Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 138/21
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2023-09-13 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6169 Inne o symbolu podstawowym  616
Hasła tematyczne: Umorzenie postępowania
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 28, 81a i 105 § 1
journal: Dz.U. 2018 poz 2096
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
article: art. 1, 4, 41 i 42
journal: Dz.U. 1946 nr 49 poz 279
law: Dekret z dnia 6 września 1946 r. o ustroju rolnym i osadnictwie na obszarze Ziem Odzyskanych i byłego Wolnego Miasta Gdańska

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Maciej Dybowski (sprawozdawca) Sędziowie: sędzia NSA Elżbieta Kremer sędzia del. WSA Jakub Zieliński Protokolant starszy sekretarz sądowy Dariusz Bociarski po rozpoznaniu w dniu 13 września 2023 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej I.W. i H.W. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z dnia 28 listopada 2019 r. sygn. akt II SA/Op 192/19 w sprawie ze skargi I.W. i H.W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 18 marca 2019 r. nr SKO.40.2954.2018.gr w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności aktu nadania 1. oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza solidarnie od I.W. i H.W. na rzecz Skarbu Państwa - Prezydenta Miasta Opola kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 28 listopada 2019 r., sygn. akt II SA/Op 192/19 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu, oddalił skargę I.W. i H.W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 18 marca 2019 r. nr SKO.40.2954.2018.gr w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności aktu nadania (k. 97, 104-122 akt I OSK 138/21).

Skargę kasacyjną wywiedli I.W. i H.W., reprezentowani przez r. pr. N.K., zaskarżając wyrok II SA/Op 192/19 w całości, zarzucając wyrokowi naruszenie:

I. przepisów postępowania, mających istotny wpływ na wynik sprawy:

1. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa w zw. z art. 105 § 1 kpa polegające na oddaleniu skargi i nieuchyleniu decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego, mimo błędnego uznania przez organ, że postępowanie w sprawie stało się bezprzedmiotowe ze względu na przyjęcie, że skarżącym nie przysługuje interes prawny;

2. art. 151 w zw. z art. 141 § 4 ppsa przez nieprzedstawienie w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku takich ustaleń i dowodów, jakie mogłoby przemawiać za oddaleniem skargi i przyjęciem, że sporne nieruchomości w dacie wydania aktu nadania (15.9.1946 r.) oraz orzeczenia o jego wykonaniu (25.3.1948 r.) stanowiły własność Skarbu Państwa, podczas gdy w aktach sprawy nie znajduje się żaden dowód o wywłaszczeniu rzeczonych nieruchomości i o tym, że przed 30 czerwca 1947 r. nieruchomość składająca się z działek nr [...] i [...] wchodziła w skład zapasu ziemi w rozumieniu art. 1 i 2 dekretu z dnia 6 września 1946 r. o ustroju rolnym i osadnictwie na obszarze Ziem Odzyskanych i byłego Wolnego Miasta Gdańska, a z kolei bezsprzecznie z uwierzytelnionego tłumaczenia z języka niemieckiego odpisu dawnej księgi wieczystej N.W.K. (B. Okręg O.) Tom XXXV karta 155 wynika, że właścicielem nieruchomości będących przedmiotem postępowania przed organem administracji publicznej był F.W.;

3. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa w zw. z art. 28 kpa polegające na oddaleniu skargi i nieuchyleniu decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego i niedostrzeżenie błędnego przyjęcia przez organ, że skarżącym nie przysługiwał interes prawny do żądania wszczęcia postępowania w przedmiocie stwierdzenia nieważności aktu nadania nr [...] z 15.9.1947 r., podczas gdy interes prawny skarżących wynika z faktu, że w dacie wydania aktu nadania nr [...] ich dziadek był w dalszym ciągu właścicielem gospodarstwa obejmującego m. in. dz. Nr [...] i [...];

4. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa w zw. z art. 138 § 1 pkt 2 kpa polegające na oddaleniu skargi i nieuchyleniu decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w sytuacji, gdy organ błędnie uchylił zaskarżoną decyzję i umorzył postępowani[e] pierwszej instancji w całości, podczas gdy należało uchylić zaskarżoną decyzję i orzec co do istoty sprawy;

5. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa w zw. z art. 81a § 1 kpa polegające na oddaleniu skargi i nieuchyleniu decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w sytuacji, gdy organ nie usunął niedających się usunąć wątpliwości w postaci braku jakiegokolwiek orzeczenia o włączeniu gospodarstwa po wstępnym skarżących do zapasu ziemi (na podstawie orzeczenia o wywłaszczeniu w trybie § 3 rozporządzenia Ministrów: Rolnictwa i Reform Rolnych, Ziem Odzyskanych oraz Administracji Publicznej z dnia 18 czerwca 1947 r. wydane w porozumieniu z Ministrem Skarbu w sprawie przejmowania na własność Państwa Nieruchomości Ziemskich na mocy art. 41 i 42 dekretu z dnia 6 września 1946 r. o ustroju rolnym i osadnictwie na obszarze Ziem Odzyskanych i byłego Wolnego Miasta Gdańska (dalej rozporządzenie z 18 czerwca 1947 r.) na korzyść skarżących, mimo przedłożenia przez nich dowodu prawa własności spornych nieruchomości przysługującego F.W.;

6. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa w zw. z art. 7, 77, 80 kpa polegające na oddaleniu zamiast uwzględnieniu skargi, a w konsekwencji nieuchyleniu decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego, mimo braku wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego i dokonania przez organ jego dowolnej oceny przez przyjęcie, że nie było podstaw prawnych do wydania orzeczenia na podstawie rozporządzenia z dnia 18 czerwca 1947 r., ponieważ przed jego wejściem w życie (30.6.1947 r.) nieruchomość składająca się z działek nr: [...] i [...] wchodziła w skład zapasu ziemi w rozumieniu art. 1 i 2 dekretu z dnia 6 września 1946 r. o ustroju rolnym i osadnictwie na obszarze Ziem Odzyskanych i byłego Wolnego Miasta Gdańska w sytuacji, gdy brak jest w aktach sprawy dowodu, by na podstawie jakiegokolwiek aktu nieruchomość przeszła na własność Skarbu Państwa, a nadto brak było ku temu podstaw, gdyż nieruchomości stanowiące własność osób fizycznych nie mogły być przeznaczone na tworzenie gospodarstw rolnych i działek osadniczych oraz uzupełnienie gospodarstw rolnych nieżywotnych;

7. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa w zw. z art. 7, 77, 80 kpa polegające na oddaleniu zamiast uwzględnieniu skargi, a w konsekwencji nieuchyleniu decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego, mimo braku wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego i dokonania jego dowolnej oceny polegającej na przyjęciu, że bez znaczenia dla rozstrzygnięcia postępowania jest ustalenie na podstawie jakich przepisów Skarb Państwa stał się właścicielem nieruchomości oznaczonych jako działki nr: [...] i [...], podczas gdy brak ustalenia aktu i podstawy prawnej, na podstawie których Skarb Państwa miałby stać się właścicielem ww. nieruchomości nie może prowadzić do wniosku, że Friedrich Walter przestał być ich właścicielem, co w konsekwencji prowadzi do dowolnego ustalenia przez organ II instancji (zaakceptowanego przez Sąd I instancji), że w dacie wydania przez Powiatową Komisję Osadnictwa Rolnego w Opolu aktu nadania nr [...] (15.9.1947 r.) objęte nim gospodarstwo (działki nr: [...] i [...]) stanowiły własność Skarbu Państwa, a nie F.W.;

8. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa w zw. z art. 7, 77, 80 kpa polegające na oddaleniu zamiast uwzględnieniu skargi, a w konsekwencji nieuchyleniu decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego, mimo braku wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego i dokonania jego dowolnej oceny z pominięciem dokumentu źródłowego w postaci uwierzytelnionego tłumaczenia z języka niemieckiego odpisu dawnej księgi wieczystej N.W.K. (B. Okręg O.) Tom XXXV karta 155, z której wynika, że właścicielem nieruchomości będących przedmiotem niniejszego postępowania był F.W.;

