Wyrok WSA w Kielcach, sygn. akt II SA/Ke 754/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach
Data orzeczenia: 2024-05-22 00:00:00+02:00 ()
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok z art. 179a ustawy - PoPPSA
Powołane przepisy: article: art. 179a, art. 141 par. 4, art. 174 pkt 2, art. 145 par. 1, art. 207 par. 2
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 17 ust. 1, art. 17 ust. 1b,
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
article: art. 9, art. 79a par. 1, art. 10,
journal: Dz.U. 2022 poz 2000
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Renata Detka (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Jacek Kuza Sędzia WSA Krzysztof Armański Protokolant Starszy inspektor sądowy Urszula Opara po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 maja 2024 r. sprawy ze skargi kasacyjnej Samorządowego Kolegium Odwoławczego od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach z dnia 7 lutego 2024 r. sygn. akt II SA/Ke 754/23 w sprawie ze skargi A. T. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 9 listopada 2023 r. [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżony wyrok; II. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję organu I instancji; III. odstępuje od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości.


UZASADNIENIE

Decyzją z 9 listopada 2023 r., [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze (SKO) po rozpatrzeniu odwołania A. T. na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 127 § 2 k.p.a. utrzymało w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Wójta Gminy G. z 27 marca 2023 r. odmawiającą ww. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem J. T..

W uzasadnieniu SKO wskazało na art. 17 ust. 1, 1a, 1b i 5, art. 17b oraz art. 24 ust. 5 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych i ustaliło, że J. T. legitymuje się orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania

o Niepełnosprawności w K. z 18 lipca 2022 r. zaliczającym go do znacznego stopnia niepełnosprawności. Orzeczenie wydano na czas określony do 31 lipca

2024 r. Wskazano, że niepełnosprawność istnieje od 44-go roku życia.

Przywołując wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r.

w sprawie K 38/13 SKO podniosło, że nie jest dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Tym samym okoliczność, że niepełnosprawność nie powstała przed 18 rokiem życia, nie wyklucza możliwości uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, bowiem nie ma znaczenia wiek, w którym ta niepełnosprawność powstała, istotne zaś jest, że występuje ona w stopniu znacznym.

Pomimo błędnej – w powyższym zakresie - interpretacji przepisów przez organ I instancji Kolegium stwierdziło, że zaskarżone rozstrzygnięcie jest zasadne. Sprawa była już analizowana przez SKO, które decyzją z 27 lutego 2023 r. uchyliło wcześniejszą decyzję organu I instancji. Wówczas Kolegium badając spełnienie przesłanki art. 17 ust. 1 ustawy zwróciło uwagę na konieczność ustalenia, czy opiekująca się mężem A. T. zrezygnowała z pracy zarobkowej.

SKO ustaliło, że w części III wniosku strona odwołująca wskazała, że "jest rolnikiem, małżonkiem rolnika, ani domownikiem rolnika" oraz, że zrezygnowała

z pracy w gospodarstwie rolnym od 8 września 2022 r.

Organ odwoławczy podniósł, że treść złożonego przez stronę oświadczenia nie potwierdza informacja od Dyrektora ARiMR w K. z 15 marca 2023 r., że A. T. jest zarejestrowana jako producent rolny. Z akt sprawy nie wynika, aby odwołująca wniosła o wykreślenie jej z ewidencji producentów rolnych. Do akt nie została załączona stosowna decyzja ARiMR o wykreśleniu z ewidencji producentów rolnych, ani też odwołująca nie wskazała na etapie postępowania, by nosiła się

z zamiarem złożenia stosownego wniosku.

Zatem mając powyższe na uwadze Kolegium stwierdziło, że A. T. nie zaprzestała pracy w gospodarstwie rolnym, bowiem nadal jest zarejestrowana jako producent rolny.

W złożonej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach skardze A. T. podniosła, że opisana wyżej decyzja z 9 listopada 2023 r. jest dla niej krzywdząca, ponieważ opiekuje się mężem, a opieka polega na codziennym robieniu zakupów, praniu, sprzątaniu, gotowaniu, podawaniu leków, myciu oraz częstych wizytach u lekarzy. Choroba (podstawowa) zaczęła się w 2005 r. i nadal trwa, co wiąże się z częstymi wizytami u lekarzy w K. (onkologia), w Szpitalu Wojewódzkim oraz innych przychodniach, a także w W.. Mąż nie przesypia całych nocy z powodu bóli powiązanych z kręgosłupem, rękami, bólu nóg oraz nacieku, który uszkodził całkowicie prawą nerkę, a lewa pracuje w ok. 15-20%. Skarżąca również nie sypia, aby mu pomóc.

