 1 lutego 2023 r. do dnia 30 kwietnia 2023 r., mimo że małoletnia faktycznie zamieszkuje od 1 grudnia 2016 r. ze skarżącą matką i to ona ponosi wyłącznie koszty utrzymania małoletniej, a ojciec nie zamieszkuje z dzieckiem i nie ponosi żadnych kosztów utrzymania dziecka, a także mimo treści art. 26 § 2 k.c., zgodnie z którym, "jeżeli władza rodzicielska przysługuje na równi obojgu rodzicom mającym osobne miejsce zamieszkania, miejsce zamieszkania dziecka jest u tego z rodziców, u którego dziecko stale przebywa. Jeżeli dziecko nie przebywa stale u żadnego z rodziców, jego miejsce zamieszkania określa sąd opiekuńczy.", co jednoznacznie oznacza, że ingerencja sądu w miejsce zamieszkania dziecka stale przebywającego z matka nie jest i nigdy nie była dopuszczalna oraz rażące naruszenie przepisów prawa skutkujące nieważnością postępowania, a to art. 138 § 1 pkt 1 i 2 k.p.a. poprzez nieuchylenie całkowicie sprzecznej z prawem decyzji organu I instancji przez Prezesa ZUS;

rażące naruszenie przepisów prawa, skutkujące nieważnością postępowania, a to art. 22 u.p.p.w.d. poprzez bezprawne powołanie się przez organ na postanowienie z dnia 24 lipca 2020 r. wydane przez sędziego prawomocnie wyłączonego od prowadzenia sprawy o rozwód i wskazanie - mimo podniesienia przez wnioskodawczynię, że to ona jest uprawniona do pobierania świadczenia, gdyż zamieszkuje z dzieckiem i samodzielnie ponosi koszty jego utrzymania, a ojciec dziecka złożył pod rygorem odpowiedzialności karnej fałszywe oświadczenie w tym zakresie - że rzekomo organ nie zajmuje się kwestiami związanymi ze sprawowaniem opieki nad dzieckiem, podczas gdy wskazany wyżej przepis obliguje organ do ustalenia, z którym z rodziców dziecko rzeczywiście i faktycznie zamieszkuje i kto ponosi jego koszty utrzymania, gdyż tylko i wyłącznie od tego zależy, który z rodziców jest uprawniony do pobierania świadczenia wychowawczego oraz rażące naruszenie przepisów prawa skutkujące nieważnością postępowania, a to art. 138 § 1 pkt 1 i 2 k.p.a. poprzez nieuchylenie całkowicie sprzecznej z prawem decyzji organu I instancji przez Prezesa ZUS;

rażące naruszenie przepisów prawa, skutkujące nieważnością postępowania, a to art. 15 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci poprzez bezprawne powołanie się przez organ na postanowienie z dnia 24 lipca 2020 r. wydane przez sędziego prawomocnie wyłączonego od prowadzenia sprawy o rozwód i bezprawne uchylenie matce prawa do świadczenia wychowawczego na dziecko, które z nią zamieszkuje i wskazanie - mimo podniesienia przez wnioskodawczynię, że to ona jest uprawniona do pobierania świadczenia, gdyż zamieszkuje z dzieckiem i samodzielnie ponosi koszty jego utrzymania, a ojciec dziecka złożył pod rygorem odpowiedzialności karnej fałszywe oświadczenie w tym zakresie - że rzekomo organ nie zajmuje się kwestiami związanymi ze sprawowaniem opieki nad dzieckiem, podczas gdy wskazany wyżej przepis obliguje organ do ustalenia, z którym z rodziców dziecko rzeczywiście i faktycznie zamieszkuje i kto ponosi jego koszty utrzymania, gdyż tylko i wyłącznie od tego zależy, który z rodziców jest uprawniony do pobierania świadczenia wychowawczego oraz rażące naruszenie przepisów prawa skutkujące nieważnością postępowania, a to art. 138 § 1 pkt 1 i 2 k.p.a. poprzez nieuchylenie całkowicie sprzecznej z prawem decyzji organu I instancji przez Prezesa ZUS;