9. art. 3 § 1 w zw. z art. 141 § 4 ppsa przez nienależyte wykonanie obowiązku kontroli i błędne przyjęcie, że skarżący nie przedłożyli żadnego dowodu na potwierdzenie, że w dacie wydania aktu nadania oraz orzeczenia o wykonaniu aktu nadania ich dziadek był właścicielem spornych nieruchomości, a poprzestali rzekomo jedynie na samym twierdzeniu w tym zakresie, podczas gdy z dokumentu źródłowego w postaci uwierzytelnionego tłumaczenia z języka niemieckiego odpisu dawnej księgi wieczystej N.W.K. (B. Okręg O.) Tom XXXV karta 155, z której wynika, że właścicielem nieruchomości będących przedmiotem niniejszego postępowania był F.W., a dokument winien podlegać ocenie; 10. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa w zw. z art. 7, 70, 80 kpa polegające na oddaleniu zamiast uwzględnieniu skargi, a w konsekwencji nieuchyleniu decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego, ze względu na błędne przyjęcie, że organ administracji publicznej zwolniony był z obowiązku dowodzenia i błędne przyjęcie, że skarżący byli obowiązani do przedłożenia dowodu potwierdzającego, że w dacie wydania aktu nadania dziadek skarżących był w dalszym ciągu właścicielem gospodarstwa rolnego składającego się z działek nr: [...] i [...], podczas gdy organ administracji publicznej nie jest zwolniony z obowiązku dowodzenia, ponieważ zobligowany jest do dochodzenia do prawdy obiektywnej, a dla przyjęcia, że wstępny skarżących utracił własność ww. nieruchomości koniecznym było zgromadzenie przez organ administracji publicznej dowodów potwierdzających taką okoliczność, gdyż w przeciwnym razie zgromadzone w sprawie dowody prowadzą do wniosku, że w dacie wydania aktu nadania oraz orzeczenia o wykonaniu aktu nadania wstępny skarżących został w dalszym ciągu właścicielem spornych nieruchomości;

II. naruszenie prawa materialnego:

1. art. 1 ust. 3 dekretu z dnia 28 października 1947 r. o mocy prawnej ksiąg wieczystych na obszarze Ziem Odzyskanych i b. Wolnego Miasta Gdańska (Dz.U. z "1949" [winno być "1947" - uw. NSA] r. nr 66 poz. 410, dalej dekret z 28 października 1947 r.) przez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że w myśl tego przepisu za dokument źródłowy mający potwierdzać status właściciela spornej nieruchomości nie można uznać odpisu dawnej księgi wieczystej N.W.K. Tom XXXV, karta 155, podczas gdy prawidłowa wykładania tego przepisu prowadzi do wniosku, że niemieckie księgi wieczyste zachowały walor dokumentów, co oznacza, że w niniejszym postępowaniu administracyjnym niemiecka księga wieczysta winna stanowić przedmiot dowodu;

2. art. 1 ust. 1 w zw. z art. 6 ust. 1 dekretu z 28 października 1947 r. przez ich błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że wszystkie księgi wieczyste nieruchomości położonych poza gra[ni]cami administracyjnymi miast utraciły ważność, podczas gdy prawidłowa wykładnia tych przepisów prowadzi do wniosku, że straciły moc jedynie księgi wieczyste nieruchomości położonych poza granicami administracyjnymi miast, a wchodzącymi w skład zapasu ziemi w rozumieniu dekretu z dnia 6 września 1946 r. o ustroju rolnym i osadnictwie na obszarze Ziem Odzyskanych i byłego Wolnego Miasta Gdańska (Dz.U. nr 49 poz. 279 ze zm. [dalej dekret z 6 września 1946 r.]), co oznacza, że niemieckie księgi wieczyste nie utraciły mocy, gdyż sporne nieruchomości nie zostały włączone do zapasu ziemi;

3. art. 1 ust. 1 w zw. z art. 4 dekretu z 6 września 1946 r. przez ich niewłaściwe zastosowanie, w konsekwencji niedostrzeżenie, że na tworzenie gospodarstw rolnych i działek osadniczych oraz uzupełnienie gospodarstw rolnych nieżywotnych przeznaczono na obszarze ziem odzyskanych i byłego Wolnego Miasta Gdańska, wszelkie nieruchomości ziemskie, z wyjątkiem tych, które w dniu wejścia w życie dekretu stanowią własność osób fizycznych, gdyż one nie mogły wejść w skład zapasu ziemi i przejść na własność państwa;

4. art. 41 ust. 1 oraz art. 42 dekretu z 6 września 1946 r. przez ich niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że istniały podstawy do włączenia nieruchomości będących przedmiotem niniejszego postępowania do zapasu ziem[i] na podstawie tych przepisów, podczas gdy nieruchomości ziemskie stanowiące własność osób zamieszkałych na terenie ziem odzyskanych przejmowało się na własność Państwa i włączało do zapasu ziem[i] wyłącznie w sytuacji, gdy zostały one opuszczone przez jej właściciela i osoby jego prawa reprezentujące, a przed wejściem w życie dekretu nieruchomość została objęta w posiadanie przez inną osobę na mocy zarządzenia właściwej władzy, pod warunkiem, że w dniu wejścia w życie dekretu nieruchomości nie znajdowały się w posiadaniu dotychczasowych właścicieli lub osób prawa ich reprezentujących, a w konsekwencji niemożliwe było włączenie nieruchomości do zapasu ziem[i] na podstawie tych przepisów, bowiem w dniu wejścia w życie ww. dekretu F.W. był właścicielem nieruchomości objętych niniejszym postępowaniem;

5. § 3 ust. 1 rozporządzeni[a] Ministrów: Rolnictwa i Reform Rolnych, Ziem Odzyskanych oraz Administracji Publicznej z dnia 18 czerwca 1947 r. wydane w porozumieniu z Ministrem Skarbu w sprawie przejmowania na własność Państwa nieruchomości ziemskich na mocy art. 41 i 42 dekretu z dnia 6 września 1946 r. o ustroju rolnym i osadnictwie na obszarze Ziem Odzyskanych i byłego Wolnego Miasta Gdańska przez jego niewłaściwe zastosowanie przez niedostrzeżenie, że do przejęcia na własność nieruchomości przez Skarb Państwa konieczne było wydanie orzeczenia przez powiatową władzę administracji ogólnej jako władzę osiedleńczą, co nie miało miejsca w niniejszej sprawie.

Skarżący kasacyjnie wnieśli o: uwzględnienie skargi kasacyjnej przez uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Opolu (na podstawie art. 176 § 1 pkt 3 w zw. z art. 185 § 1 ppsa); zasądzenie od organu na rzecz skarżących kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego wg norm przepisanych (na podstawie art. 203 pkt 1 w zw. z art. 205 § 2 ppsa); rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie (na podstawie art. 176 § 2 ppsa).

Zarzuty skargi kasacyjnej obszernie uzasadniono (k. 128-134v akt I OSK 138/21).

W odpowiedzi na skargę kasacyjną Skarb Państwa - Prezydent Miasta Opola, reprezentowany przez adw. N.G., wniósł o: oddalenie skargi; zasądzenie od Skarżących na rzecz uczestnika postępowania Skarbu Państwa - Prezydenta Miasta Opola [zwrotu] kosztów w postępowaniu kasacyjnym, w tym kosztów zastępstwa procesowego wg norm przepisanych (k. 151-154 akt I OSK 138/21).

Na rozprawie dnia 13 września 2023 r. nie stawiły się strony ani ich pełnomocnicy - zawiadomieni prawidłowo (k. 189-208 akt I OSK 138/21).

