Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt II SA/Gd 427/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2024-09-04 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Krzysztof Kaszubowski Sędzia WSA Jolanta Górska (spr.) Asesor WSA Justyna Dudek – Sienkiewicz po rozpoznaniu w Gdańsku w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 4 września 2024 r. sprawy ze skargi P. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 15 lutego 2024 r., nr SKO Gd/5134/23 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku na rzecz skarżącej P. K. kwotę 480 zł (czterysta osiemdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Skarga P. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 15 lutego 2024 r., nr SKO Gd/5134/23, wniesiona została w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy:

W dniu 19 kwietnia 2023 r. skarżąca złożyła wniosek o przyznanie jej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną matką – J. K., legitymującą się wydanym na stałe w dniu 26 lutego 2013 r. orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Prezydent Miasta Wejherowa decyzją z dnia 10 lipca 2023 r., nr SR/ŚP/O/3345/2022, wydaną na podstawie art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych z dnia 28 listopada 2003 r. (Dz.U. z 2023 r., poz. 390 ze zm.), odmówił przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia.

Uzasadniając wydaną decyzję Prezydent wskazał, że w niniejszej sprawie brak jest podstaw do przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego albowiem nie da się ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność osoby wymagającej opieki. Organ wskazał przy tym, że ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że niepełnosprawność matki skarżącej istnieje od 52. roku życia a zgodnie z treścią art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych świadczenie pielęgnacyjne przysługuje jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.

Jednocześnie organ ocenił, że w sprawie zachodzi związek przyczynowy pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia a opieką nad niepełnosprawną matką, ponieważ opieka ta ma charakter stały, całodobowy i uniemożliwia podjęcie przez skarżącą zatrudnienia chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy.

