Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 2025/22
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2023-12-28 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art 182 § 2 art 188 art 203 pkt 1 art 200 art 205 § 2
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art 17 ust 1
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Marek Stojanowski Sędziowie Sędzia NSA Marian Wolanin Sędzia del. WSA Jakub Zieliński (spr.) po rozpoznaniu w dniu 28 grudnia 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej U. S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 23 czerwca 2022 r., sygn. akt III SA/Kr 65/22 sprawie ze skargi U. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie z dnia 2 listopada 2021 r. nr SKO.NP/4115/418/2021 w przedmiocie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżony wyrok, 2. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy S. z dnia 16 września 2021 r., nr GOPS.5211.69.11.2021, 3. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie na rzecz U. S. kwotę 720,- (słownie: siedemset dwadzieścia) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania za obie instancje.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie (dalej zwany też: "WSA" "Sąd I instancji") wyrokiem z dnia 23 czerwca 2022 r. o sygn. akt III SA/Kr 65/22 oddalił skargę U.S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie z dnia 2 listopada 2021 r. sygn. akt SKO.NP/4115/418/2021 w sprawie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Wyrok ten zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym.

Wójt Gminy S., po rozpoznaniu wniosku z 11 marca 2021 r., decyzją z dnia 16 września 2021 r. znak: GOPS.5211.69.11.2021 odmówił U.S. przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką A.K.

W ocenie organu I instancji brak jest dokumentów, które mogłyby potwierdzać zaprzestanie lub rezygnację skarżącej z zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką. W związku z powyższym w sprawie nie jest spełniona przesłanka rezygnacji z zatrudnienia w celu sprawowania opieki na osobą potrzebującą. Zauważono, ze skarżąca pracowała w Gminnym Ośrodku Pomocy Społecznej w S. na podstawie umów zlecenia w okresie od 07 marca 2006 r. do 30 września 2020r. , wykonując usługi opiekuńcze i pielęgnacyjne w miejscu zamieszkania podopiecznych. Ponieważ zatrudnienie było zawarte na podstawie umowy zlecenia, brak jest dokumentów jakie mogłyby świadczyć, że rezygnacja skarżącej z zatrudnienia nastąpiła w związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką. Ponadto organ zauważył, iż matka skarżącej ma siedmioro dzieci, a wykonywana przez nie praca, czy zamieszkiwanie w innych miejscowościach nie powinny, w ocenie organu, stanowić przeszkody do realizacji obowiązku alimentacyjnego wobec matki. Organ zaznaczył, że obowiązek alimentacyjny nie musi polegać na osobistej obecności, może ograniczać się do wsparcia finansowego na rzecz osoby uprawnionej. Skoro wskazane w oświadczeniu dzieci nie mogą sprawować osobistej opieki nad matką, to nie ma przeszkód, aby opiekę taką sprawowała skarżąca, zaś koszty związane z opieką, pokrywane były przez pozostałe dzieci, w ramach ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnego.

Po rozpoznaniu odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie (dalej w skrócie: "SKO" lub "Kolegium") opisaną wyżej decyzją z dnia 2 listopada 2021 r., utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

W uzasadnieniu rozstrzygnięcia Kolegium wskazało, że ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, iż skarżąca jest jedyną osobą, która sprawuje opiekę nad matką legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, przyznanym na stałe. Znaczny stopień niepełnosprawności A.K. datuje się od 28 września 2016 r. Matka skarżącej, jak wynika ze zgromadzonej dokumentacji, jest leczona na zaburzenia depresyjne, lękowe, ma zachwiania nastroju, denerwuje się, ma problemy kardiologiczne (zaawansowaną niewydolność krążenia, migotania przedsionków), jest pod stałą opieką kardiologa i psychiatry. W ramach podejmowanych czynności opiekuńczych, skarżąca pomaga matce w czynnościach higienicznych, w codziennym budzeniu, smarowaniu kremami przeciw odparzeniom, przygotowywaniu ubrań i ubieraniu. Nadto córka mierzy matce ciśnienie, poziom cukru, przygotowuje i podaje posiłki, sprząta, opłaca rachunki, robi zakupy, realizuje recepty, załatwia sprawy urzędowe, czuwa podczas snu. Skarżąca podaje, że byłaby skłonna podjąć zatrudnienie, lecz w sytuacji zdrowotnej, w jakiej znajduje się matka, nie jest to możliwie. W ocenie SKO w rozpoznawanej sprawie spełnione zostały jedynie dwie z trzech przesłanek pozytywnych przyznania świadczenia pielęgnacyjnego tj. stopień niepełnosprawności osoby wymagającej opieki oraz pozostawienie skarżącej w grupie osób związanych obowiązkiem alimentacyjnym. Odmowę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego uzasadnia niespełnienie trzeciej przesłanki, tj. brak bezpośredniego związku przyczynowego między niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą, a sprawowaniem przez nią opieki nad matką.