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

W świetle art. 183 ppsa, Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej i bierze z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania; bada przy tym wszystkie podniesione przez skarżącego zarzuty naruszenia prawa (uchwała pełnego składu Naczelnego Sądu Administracyjnego z 26 października 2009 r. sygn. akt I OPS 10/09, ONSAiWSA 2010/1/1). W sprawie nie zachodzą przesłanki nieważności postępowania.

Zgodnie z art. 193 zdanie drugie ppsa, w brzmieniu obowiązującym od 15 sierpnia 2015 r., uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej. Regulacja ta, jako mająca charakter szczególny, wyłącza przy tego rodzaju rozstrzygnięciach odpowiednie stosowanie do postępowania przed Naczelnym Sądem Administracyjnym wymogów dotyczących elementów uzasadnienia wyroku, przewidzianych w art. 141 § 4 w zw. z art. 193 zdanie pierwsze ppsa. Naczelny Sąd Administracyjny nie przedstawia w uzasadnieniu wyroku oddalającego skargę kasacyjną opisu ustaleń faktycznych i argumentacji prawnej podawanej przez organy i Sąd I instancji. Sporządzone przez Naczelny Sąd Administracyjny uzasadnienie wyroku może zostać zawężone wyłącznie do oceny tych aspektów prawnych, które świadczą o braku usprawiedliwionych podstaw skargi kasacyjnej, z którego to uprawnienia Naczelny Sąd Administracyjny w rozpoznawanej sprawie postanowił skorzystać.

Zarzuty naruszenia w części obejmującej "art. 77 kpa" nie zostały postawione dostatecznie starannie. Art. 77 kpa dzieli się na 4 paragrafy, o różnej treści normatywnej. Obowiązkiem skarżącego kasacyjnie jest ścisłe określenie jednostki redakcyjnej aktu normatywnego, wobec którego zawiera się w treści skargi kasacyjnej zarzuty (wyrok NSA z: 5.10.2010 r. I GSK125/09; 23.11.2010 r. II FSK 1165/09; 1.12.2010 r. II FSK 1507/09; 8.12.2010 r. I GSK 619/09; 19.7.2013 r. I OSK 2766/12, cbosa, aprobowane przez J. Drachala, A. Wiktorowską, R. Stankiewicza w: red. R. Hauser, M. Wierzbowski, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, C.H. Beck 2021, s. 860, nb 19). Zarzuty i ich uzasadnienie, winny być ujęte precyzyjnie i zrozumiale, gdyż - z uwagi na związanie sądu kasacyjnego granicami skargi kasacyjnej - Naczelny Sąd Administracyjny może uwzględnić tylko te przepisy, które zostały wyraźnie wskazane w skardze kasacyjnej jako naruszone. Nie jest natomiast władny badać, czy sąd administracyjny I instancji nie naruszył innych przepisów (postanowienie Sądu Najwyższego z 26.10.2000 r. IV CKN 1518/00, OSNC 2001/3/39 i Naczelnego Sądu Administracyjnego z 5.8.2004 r. FSK 299/04, OSP 2005/3/36). Ani w petitum skargi kasacyjnej (zarzuty I.6, I.7, I.8), ani w jej uzasadnieniu (s. 9, 10), Autor skargi kasacyjnej nie wskazał, naruszenia którego paragrafu art. 77 kpa się dopatruje. Sąd nie może zastępować strony i precyzować czy uzupełniać przytoczone podstawy kasacyjne, zwłaszcza jeśli weźmie się pod uwagę wymóg sporządzenia skargi kasacyjnej przez profesjonalnego pełnomocnika (art. 176 ppsa). Z tej przyczyny zarzuty I.6, I.7, I.8 w części wskazującej jako wzorzec kontroli naruszenia "art. 77 kpa" nie nadawały się do rozpoznania.

Skarżący kasacyjnie podnieśli, że "Clou niniejszej sprawy stanowi okoliczność, iż nie zostało nigdy w stosunku do spornych nieruchomości przeprowadzone postępowanie wywłaszczeniowe, stąd sporne nieruchomości nie mogły być przedmiotem aktu nadania [którego nieważność była przedmiotem sprawy kontrolowanej wyrokiem II SA/Op 192/19 - uw. NSA] oraz orzeczenia o wykonaniu aktu nadania [którego nieważność była przedmiotem sprawy kontrolowanej wyrokiem II SA/Op 193/19 - uw. NSA]" (s. 13 skargi kasacyjnej w sprawie I OSK 138/21).

Zarzuty naruszenia: art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa w zw. z art. 105 § 1 i w zw. z art. 28, i art. 138 § 1 pkt 2 kpa (pkt I.1, I.3 i I.4 petitum skargi kasacyjnej) nie zasługiwały na uwzględnienie.

Skoro postępowanie o stwierdzenie nieważności decyzji wszczyna się na żądanie strony lub z urzędu (art. 157 § 2 kpa), a skarżący nie wykazali stosownym dokumentem (którym nie było - wbrew twierdzeniom skarżących - uwierzytelnione tłumaczenie z języka niemieckiego odpisu dawnej księgi wieczystej N.W.K. (B. Okręg O.) Tom XXXV karta 155, która utraciła moc), że mają interes prawny w postępowaniu nieważnościowym (art. 28 i art. 61 § 1 kpa), to Kolegium, ustaliwszy to w kontrolowanym postępowaniu, obowiązane było na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 kpa uchylić swą decyzję z 20 czerwca 2018 r. i na podstawie art. 105 § 1 kpa umorzyć postępowanie z wniosku skarżących o stwierdzenie nieważności aktu nadania nr [...] z 15 września 1947 r.

Interes prawny (obowiązek) - jak słusznie podnosi się w doktrynie - to wartość ochrony praw jednostki określona przepisami prawa materialnego, jak i w ograniczonym zakresie przepisami prawa procesowego. Jeżeli wnoszący podanie powołuje się na swój interes prawny, ustalenie zasadności tego żądania może nastąpić wyłącznie w toku postępowania, przy zapewnieniu jednostce wnoszącej podanie prawo do czynnego udziału. Rozważenie przez organ administracji publicznej interesu prawnego poza formami postępowania administracyjnego jest sprzeczne z zasadą demokratycznego państwa prawnego, którego jedną z podstawowych wartości jest prawo do obrony. Na prawo do obrony składa się prawo do zaskarżenia, ale przede wszystkim prawo do wysłuchania. Gdy w żądaniu wszczęcia postępowania strona powołuje się na interes prawny, ustalenie zasadności tego żądania musi być oparte na czynnościach wyjaśniających, które organ administracji publicznej obowiązany jest prowadzić w toku wszczętego postępowania administracyjnego, zgodnie z przepisami prawa procesowego (B. Adamiak w: B. Adamiak/J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, C.H. Beck 2021, s. 455-456 nb 6). Właściwe rozumienie unormowania zawartego w art. 61a § 1 kpa musi prowadzić do wniosku, że odmowa wszczęcia postępowania administracyjnego następuje wówczas, gdy brak interesu prawnego wnioskodawcy jest oczywisty. Zastosowanie art. 61a § 1 kpa winno być ograniczone zasadniczo do sytuacji gdy żądanie wszczęcia postępowania zgłoszone zostało przez podmiot oczywiście nieuprawniony, a stwierdzenie tego nie wymaga prowadzenia postępowania wyjaśniającego (wyroki NSA z: 17.6.2005 r. OSK 1534/04; 5.4.2006 r. I OSK 725/05; 2.10.2009 r. II OSK 1501/08; 10.3.2010 r. II GSK 433/09; 28.3.2013 r. II GSK 321/11; 23.5.2019 r. I OSK 1900/17; wyrok WSA w Warszawie z 7.3.2013 r. VII SA/Wa 1771/12, cbosa). Ustalenie zasadności wyprowadzenia przez jednostkę interesu prawnego w sprawie jest jednym ze szczególnie złożonych działań prawnych organu administracji publicznej. Działań, które wymagają przeprowadzenia złożonego procesu wykładni przepisów prawa materialnego oraz działań w zakresie ustalenia stanu faktycznego [...]. Do tego rodzaju sytuacji prawnej pozostaje nadal prawidłową, odpowiadającą standardom państwa prawnego, wykładnia co do obowiązku wszczęcia postępowania i zakończenia tego postępowania decyzją o umorzeniu w razie braku podstaw prawnych do wyprowadzenia interesu prawnego jednostki żądającej wszczęcia postępowania. W zależności od tego czy ustalenie braku przymiotu strony jest oczywiste, czy też wymaga przeprowadzenia ustaleń w tym zakresie, jego załatwienie może zapaść albo na podstawie art. 61a kpa - postanowienie o odmowie wszczęcia postępowania, albo na podstawie art. 105 § 1 kpa - decyzja o umorzeniu postępowania (wyrok NSA z 17.3.2015 r. I OSK 1471/13, Lex 1675970), co w kontrolowanej sprawie prawidłowo miało miejsce.