Organ wskazał przy tym, że z przeprowadzonego w dniu 13 czerwca 2023 r. wywiadu środowiskowego a także z pism skarżącej wynika, że skarżąca ma wykształcenie średnie. Pracowała od dnia 14 grudnia 2020 r. do dnia 13 kwietnia 2021 r. W piśmie z dnia 12 czerwca 2023 r. skarżąca oświadczyła, że po skończeniu szkoły w 2017 r. zaczęła opiekować się mamą. W okresach od 1 listopada 2018 r. do 31 października 2019 r., od 1 listopada 2019 r. do 31 października 2020 r., od 1 maja 2021 r. do 1 sierpnia 2021 r. skarżąca pobierała specjalny zasiłek opiekuńczy. Od 29 września 2021 r. skarżąca jest zarejestrowana w PUP jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku. Skarżąca zamieszkuje i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z matką, córką K. urodzoną w 2022 r., synem J. urodzonym w 2016 r. i swoim partnerem. Ustalono także, że skarżąca sprawuje opiekę nad mamą od 6 maja 2021 r., tj. od czasu śmierci męża jej matki. Matka skarżącej choruje na stwardnienie rozsiane. W marcu 2017 r. miał miejsce kolejny rzut choroby i leczona była w szpitalu. Matka skarżącej leczona jest głównie witaminami oraz środkami przeciwbólowymi. Rzuty choroby powtarzają się do 3 razy w roku. W czasie rzutu skarżąca ma zaburzenia świadomości – aktualnie jest rehabilitowana 80 godzin rocznie. Porusza się głównie na wózku inwalidzkim, rzadziej chodzi przy chodziku. Konieczna jest asekuracja osoby drugiej z uwagi na zagrożenie przewróceniem. Jej samopoczucie uzależnione jest również od pogody. Matka skarżącej ma jeszcze troje dzieci: syna G., który mieszka w S., córkę B., która mieszka w B. i córkę A., która mieszka w W. Rodzeństwo zamieszkuje oddzielnie, pracuje zawodowo. Córki pomagają w transporcie w miarę potrzeby. Skarżąca pomaga matce w następujących czynnościach: kąpiel, mycie twarzy, mycie protez, mycie głowy (co 1, 2 dni, około 1 godziny), obcinanie paznokci (1 raz w tygodniu - 15 min.), prowadzenie do toalety, podmywanie (od 5 do 10 razy po 10 min.), wymiana pieluchomajtek (4 razy do 6 dziennie, po 10 min.), smarowanie kremami (codziennie 10 min.), przygotowanie ubrań, zmiana garderoby (codziennie 20 min.), przewracanie na inny bok, działanie przeciw odleżynom (codziennie 2 razy, 10 min.), ćwiczenia fizycznie np. rozruszanie stawów (codziennie 50 min.), mierzenie ciśnienia (codziennie lub 2 razy dziennie, po 5 min.), podawanie leków (codziennie witaminy, 5 min.), przyrządzanie, podawanie posiłków (4-5 razy dziennie po 1 godzinie), wykonywanie czynności gospodarstwa domowego, tj. sprzątanie i pranie (codziennie 1,5 godziny), wizyty lekarskie (1 raz w miesiącu lub 1 raz na 2 miesiące, 30 min), opłacanie rachunków (raz w miesiącu 10 min.), robienie zakupów (co 2 dni 1 godzina), realizacja recept (wg potrzeb po 10 min.), załatwianie spraw urzędowych (według potrzeb 1 godzina), wyjścia na spacery (2 razy w tygodniu w tym 1 raz na wyjście do kościoła około 1 godziny), układanie do snu, codziennie przygotowanie łóżka i pomoc przy rozbieraniu (po 30 min.), masaże, oklepywanie (według potrzeb), czuwanie podczas snu (według potrzeb np. kiedy kaszle 15 min.), pomoc przy poruszaniu, asekuracja przy balkoniku, pchanie przy skrętach wózkiem (codziennie, 15 min.). Matka skarżącej wymaga pomocy skarżącej w posadzeniu na wózek inwalidzki i w zejściu z niego. Matka skarżącej samodzielnie spożywa posiłki, przyjmuje leki, częściowo ubiera się, przy pomocy córki korzysta z toalety, umyje twarz, protezy, przy asekuracji porusza się na wózku i przy chodziku. Skarżąca oświadczyła, że codziennie budzi matkę, pomaga jej przy wykonywaniu czynności higienicznych, obcinaniu paznokci, w prowadzeniu do łazienki w celu kąpieli, smaruje mamę kremami, przygotowuje mamie ubrania i pomaga jej w ubraniu się. Przygotowuje także posiłki do pięciu dziennie, podaje je mamie. Codziennie rano przygotowuje witaminy i podaje je mamie. Co tydzień wozi mamę do kościoła. Po zaleceniach lekarzy wykonuje masaż i ćwiczenia fizyczne. Wykonuje także pranie, sprzątanie, prasowanie, umawia matkę na wizyty lekarskie, realizuje recepty, robi zakupy i opłaca rachunki, załatwia sprawy urzędowe, pomaga przy wyjściu na spacer, asekuruje matkę podczas spaceru, układa matkę do snu, czuwa podczas snu. Dodatkowo, w piśmie z dnia 16 czerwca 2023 r. skarżąca oświadczyła, że stała opieka nad matką jest potrzebna również z powodu niekontrolowanych rzutów choroby, podczas których matka ma zaburzenia świadomości. Skarżąca jest jedyną osobą, która może i która sprawuje opiekę nad matką. Matka skarżącej nie może pozostać sama w domu nie dłużej niż 1 godzinę. Pozostaje sama sporadycznie, np. wtedy, kiedy skarżąca musi z dzieckiem iść do lekarza. Podczas wywiadu skarżąca oświadczyła przy tym, że nie podejmuje pracy zawodowej jedynie z powodu opieki nad mamą. Gdyby nie sprawowana opieka to jej córka uczęszczałaby do żłobka a skarżąca podjęłaby jakąkolwiek pracę. Podczas wywiadu stwierdzono, że opieka nad matką z uwagi na stan zdrowia ma charakter stały i całodobowy. Z uwagi na stan zdrowia matki i zakres opieki sprawowanej przez skarżącą, organ I instancji ocenił, że nie jest możliwe podjęcie przez nią zatrudnienia, nawet na część etatu.

Zaskarżoną w niniejszej sprawie decyzją z dnia 15 lutego 2024 r., wydaną na podstawie art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2023 r., poz. 390), Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

Kolegium wskazało przy tym, że przyczyny odmowy przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia, wbrew stanowisku organu I instancji, nie mógł stanowić art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, albowiem Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, stwierdził niezgodność z Konstytucją tego przepisu w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Z uwagi na powyższe wiek powstania niepełnosprawności u osoby wymagającej opieki nie powinien stanowić przesłanki negatywnej przyznania świadczenia.