Wskazała, że "z pola" nie uzyskują żadnych dochodów, gdyż nie ma kto w nim pracować z powodu chorób męża. Od kilku lat pole leży odłogiem. Od 2020 r. nie ubiegała się o płatności w ramach systemów wsparcia bezpośredniego, jak również nie uzyskała zwrotu podatku akcyzowego. Od kiedy mąż zaczął chorować, a choroba postępowała, zrezygnowała z pracy w gospodarstwie rolnym, jak również nie była

w stanie podjąć pracy dorywczej, ponieważ mąż potrzebuje stałej opieki, a ostatnimi miesiącami non stop.

Skarżąca podniosła, że 16 listopada 2023 r. złożyła wnioski do ARiMR

w K. o wykreślenie jej z ewidencji producentów, a także wykreślenie numeru ewidencyjnego gospodarstwa producenta rolnego - męża.

6 grudnia 2023 r. A. T. złożyła dwie decyzje wydane tego samego dnia

(6 grudnia 2023 r.) przez Kierownika Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w K. wykreślające z ewidencji producentów rolnych skarżącą (decyzja nr [...]) i męża J. T. (decyzja nr [...]).

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.

Z ostrożności procesowej SKO odniosło się do, wynikającego z art. 9, art. 10

§ 1 oraz art. 79a § 1 k.p.a., obowiązku polegającego na zawiadomieniu strony przed wydaniem decyzji o niespełnieniu przesłanki rezygnacji z pracy w gospodarstwie rolnym oraz poprzez uniemożliwienie wypowiedzenia się strony w sprawie, w tym przedłożenie dodatkowego dowodu, który posiada lub może łatwo uzyskać,

a przedłożenie którego pozwoli na wydanie decyzji zgodnej z żądaniem strony. Zdaniem Kolegium, przepis art. 79a k.p.a. nie powinien być stosowany w przypadkach, w których wnioskodawca nie spełnił warunku rezygnacji z pracy wprost wynikającego z ogólnie dostępnych przepisów prawa tj. nie został rozwiązany stosunek zatrudnienia. Wzywanie w tych warunkach przez organ wnioskodawcę do przedłożenia brakujących dowodów (świadectwa pracy) jest w rzeczywistości wzywaniem go do rozwiązania umowy o pracę.

W ocenie organu, taka sama sytuacja zachodzi w przypadku podmiotów pracujących w gospodarstwie rolnym, czyli osób zarejestrowanych w ewidencji producentów rolnych. Wzywanie tych wnioskodawców do przedłożenia decyzji

o wyrejestrowaniu z ewidencji producentów rolnych jest w rzeczywistości wzywaniem strony do faktycznego zaprzestania pracy w gospodarstwie rolnym, a nie do potwierdzenia istniejącego na dzień orzekania faktu rezygnacji z pracy

w gospodarstwie rolnym. Dlatego w tym przypadku nie zachodziły przesłanki do zastosowania art. 79a k.p.a., bowiem wnioskodawca zarejestrowany w ewidencji producentów rolnych nie zrezygnował z pracy, a tym samym - na dzień wydania decyzji przez Kolegium – nie spełnił ustawowego warunku, a także dokument do którego przedłożenia organ wzywa nie jest dowodem istniejącym lub dowodem, który strona może łatwo pozyskać.

Z tych przyczyn, w ocenie organu, przedłożenie przez skarżącą na etapie skargi decyzji o wykreśleniu z ewidencji producentów rolnych nie powinno mieć negatywnego wpływu na ocenę zaskarżonej decyzji.

Wyrokiem z 7 lutego 2024 r., sygn. akt II SA/Ke 754/23, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach uchylił zaskarżoną decyzję z 9 listopada 2023 r.

Pismem z 10 kwietnia 2024 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło skargę kasacyjną od powyższego wyroku zaskarżając go w całości

i zarzucając naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, mianowicie:

1) naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2023 r., poz. 1634), zwanej dalej p.p.s.a., w związku z art. 9, art. 10 § 1, art. 79a § 1 oraz art. 15 k.p.a., polegające na uwzględnieniu skargi przy błędnym przyjęciu, że Kolegium naruszyło przepisy postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy poprzez niepoinformowanie skarżącej o konieczności wyrejestrowania się

z systemu ewidencji producentów rolnych ARiMR celem wypełnienia wymogu ustawy o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego, zaś kwestia związana

z wykreśleniem z ewidencji producentów była przedmiotem merytorycznej oceny dopiero na etapie postępowania odwoławczego, w sytuacji, gdy obowiązkiem skarżącej było wykazanie, że zrezygnowała z prowadzenia gospodarstwa rolnego poprzez przedłożenie decyzji ARiMR o wykreśleniu jej z ewidencji producentów rolnych, czego nie uczyniła, zaś rozstrzygnięcie Kolegium zostało wydane na podstawie dowodów zebranych przez organ I instancji i przedłożonych przez skarżącą, a więc nie było konieczności zawiadomienia skarżącej o możliwości wypowiedzenia się co do zebranego materiału dowodowego, natomiast obowiązkiem organu odwoławczego było rozpoznanie sprawy na nowo w jej całokształcie;