rażące naruszenie przepisów prawa, skutkujące nieważnością postępowania, a to art. 6 k.p.a., art. 7 k.p.a. oraz art. 52 § 3 k.p.c. i oparcie się przy wydawaniu decyzji o uchyleniu prawa do świadczenia wychowawczego a następnie decyzji o nakazaniu zwrotu świadczenia wychowawczego za okres od dnia 1 lutego 2023 r. do dnia 30 kwietnia 2023 r. na postanowieniu z dnia 24 lipca 2020 r. wydanym w sprawie [...] przez prawomocnie wyłączonego od prowadzenia tej sprawy sędziego, które to postanowienie zgodnie z powołanym wyżej przepisem nie ma żadnej mocy prawnej i nie wywołuje żadnych skutków prawnych, albowiem zostało wydane przez sędziego po złożeniu już w 2018 r. wniosku o jego wyłączenie, które to wnioski zostały prawomocnie uwzględnione postanowieniem z dnia 26 sierpnia 2021 r., sygn. [...], a zatem postępowanie z udziałem wyłączonego sędziego od chwili złożenia pierwszego wniosku o jego wyłączenie od prowadzenia sprawy zniosło się z mocy powołanego wyżej przepisu oraz rażące naruszenie przepisów prawa skutkujące nieważnością postępowania, a to art. 138 § 1 pkt 1 i 2 k.p.a. poprzez nieuchylenie całkowicie sprzecznej z prawem decyzji organu I instancji przez Prezesa ZUS;

rażące naruszenie przepisów prawa, skutkujące nieważnością postępowania, a to art. 6 k.p.a., art. 7 k.p.a. oraz art. 363 § 1 k.p.c. poprzez oparcie się przy wydawaniu decyzji o uchyleniu prawa do świadczenia wychowawczego a następnie decyzji o nakazaniu zwrotu świadczenia wychowawczego za okres od dnia 1 lutego 2023 r. do dnia 30 kwietnia 2023 r. na postanowieniu z dnia 24 lipca 2020 r., które do chwili obecnej nie jest prawomocne, albowiem do chwili obecnej - mimo złożenia w terminie i opłacenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia postanowienia i doręczenia go wraz z uzasadnieniem - nie otrzymałam tego postanowienia wraz z uzasadnieniem, a zatem nie otworzył mi się jeszcze termin do jego zaskarżenia oraz rażące naruszenie przepisów prawa skutkujące nieważnością postępowania, a to art. 138 § 1 pkt 1 i 2 k.p.a. poprzez nieuchylenie całkowicie sprzecznej z prawem decyzji organu I instancji przez Prezesa ZUS;

rażące naruszenie przepisów prawa, skutkujące nieważnością postępowania, a to art. 6 k.p.a., art. 7 k.p.a. i pominięcie okoliczności faktycznej, że toczy się śledztwo w sprawie przekroczenia uprawnień przez sędziów SO [...] w W.w związku z wydaniem postanowienia z dnia 24 lipca 2020 r., które według organu ma stanowić podstawę do uchylenia matce prawa do świadczenia wychowawczego, podczas gdy okoliczność ta ma istotne znaczenia i nie pozwala na dokonywanie ustaleń faktycznych na podstawie dokumentu, co do którego zachodzi uzasadnione podejrzenie, że został wydany w wyniku przestępstwa oraz rażące naruszenie przepisów prawa skutkujące nieważnością postępowania, a to art. 138 § 1 pkt 1 i 2 k.p.a. poprzez nieuchylenie całkowicie sprzecznej z prawem decyzji organu I instancji przez Prezesa ZUS;

rażące naruszenie przepisów prawa, skutkujące nieważnością postępowania, a to art. 6 k.p.a., art. 7 kpa oraz art. 25 ust. 2 u.p.p.w.d. poprzez nakazanie zwrotu świadczenia wychowawczego za okres od dnia 1 lutego 2023 r. do dnia 30 kwietnia 2023 r. bez udowodnienia, a nawet bez chociażby wskazania, z jakich to rzekomo przyczyn wypłacone matce świadczenie wychowawcze za powyższy okres zostało przez organ uznane za nienależne oraz rażące naruszenie przepisów prawa skutkujące nieważnością postępowania, a to art. 138 § 1 pkt 1 i 2 k.p.a. poprzez nieuchylenie całkowicie sprzecznej z prawem decyzji organu I instancji przez Prezesa ZUS.