Jednakże, w ocenie Kolegium, organ I instancji wyciągnął błędny wniosek o istnieniu związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy sprawowaniem opieki a rezygnacją przez skarżącą z zatrudnienia i niepodejmowaniem go. Zdaniem Kolegium, nie istnieje bowiem bezpośredni i ścisły związek przyczynowo – skutkowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez skarżącą lub niepodejmowaniem przez nią zatrudnienia a sprawowaniem przez nią opieki nad matką.

Kolegium wskazało przy tym, że skarżąca ma 26 lat, ma córkę (2 lata) i syna (7 lat). Poza skarżącą i dziećmi w skład gospodarstwa domowego wchodzą niepełnosprawna matka oraz partner skarżącej, który pracuje zarobkowo. Matka skarżącej ma 68 lat. Legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wydanym dnia 26 lutego 2013 r., w którym wskazano, że niepełnosprawna wymaga stałej lub długotrwałej pomocy lub opieki innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Orzeczenie wydano na stałe. Niepełnosprawna jest wdową. Matka skarżącej choruje na stwardnienie rozsiane, w związku z czym ma problemy z poruszaniem się. Porusza się na wózku inwalidzkim, a także z pomocą i asekuracją skarżącej. Jest po operacji usunięcia narządów rodnych, po złamaniu kości udowej oraz po zabiegu wszczepienia śrub do kończyny dolnej. Wymaga pomocy przy przesiadaniu się na wózek i z powrotem. Samodzielnie spożywa posiłki. W piśmie z dnia 16 czerwca 2023 r. skarżąca podała także, że dawniej matka brała udział w programie lekowym, ale aktualnie już się nie kwalifikuje do tego programu z uwagi na wiek. Obecnie przyjmuje tylko witaminy i leki przeciwbólowe. Korzysta z rehabilitacji domowej. Do matki przychodzi pielęgniarka środowiskowa w celu pobrania krwi. Mniej więcej 3 razy do roku mają miejsce tzw. rzuty choroby, w trakcie których matka wymaga zwiększonej pomocy. Rzut może trwać od kilku dni do miesiąca. W trakcie rzutu matka może w sposób niekontrolowany osunąć się z łóżka, może mieć zaburzenia świadomości. Matka ma także problem z utrzymaniem moczu, dlatego nosi pieluchomajtki. Wymaga pomocy w trakcie korzystania z toalety. Po złamaniu nogi nastąpiło u niej pogorszenie sprawności fizycznej. Skarżąca jest zarejestrowana w Powiatowym Urzędzie Pracy, a ostatnie zatrudnienie ustało z dniem 13 kwietnia 2021 r. Z przedstawionych dokumentów wynika, że ma wykształcenie średnie. We wrześniu 2020 r. ukończyła kurs ECDL, w grudniu 2020 r. ukończyła kurs kosmetyczny. Od 14 grudnia 2020 r. do 13 kwietnia 2021 r. brała udział w stażu. W piśmie z dnia 9 czerwca 2023 r. skarżąca podała, że matką opiekuje się od dnia 6 maja 2021 r., a jednocześnie podała również, że opiekę nad matką sprawuje od momentu ukończenia szkoły w 2017 r. Pobierała wówczas specjalny zasiłek opiekuńczy, ale po 3 latach utraciła go. Skarżąca podała, że nie jest zdolna do podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania opieki nad matką. Gdyby nie konieczność opiekowania się matką, byłaby skłonna podjąć jakiekolwiek zatrudnienie. W trakcie wywiadu skarżąca podała, że gdyby nie konieczność opiekowania się matką, posłałaby córkę do żłobka, a sama podjęłaby zatrudnienie. Podała również, że do 6 maja 2021 r. niepełnosprawną opiekował się mąż niepełnosprawnej a ojciec skarżącej. W piśmie z dnia 9 czerwca 2023 r. skarżąca podała, że pomaga matce przy poruszaniu się, pomaga jej przesiadać się na wózek inwalidzki i z powrotem, nie zostawia matki samej z obawy o jej bezpieczeństwo, poza sytuacjami, gdy wychodzi z domu w celu załatwienia koniecznych spraw. Jest dla matki przewodnikiem i wsparciem, dba o jej bezpieczeństwo i dobre samopoczucie. Codziennie budzi matkę, pomaga w czynnościach higienicznych, obcina paznokcie, pomaga w przejściu do łazienki (kąpiel), smaruje kremami i balasami, przygotowuje ubrania i pomaga w ubraniu się, przygotowuje posiłki (do 5 razy dziennie), podaje je matce, a matka samodzielnie je spożywa, podaje matce witaminy (raz dziennie). Układa matkę do snu i czuwa w trakcie snu. Co tydzień wozi matkę do kościoła. Wykonuje z matką ćwiczenia zalecone przez lekarza i rehabilitanta. Zajmuje się także domem, tzn. pierze, sprząta, prasuje, robi zakupy, opłaca rachunki. Poza tym umawia wizyty lekarskie, realizuje recepty, załatwia sprawy urzędowe, wychodzi z matką na spacery. Skarżąca podała, że: pomaga matce w kąpieli i myciu głowy (co 1 - 2 dni), prowadzi do toalety (do 10 razy dziennie), wymienia pieluchomajtki (od 4 do 6 razy dziennie), smaruje kremami (codziennie), przygotowuje ubrania i zmienia garderobę (codziennie), przewraca ma drugi bok (2 razy dziennie), wykonuje z matką ćwiczenia fizyczne (codziennie), mierzy matce ciśnienie (2 razy dziennie), podaje matce witaminy (codziennie), przyrządza i podaje posiłki (4-5 razy dziennie), sprząta i pierze oraz wykonuje inne czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego (codziennie), organizuje wizyty lekarskie (raz na miesiąc), opłaca rachunki (raz na miesiąc), robi zakupy (co 2 dni), realizuje recepty (według potrzeb), załatwia sprawy urzędowe (według potrzeb), wychodzi z matką na spacery i do kościoła (2 razy w tygodniu), przygotowuje łóżko i pomaga matce w rozbieraniu, wykonuje masaże i oklepywania (według potrzeb), czuwa podczas snu (według potrzeb, np. gdy matka kaszle), asekuruje matkę, gdy ta porusza się przy balkoniku lub na wózku inwalidzkim. Niepełnosprawna ma także syna G., który mieszka w S. i pracuje zarobkowo, córkę A., która mieszka w Ś. i pracuje zarobkowo oraz córkę B., która mieszka w B. i pracuje zarobkowo. Córki w razie potrzeby pomagają w transporcie matki.