Kolegium wskazało, że zgodnie z treścią art. 17 ust. 1 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 poz. 111) – dale: "u.ś.r." - rezygnacja z zatrudnienia musi być celowa, a zaprzestanie wykonywania pracy musi być intencjonalne. Z akt sprawy wynika, że skarżąca, w okresie w jakim istniała niezdolność do samodzielnej egzystencji jej matki, była aktywna zawodowo. Z zaświadczenia wydanego przez GOPS w S. wynika, że skarżąca była zatrudniona na podstawie umów zlecenia w okresie od 7.03.2006 r. do 31.03.2006 r. oraz od 1.08.2007 r. do 30.09.2020 r. Tymczasem niezdolność do samodzielnej egzystencji matki skarżącej, stwierdzono na stałe w dacie 28 września 2016 r. SKO zauważyło, iż czynności opiekuńcze skarżącej bezpośrednio związane z matką sprowadzają się jedynie do pomocy przy czynnościach higienicznych i porządkowych. W związku z powyższym Kolegium uznało, że sprawowanie opieki nad matką nie ma charakteru ciągłego. Opisana częstotliwość wykonywanych czynności wskazuje na ich codzienny charakter. W ocenie Kolegium, ze zgromadzonego materiału dowodowego w żaden sposób nie wynika, aby opieka nad niepełnosprawną matką sprawowana przez skarżącą, wykluczała podjęcie przez nią aktywności zawodowej, chociażby wykonywanej w ramach umów zlecenia. Czynności składające się na szeroko rozumiane prowadzenie gospodarstwa domowego, to zbiór czynności, które nie mogą być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności skarżącej, gdyż są to typowe czynności dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo i wykonują je przed rozpoczęciem pracy lub po jej zakończeniu. Zdaniem Kolegium zakres opieki sprawowanej przez skarżącą jest do pogodzenia z równoczesnym podjęciem pracy, chociaż w niepełnym wymiarze, jak to czyniła do końca 2020 r. Kolegium zaznaczyło także, że nie bez znaczenia pozostaje fakt, że oprócz skarżącej w rodzinie zobowiązanych do alimentacji jest jeszcze sześcioro dzieci.

Kolegium stwierdziło zatem, że brak jest bezpośredniego i ścisłego związku pomiędzy rezygnacją przez skarżącą z aktywności zawodowej, a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką.

W skardze na powyższą decyzję wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie U.S. rzuciła naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r. i przyjęcie, że niepodejmowanie przez nią pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Zauważyła, iż warunku "stałej" opieki nie można rozumieć jako wykonywania opieki nieustannie i przez 24 godziny na dobę, lecz ma to być opieka stała w sensie trwałości, zaś "długotrwała" w sensie rozciągłości w czasie, jako opieka nad niepełnosprawną osobą, której zakres wyznaczony jest niepełnosprawnością osoby wymagającej opieki, a więc koniecznością wykonywania czynności warunkujących egzystowanie tej osoby w warunkach godności człowieka. Istotą opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., jest więc nie tylko jej stałość i ciągłość, ale także zapewnienie zaspokojenia normalnych, codziennych potrzeb osoby, nad którą jest sprawowana; zapewnienie jej egzystencji, której bez pomocy osób trzecich nie jest w stanie sobie sama zapewnić. Zdaniem skarżącej nie sposób przyjąć, że skoro pomoc (opieka), świadczona przez skarżącą matce, nie jest wykonywana przez całą dobę (a jedynie we wskazanych godzinach), to tym samym nie można mówić o opiece "stałej i długoterminowej" w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r.