W doktrynie i orzecznictwie sądów administracyjnych wskazuje się, że istotą interesu prawnego (art. 28 kpa) jest jego związek z konkretną normą prawa materialnego (nie tylko administracyjnego lecz także prawa cywilnego lub innych gałęzi prawa - uchwała NSA z: 11.10.1999 r. OPS 11/99, ONSA 2000/1/6; 28.5.2001 r. OPS 1/01, ONSA 2001/4/146; wyrok NSA z: 11.4.2018 r. II OSK 1007/17; 5.1.2018 r. I OSK 607/16, aprobowane przez Borkowskiego/Adamiak - op. cit., s. 272-273 nb 12) - taką normą, którą można wskazać jako jego podstawę i z której podmiot legitymujący się tym interesem może wywodzić swoje racje. Stwierdzenie istnienia interesu prawnego sprowadza się do ustalenia związku o charakterze materialnoprawnym między normą prawa materialnego a sytuacją prawną konkretnego podmiotu prawa, polegającą na tym, że akt stosowania tej normy może mieć wpływ na sytuację tego podmiotu w zakresie prawa materialnego. Źródło interesu prawnego znajduje oparcie w przepisach prawa rzeczowego, zobowiązań (wyroki: SN z 13.12.2002 r. III RN 128/02, Mo. Pr. 2003/1/4; NSA z 8.9.2010 r. IV SA/Wa 944/10; WSA w Warszawie z 7.7.2005 r. VI SA/Wa 124/05, Lex 190727).

Nie jest wystarczające samo powoływanie się na prawo własności lub inne prawo rzeczowe, ale koniecznym jest dysponowanie wiążącym prawnie dokumentem potwierdzającym istnienie praw rzeczowych do nieruchomości objętej aktem nadania z 15 września 1947 r. Nie można domniemywać prawa własności, z którego wywodzony jest interes prawny legitymujący do wszczęcia postępowania.

W kontrolowanej sprawie skarżący nie wykazali, by akt nadania nr [...] z 15 września 1947 r. dotyczył ich praw rzeczowych do opisanej w tym orzeczeniu nieruchomości. Z akt administracyjnych wynika, że skarżący (jak i ich dziadek - poprzednik prawny) zarówno w dacie wydania aktu nadania, jak również w dniu złożenia wniosku o stwierdzenie nieważności tego orzeczenia (w dniu 2 listopada 2006 r.) i w dacie wydania decyzji umarzającej postępowanie nieważnościowe (18 marca 2019 r.) nie dysponowali żadnymi dokumentami wskazującymi na istnienie w każdej z tych dat po stronie skarżących bądź ich poprzednika prawnego tytułu prawnorzeczowego do nieruchomości objętej kwestionowanym aktem.

Skoro Sąd I instancji trafnie nie dopatrzył się naruszenia wskazanych norm dopełnienia, nie miał podstaw do zastosowania w sprawie normy odniesienia z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa.

Nieusprawiedliwiony okazał się zarzut naruszenia art. 151 w zw. z art. 141 § 4 ppsa.

Sąd I instancji trafnie aprobował stanowisko Kolegium, że gospodarstwo F.W. w dniu wydania aktu nadania (15 września 1947 r.; k. 13 akt archiwalnych), jak i w dniu wydania orzeczenia o wykonaniu aktu nadania (25 marca 1948 r.; k. 18-18v akt archiwalnych), stanowiło własność Skarbu Państwa. Wskazuje na to jednoznaczna treść dokumentu publicznego w rozumieniu art. 52 ust. 1 i 2 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnym (Dz.U. nr 36 poz. 341, zm. z 1934 r. nr 110, poz. 976; z 1938 r. nr 3, poz. 16, dalej rpa lub PA). "Dokumenty publiczne stanowią "zupełny dowód" czyli dowód, którego władza nie może traktować według zasady swobodnej oceny dowodów, który więc nie może być przez nią traktowany krytycznie i musi być przyjęty za dowód "na to, co wedle niego urzędownie zostało stwierdzone, oświadczone lub zarządzone" (art. 52 ust. 1 PA). "Dokumentem publicznym w rozumieniu artykułu niniejszego jest dokument, uznany za publiczny przez obowiązujące przepisy, albo wystawiony przez władzę publiczną w granicach jej kompetencji [...]" (art. 52 ust. 2 PA). Dokumenty publiczne stanowią zupełny dowód tego, co wedle niego urzędownie zostało stwierdzone, natomiast nie stanowią zupełnego dowodu tych okoliczności, które, jakkolwiek w dokumencie przytoczone, zostały ustalone nie przez władzę, lecz przez osoby inne. [...] Proces narzucania w imieniu zbiorowości jej woli jednostkom, o ile jest oparty na prawie, nazwiemy władztwem, wykonywaniem władzy publicznej. Organ, w imieniu zbiorowości narzucający jednostkom wolę tej zbiorowości, o ile działa na podstawie prawnej, nazywamy władzą publiczną (E. Iserzon, Postępowanie administracyjne. Komentarz, Orzecznictwo - okólniki. Księgarnia Powszechna Kraków 1937, w. 2 zmienione i uzupełnione, 104-105, uw. 1-2).

Trafnie Sąd I instancji przyjął, że gospodarstwo F.W. stanowiło własność Skarbu Państwa w dniu wydania aktu nadania (15 września 1947 r.) i w dniu wydania orzeczenia o wykonaniu aktu nadania. Wbrew stanowisku skarżących kasacyjnie - nie istniała potrzeba wydania orzeczenia wywłaszczeniowego na podstawie § 3 rozporządzenia Ministrów: Rolnictwa i Reform Rolnych, Ziem Odzyskanych oraz Administracji Publicznej z dnia 18 czerwca 1947 r., wydane w porozumieniu z Ministrem Skarbu, w sprawie przejmowania na własność Państwa nieruchomości ziemskich na mocy art. 41 i 42 dekretu z dnia 6 września 1946 r. o ustroju rolnym i osadnictwie na obszarze Ziem Odzyskanych i byłego Wolnego Miasta Gdańska (Dz.U. nr 48 poz. 249, dalej rozporządzenie z 18 czerwca 1947 r.). Za tym, że działki nr: [...] i [...] wchodziły w skład zapasu ziemi w rozumieniu art. 1 i 2 dekretu z 6 września 1946 r. przed wejściem w życie rozporządzenia z 18 czerwca 1947 r. przemawiają: zaświadczenie Zarządu Gminy Królewska Nowa Wieś z 28 marca 1946 r. nr 1576/46/11, skierowane do Państwowego Urzędu Repatriacyjnego, stwierdzające, że F.W. był Niemcem i opuścił gospodarstwo w N.W.K., na którym został osiedlony J.W., a także orzeczenie o wyznaczeniu nabywcy gospodarstwa (akt nadania) z 6 sierpnia 1947 r. nr 1[...], L.dz. 12/9/1/47 r. Powiatowej Komisji Osadnictwa Rolnego w Opolu, w którym wprost stwierdzono: "[...] W.J. [...] nadaje się gospodarstwo - działkę, stanowiące własność Skarbu Państwa na zasadzie art. 1 i 4 powołanego dekretu [...] (k. 9, 12 akt archiwalnych).