Mając powyższe na uwadze, Kolegium wskazało, że rodzeństwo skarżącej jest w równym, co skarżąca, stopniu zobowiązane do zapewnienia niepełnosprawnej właściwej pomocy i opieki.

Nadto, Kolegium podkreśliło, że skarżąca zaczęła się opiekować matką od dnia 6 maja 2021 r., kiedy to matka została wdową. W tym czasie skarżąca nie była nigdzie zatrudniona, gdyż jej ostatnie zatrudnienie ustało w kwietniu 2021 r. Tym samym, ustanie zatrudnienia nie miało związku z koniecznością opiekowania się matką, tylko wynikało z upływu czasu, na jaki zawarto umowę o staż. Przy tym, jak wskazało Kolegium, wątpliwe jest, by skarżąca poświęcała swój czas opiece nad matką w wvmiarze uniemożliwiającym lub też utrudniającym wykonywanie pracy zarobkowej już od 2017 r., gdyż przeczą temu inne powołane przez skarżącą okoliczności, tzn. opieka sprawowana nad niepełnosprawną przez jej męża a ojca skarżącej, a także udział skarżącej w kursach oraz w stażu na przełomie lat 2020 i 2021.

Jednocześnie, zdaniem Kolegium, niepodejmowanie przez skarżącą zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej nie ma bezpośredniego związku z opiekowaniem się matką. Kolegium wskazało przy tym, że skarżąca w marcu 2022 r. urodziła córkę. Oczywiste zaś jest, że urodzenie dziecka i sprawowanie osobistej opieki nad małym dzieckiem jest tak absorbujące i wymagające nakładu sił i czasu, że opieka nad dorosłą osobą niepełnosprawną może być sprawowana jedynie przy okazji. Partner skarżącej pracuje zarobkowo, a zatem może sprawować opiekę nad dziećmi (2 i 7 - letnim) jedynie w ograniczonym zakresie. Z tego względu, zdaniem Kolegium, skarżąca pozostaje bierna zawodowo nie tyle z powodu konieczności zajmowania się niepełnosprawną matką, tylko dlatego, że zajmuje się domem i małymi dziećmi. Kolegium wskazało przy tym, że zaprezentowane przez skarżącą opisy czynności opiekuńczych wykonywanych w ramach opieki nad matką skonstruowane zostały w taki sposób, jakby cały swój dzień poświęcała ona wyłącznie opiece nad matką. Doświadczenie życiowe pozwala jednak na stwierdzenie, że nie jest możliwe, by cały dzień poświęcać opiece nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, w której w domu jest dwójka małoletnich dzieci, w tym jedno 2 - letnie. W rezultacie Kolegium stwierdziło, że matka skarżącej z całą pewnością wymaga opieki ze strony innych osób, nie jest to jednak opieka, która wymagałaby całodziennego zaangażowania się opiekunów. Skarżąca w żaden sposób nie wykazała, że nie jest możliwe zapewnienie matce opieki w inny sposób aniżeli przez jej osobisty udział. Złożone przez skarżącą oświadczenie o niemożności podjęcia zatrudnienia w nawet w niepełnym wymiarze czasu pracy traktować należy natomiast jako złożone wyłącznie na potrzeby wniosku o ustalenie prawa do świadczenia, ponieważ żadne okoliczności sprawy nie potwierdzają, że oświadczenie skarżącej zgodne jest z rzeczywistością.