Na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a), b) i c) i art. 145 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.) dalej: "p.p.s.a.", wniosła o:

- stwierdzenie nieważności w całości wyżej opisanej decyzji Prezesa ZUS z dnia 31 lipca 2023 r. zaskarżonej w całości oraz poprzedzającej jej decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 26 czerwca 2023 r. w sprawie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego na dziecko O. W. z przyczyn wskazanych w art. 156 kpa i umorzenie postępowania administracyjnego, ewentualnie o uchylenie w całości opisanej wyżej decyzji Prezesa ZUS z dnia 31 lipca 2023 r. oraz poprzedzającej jej decyzji ZUS Centrum Obsługi Świadczeń dla Rodzin z dnia 26 czerwca 2023 r. i umorzenie postępowania administracyjnego. Ponadto wniosła o rozpoznanie sprawy i skierowanie jej na rozprawę.

W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko i wniósł o oddalenie skargi. Przedstawił przebieg postępowania w sprawie. Odnosząc się do zarzutów pozbawienia strony prawa do czynnego udziału w każdym stadium postępowania wskazał, że postępowanie prowadzone było w postaci elektronicznej i skarżąca miała pełny dostęp do dokumentów zgromadzonych w swojej sprawie, w tym do dokumentów w formie papierowej, które zostały przez nią złożone. Zdaniem Prezesa ZUS nie można mówić o pozbawienia strony prawa do czynnego udziału w każdym stadium postępowania, skoro wnioskodawczyni przez cały czas trwającego postępowania miała dostęp do akt swojej sprawy prowadzonych w formie elektronicznej i była informowana o wyrokach złożonych przez jej męża zapadłych w sprawie o rozwód, które stanowiły podstawę uchylenia w części decyzji Zakładu przyznającej prawo do świadczenia wychowawczego na okres świadczeniowy 2022/2023. Organ odwoławczy podkreślił, że pismem z dnia 28 kwietnia 2023 r. wezwano skarżącą odo ustosunkowania się do orzeczenia Sądu Okręgowego W. z dnia 24 lipca 2020 r., sygn. [...], a także do złożenia orzeczeń sądowych, o ile zostały wydane z datą późniejszą, na okoliczność miejsca zamieszkania dziecka oraz złożenie wyjaśnień poprzez formularz POC, jak sprawowana jest opieka nad dzieckiem, gdzie dziecko zamieszkuje i kto ponosi koszty jego utrzymania. Na wezwanie skarżąca udzieliła odpowiedzi. Zdaniem organu odwoławczego okoliczność, że wydana w sprawie decyzja nie odpowiada oczekiwaniom skarżącej nie uzasadnia twierdzeń, że doszło do rażącego naruszenia prawa polegającego na pozbawieniu strony czynnego udziału w każdym stadium postępowania. Skarżąca składała pisma w sprawie, które zostały wzięte pod uwagę przy rozpoznaniu sprawy, a o przedłożonych przez jej męża wyrokach sądu, które były istotne dla rozpoznania sprawy, była informowana.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje:

Stosownie do treści art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 2492 ze zm.) w zw. z art. 3 § 1 p.p.s.a., zwanej dalej, sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, stosując środki określone w ustawie. Kontrola sądu polega na zbadaniu zgodności z prawem (legalności) zaskarżonego aktu (odpowiednio decyzji, postanowienia) z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Sąd nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, zgodnie z dyspozycją art. 134 § 1 p.p.s.a.

Sąd administracyjny nie rozstrzyga więc merytorycznie, lecz ocenia zgodność decyzji z przepisami prawa.

Skarga zasługiwała na uwzględnienie, ale nie z wszystkich przyczyn w niej wskazanych.

Zgodnie z art. 2 ust. 1 u.p.p.w.d., w brzmieniu obowiązującym na datę wydania zaskarżonej decyzji, osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu.

Jak stanowił ust. 2 tego przepisu "Za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się:

1) (uchylony);

a) (uchylony);

2) świadczenie wychowawcze przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą to świadczenie;

3) (uchylony);

4) (uchylony);

5) świadczenie wychowawcze wypłacone osobie innej niż osoba, której świadczenie zostało przyznane, z przyczyn niezależnych od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych;

6) świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia."