W doktrynie wskazuje się, że powojenna sytuacja prawna mienia niemieckiego znajdującego się w chwili zakończenia II wojny światowej na terenie Polski była naturalnym wynikiem przegranej przez Trzecią Rzeszę wojny i zmian terytorialnych dokonanych na mocy traktatów międzynarodowych. Zmiany te zostały uznane za ostateczne i nienaruszalne w dwu umowach międzynarodowych zawartych między Polską Rzeczypospolitą Ludową a Republiką Federalną Niemiec: w układzie z 7 grudnia 1970 r. o podstawach normalizacji ich wzajemnych stosunków (Dz.U. z 1972 r. nr 24 poz. 168) i w traktacie między Rzeczypospolitą Polską a Republiką Federalną Niemiec z 14 listopada 1990 r. o potwierdzeniu istniejącej między nimi granicy (Dz.U. z 1992 r. nr 14 poz. 54), w którym obie umawiające się strony oświadczyły, że nie mają wobec siebie żadnych roszczeń terytorialnych i że roszczeń takich nie będą wysuwać również w przyszłości. Uznanie powojennych zmian terytorialnych mieści w sobie immanentnie uznanie suwerenności państwowej Rzeczypospolitej Polskiej w stosunku do dawnych terenów niemieckich, które po wojnie weszły w skład państwa polskiego jako jego Ziemie Zachodnie i Północne (nazywane dawniej Ziemiami Odzyskanymi i obszarem Wolnego Miasta Gdańska). Z zasady suwerenności państwowej wynika prawomocność zaprowadzonego w okresie powojennym na tych ziemiach polskiego porządku prawnego. Problem ten został ostatecznie rozstrzygnięty na płaszczyźnie prawa międzynarodowego w umowach międzynarodowych przez oba zainteresowane państwa, z których żadne go nie podważa (S. Rudnicki w: Nieruchomości poniemieckie, w: G. Bieniek, S. Rudnicki, aktualizacja M. Gdesz, Nieruchomości. Problematyka prawna, LexisNexis 2013, s. 267, uw. 1). Sytuacja prawna majątku niemieckiego znajdującego się w chwili zakończenia wojny w 1945 r. została ukształtowana przez liczne, nieskoordynowane ze sobą akty prawne rzędu ustawy, przeważnie mające charakter nacjonalizacyjny. Z dniem 27 listopada 1945 r. moc obowiązująca ustawodawstwa polskiego została rozciągnięta na uzyskane przez Polskę Ziemie Zachodnie i Północne na podstawie art. 4 dekretu z 13 listopada 1945 r. o zarządzie Ziem Odzyskanych (Dz.U. nr 51 poz. 295 ze zm.).

W uchwale składu siedmiu sędziów 21 maja 1948 r., C. III 2150/47 (OSN 1948/III/poz. 60, Przegląd Notarialny z 1948 r. nr 9-10; dalej uchwała C. III 2150/47), stanowiącej zasadę prawną, wpisaną do księgi zasad prawnych, Sąd Najwyższy uznał, że przepisy ustawodawstwa polskiego wymienione w art. 4 dekretu z 13 listopada 1945 r. o zarządzie ziem odzyskanych (Dz.U. nr 51 poz. 295 ze zm.), należy stosować do oceny skutków czynności i zdarzeń prawnych zaszłych na Ziemiach Zachodnich i Północnych po objęciu ich przez Państwo Polskie przed wejściem w życie dekretu z 13 listopada 1945 r. (S. Rudnicki - op. cit., s. 268, uw. 2; R. Moszczyński, L. Policha, A. Izdebska, Księgi wieczyste, W. Pr. 1960, s. 183).

W orzecznictwie i piśmiennictwie wskazuje się, że obowiązywanie dekretu o reformie rolnej zostało rozciągnięte na Ziemie Odzyskane na podstawie art. 4 dekretu. Możliwa jest również teza, że przepisy dekretu - podobnie jak inne przepisy prawa polskiego - obowiązywały na Ziemiach Odzyskanych już wcześniej. Takie stanowisko zajął w szczególności Sąd Najwyższy w uchwale C. III 2150/47. Wynika ono także z art. 47 dekretu z dnia 6 września 1946 r. o ustroju rolnym i osadnictwie na obszarze Ziem Odzyskanych i byłego Wolnego Miasta Gdańska (Dz.U. nr 49 poz. 279 ze zm.), który przewidywał m.in. utratę mocy prawnej na obszarze Ziem Odzyskanych i byłego Wolnego Miasta Gdańska sprzecznych z przepisami tego dekretu przepisów" (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 22.10.2015 r. I SA/Wa 927/15, Lex 2030616; wyrok NSA z 1.2.2018 r. I OSK 735/16, Lex 2546933).

Na podstawie art. 1 i 4 dekretu z 6 września 1946 r. o ustroju rolnym i osadnictwie na obszarze Ziem Odzyskanych i byłego Wolnego Miasta Gdańska (Dz.U. nr 49 poz. 279 ze zm., dalej dekret z 6 września 1946 r.) na tworzenie na tym obszarze gospodarstw rolnych i działek osadniczych oraz uzupełnienie gospodarstw nieżywotnych zostały przeznaczone wszelkie nieruchomości ziemskie z wyjątkiem tych, które w dniu wejścia w życie dekretu stanowiły własność osób fizycznych. Nieruchomości te weszły w skład Państwowego Funduszu Ziemi. Na podstawie tego dekretu wydawano osadnikom w drodze decyzji administracyjnych akty nadania gospodarstw rolnych (działek). Akt nadania uprawniał do objęcia gospodarstwa w posiadanie celem korzystania i pobierania z niego bezpłatnie pożytków, ale nie przenosił własności. Prawa wynikające z aktu nadania miały charakter osobisty, niezbywalny i niedziedziczny. Przeniesienie prawa własności nadanego gospodarstwa (działki) na nabywcę następowało w drodze orzeczenia o wykonaniu i uregulowaniu własności osadniczych gospodarstw chłopskich na obszarze Ziem Odzyskanych (Dz.U. nr 46 poz. 340 ze zm.), który dotyczył "działek gruntowych" i "gospodarstw rolnych, nadanych w trybie osadnictwa rolniczego na obszarze Ziem Odzyskanych", przez które rozumiano także obszar byłego Wolnego Miasta Gdańska (art. 1 i 13). Uwłaszczenie to nastąpiło ex lege; polegało na przekształceniu dotychczasowego posiadania w prawo własności i objęło "osoby, które posiadają gospodarstwa rolne i prowadzą je osobiście lub przez członków rodzin, żyjących z nimi we wspólności gospodarczej, a do dnia wejścia w życie niniejszego dekretu nie nabyły ich własności (art. 2). Podstawą wpisu w księdze wieczystej stało się ostateczne orzeczenie o wykonaniu nadania (S. Rudnicki - op. cit., s. 269-270, uw. 4; R. Moszczyński, L. Policha, A. Izdebska - op. cit., s. 185).

Majątki poniemieckie, które nie przeszły na rzecz Skarbu Państwa na podstawie przepisów o reformie rolnej, lasach, i osadnictwie lub przepisów nacjonalizacyjnych, zostały objęte przepisami dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich (Dz.U. z 1946 r. nr 13 poz. 87, zm. nr 49 poz. 279; nr 71 poz. 389; nr 72 poz. 395; z 1947 r. nr 19 poz. 77, dalej dekret z 8 marca 1946 r. - w brzmieniu obowiązującym w dniu wydania aktu nadania, zgodnie z zasadą tempus regit actum - uw. NSA).