Podsumowując, Kolegium stwierdziło, że rezygnacja przez skarżącą z zatrudnienia lub z innej pracy zarobkowej lub niepodejmowanie przez nią zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej nie jest w żaden sposób związane z koniecznością zapewnienia opieki matce. Skarżąca nie spełnia więc wymogu wskazanego w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych.

We wniesionej do Sądu skardze skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Wejherowa z dnia 10 lipca 2023 r., zarzucając naruszenie prawa materialnego mające istotny wpływ na wydanie decyzji tj. art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez uznanie, że stan zdrowia osoby niepełnosprawnej oraz zakres sprawowanej nad nią opieki nie wymaga rezygnacji z zatrudnienia przez skarżącą.

W odpowiedzi na skargę, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku wniosło o jej oddalenie, w pełni podtrzymując stanowisko i argumentację przedstawione w zaskarżonej decyzji.

Rozpoznając wniesioną skargę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, zważył co następuje:

Przeprowadzona przez Sąd, na podstawie art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2024 r., poz. 1267) oraz art. 3 § 2 pkt 1 w zw. z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przez sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r., poz. 935) - zwanej dalej p.p.s.a., kontrola legalności wykazała, że decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 15 lutego 2024 r. wydana została z naruszeniem przepisów prawa.

Decyzją tą utrzymano w mocy decyzję Prezydenta Miasta Wejherowa z dnia 10 lipca 2023 r. o odmowie przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką.

Materialnoprawną podstawę rozstrzygnięć organów obu instancji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2023 r., poz. 390 ze zm.) - zwanej dalej u.ś.r.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności,

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Przy tym, niewątpliwie przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Jednakże, jak słusznie wskazało Kolegium, przepis ten winien być, interpretowany z uwzględnieniem wiążącego, w myśl art. 190 Konstytucji RP, wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, z którego wynika, że w odniesieniu do grupy opiekunów osób, których niepełnosprawność wymagająca opieki powstała po ukończeniu 18 roku życia, przesłanka nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego utraciła cechę konstytucyjności. W konsekwencji przysługiwanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego tej grupie osób należy rozpatrywać bez wskazanej przesłanki. Organy administracji rozstrzygające o prawie do świadczenia pielęgnacyjnego mają zatem obowiązek procedować w oparciu o przepisy u.ś.r. z wyłączeniem tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która z dniem wejścia w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego, tj. w dniu 23 października 2014 r., została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną. Tym samym, okoliczność, że niepełnosprawność matki skarżącej powstała powyżej 25 roku życia, wbrew stanowisku organu I instancji, nie mogła stanowić podstawy decyzji o odmowie przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia.

Z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego skutecznie ubiegać się może jedynie osoba określona w punktach od 1 do 4 tego przepisu, która sprawuje opiekę nad osobą niepełnosprawną (legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji) w takim wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między obiema tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni związek przyczynowy.

W okolicznościach niniejszej sprawy niesporne jest, że z uwagi na to, że skarżąca, jako córka, jest osobą uprawnioną do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w związku z opieką nad matką. Mąż matki skarżącej nie żyje. Nadto, w sprawie niesporne jest, że orzeczeniem z dnia 26 lutego 2013 r., wydanym na stałe, matkę skarżącej uznano za osobę o znacznym stopniu niepełnosprawności, ze wskazaniem, że wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

Jednakże, w ocenie Sądu, dokonana w okolicznościach niniejszej sprawy przez orzekające w sprawie Kolegium ocena, że nie zachodzi związek przyczynowo – skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia a sprawowaniem przez nią opieki nad matką – budzi wątpliwości co do jej zasadności, w świetle przedstawionej przez Kolegium argumentacji.