W uzasadnieniu swojego wyroku WSA podzielił stanowisko organów obu instancji, że skarżąca nie spełnia warunku sprawowania stałej opieki, oraz przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w związku ze sprawowaniem opieki nad matką.

Zdaniem Sądu z akt sprawy wynika, że A.K. posiada orzeczenie z dnia 19 października 2016 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności, przyznanym na stałe, ze stwierdzeniem, że nie da się ustalić kiedy powstała niepełnosprawność, natomiast znaczny stopień datuje się od 28 września 2016 r. Matka, jak wynika ze zgromadzonej dokumentacji, jest leczona na zaburzenia depresyjne, lękowe, ma zachwiania nastroju, denerwuje się, ma problemy kardiologiczne (zaawansowaną niewydolność krążenia, migotania przedsionków), jest pod stałą opieką kardiologa i psychiatry. Skarżąca nie podejmuje stałego zatrudnienia i pomaga matce w czynnościach higienicznych, w codziennym budzeniu, smarowaniu kremami przeciw odparzeniom, przygotowywaniu ubrań i ubieraniu. Nadto córka mierzy matce ciśnienie, poziom cukru, przygotowuje i podaje posiłki, sprząta, opłaca rachunki, robi zakupy, realizuje recepty, załatwia sprawy urzędowe, czuwa podczas snu. W ocenie Sądu, z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie nie wynika, aby matka skarżącej był osobą leżącą, niemogącą się poruszać czy też wymagającą szczególnej pielęgnacji. Zakres opieki, nie wymusza na skarżącej rezygnacji z podjęcia zatrudnienia. WSA podkreślił, że ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego w żaden sposób nie wynika, aby matka skarżącej nie była w stanie funkcjonować bez stałej obecności skarżącej. Zdaniem Sądu opisane wyżej czynności opiekuńcze nie są czynnościami oznaczającymi stałą lub długotrwałą opieką innej osoby w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. Zauważono, że system świadczeń rodzinnych został tak pomyślany, aby rekompensować utratę dochodów z powodu konieczności pielęgnacji członka rodziny wymuszającej rezygnację lub niepodejmowanie zatrudnienia. Wnioskujący musi sprawować stałą opiekę nad osobą niepełnosprawną i być jej niezbędny w tak znacznym wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni związek przyczynowy. W ocenie Sądu, zebrany w sprawie materiał dowodowy był wystarczający dla stwierdzenia, że pomiędzy sprawowaną przez skarżącą opieką nad matką a niepodejmowaniem przez nią pracy, nie istnieje związek przyczynowy.