Na podstawie art. 2 ust. 1 dekretu z 8 marca 1946 r. na własność Skarbu Państwa przeszedł z mocy samego prawa (ex lege) wszelki majątek: [...] b) obywateli Rzeszy Niemieckiej [...] z wyjątkiem osób narodowości polskiej lub innej przez Niemców prześladowanej [...] (art. 2 ust. 1 lit. b dekretu z 8 marca 1946 r.). Osoby, które uzyskały stwierdzenie narodowości polskiej i nabyły obywatelstwo polskie (art. 2 ust. 1 lit. b tego dekretu), zachowały własność nieruchomości należących do nich przed 1 stycznia 1945 r., a także nabytych w trybie osadnictwa rolnego lub uwłaszczenia (S. Rudnicki - op. cit., s. 271-272).

W doktrynie trafnie wskazuje się, że wprowadzenie w miejsce pojęcia mienia porzuconego w rozumieniu art. 1 i 2 ustawy z dni 6 maja 1945 r. o majątkach opuszczonych i porzuconych (Dz.U. z 1945 r. nr 17 poz. 97) i majątku opuszczonego (w rozumieniu art. 1 ust. 1-3 dekretu z 8 marca 1946 r.), pojęcia mienia poniemieckiego było uzasadnione przede wszystkim okolicznością, że o ile pierwotne ustawy nie stanowiły przejęcia własności mienia niemieckiego, a tym samym mienie "porzucone" pozostawało nadal "niemieckim", to dekret z 8 marca 1946 r. przesądził zagadnienie własności i tym samym mienie dawne niemieckie stało się z mocy tego dekretu mieniem własnym Skarbu Państwa (R. Łyczywek, Nabywanie mienia poniemieckiego na Ziemiach odzyskanych, PiP 1948/12/s. 55-56).

Dziadek skarżących w dacie wydania aktu nadania nr 1014 nie był "w dalszym ciągu właścicielem gospodarstwa obejmującego m. in. dz nr 2785/488 i 2783/489". W szczególności Friedrich Walter, jako obywatel Rzeszy Niemieckiej spełniał przesłankę pozytywną utraty majątku (art. 2 ust. 1 lit. b in princ. dekretu z 8 marca 1946 r.); nie był "osobą narodowości polskiej lub innej przez Niemców prześladowanej" (zatem nie zachodziły wobec niego przesłanki negatywne z art. 2 ust. 1 lit. b in fine dekretu z 8 marca 1946 r.).

Przedmiotowa nieruchomość, składająca się z działek nr 2785/488 i 2783/489, była majątkiem opuszczonym, wobec jej opuszczenia dnia 19 stycznia 1945 r. przez Friedricha Waltera w raz z rodziną.

Do faktów powszechnie znanych (art. 106 § 4 ppsa, art. 77 § 4 kpa) należy zarządzanie przez gauleiterów będących jednocześnie Komisarzami Obrony Rzeszy podległych sobie jednostek administracyjnych ewakuacji ludności niemieckiej z terenów zagrożonych zbliżaniem się Armii Czerwonej. W zakresie istotnym dla kontrolowanej sprawy należy wskazać, że: "[...] Z całą stanowczością należy powiedzieć, że zawiedli odpowiedzialni za ewakuację gauleiterzy i Volksturm. [...] Gauleiter Górnego Śląska Bracht zmarł bowiem pod koniec wojny, a Hanke z Dolnego Śląska zaginął lub poległ. Podniesiony tutaj zarzut sprowadza się do stwierdzenia, iż żadne z tych zadań nie było realizowane z należytą powagą i jasną krytyką, wolną od wszelkiego utopijnego myślenia i bombastycznej propagandy. O tym, w jak niewielkim stopniu Hanke [...] dostrzegał powagę sytuacji i z jaką butą zabierał wtedy publicznie głos, świadczy [...] "Między 15 a 20 sierpnia 1944 r. Hanke przemawiał na zamku w Namysłowie do kilkuset Ślązaków [...] Powiedział przy tym <> [...] Prezydenci rejencji w Opolu i Katowicach, dr Mehlhorn i Springorum, opowiadają o ważnej naradzie, która odbyła się na miejscu już 20 czerwca 1944 r., a więc jeszcze w porę[,] pod przewodnictwem sekretarza stanu [Wilhelma] Stuckarda z Ministerstwa Spraw Wewnętrznych Rzeszy. Jej przedmiotem były zadania, które musiały się pojawić wraz ze zbliżaniem się czy wręcz wejściem wroga na teren Śląska. Zajęto się przede wszystkim przyszłą ewakuacją, a zwłaszcza takimi zagadnieniami jak: powiadomienie ludności o podjęciu prewencyjnych przygotowań, budowa systemu alarmowego [...]. Ponieważ z ministerstwa Rzeszy nie napłynęły żadne rozkazy, począwszy od stycznia 1945 r. dochodziło do znaczących zatorów komunikacyjnych. Prezydenci rejencji Mehlhorn i Springorum sami podjęli wszelkie działania w celu zorientowania się w sytuacji. 14 i 15 stycznia dr Mehlhorn był świadkiem rozmowy telefonicznej między dowódcą posterunku frontowego i prezesem Dyrekcji Kolei Rzeszy w Opolu, dr. Geitmannem, świadczącej dobitnie o powadze sytuacji. Świadomość groźby położenia pogłębiła jeszcze osobista wyprawa dra Mehlhorna do rejonu, odbyta 16 stycznia w celu zdobycia informacji. [...] raport dra Mehlhorna pokazuje jak opóźniano wydanie rozkazu ewakuacji: "W poważnej sytuacji, jaka właśnie nastąpiła, pojawiły się problemy z wydaniem rozkazów ewakuacji. Chociaż Bracht rozsądnie mianował prezydentów rejencji swoimi przedstawicielami jako Komisarza Obrony Rzeszy na terenie ich okręgów, to jednak zastrzegł sobie prawo do zatwierdzana ich rozkazów. [...] W pojedynczych wypadkach doszło do zbyt pospiesznej ewakuacji, zwłaszcza w Opolu, gdzie wymuszony przeze mnie w trakcie rozmowy z Brachtem rozkaz ewakuacji ze względu na odmienne zdanie kierownictwa okręgu został opóźniony o 12 godzin. [...] Rozkaz ewakuacji ludności [powiatu i miasta Namysłów (Dolny Śląsk)] wydałem 19 stycznia 1945 r. około godz. 14.00" (H. von Ahlfen, Walka o Śląsk 1944/1945, Wyd. Dolnośląskie 2009, s. 94-98).