Wskazać bowiem należy, że w każdej sprawie o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego istotna jest ocena, czy zakres i rozmiar sprawowanej przez wnioskodawcę opieki nad osobą niepełnosprawną wypełnia ustawowe przesłanki warunkujące przyznanie tego uprawnienia, a więc, czy istnieje związek przyczynowo – skutkowy pomiędzy zakresem sprawowanej opieki a niemożnością podjęcia zatrudnienia. Samo bowiem posiadanie orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności nie przesądza o tym, że opiekun osoby legitymującej się takim orzeczeniem, sprawuje opiekę, która uprawnia do przyjęcia związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z pracy a sprawowaniem opieki nad bliską osobą niepełnosprawną. Istnienie tego związku podlega bowiem ocenie w każdej indywidualnej sprawie.

W niniejszej sprawie Kolegium oceniło, że nie zachodzi związek przyczynowo – skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia a sprawowaniem przez nią opieki nad matką, tymczasem organ I instancji na podstawie zebranego w sprawie materiału dowodowego uznał, że związek taki zachodzi, ponieważ opieka skarżącej nad matką ma charakter stały, całodobowy i uniemożliwia podjęcie przez skarżącą zatrudnienia chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Taki też wniosek wyartykułowany został w przeprowadzonym w sprawie wywiadzie środowiskowym.

Kolegium nie zgodziło się z powyższą oceną, wskazując, że skarżąca ma rodzeństwo, które również ma obowiązek opieki nad matką. Wyjaśnić zaś należy, że w sytuacji, gdy opieki podejmuje się jeden z członków rodziny, który należy do kręgu podmiotów uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego, brak jest podstaw do odmowy przyznania świadczenia z uwagi na istnienie innych osób, które mogłyby świadczyć pomoc osobie niepełnosprawnej. Ustawodawca nie przewidział bowiem takiej negatywnej przesłanki przyznania świadczenia (tak WSA w Rzeszowie w wyroku z 22 czerwca 2022 r. sygn. akt II SA/Rz 675/22 https://orzeczenia.nsa.gov.pl). W orzecznictwie przyjmuje się bowiem, że jeżeli jest kilka osób zobowiązanych w jednakowym stopniu do alimentacji, to można przyznać świadczenie jednej z nich, jeżeli tylko spełnia przewidziane prawem warunki. Jeżeli zatem skarżąca, jako córka osoby wymagającej opieki znajduje się wraz z rodzeństwem wśród osób wymienionych w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., którym w razie spełnienia pozostałych warunków ustawowych przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, to do niej należy wybór, czy wypełni swój obowiązek alimentacyjny względem matki poprzez sprawowanie osobistej opieki (nie podejmując bądź rezygnując z zatrudnienia), czy też zapewni jej opiekę w inny sposób, np. podejmując zatrudnienie, dzieląc się obowiązkami opiekuńczymi z rodzeństwem (por. wyrok WSA w Gliwicach z dnia 27 sierpnia 2021 r., sygn. akt II SA/Gl 737/21, LEX nr 3221221; wyrok WSA w Poznaniu z dnia 22 kwietnia 2022 r., sygn. akt II SA/Po 834/21, LEX nr 3339198). Organ nie jest upoważniony, by decydować tu za stronę. Nie było zatem podstaw do badania alternatywnych sposobów zapewnienia matce skarżącej niezbędnej opieki poprzez weryfikację sytuacji rodzinnej pozostałych osób zobowiązanych względem niej do alimentacji, tj. rodzeństwa skarżącej, w sytuacji, gdy opiekę tę sprawuje faktycznie skarżąca.