W sprawach odmowy przyznania świadczenia wychowawczego, uchylenia lub zmiany prawa do świadczenia wychowawczego oraz nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego Zakład Ubezpieczeń Społecznych wydaje decyzję (art. 13a ust. 4 u.p.p.w.d.).

W ocenie Sądu przepisów o nienależnie pobranym świadczeniu, w szczególności art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, nie można interpretować ani stosować w sposób, który prowadziłby do rezultatów niedających się pogodzić z ratio legis ustawy. Sąd podziela zatem stanowisko zawarte w wyrokach: WSA w Gliwicach z dnia 29 listopada 2023 r., sygn. akt II SA/Gl 1204/23 czy WSA w Krakowie z dnia 23 stycznia 2024 r., sygn. akt III SA/Kr 1301/23, przyjmując je za własne w niniejszej sprawie.

Świadczenie wychowawcze jest wypłacane na potrzeby dziecka i kluczowym ustaleniem w sprawie powinno być ustalenie czy świadczenie zostało spożytkowane w taki właśnie sposób. Świadczenie wychowawcze ma służyć dziecku poprzez częściowe pokrycie wydatków związanych z jego wychowywaniem, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych (art. 4 p.p.w.d.). Rodzic dziecka jest jedynie podmiotem, któremu z formalnego punktu widzenia przysługuje prawo do pobrania świadczenia wychowawczego i które powinien spożytkować na potrzeby dziecka (np. wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 7 czerwca 2023 r., sygn. akt IV SA/Wr 10/23).

Przenosząc powyższe rozważania na grunt rozpatrywanej sprawy Sąd stwierdza, że decyzje orzekających w sprawie organów ZUS są wadliwe, ponieważ zapadły bez ustalenia wszystkich istotnych dla treści rozstrzygnięcia okoliczności sprawy, tj. z naruszeniem przepisów postępowania art. 7, art. 77, art. 80, art. 107 § 3 i 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

W ocenie Sądu zgromadzony materiał dowodowy nie uprawniał organów ZUS do automatycznego uznania przedmiotowego świadczenia za nienależnie pobrane bez ustalenia czy dziecko przebywało w kwestionowanym okresie u matki i czy przyznane za ten okres świadczenia wychowawcze skarżącej były wykorzystane na potrzeby dziecka. Skarżąca w korespondencji kierowanej do organów ZUS oraz w odwołaniu o decyzji organu I instancji wskazywała, że pomimo postanowienia sądu dziecko od 2016 roku przebywa u niej a od czerwca 2022 r. jest na jej wyłącznym utrzymaniu, gdyż ojciec dziecka nie płaci żadnych alimentów na dziecko ani nie pokrywa kosztów jego utrzymania w jakikolwiek inny sposób. Organy ZUS nie podjęły w ramach prowadzonych postępowań, żadnych czynności zmierzających do weryfikacji twierdzeń skarżącej, np. poprzez zlecenie właściwemu ośrodkowi pomocy społecznej przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania skarżącej. Tylko poczynienie takich ustaleń uprawnia do oceny, czy było ono nienależnie pobrane w rozumieniu przepisu art. 25 ust. 2 u.p.p.w.d. W sytuacji ustalenia przez organy ZUS, że skarżąca wykorzystała otrzymane świadczenia na potrzeby małoletniej córki uzasadnione stałoby się ustalenie, że w sprawie nie zaistniała podstawa do uznania świadczenia za nienależnie pobrane.

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, działający jako organ odwoławczy, nie podjął próby rzetelnego, wnikliwego wyjaśnienia podstawy faktycznej i prawnej rozstrzygnięcia, nie dostrzegając wadliwości decyzji, którą utrzymał w mocy, przez co należało uznać i jego rozstrzygnięcie za nieodpowiadające prawu.