2) obrazę art. 141 § 4 p.p.s.a. poprzez niezgodność uzasadnienia wyroku WSA

w Kielcach z 7 lutego 2024 r., sygn. akt II SA/Ke 754/23, z sentencją orzeczenia, poprzez stwierdzenie że organy obu instancji naruszyły przepisy postępowania, tj. art. 9, art. 10 § 1 i art. 79a § 1 k.p.a., co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy,

a w konsekwencji spowodowało konieczność uchylenia decyzji organów obu instancji ze wskazaniem, że przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ I instancji uwzględni przedstawione wyżej uwagi i wyeliminuje dotychczasowe naruszenia prawa, podczas gdy sentencja ww. wyroku ogranicza się do uchylenia zaskarżonej decyzji Kolegium

z dnia 9 listopada 2023 r. znak: SKO.PS- 80/4002/2383/2023 orzekającej o odmowie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem - J. T..

Skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości

i oddalenie skargi ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Kielcach do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie kosztów postępowania.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 179a p.p.s.a. jeżeli przed przedstawieniem skargi kasacyjnej Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu wojewódzki sąd administracyjny stwierdzi, że w sprawie zachodzi nieważność postępowania albo podstawy skargi kasacyjnej są oczywiście usprawiedliwione, uchyla zaskarżony wyrok lub postanowienie rozstrzygając na wniosek strony także o zwrocie kosztów postępowania kasacyjnego i na tym samym posiedzeniu ponownie rozpoznaje sprawę. Od wydanego orzeczenia przysługuje skarga kasacyjna.

Przepis ten zawiera dwie przesłanki – Sąd I instancji może bowiem stwierdzić, że w sprawie zachodzi nieważność postępowania albo podstawy skargi kasacyjnej są oczywiście usprawiedliwione. Należy przy tym zwrócić uwagę, że spójnik "albo" wyraża alternatywę rozłączną. Przesłanki unormowane w art. 179a są więc od siebie niezależne i stosuje się je rozłącznie. Wystarczy zatem, aby ziściła się tylko jedna

z nich. Jednocześnie dla rozpoznania skargi kasacyjnej w trybie art. 179a p.p.s.a. nie jest konieczne uznanie oczywistej zasadności wszystkich podniesionych

w niej zarzutów. Innymi słowy wystarczy, że Sąd I instancji uzna za usprawiedliwiony choćby jeden z wielu zarzutów kasacyjnych, by mógł zastosować tryb autokontroli (por. wyrok WSA w Gliwicach z 12 czerwca 2023 r., sygn. akt II SAB/Gl 1/23, dostępny na stronie https://orzeczenia.nsa.gov.pl).

W niniejszej sprawie zasadnym okazał się drugi z zarzutów sformułowanych

w skardze kasacyjnej, wskazujący na niezgodność uzasadnienia wyroku z 7 lutego 2024 r., sygn. akt II SA/Ke 754/23, z sentencją orzeczenia.

Zgodnie z art. 141 § 4 p.p.s.a. uzasadnienie wyroku powinno zawierać zwięzłe przedstawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowisk pozostałych stron, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie. Jeżeli

w wyniku uwzględnienia skargi sprawa ma być ponownie rozpatrzona przez organ administracji, uzasadnienie powinno ponadto zawierać wskazania co do dalszego postępowania.