Dodatkowo zauważono, że jeżeli osoba wymagająca opieki ma oprócz osoby skarżącej jeszcze inne dzieci, z których część zamieszkuje w nieznacznej odległości od tej osoby, to mogą one wspomóc osobę skarżącą w opiece nad wymagającym opieki. Natomiast dzieci zamieszkujące w dalszej odległości, powinny wspomóc tę osobę w inny sposób tj. finansując pomoc w opiece nad nią. Zgodnie bowiem z art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (dalej: "k.r.o.") , obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny), obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. WSA zauważył , że stosownie do treści art. 129 § 2 k.r.o., krewnych w tym samym stopniu, w tym wypadku dzieci, obowiązek alimentacyjny obciąża w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym. Natomiast zgodnie z art. 135 § 1 k.r.o., zakres świadczeń alimentacyjnych zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego. Z kolei stosownie do § 2 tego przepisu, wykonanie obowiązku alimentacyjnego wobec osoby niepełnosprawnej, może polegać w całości lub w części na osobistych staraniach o utrzymanie uprawnionego; w takim wypadku świadczenie alimentacyjne pozostałych zobowiązanych, polega na pokrywaniu w całości lub w części kosztów utrzymania uprawnionego. Zgodnie zaś z art. 140 § 1 k.r.o., osoba, która dostarcza drugiemu środków utrzymania, będąc zobowiązana z tego powodu, że uzyskanie na czas świadczeń alimentacyjnych od osoby zobowiązanej w tej samej kolejności, byłoby dla uprawnionego niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami, może żądać zwrotu od osoby, która powinna była te świadczenia spełnić. Zdaniem Sądu I instancji okoliczności te mają znaczenie dla oceny czy zachodzi bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez wnioskującego o świadczenie pielęgnacyjne, a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. W niniejszej sprawie skarżąca ma sześcioro rodzeństwa, i nie zostało wykazane aby nie było ono w stanie realizować swojego obowiązku alimentacyjnego wobec matki poprzez sprawowanie osobistej opieki lub finansowanie pomocy w opiece nad matką, ani też, aby skarżąca nie była w stanie uzyskać od rodzeństwa zwrotu przypadającej na nie części świadczeń alimentacyjnych, w sytuacji gdyby istotnie spełniła je wobec matki w części obciążającej rodzeństwo, stosownie do treści art. 140 § 1 k.r.o.

Skargę kasacyjną do powyższego wyroku złożyła U.S. zaskarżając go w całości i zarzucając:

1. rażącą obrazę przepisów prawa materialnego tj art. 17 ust 1 pkt 4 w zw z art. 17 ust la ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że skarżącej nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, mimo że skarżąca zalicza się do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, będącą jednocześnie opiekunem faktycznie osoby niepełnosprawnej, z uwagi na to, iż rodzeństwo skarżącej może partycypować w opiece nad niepełnosprawną matką, podczas, gdy funkcjonalna wykładania ww. przepisów winna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia.

2. naruszenia prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowani opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji;

Skarżąca wniosła o:

1. uchylenie zaskarżonego wyroku w całości;

2. rozpoznanie skargi w trybie uproszczonym

3. zasądzenie od organu na rzecz skarżącej kosztów postępowania według norm przepisanych, w tym kosztów postępowania kasacyjnego oraz kosztów postępowania poniesionych przed sądem pierwszej instancji.

4. rozpoznanie skargi kasacyjnej na posiedzeniu niejawnym w myśl art. 182 § 1 P.p.s.a.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, iż bezspornym jest, że skarżąca jako dziecko niepełnosprawnej mieści się w katalogu podmiotów, które mogą ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne. Argument, iż rodzeństwo skarżącej winno wspierać ją w opiece nad niepełnosprawną matką nie może stanowić podstawy odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Ustawa o świadczeniach rodzinnych w przypadku gdy jest kilka osób zobowiązanych alimentacyjnie w jednakowym stopniu nie przewiduje pierwszeństwa względem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego dla jednej z nich w możliwości wywiązania się z obowiązku alimentacyjnego łącznie przez wszystkich zobowiązanych. Tym samym jeżeli jest kilka podmiotów zobowiązanych alimentacyjnie w jednakowym stopniu, to można przyznać świadczenie jednej z nich, jeżeli tylko spełnia przewidziane prawem warunki. Skarżąca ma prawo wyboru czy podejmie zatrudnienie i będzie dzieliła się obowiązkiem alimentacyjnym względem matki z pozostałym rodzeństwem, czy też będzie czyniła osobiste starania poprzez osobistą opiekę. Organy administracyjne nie mogą decydować za stronę w jaki sposób będzie wywiązywała się ona z ciążącego na niej obowiązku alimentacyjnego.