Nadto, Kolegium oceniło, że skarżąca nie zrezygnowała z pracy w związku z koniecznością opieki nad matką. Wskazać zaś należy, że miarodajny dla oceny spełnienia przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest stan faktyczny istniejący w dacie złożenia wniosku o świadczenie a także w dacie orzekania przez organy. Dla uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego nie ma znaczenia, od kiedy utrzymuje się taki stan rzeczy, a zatem rezygnacja z zatrudnienia podyktowana opieką mogła nastąpić miesiąc, rok, a nawet kilka lat przed złożeniem wniosku o świadczenie, najważniejsze, by oba te elementy pozostawały w związku przyczynowo - skutkowym (tak NSA w wyroku z dnia 22 września 2022 r., sygn. akt I OSK 2156/21, https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Przesłanką przyznania świadczenia jest bowiem nie tylko rezygnacja z zatrudnienia w związku z opieką nad osobą niepełnosprawną ale również niepodejmowanie zatrudnienia w związku z tą opieką.

Kolegium oceniło zaś jednocześnie, że nie ma miejsca niepodejmowanie zatrudnienia w związku z koniecznością opieki nad matką albowiem skarżąca ma dwuletnie dziecko a tym samym opieka nad matką może być sprawowana przez nią jedynie przy okazji.

W ocenie zaś Sądu, powyższa okoliczność sama w sobie nie wyklucza sprawowania przez skarżącą takiej opieki nad matką, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. Wskazać bowiem należy, że opieka nad chorym bliskim, o którym mowa w tym przepisie, musi spełniać przede wszystkim cechę stałości lub długotrwałości. Niniejsze wyklucza zatem sprawowanie czynności opiekuńczych sporadycznie, nie oznacza to jednak stricte opieki całodobowej (por. wyrok NSA z dnia 2 lutego 2017 r., sygn. akt I OSK 2201/15, https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Zauważyć przy tym należy, że artykuł 17 ust. 1 u.ś.r. nie uzależnia otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego od sprawowania opieki nieustannie przez całą dobę (por. wyrok WSA w Gdańsku z dnia 9 czerwca 2022 r., sygn. akt III SA/Gd 215/22, https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Warunku "stałej" opieki, nie można bowiem rozumieć jako wykonywania opieki nieustannie i przez 24 godziny na dobę, lecz ma to być stała, w sensie trwałości, a ciągła w sensie rozciągłości w czasie, opieka nad niepełnosprawną osobą, której zakres wyznaczony jest niepełnosprawnością osoby wymagającej opieki. Cel i istota świadczenia pielęgnacyjnego pozwalają wskazać, że w art. 17 ust. 1 ustawy chodzi o ustawiczną opiekę sprawowaną nad osobą niepełnosprawną. Punkt ciężkości w tym zakresie tkwi w stałości opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, a to oznacza, że opieka ta powinna być sprawowana codziennie. Opiekun musi pozostawać do dyspozycji podopiecznego - udzielając pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość niesienia pomocy. Sprawowanie tego rodzaju opieki nie musi natomiast oznaczać, że podopieczny nie może podejmować adekwatnych dla swego stanu zdrowia aktywności, a opiekun musi wykonywać swoje obowiązki bez przerwy, 24 godziny na dobę (zob. wyrok NSA z dnia 28 lipca 2022 r., sygn. akt I OSK 1867/21, https://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Kolegium odstąpiło zaś od oceny dokonanych w sprawie ustaleń w zakresie czynności opiekuńczych wykonywanych przez skarżącą w związku z opieką nad matką stwierdzając, że zaprezentowane przez skarżącą czynności opiekuńcze, wykonywane w ramach opieki nad matką skonstruowane zostały w taki sposób, jakby skarżąca cały swój dzień poświęcała wyłącznie opiece nad matką. Wskazać zaś należy, że podczas przeprowadzonego wywiadu środowiskowego zostały ustalone konkretne czynności wykonywane przez skarżącą w związku z opieką nad matką i Kolegium nie podważyło dokonanych tamże ustaleń.

Wskazać zaś należy, że wywiad środowiskowy jest podstawowym narzędziem w zakresie ustalenia czy osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne spełnia warunki, o których mowa w art. 17 u.ś.r., w szczególności, czy konieczny zakres sprawowanej opieki uniemożliwia jej podjęcie zatrudnienia, bądź zmusza do rezygnacji z pracy zarobkowej. Na użytek ustalania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego ustawodawca przewidział specyficzny instrument badania i weryfikacji, czy zakres potrzeb osoby o znacznym stopniu niepełnosprawności uniemożliwia zarazem aktywność zarobkową i zawodową jej opiekuna. Zgodnie z przepisem art. 23 ust. 4aa u.ś.r. jeżeli w stosunku do osoby ubiegającej się lub pobierającej świadczenie pielęgnacyjne wystąpią wątpliwości dotyczące sprawowania opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1, organ właściwy oraz wojewoda mogą zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej, a w przypadku przekształcenia ośrodka pomocy społecznej w centrum usług społecznych na podstawie przepisów ustawy z dnia 19 lipca 2019 r. o realizowaniu usług społecznych przez centrum usług społecznych - do dyrektora centrum usług społecznych, o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2021 r., poz. 2268, z późn. zm.), w celu weryfikacji tych wątpliwości.