Uregulowanie zawarte w art. 141 § 4 p.p.s.a. określa elementy, które powinny znaleźć się w uzasadnieniu wyroku. W orzecznictwie przyjmuje się, że wadliwość uzasadnienia wyroku może stanowić przedmiot skutecznego zarzutu kasacyjnego z art. 141 § 4 p.p.s.a., jeżeli nie wiadomo, jaki stan faktyczny Sąd pierwszej instancji przyjął, jako podstawę wyrokowania, a także w sytuacji, gdy uzasadnienie sporządzone jest w taki sposób, że niemożliwa jest kontrola instancyjna zaskarżonego wyroku. Przepis art. 141 § 4 p.p.s.a. może być podstawą uwzględnienia skargi kasacyjnej, gdy wada uzasadnienia nie pozwala na kontrolę instancyjną orzeczenia lub gdy uzasadnienie obejmuje rozstrzygnięcie, którego nie ma w sentencji orzeczenia. Funkcja uzasadnienia wyroku wyraża się bowiem w tym, że jego adresatem, oprócz stron, jest także Naczelny Sąd Administracyjny. Tworzy to po stronie wojewódzkiego sądu administracyjnego obowiązek wyjaśnienia motywów podjętego rozstrzygnięcia w taki sposób, który umożliwi przeprowadzenie kontroli instancyjnej zaskarżonego orzeczenia w sytuacji, gdy strona postępowania zażąda, poprzez wniesienie skargi kasacyjnej, jego kontroli (por. uchwałę składu siedmiu sędziów NSA z 15 lutego 2010 r. sygn. akt II FPS 8/09, wyroki NSA: z 12 października 2010 r., sygn. akt II OSK 1620/10, z 26 marca 2024 r., III OSK 1491/22; dostępne j.w.).

W niniejszej sprawie w uzasadnieniu wyroku Sąd wskazał, że "naruszenie wskazanych wyżej przepisów postępowania, a to art. 9, art. 10 § 1 i art. 79a § 1 k.p.a., mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co powodowało konieczność uchylenia decyzji organów obu instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135 p.p.s.a." – str. 12 uzasadnienia wyroku. Zawarł też wskazania co do dalszego postępowania tj. że przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ I instancji uwzględni przedstawione wyżej uwagi i wyeliminuje dotychczasowe naruszenia prawa mając na względzie zaistniałą zmianę stanu faktycznego, związaną z wykreśleniem skarżącej i jej męża z ewidencji producentów rolnych.

Tymczasem w sentencji wyroku z 7 lutego 2024 r. uchylono jedynie zaskarżoną decyzję, a więc odmiennie niż wskazano w uzasadnieniu wyroku.

Z tej przyczyny uznać należało, że ziściła się przesłanka z art. 179a p.p.s.a. tj. jedna z podstaw skargi kasacyjnej, oparta na art. 174 pkt 2 p.p.s.a., okazała się oczywiście usprawiedliwiona. W szczególności, oczywiście usprawiedliwionym jest zarzut naruszenia przez WSA w Kielcach przepisu postępowania tj. art. 141 § 4 p.p.s.a., które to uchybienie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż zachodzi sprzeczność między sentencją zaskarżonego wyroku z 7 lutego 2024 r. a jego uzasadnieniem, co istotnie sprawia, że rozstrzygnięcie Sądu jest nieczytelne

i uniemożliwia przeprowadzenie merytorycznej kontroli instancyjnej.

W konsekwencji stosując art. 179a p.p.s.a. Sąd uchylił zaskarżony wyrok

z 7 lutego 2024 r. (pkt I sentencji wyroku z 22 maja 2024 r.) i rozpoznał sprawę na nowo orzekając o uchyleniu zarówno decyzji objętej skargą A. T., jak

i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji (pkt II sentencji).

Wskazać należy, że zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 p.p.s.a., wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego lub przepisów postępowania w sposób, który odpowiednio miał lub mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.).

Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji w zakresie wyznaczonym wskazanymi przepisami prawa Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 390), zwanej dalej u.ś.r., w brzmieniu obowiązującym w dacie wydania rozstrzygnięcia objętego skargą, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób

o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji podkreślenia wymaga w pierwszej kolejności, że trafnie organ odwoławczy przyjął, że dla świadczenia pielęgnacyjnego otrzymywanego przez opiekunów osób dorosłych nie ma znaczenia data powstania niepełnosprawności. Przywołany w decyzji organu I instancji art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie mógł być stosowany w związku z uznaniem go za niekonstytucyjny przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 21 października 2014 r., sygn. K 38/13. Stosując właściwą wykładnię art. 17 ust. 1b ustawy należy przyjąć, że w stosunku do opiekunów osób, których niepełnosprawność powstała później, oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, należy dokonywać

z pominięciem tego kryterium. W konsekwencji, jak słusznie przyjęło Kolegium, niedopuszczalne jest oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, co znalazło potwierdzenie w jednolitym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. np. wyroki NSA: z 29 kwietnia 2019 r., sygn. I OSK 300/19; z 26 kwietnia 2019 r., sygn. I OSK 8/19; dostępne w internetowej bazie orzeczeń sądów administracyjnych).

Wyrażony wyżej pogląd Sąd w składzie orzekającym w tej sprawie w pełni podziela i przyjmuje jako własny.