Dalej zauważono, że zaistnienie związku przyczynowego między brakiem zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, która takiej opieki wymaga, nie zawsze przebiega w sposób identyczny. Wskazano, że orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony został pogląd zgodnie z którym sam fakt niepozostawania w zatrudnieniu, spowodowanym koniecznością opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny musi być decydujący dla ustalenia prawa do świadczenia, bez względu na przyczynę niepozostawania w zatrudnieniu. Z licznych judykatów wynika, że przez rezygnację z zatrudnienia należy rozumieć nie tylko zaprzestanie konkretnego działania, ale także jego niepodejmowanie z uwagi na wystąpienie przeszkody uniemożliwiającej to działanie. Wykładnia omawianego pojęcia musi się odbywać przez pryzmat celu jakiemu służą świadczenia opiekuńcze, którym jest zrekompensowanie osobom wymagającym opieki i osobom opiekę tę sprawującym, utraconego zarobku i wydatków związanych z koniecznością zapewnienia tej opieki. Z punktu widzenia celu, nie jest istotne czy nastąpiła rezygnacja z zatrudnienia, czy rezygnacja z podjęcia zatrudnienia. Istotne jest natomiast to, czy zarówno w jednym, jak i w drugim przypadku istnieje bezpośredni związek ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną osobą.

Zauważono, że istotą opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. jest więc nie tylko jej stałość i ciągłość, ale także zapewnienie zaspokojenia normalnych, codziennych potrzeb osoby, nad którą jest sprawowana; zapewnienie jej egzystencji, której bez pomocy osób trzecich nie jest w stanie sobie sama zapewnić. Nie sposób przyjąć, że skoro pomoc (opieka) świadczona przez skarżącą matce nie jest wykonywana przez całą dobę (a jedynie we wskazanych godzinach), to tym samym nie można mówić o opiece "stałej i długoterminowej" w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r.

Naczelny Sąd Administracyjny, zważył co następuje.

Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Praw o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2023r. poz. 1634 – dalej: "p.p.s.a.") , Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują, enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 p.p.s.a., przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego. Z tego względu, przy rozpoznaniu sprawy Naczelny Sąd Administracyjny związany był granicami skargi kasacyjnej. Granice te są wyznaczone każdorazowo wskazanymi w skardze kasacyjnej podstawami, którymi - zgodnie z art. 174 p.p.s.a. - może być:

1) naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie lub

2) naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

W swojej skardze kasacyjnej U.S. podniosła dwa zarzuty naruszenie przepisów prawa materialnego i oba okazałby się zasadne.

W rozpoznawanej sprawie po za sporem pozostaje, iż matka skarżącej A.K. legitymuje się orzeczeniem o znaczy stopniu niepełnosprawności z dnia 19 października 2016 r. ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Nie budzi też wątpliwości, iż opiekę nad niepełnosprawną matką sprawuje skarżąca. Spór dotyczy natomiast oceny występowania związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy koniecznością rezygnacji z zatrudnienia przez skarżącą a potrzebą sprawowania stałej opieki nad chorą matką. Ponadto skarżąca kwestionuje stanowisko Sądu I instancji oraz organów, iż posiadanie przez skarżącą rodzeństwa, na którym ciążą obowiązki alimentacyjne wobec A.K. ma wpływ na prawo U.S. do uzyskania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego.

Odnosząc się do pierwszej ze wskazanych wyżej spornych kwestii przypomnieć trzeba, iż zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. określa zatem przesłanki podmiotowe i przedmiotowe, które muszą zaistnieć, aby danej osobie mogło być przyznane świadczenie pielęgnacyjne. Ustawa o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji "sprawowania opieki", tym niemniej z treści art. 17 ust. 1 wynika, iż aby można było mówić o opiece - w rozumieniu tego przepisu - musi ona być stała lub długoterminowa. Określenia "stała" lub "długoterminowa" wskazują zaś na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest więc przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania i w związku z tym świadczenie to nie może być traktowane jako zastępcze źródło dochodu, a jako rekompensata za rezygnację z pracy z uwagi na rzeczywistą konieczność sprawowania opieki nad osobą bliską, która jej wymaga. Innymi słowy, musi istnieć bezpośredni związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką. Natomiast w sytuacji, gdy opieka nad daną osobą nie nosi cech opieki stałej (ciągłej) lub długotrwałej, taki związek przyczynowo-skutkowy nie istnieje. Obowiązkiem organu administracji w prowadzonym postępowaniu administracyjnym jest więc ustalenie związku między niepodejmowaniem pracy (rezygnacją z zatrudnienia) a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną, tj. ustalenie wymiaru faktycznie sprawowanej opieki w kontekście braku możliwości podjęcia pracy. Takich ustaleń nie można utożsamiać z oceną wskazań, dotyczących osoby niepełnosprawnej wynikających z treści orzeczenia o niepełnosprawności. Poza sporem bowiem jest, że w przypadku osób z orzeczonym znacznym stopniem niepełnosprawności, w rozumieniu art. 3 pkt 21 u.ś.r., nie podlega badaniu, w toku innego postępowania administracyjnego, czy w odniesieniu do takiej osoby zachodzi konieczność sprawowania opieki i konieczność udzielania jej pomocy w sposób określony w stosownych przepisach.