Po upadku Powstania Warszawskiego i zatrzymaniu na Wiśle ofensywy radzieckiej, władze niemieckie przygotowały plany ewakuacyjne ludności niemieckiej. Przykładowo - dla Wielkopolski, wcielonej go Rzeszy (Warthegau) - opracowywanie planu ewakuacji ludności niemieckiej rozpoczęto we wrześniu 1944 r. (C. Łuczak, Pod niemieckim jarzmem (Kraj Warty 1939-1945), Poznań 1996, s. 80; G. Baumann, Posen’ 45. Bastion an der Warthe, Dusseldorff 1992, s. 4; J. Rogall, Die Vertreibung der Deutschen aus Polen w: J. Rogall, Deutsche Geschichte..., s. 455 i n.). Plany przewidywały cztery etapy. Właściwa ewakuacja była przewidywana w trzecim etapie. Po ogłoszeniu hasła "Florian Geyer" miały wyjechać wszystkie kobiety, dzieci, osoby kalekie i niepracujące zawodowo. W czwartym etapie, na hasło "Frundsberg", przewidziano wyjazd pozostałych Niemców. Dnia 12 stycznia 1945 r. ruszyła radziecka ofensywa z rejonu Wisły. Front bardzo szybko zbliżał się od Wielkopolski. Kiedy radzieckie czołgi zbliżały się do granic Kraju Warty, przystąpiono do ewakuacji wschodnich obszarów okręgu. Ogłoszone 16 stycznia 1945 r. w strefie "A" hasło ewakuacyjne "Florian Geyer" pozwoliło na szybkie zorganizowanie transportu, który opuścił Łódź w południe dnia poprzedniego. Wyjechały nim kobiety, dzieci, starcy i chorzy. Wieczorem, 17 stycznia na przedmieściach Łodzi pojawiły się pierwsze rosyjskie czołgi, ogłoszono drugie hasło ewakuacyjne "Frundsberg". Ze względu na duża liczbę ludności (ok. 100.000 Niemców), pierwotny plan ewakuacji (przewidziany na 6 dni), okazał się niewykonalny. Ludność w panice opuszczała miasto, głównie pieszo. W miarę przesuwani się frontu ewakuacja obejmowała kolejne miejscowości: 16 stycznia 1945 r. - Włocławek, 18 stycznia - Kutno. Drugie hasło "Frundsberg" wydano dla powiatów środkowych: 19 stycznia dla Gniezna, 20 stycznia dla Kalisza (red. W. Borodziej, H. Lemberg, Niemcy w Polsce 1945-1950. Wybór dokumentów, Wyd. NERITON 2001 , t. III, s. 25-26).

O tym, że nieruchomość po Niemcu F.W. była opuszczona i została zabezpieczona przez polskie władze administracyjne wskazują: pismo Kier.[ownika] Referatu Osadnictwa Wiejs.[kiego] z 13 września 1945 r. o skierowaniu repatriantów F.K. i J.W. osiedlonych we wsi N.O. przy ul. S. Nr [...] na osadzie Niemca W.F., celem przekazania ww. tego gospodarstwa wraz z inwentarzem i urządzeniem domowym. Termin przekazania osady do dnia 15 września 1945 r.; pismo Kierownika Kom.[misji] Mieszkaniowej Zarządu Gminy K.N.W. z 13 września 1945 r., z którego wynika, że przydzielone przez Inspektora Osadnictwa początkowo repatriantom J.J. i E.W. gospodarstwo po Niemcu W.F., zrzekli się przekazanego gospodarstwa i wyjechali w nieznany teren; wniósł o przydzielenie tego gospodarstwa repatriantom F.R. i J.W. (k. 8-8v akt archiwalnych). Pismem z 28 marca 1946 r. Wójt w imieniu Zarządu Gminu N.W.O., na podstawie ksiąg ludności i przeprowadzonego wywiadu donosi, że właściciel nieruchom[ości] we wsi N W O na której został osiedlony W. nazywał się Dr W.F. [...] Był Niemcem, gospodarstwo opuścił (k. 9 akt archiwalnych).

Mimo, że w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Kolegium nie wskazało "innych przepisów prawnych" w rozumieniu art. 4 dekretu z 6 września 1946 r., to takim przepisem był art. 2 ust. 1 lit. b in princ. dekretu z 8 marca 1946 r. Na podstawie tego właśnie przepisu z dniem 19 kwietnia 1946 r. majątek F.W. jako obywatela Rzeszy Niemieckiej przeszedł na własność Skarbu Państwa (art. 2 ust. 1 lit. b in princ. w zw. z art. 41 dekretu z 8 marca 1946 r.). Nie wymagało to jakiegokolwiek orzeczenia o włączeniu gospodarstwa po F.W. do zapasu ziemi.

Z tej przyczyny skarżący nie legitymowali się skutecznie żadnym dokumentem, wskazującym że skarżący mieli interes prawny (art. 28 kpa) w kontrolowanym postępowaniu. W kontrolowanej sprawie nie pozostawały niedające się usunąć wątpliwości co do stanu faktycznego, wymagające rozstrzygnięcia na korzyść strony (art. 81a § 1 kpa).

Kognicję organu administracji publicznej określa norma prawa materialnego, wskazująca na fakty istotne z punktu widzenia dyspozycji normy materialnoprawnej. W tak określonym zakresie badania faktów istotnych dla rozstrzygnięcia danej sprawy, normy procesowe (w szczególności art. 7 i 77 § 1 kpa), wpływają na konkretyzację zakresu faktów istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, które należy ustalić w konkretnej sprawie. Fakty powszechnie znane [...] nie wymagają dowodu (art. 77 § 4 zd. 1 kpa).

Zarówno dekret z dnia 6 września 1946 r. o ustroju rolnym i osadnictwie na obszarze Ziem Odzyskanych i byłego Wolnego Miasta Gdańska (Dz.U. nr 49 poz. 279 ze zm.), jak i dekret z 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich, należą do aktów nacjonalizacyjnych (J. Majorowicz w: red. Z. Resich, J. Ignatowicz, Kodeks cywilny. Komentarz, W. Pr. 1972, t. 1, s. 307-309, uw. 3, A.2). Istota nacjonalizacji polega na tym, że z mocy aktu nacjonalizacyjnego na własność państwa przechodzi nie oznaczony obiekt, lecz określona kategoria dóbr (np. nieruchomości rolne, lasy, fabryki), przy czym aktem nacjonalizacyjnym może być tylko ustawa [także dekret z mocą ustawy - uw. NSA]. Przejście własności w tym trybie następuje ex lege, a ewentualne orzeczenia administracyjne, stwierdzające to zdarzenie co do poszczególnych obiektów, mają znaczenie deklaratywne. Niektóre jednak akty nacjonalizacyjne uzależniają przejście własności od wydania orzeczenia administracyjnego. Nacjonalizacja powoduje utratę własności przez dotychczasowych współwłaścicieli i nabycie jej przez Skarb Państwa (J. Ignatowicz, Prawo rzeczowe, W.Pr. PWN 1998 r., s. 118, § 19 pkt II).

Skoro nabycie mienia poniemieckiego na podstawie art. 2 ust. 1 lit. b in princ. dekretu z 8 marca 1946 r. następowało ex lege, a Skarb Państwa nabywał to mienie w sposób pierwotny i nie wymagało to wydania orzeczenia administracyjnego, to niezasadnie skarżący kasacyjnie oczekują, że w aktach administracyjnych winien znaleźć się "dowód o wywłaszczeniu rzeczonych nieruchomości oraz o tym, że przed 30 czerwca 1947 r. nieruchomość składająca się z działek nr [...] i [...] wchodziła w skład zapasu ziemi w rozumieniu art. 1 i 2 dekretu z dnia 6 września 1946 r. o ustroju rolnym i osadnictwie na obszarze Ziem Odzyskanych i byłego Wolnego Miasta Gdańska". Przedmiotowa nieruchomość weszła w skład zapasu ziemi w rozumieniu art. 1 i 2 dekretu z 6 września 1946 r. ex lege - bez konieczności wydania indywidualnego aktu administracyjnego.

Zarzuty naruszenia art. 151 w zw. z art. 141 § 4 i art. 3 § 1 w zw. z art. 141 § 4 ppsa (pkt I.2 i I.9 petitum skargi kasacyjnej), z uwagi na ich charakter wymagały łącznego rozpoznania. Uwierzytelnione tłumaczenie z języka niemieckiego odpisu dawnej księgi wieczystej N.W.K. (B. Okręg O.) Tom XXXV karta 155, nie mogło być podstawą ustalenia, że F.W. był właścicielem przedmiotowej nieruchomości w dniach: 15 września 1947 r., 25 marca 1948 r., 2 listopada 2006 r. i 18 marca 2019 r.

Czyni to zarzuty I.2 i I.9 petitum skargi kasacyjnej nieusprawiedliwionym.