W ocenie Kolegium, skarżąca nie spełniła natomiast przesłanki zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego, co było bezpośrednią przyczyną utrzymania

w mocy decyzji I instancji o odmowie przyznania jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Zgodnie z art. 17b ust. 1 u.ś.r. (w brzmieniu obowiązującym w dacie podjęcia zaskarżonej decyzji) w przypadku, gdy o świadczenia, o których mowa w art. 16a i art. 17 ubiegają się rolnicy, małżonkowie rolników bądź domownicy, świadczenia te przysługują odpowiednio:

1) rolnikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego;

2) małżonkom rolników lub domownikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego albo wykonywania przez nich pracy w gospodarstwie rolnym.

Zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego lub zaprzestanie wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, o których mowa w ust. 1, potwierdza się stosownym oświadczeniem złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Składający oświadczenie jest obowiązany do zawarcia w nim klauzuli następującej treści: "Jestem świadomy odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia.". Klauzula ta zastępuje pouczenie organu

o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań (art. 17b ust. 2 u.ś.r.).

Co do zasady nie ma obowiązku badania treści tego oświadczenia (tj. co do faktów) przez organy orzekające w sprawie, co jednak nie wyklucza możliwości oceny prawdziwości oświadczenia jako dowodu w sprawie. Ocena ta powinna się przy tym odbywać z poszanowaniem ogólnych reguł swobodnej oceny dowodów, tym bardziej że oświadczenie jest składane właśnie pod rygorem odpowiedzialności karnej.

W zasadzie jedyną podstawą przyjęcia, że skarżąca nie zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego, było to, że w dacie orzekania przez organy pozostawała zarejestrowana w systemie ewidencji producentów rolnych ARiMR. Kolegium nie dostrzegło natomiast, że dowody zgromadzone w sprawie wskazują na to, że skarżąca od 2020 r. nie ubiegała się o płatności w ramach systemów wsparcia bezpośredniego (pismo Dyrektora Oddziału Regionalnego ARiMR w K. z 15 marca 2023 r. – k. 34 akt administracyjnych) i nie uzyskała zwrotu podatku akcyzowego zawartego w cenie oleju napędowego wykorzystywanego do produkcji rolnej (pismo Kierownika Referatu Spraw Obywatelskich Urzędu Gminy G.

z 17 marca 2023 r. – k. 35 akt administracyjnych). Organ I instancji ustalił wprawdzie te okoliczności, jednak żaden z orzekających w sprawie organów nie ocenił, jakie mają one znaczenie dla wiarygodności i prawdziwości oświadczenia strony, że od 8 września 2022 r. zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego. Organy nie ustaliły, czy A. T. wykonuje jakiekolwiek prace w gospodarstwie rolnym, a jeśli nie, to na czym miałoby polegać zarządzanie tym gospodarstwem, skoro nie uzyskuje ona ani dopłat, ani zwrotu podatku akcyzowego. Z wyjaśnień strony oraz z wywiadu środowiskowego wynika natomiast, że skarżąca poświęca cały swój czas na opiekę nad mężem, co uniemożliwia jej podjęcie pracy. Z kolei w odwołaniu A. T. podała, że od czasu choroby męża gospodarstwo rolne "leży odłogiem", gdyż nie ma w nim kto pracować.

Zgodnie z art. 9 k.p.a. organy administracji publicznej są obowiązane do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych

i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Organy czuwają nad tym, aby strony

i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa i w tym celu udzielają im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek. Stosownie natomiast do treści art. 10 § 1 k.p.a. organy administracji publicznej obowiązane są zapewnić stronom czynny udział w każdym stadium postępowania,

a przed wydaniem decyzji umożliwić im wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań. Uszczegółowieniem tej ostatniej zasady jest art. 79a § 1 k.p.a., który w zdaniu 1 stanowi, że w postępowaniu wszczętym na żądanie strony, informując o możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, organ administracji publicznej jest obowiązany do wskazania przesłanek zależnych od strony, które nie zostały na dzień wysłania informacji spełnione lub wykazane, co może skutkować wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem strony.