Z przeprowadzonego w sprawie wywiadu środowiskowego ( z dnia 23 marca 2021 r. ) wynika, iż skarżąca jako jedyna sprawuje opiekę na niepełnosprawną matką A.K. Przygotowuje posiłki, podaje lekarstwa, mierzy ciśnienie i poziom cukru, myje, przebiera, smaruje nogi i masuje. Towarzyszy swojej matce przy posiłkach, z uwagi na ryzyko zadławienia, leki podaje trzy razy dziennie. Przebiera i myje mamę, która ma problemy z załatwieniem potrzeb fizjologicznych, pilnuje by mama nadmiernie się nie objadała, nie wychodziła samodzielnie z domu. A.K. cierpi na demencję, depresję i nie może być dłużej pozostawiana sama bez opieki.

W piśmie z dnia 23 skarżącego 2021 r. skarżąca dodatkowo oświadczyła, że A.K. choruje również na nadciśnienie tętnicze III stopnia oraz otyłość. W 2019 r. była hospitalizowana z uwagi na niewydolność krążenia i migotanie przedsionków. Jest pod opieką lekarza kardiologa i psychiatry. Wyjaśniała, iż oprócz wyżej wymiennych czynności jej opieka polega także na praniu odzieży, prasowaniu, towarzyszy mamie w wizytach lekarskich, opłaca rachunki, robi zakupy, wykupuje leki, załatwia sprawy urzędowe, pomaga mamie w wyjściu na spacery, układa do snu, czuwa każdej nocy nad snem matki. Powyższe czynności uniemożliwiają jej podjęcie pracy nawet w niepełnym wymiarze.

W piśmie z 06 września 2021 r. pełnomocnik skarżącej wyjaśnił dodatkowo, iż stan matki skarżącej ulega pogorszeniu. Konieczna jest wymiana pieluchomajtek, kontrola podczas spożywania posiłków i przyjmowania lekarstw (ryzyko zadławienia lub wyrzucenia lekarstwa). A.K. cierpi na stany depresyjne oraz zachwiania nastroju.

Warto też zauważyć, iż do skargi na decyzję SKO w Tarnowie z dnia 2 listopada 2021 r. skarżąca złączyła oświadczenie, w którym wskazała na wciąż pogarszający się stan zdrowia jej matki, która po kolejnym pobycie w szpitalu w listopadzie 2021 r. jest osobą leżącą.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego okoliczności ujawnione jeszcze na etapie postępowania administracyjnego świadczyły o istnieniu związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia a koniecznością sprawowania osobistej opieki nad matką, legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ze zgromadzonej w sprawie dokumentacji wynika niezbicie, że matka skarżącej ze względu na wiek, stan zdrowia i liczne schorzenia, wymaga całodobowej opieki, obecności osoby, która zawsze będzie w pobliżu gotowa do udzielenia pomocy. Nie można podzielić stanowiska Sądu I instancji, że zakres czynności opiekuńczych sprawowanych przez skarżącą wobec matki w znacznej mierze odpowiada codziennym czynnościom wykonywanym w każdej rodzinie. Zakres czynności jakie skarżąca wykonuje w związku z opieką nad matką oraz i ich częstotliwość, w istotny sposób ogranicza czasowo możliwość podjęcia przez nią pracy. Organy administracji orzekające w sprawie, jak i Sąd I instancji pominęły bowiem, że posiłki podawane są przynajmniej trzy razy w ciągu dnia, lekarze rodzinni w placówkach służby zdrowia zazwyczaj nie pracują wieczorami, leki także podawane są kilka razy dziennie, A.K. wymaga pomocy przy załatwianiu potrzeb fizjologicznych - korzysta z pieluchomajtek, które niewątpliwie należy jak najszybciej wymieniać po użyciu. Schorowana, starsza osoba (rok urodzenia: 1945) mająca problemy natury psychicznej, niewątpliwie potrzebuje ciągłej opieki i gotowości do świadczenia takiej opieki w zasadzie przez całą dobę. Niezasadnie zatem uznano, iż czynności wykonywane przez skarżącą mieszczą się w ramach zwykłej, rodzinnej pomocy i nie wymagają rezygnacji z podjęcia zatrudnienia czy innej pracy zarobkowej.