W świetle powyższego, przedstawiona przez Kolegium w kontrolowanej decyzji argumentacja budzi wątpliwości co do jej zasadności i jawi się jako dowolna, tym bardziej że, jak wynika z akt sprawy, skarżąca w związku z opieką nad matką miała wcześniej ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego na okresy: od dnia 1 listopada 2018 r. do dnia 31 października 2019 r., od dnia 1 listopada 2019 r. do dnia 31 października 2020 r. i od dnia 1 maja 2021 r. do dnia 1 sierpnia 2021 r.

Zgodnie zaś z treścią art. 16 ust. 1 u.ś.r. specjalny zasiłek opiekuńczy przysługuje osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. z 2022 r., poz. 2140) ciąży obowiązek alimentacyjny, a także małżonkom, jeżeli:

1) nie podejmują zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub

2) rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej

- w celu sprawowania stałej opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Nie sposób nie zauważyć, że brzmienie cytowanego przepisu jest zbieżne co do zasady z treścią normatywną art. 17 ust. 1 u.ś.r., a tym samym uprawniona jest konkluzja, że zarówno w przypadku świadczenia pielęgnacyjnego jak i specjalnego zasiłku opiekuńczego przesłanką ich przyznania jest rezygnacja lub niepodejmowanie zatrudnienia celem sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną.

Tymczasem, organ (pierwszej instancji) przyznając skarżącej specjalny zasiłek opiekuńczy uznał, że wymagane ustawowo przesłanki w tej materii zostały przez skarżącą spełnione w związku ze sprawowaną przez nią opieką nad matką a Kolegium w niniejszej sprawie, uznało, że brak jest związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy sprawowaną przez skarżącą nad matką opieką a niepodejmowaniem przez z nią z zatrudnienia.

Powyższe, świadczy o wydaniu kontrolowanej decyzji z naruszeniem art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., które to przepisy nakładają na orzekające organy obowiązek wyczerpującego i wszechstronnego zebrania materiału dowodowego i uwzględnienia podczas dokonywania oceny wszystkich okoliczności sprawy.

Nadto, powyższe świadczy o naruszeniu przez orzekające w sprawie Kolegium wynikającej z art. 11 k.p.a. zasady przekonywania i powiązanego z tą regułą normy art. 107 § 3 k.p.a., które to przepisy nakładają na orzekające organy obowiązek uzasadnienia wydanych decyzji w sposób czytelny i jasny a przy tym uwzględniający wszystkie okoliczności sprawy i niepozostawiający dla ich adresata wątpliwości co do zasadności wydanego rozstrzygnięcia.

Co więcej, powyższe świadczy o naruszeniu przez orzekające w sprawie Kolegium art. 8 § 1 k.p.a., z którego wynika, że organy administracji publicznej prowadzą postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej, kierując się zasadami proporcjonalności, bezstronności i równego traktowania. Poza tym, zgodnie z art. 8 § 2 k.p.a. organy administracji publicznej bez uzasadnionej przyczyny nie odstępują od utrwalonej praktyki rozstrzygania spraw w takim samym stanie faktycznym i prawnym.

W konsekwencji Sąd uznał, że zaskarżona decyzja Kolegium wydana została z naruszeniem przepisów prawa procesowego i materialnego i dlatego też, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a., uwzględnił skargę, i uchylił decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 15 lutego 2024 r.

Ponownie rozpoznając sprawę, zgodnie z treścią art. 153 p.p.s.a., organ uwzględni ocenę prawną przedstawioną przez Sąd.

O kosztach postępowania Sąd orzekł zaś na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a., zasądzając od Kolegium na rzecz skarżącej kwotę 480 zł, na którą składa się wynagrodzenie pełnomocnika.

Sąd orzekł w niniejszej sprawie na posiedzeniu niejawnym w postępowaniu uproszczonym, zgodnie z treścią art. 119 pkt 2 p.p.s.a., wobec wniosku skarżącej o rozpoznanie sprawy w tym trybie i braku sprzeciwu organu