W ocenie Sądu, w niniejszym przypadku doszło do naruszenia przez SKO powyższych przepisów w stopniu mogącym mieć istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Skoro bowiem jako jedyną istotną przeszkodę dla uznania, że skarżąca spełnia przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, Kolegium wskazało brak wyrejestrowania się przez nią z systemu ewidencji producentów rolnych, organ powinien był pouczyć o tym skarżącą w trybie art. 79a k.p.a., zwłaszcza że organ I instancji nie uznawał, że jest to fakt uniemożliwiający uwzględnienie wniosku, albowiem dwukrotnie uzasadniał odmowę przyznania świadczenia jedynie tym, że niepełnosprawność J. T. powstała po ukończeniu 18. roku życia, nawet pomimo uchylenia przez Kolegium pierwszej decyzji tego organu z 8 września 2022 r. Co więcej – właśnie w tej decyzji, z 27 lutego 2023 r., uchylającej decyzję organu I instancji i przekazującej sprawę do ponownego rozpatrzenia, Kolegium wskazało, że organ winien ustalić, czy strona jest zarejestrowana jako producent rolny, czy pobiera dopłaty dla rolników oraz korzysta z innych (jakich) form pomocy kierowanych do tej grupy społecznej. Organ I instancji zobowiązany był także do ustalenia, jeżeli strona nie posiada numeru ewidencyjnego w bazie producentów rolnych, czy numer taki nadano małżonkowi. Organ II instancji nie wyjaśnił wówczas jednak tego, jakie prawne znaczenie ma wpis do ewidencji producentów rolnych dla oceny spełnienia przesłanki z art. 17b ust. 1 pkt 1 u.ś.r. w postaci zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego, co jest istotne zwłaszcza w sytuacji, gdy gospodarstwo rolne faktycznie nie jest prowadzone, nie są w nim wykonywane żadne prace i nie są uzyskiwane dopłaty z Unii Europejskiej. Tym samym skarżąca, która od 2020 r. nie pobierała dopłat ani innej pomocy w postaci zwrotu podatku akcyzowego, mogła pozostawać w uzasadnionym przekonaniu, że przy ponownym rozpatrzeniu sprawy jej wniosek zostanie uwzględniony, gdyż dopełniła wszystkich formalności pozwalających na przyznanie jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Niezastosowanie przez SKO art. 79a k.p.a. spowodowało, że skarżąca pozbawiona została możliwości obrony w postępowaniu odwoławczym, choćby poprzez przedstawienie dodatkowych dowodów mających wpływ na wynik sprawy.

Podkreślenia wymaga, że, jak wynika z dokumentacji załączonej do skargi, po doręczeniu zaskarżonej decyzji, a dokładnie 21 listopada 2023 r., skarżąca i jej mąż złożyli wnioski o wyrejestrowanie z systemów ewidencji ARiMR i uzyskali pozytywne decyzje z 6 grudnia 2023 r. (k. 8 i 9 akt sądowych). Gdyby organ odwoławczy dochował określonych wyżej zasad proceduralnych, skarżąca miałaby możliwość wypełnienia wymogu wskazanego przez SKO jeszcze przed wydaniem decyzji, co potwierdziła zresztą na rozprawie przed Sądem 7 lutego 2024 r. Tymczasem organ nie wystosował zawiadomienia w trybie art. 10 i 79a § 1 k.p.a., a tym bardziej nie poinformował skarżącej o przesłankach zależnych od strony, które nie zostały na dzień wysłania informacji spełnione lub wykazane, co mogło skutkowało wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem strony. Naruszenie przez organ odwoławczy art. 79a k.p.a., w stanie faktycznym sprawy doprowadziło do jednoczesnego uchybienia zasadzie dwuinstancyjności postępowania, o której mowa w art. 15 k.p.a. Wobec powtarzanego dwukrotnie wadliwego stanowiska organu I instancji odnośnie do daty powstania niepełnosprawności J. T., kwestia związana z wykreśleniem z ewidencji producentów rolnych, przesądzająca o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, była bowiem przedmiotem merytorycznej oceny dopiero na etapie postępowania odwoławczego, pozbawiając tym samym skarżącą możliwości podjęcia czynności, które miały wpływ na jej sytuację materialnoprawną. Jak powiedziano już wyżej, wprawdzie w decyzji z 27 marca 2023 r. organ I instancji ustalił, że A. T. nie pobierała od 2020 r. dopłat i nie uzyskała zwrotu podatku akcyzowego, jednak nie nadał tym okolicznościom jakiegokolwiek znaczenia prawnego, gdyż powodem odmowy przyznania świadczenia była data powstania niepełnosprawności J. T..

Nie można przy tym podzielić argumentacji zaprezentowanej przez organ

w odpowiedzi na skargę, że wzywanie "podmiotów pracujących w gospodarstwie rolnym, czyli osób zarejestrowanych w ewidencji producentów rolnych" do przedłożenia decyzji o wyrejestrowaniu z ewidencji producentów rolnych jest

w rzeczywistości wzywaniem strony do faktycznego zaprzestania pracy

w gospodarstwie rolnym, a nie do potwierdzenia istniejącego na dzień orzekania faktu rezygnacji z pracy w gospodarstwie rolnym.