Wydane przez oba organy decyzje w sposób ewidentny naruszyły przepis art. 107 § 3 k.p.a. Decyzja organu I instancji, na co słusznie zwróciła uwagę skarżąca, nie zawierała podstawy prawnej decyzji (brak wskazania jakiegokolwiek przepisu prawa materialnego) a lakoniczne uzasadnienie nie zawierało żadnego wyjaśniania faktycznego i prawnego. Podobnie stało się w przypadku zaskarżonej decyzji Prezesa ZUS, który wprawdzie wskazał w zaskarżonej decyzji art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. i art. 28 u.p.p.w.d., ale nie wskazał art. 25 tej ustawy, który ustala przesłanki uznania świadczenia wychowawczego za nienależnie pobrane. Żaden z orzekających organów nie wskazał precyzyjnie dla czego uznał i na podstawie jakiej z przesłanek wskazanych w tym przepisie ustawy przedmiotowe świadczenia za nienależnie pobrane w okresie od 1 lutego 2023 r. do 30 kwietnia 2023 r.

Sąd zwraca uwagę, że uzasadnienie decyzji administracyjnej, a takie też wydaje Zakład Ubezpieczeń Społecznych, musi spełniać wymogi określone w przepisach kodeksu administracyjnego nie może być sformułowane ogólnikowo i lakonicznie co miało miejsce w kontrolowanej sprawie. Uzasadnieniem wadliwego formułowania treści rozstrzygnięcia i jego uzasadnienia nie może być wyjaśnienie, że sprawy są prowadzone elektronicznie. Decyzje w sprawach świadczeń wychowawczych dotyczą często spraw nieszablonowych w skomplikowanych stanach faktycznych związanych z relacjami małżeńskimi czy rodzinnymi. Żadne przepisy prawa nie zwalniają organów administracji od prowadzanie tych spraw z zachowaniem podstawowych zasad wynikających z kodeksu postepowania administracyjnego. W uzasadnieniu decyzji należy przedstawić w sposób spójny, logiczny i wyczerpujący tok rozumowania organu, obrazujący proces konkretyzacji stosunku administracyjnoprawnego w danej sprawie, powinno ono określać przesłanki zastosowania tej a nie innej kwalifikacji prawnej i ustalać jakie okoliczności stanu faktycznego odpowiadają konkretnym fragmentom normy prawnej zastosowanej w sprawie. Z uzasadnienia decyzji (faktycznego i prawnego) strona powinna uzyskać wszechstronną informację o motywach, którymi kierował się organ administracji wydając rozstrzygnięcia określonej treści. Brak uzasadnienia decyzji narusza w sposób oczywisty przepisy postępowania administracyjnego i uniemożliwia właściwą kontrolę jej legalności.

Wszystkie wskazane powyżej uchybienia przepisom postępowania stwarzają podstawę do uchylenia zaskarżonego decyzji oraz poprzedzającej jej decyzji organu I instancji przy odstąpieniu od dalej idącej kontroli prawidłowości zastosowania w niniejszej sprawie prawa materialnego, do której zmierzają niektóre z zarzutów skargi. Stan faktyczny sprawy nie został prawidłowo ustalony, a kontrola zastosowania prawa materialnego następuje dopiero po ustaleniu rzeczywistego stanu faktycznego sprawy, w odniesieniu, do którego mają znaleźć zastosowanie normy prawa materialnego w niewadliwie przeprowadzonym postępowaniu. Pomimo stwierdzonych naruszeń prawa zarówno procesowego jak i materialnego, Sąd uznał, że w sprawie brak jest przesłanek z art. 156 § 1 k.p.a. do stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji i dlatego w tym zakresie nie uwzględnił wniosków skarżącej.

Organ I instancji przy ponownym rozpatrywaniu sprawy winien usunąć dostrzeżone naruszenia prawa procesowego, w szczególności zapewnić skarżącej czynny udział w postępowaniu administracyjnym. Ponownie orzekając organ powinien mieć na względzie przedstawioną wyżej ocenę prawną. Wydane w sprawie rozstrzygnięcie organ winien należycie uzasadnić uwzględniając treść art. 107 § 3 k.p.a.

Z uwagi na powyższe Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach, na podstawie art. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i art. 135 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji wyroku.

O kosztach Sąd nie orzekał wobec nieuiszczenia przez skarżącą wpisu od skargi i zwolnienia jej z obowiązku uiszczenia kosztów sądowych na podstawie art. 239 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a.