W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wskazuje się, że pod pojęciem opieki stałej należy także rozumieć stałą pieczę nad osobą wymagającą opieki, stałą gotowość i możliwość udzielenia pomocy w sytuacji, gdy tylko taka potrzeba w danym momencie zaistnieje. W konsekwencji, można to uznać za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania opieki. Z taką właśnie sytuacją mamy do czynienia w niniejszej sprawie. Można zatem uznać, że opieka skarżącej sprawowana nad matką nosi cechy opieki stałej i długotrwałej.

Trafne są nadto uwagi strony skarżącej, iż przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. wskazuje wyraźnie przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Niedopuszczalne jest wprowadzanie przez organy administracyjne, czy Sąd dodatkowych negatywnych przesłanek przyznania świadczenia, takich jak: posiadanie przez wnioskodawczynię rodzeństwa zobowiązanego alimentacyjnie wobec niepełnosprawnej matki. Jak słusznie wskazano w skardze kasacyjnej, jeżeli jest kilka osób zobowiązanych w jednakowym stopniu do alimentacji, to można przyznać świadczenie jednej z nich, jeżeli tylko spełnia przewidziane prawem warunki. Jeżeli zatem skarżąca, jako córka osoby wymagającej opieki znajduje się wraz z rodzeństwem wśród osób wymienionych w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., którym w razie spełnienia pozostałych warunków ustawowych przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, to do niej należy wybór czy wypełni swój obowiązek alimentacyjny względem matki poprzez sprawowanie osobistej opieki (nie podejmując, bądź rezygnując z zatrudnienia), czy też zapewni jej opiekę w inny sposób, np. podejmując zatrudnienie, dzieląc się obowiązkami opiekuńczymi z rodzeństwem. Ani organ, ani Sąd, nie są upoważnieni, by decydować w tych kwestiach za stronę (por. wyrok NSA z 09 sierpnia 2023 r. o sygn. akt I OSK 1661/22 - dostępny na: https://orzeczenia.nsa.gov.pl ).

Reasumując, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w okolicznościach rozpoznawanej sprawy Sąd I instancji niewłaściwie ocenił wydane w sprawie decyzje poprzez przyjęcie, że nie zachodziły wymienione w art.17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., przesłanki dla uwzględnienia wniosku skarżącej o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.

Wobec powyższych wywodów i okoliczności niniejszej sprawy, należało uchylić zaskarżony wyrok, zaskarżoną decyzję oraz decyzję organu I instancji na podstawie art.188 w zw. z art. 145 §1 pkt 1 lit. a i art. 135 p.p.s.a.

Rolą Wójta Gminy S. będzie ponowne rozpoznanie wniosku U.S. przy uwzględnieniu oceny prawnej dotyczącej prawidłowej wykładni art. 17 ust. 1 u.ś.r. wyrażonej w uzasadnieniu niniejszego wyroku.

Skargę kasacyjną rozpoznano na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 182 § 2 p.p.s.a.

O kosztach orzeczono na podstawie art. 203 pkt 1 p.p.s.a. w zw. z oraz § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. poz. 1800 z późn. zm.) oraz art. 200 i art. 205 § 2 P.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. poz. 1800 z późn. zm.).