Zakres zastosowania art. 79a k.p.a. zależy od okoliczności danej sprawy i nie polega na wzywaniu strony do złożenia decyzji o wyrejestrowaniu

z ewidencji producentów rolnych, ale do wskazania przesłanek zależnych od strony, które nie zostały na dzień wysłania informacji spełnione lub wykazane, co może skutkować wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem strony. Chodzi o to, aby strona miała pełną wiedzę o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie jej praw i obowiązków (art. 9 k.p.a.).

Stanowisko organu wyrażone w odpowiedzi na skargę można by uznać za zasadne w sytuacji, gdyby z dowodów zgromadzonych w sprawie wynikało, że mimo złożenia oświadczenia o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego strona nie zrezygnowała z dopłat, czy też złożyła wniosek o zwrot podatku akcyzowego zawartego w cenie oleju napędowego wykorzystywanego do produkcji rolnej, co świadczy o uprawie i zarządzaniu gospodarstwem rolnym, a tym samym

o niespełnieniu przesłanki z art. 17b ust. 1 u.ś.r. Jeżeli jednak okoliczności sprawy wskazują na to, że wpis do ewidencji producentów rolnych nie jest wykorzystywany do uzyskania dopłat, gospodarstwo nie jest użytkowane przez stronę, ani też nie ma innych ustaleń pozwalających na przyjęcie, że wnioskodawca gospodarstwem tym zarządza, koniecznym jest skorzystanie przez organ z art. 79a k.p.a. poprzez wskazanie znaczenia prawnego wpisu do ewidencji producentów rolnych.

Wskazać należy, że zgodnie z art. 3 pkt 3 lit. b ustawy z dnia 18 grudnia

2003 r. o krajowym systemie ewidencji producentów, ewidencji gospodarstw rolnych oraz ewidencji wniosków o przyznanie płatności (Dz. U. z 2023 r., poz. 885), producentem rolnym jest osoba fizyczna, osoba prawna lub jednostka organizacyjna nieposiadającą osobowości prawnej, będąca rolnikiem w rozumieniu art. 3 pkt 1 rozporządzenia 2021/2115.

Art. 3 pkt 1 rozporządzenia 2021/2115 (rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2021/2115 z dnia 2 grudnia 2021 r. ustanawiające przepisy dotyczące wsparcia planów strategicznych sporządzanych przez państwa członkowskie w ramach wspólnej polityki rolnej (planów strategicznych WPR)

i finansowanych z Europejskiego Funduszu Rolniczego Gwarancji (EFRG)

i z Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (EFRROW) oraz uchylające rozporządzenia (UE) nr 1305/2013 i (UE) nr 1307/2013 -Dz.U.UE.L.2021.435.1 z dnia 2021.12.06) stanowi natomiast, że "rolnik" oznacza osobę fizyczną lub prawną bądź grupę osób fizycznych lub prawnych, bez względu na status prawny takiej grupy i jej członków w świetle prawa krajowego, których gospodarstwo jest położone na obszarze objętym zakresem terytorialnym stosowania Traktatów, określonym w art. 52 Traktatu o Unii Europejskiej w związku z art. 349 i 355 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE), oraz które prowadzą działalność rolniczą określoną przez państwa członkowskie zgodnie z art. 4 ust. 2 niniejszego rozporządzenia. Przepis ten nakazuje z kolei "działalność rolniczą" definiować w taki sposób, aby oznaczała działalność umożliwiającą przyczynianie się do dostarczania dóbr prywatnych i publicznych poprzez co najmniej jedno z poniższych działań:

a) wytwarzanie produktów rolnych obejmujące działania takie jak chów zwierząt lub uprawa, w tym w drodze użytkowania torfowisk - przy czym produkty rolne oznaczają produkty wymienione w załączniku I do TFUE, z wyjątkiem produktów rybołówstwa - a także bawełnę i zagajniki o krótkiej rotacji;

b) utrzymywanie użytków rolnych w stanie, dzięki któremu nadają się one do wypasu lub uprawy, bez konieczności podejmowania działań przygotowawczych wykraczających poza użycie zwykłych metod rolniczych i zwykłego sprzętu rolniczego.

Powyższe definicje rolnika i działalności rolniczej, wynikające z prawa Unii Europejskiej, powtarzają regulacje krajowe, a konkretnie obowiązująca od 15 marca 2023 r. ustawa z dnia 8 lutego 2023 r. o Planie Strategicznym dla Wspólnej Polityki Rolnej na lata 2023-2027 (Dz. U. poz. 412 z późn. zm.). W art. 2 pkt 25 ustawa ta stanowi, że określenie "rolnik" oznacza rolnika w rozumieniu art. 3 pkt 1 rozporządzenia 2021/2115, którego gospodarstwo jest położone na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Z kolei zgodnie z art. 21, przy przyznawaniu pomocy,

o której mowa w art. 20 (w tym w ramach płatności bezpośrednich) uznaje się, że rolnik prowadzi działalność rolniczą, jeżeli prowadzi działalność polegającą na:

1) wytwarzaniu produktów rolnych przez hodowlę lub chów zwierząt do celów gospodarskich lub uprawę lub hodowlę roślin, gdzie produkty rolne oznaczają produkty wymienione w załączniku I do Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE),

z wyjątkiem produktów rybołówstwa, a także uprawie bawełny i zagajników o krótkiej rotacji lub

2) utrzymywaniu użytków rolnych w stanie, dzięki któremu nadają się one do wypasu lub uprawy bez konieczności podejmowania działań przygotowawczych wykraczających poza użycie zwykłych metod rolniczych i zwykłego sprzętu rolniczego.

Przywołane wyżej przepisy wskazują na to, że warunkiem bycia rolnikiem/ producentem rolnym jest przede wszystkim posiadanie gospodarstwa rolnego

i prowadzenie działalności rolniczej polegającej na wytwarzaniu produktów rolnych powstających z uprawy lub chowu zwierząt lub roślin. Oba te warunki muszą być spełnione łącznie, co oznacza, że nie można być rolnikiem nie posiadając gospodarstwa rolnego albo nie prowadząc działalności zdefiniowanej w przytoczonych wyżej przepisach.

Jeśli potwierdzą się twierdzenia skarżącej, że faktycznie nie prowadzi działalności rolniczej w rozumieniu przedstawionym wyżej, gdyż – jak podała – "pole leży odłogiem", nie pobiera dopłat ani nie uzyskuje innej pomocy przeznaczonej dla rolników, to fakt, że jest zarejestrowana w krajowym systemie ewidencji producentów, ewidencji gospodarstw rolnych oraz ewidencji wniosków o przyznanie płatności, będzie miał znaczenie czysto formalne. Wpis do ewidencji nie kreuje bowiem statusu rolnika i producenta rolnego, a jedynie potwierdza w sposób deklaratywny, że dana osoba – jeżeli posiada gospodarstwo rolne i prowadzi działalność rolniczą w rozumieniu wyżej przedstawionym - jest producentem rolnym. Dlatego w stanie sprawy nie można przyjąć, jak twierdzi organ w odpowiedzi na skargę, że zastosowanie art. 79a k.p.a. było "w rzeczywistości wzywaniem strony do faktycznego zaprzestania pracy w gospodarstwie rolnym, a nie do potwierdzenia istniejącego na dzień orzekania faktu rezygnacji z pracy w gospodarstwie rolnym".

W stosunku do prowadzonej działalności rolniczej wpis do ewidencji ma bowiem charakter wtórny, a jego wykreślenie w takich okolicznościach, na jakie wskazuje skarżąca (o ile zostaną potwierdzone przy ponownym rozpatrzeniu sprawy), jedynie poświadcza wcześniejsze zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego.

W świetle powyższych rozważań Sąd uznał, że naruszenia wskazanych wyżej przepisów postępowania, a to: art. 9, art. 10 § 1 i art. 79a § 1 k.p.a., których uchybienia dopuściło się SKO, a także art. 7, 77 § 1 i art. 80 k.p.a., którym uchybiły oba orzekające w sprawie organy - poprzez brak wyjaśnienia i ustalenia, czy skarżąca uprawia w jakikolwiek sposób należące do niej gospodarstwo rolne, mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co powodowało konieczność uchylenia decyzji organów obu instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135 p.p.s.a., o czym orzeczono w pkt II wyroku.

Na podstawie art. 207 § 2 p.p.s.a. Sąd odstąpił od zasądzenia kosztów postępowania kasacyjnego w całości (pkt III wyroku) uznając, że zachodzi szczególnie uzasadniony przypadek, o jakim mowa w tym przepisie. Wobec uchylenia wyroku Sądu I instancji uwzględniającego skargę koszty te musiałaby ponieść – zgodnie z art. 203 pkt 2 p.p.s.a. – skarżąca, co w sytuacji gdy skarga kasacyjna została uwzględniona z powodu oczywistego błędu Sądu, byłoby nieuzasadnione.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ I instancji uwzględni przedstawione wyżej uwagi i wyeliminuje dotychczasowe naruszenia prawa. Wyjaśni, od kiedy skarżąca nie uprawia gospodarstwa rolnego i nie prowadzi działalności rolniczej. Będzie miał także na względzie zaistniałą zmianę stanu faktycznego, związaną z wykreśleniem skarżącej i jej męża z ewidencji producentów rolnych.