Niezasadne okazały się zarzuty naruszenia art. 1 ust. 3 oraz art. 1 ust. 1 w zw. z art. 6 ust. 1 dekretu z dnia 28 października 1947 r. o mocy prawnej ksiąg wieczystych na obszarze Ziem Odzyskanych i b. Wolnego Miasta Gdańska (Dz.U. z 1947 r. nr 66, poz. 410, dalej dekret z 28 października 1947 r.; pkt II.1 i II.2 petitum skargi kasacyjnej).

Prowadzone według dotychczasowych przepisów księgi wieczyste tracą moc co do nieruchomości położonych poza granicami administracyjnymi miast, a wchodzących w skład zapasu ziemi w rozumieniu dekretu z dnia 6 września 1946 r. o ustroju rolnym i osadnictwie na obszarze Ziem Odzyskanych i b. Wolnego Miasta Gdańska (Dz.U.R.P. Nr 49, poz. 279) (art. 1 ust. 1 dekretu z 28 października 1947 r.). Nie ulega wątpliwości, że przedmiotowa nieruchomość znajdowała się poza granicami administracyjnymi miast (wieś N.W.K. leżała w gromadzie N.W.K., w gminie N.W.K.; w odległości 1 km od miasta; 0,5 km od stacji kolejowej; k. 4-5 akt archiwalnych). Pogląd, że przedmiotowa nieruchomość nie została włączona do zapasu ziemi, jest nieuprawniony, z przyczyn wyżej podniesionych. Tym samym księga wieczysta N.W.K. (B. Okręg O.) Tom XXXV karta 155 utraciła moc jako prowadzona co do nieruchomości położonej poza granicami administracyjnymi miasta (art. 1 ust. 1 dekretu z 28 października 1947 r.). Na podstawie odpisu prawomocnego orzeczenia o wykonaniu aktu nadania z dnia 25 marca 1948 r. Nr Rol.200/48 zb. dok. Nr 2 założono dla przedmiotowej nieruchomości księgę wieczystą Rep. Kw. Nr 176 i dokonano w dziele drugim tej księgi wieczystej wpisu prawa własności tej nieruchomości na rzecz nabywcy J.W. (art. 6 ust. 1 dekretu z 28 października 1947 r.), na podstawie wniosku Starosty Opolskiego z 13 października 1948 r. Nr Rol.200/48, postanowieniem Sądu Grodzkiego z 23 listopada 1948 r. Rep. Kw. Nr 176, na podstawie art. 1, 2, 5 i 6 dekretu z 28 października 1947 r. Dz.U. z 1947 r. nr 66, poz. 410 (k. 19-21 akt archiwalnych). W doktrynie jednoznacznie wskazano, że stosownie do art. 1 dekretu z 28."XI" [winno być "X" - uw. NSA].1947 r. o mocy prawnej ksiąg wieczystych na obszarze Ziem Odzyskanych i b. Wolnego Miasta Gdańska (Dz.U. nr 66, poz. 410) prowadzone według dotychczasowych przepisów księgi wieczyste utraciły moc co do nieruchomości, które są położone poza granicami administracyjnymi miast wchodzą w skład zapasu ziemi w rozumieniu dekretu z dn. 6.IX.1946 r. o ustroju rolnym i osadnictwie na obszarze Ziem Odzyskanych i b. Wolnego Miasta Gdańska (Dz.U.R.P. Nr 49, poz. 279 z późniejszymi zmianami). Według art. 3 do pozostałych nieruchomości prowadzi się księgi wieczyste stosownie do rozp.[orządzenia] z dn. 29.XI.1946 r. (Dz.U. Nr 66 poz. 367). Według F. Błachuty ("Prowadzenie dotychczasowych ksiąg na Ziemiach Odzyskanych" - PN 9-10/48/260) stosownie do powołanego uprzednio w uw. 6 dekretu z dn. 28."XI" [winno być "X" - uw. NSA].1947 r. prowadzenie ksiąg dotychczasowych dotyczy nieruchomości położonych w granicach administracyjnych miast, a także poza ich granicami, jeżeli chodzi o nieruchomości nie wchodzące w skład zapasu ziemi. Są to nieruchomości stanowiące własność a) autochtonów, b. osób narodowości przez Niemców prześladowanej, c) obywateli polskich nie autochtonów, d) cudzoziemców nie obywateli niemieckich (S. Breyer w: red. W. Święcicki, Prawo cywilne z orzecznictwem, literaturą i przepisami związkowymi, W. Pr. 1958, t. II, s. 362-363, uw. 6, 7 do art. LI dekretu z dnia 11 października 1946 r. Przepisy wprowadzające Prawo rzeczowe i prawo o księgach wieczystych (Dz.U. nr 57 poz. 321 ze zm.). Friedrich Walter był obywatelem Rzeszy niemieckiej i nigdy na należał do żadnej z grup, o których mowa w uw. 7 Komentarza S. Breyera. Prawomocnym wyrokiem z dnia 29 listopada 2013 r. sygn. akt II OSK 1192/12 Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną H.W. i I.W. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 1 lutego 2012 r. sygn. akt IV SA/Wa 2008/11 w sprawie ze skargi H.W. i I.W. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 11 października 2011 r. nr DOiR.I.6270/336/2011-DC w przedmiocie odmowy stwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego, w sprawie, w której wnioskiem z dnia 2 sierpnia 2006 r. H.W. i I.W. wystąpili do Wojewody Opolskiego o poświadczenie posiadania obywatelstwa polskiego przez dziadka – F.W., zmarłego 26 maja 1968 r. w B. (Niemcy). W zakresie istotnym dla rozstrzygnięcia kontrolowanej sprawy, Naczelny Sąd Administracyjny wskazał: "[...] skarżący nie wywiedli skutecznego zarzutu naruszenia przepisów postępowania nie mogą skutecznie kwestionować ustaleń dotyczących braku spełnienia przez F.W. przesłanek nabycia obywatelstwa polskiego na podstawie art. 1 ustawy z 28 kwietnia 1946 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego osób narodowości polskiej zamieszkałych na obszarze Ziem Odzyskanych oraz art. 2 pkt 3 ustawy z 8 stycznia 1951 r. o obywatelstwie polskim [...]" (uzasadnienie wyroku II OSK 1192/12).

Zaskarżony wyrok nie narusza art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa w zw. z: art. 81a § 1 pkt 2 kpa; art. 7, 80, 70 kpa (zarzuty I.5, I.6, I.7, I.8, I.10 petitum skargi kasacyjnej).

Zarzuty braku wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego, dokonania dowolnej oceny materiału dowodowego, braku rozstrzygnięcia wątpliwości na korzyść strony, okazały się być niezasadne. Organy obu instancji zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej (art. 7 kpa), w sposób wyczerpujący zebrały i rozpatrzyły cały materiał dowodowy i oceniły go zgodnie z zasadami swobodnej oceny dowodów (art. 80 kpa; B. Adamiak - op. cit., s. 550-551, nb 1-3). Wbrew zarzutom skargi kasacyjnej, żaden z dokumentów nie został pominięty w ocenie ani przeinaczony. W szczególności uwierzytelnione tłumaczenie z języka niemieckiego odpisu dawnej księgi wieczystej N.W.K. (B. Okręg O.) Tom XXXV karta 155, z którego wynikało, że właścicielem nieruchomości będących przedmiotem niniejszego postępowania był F.W., zachowało znaczenie dokumentu (art. 1 ust. 3 dekretu z 28 października 1947 r.), jednakże niewykreślony wpis poprzedniego właściciela nie miał żadnego znaczenia prawnego do zachowania przez niego utraconej własności. Utrata mocy prawnej księgi wieczystej oznacza tylko to, że zamknięta księga traci charakter księgi wieczystej, a zachowuje moc dokumentu urzędowego. Do czasu zamknięcia księga korzysta ze wszystkich skutków prawnych, w jakie przepisy o księgach wieczystych wyposażyły instytucję ksiąg wieczystych i dokonane w niej wpisy praw. Tak należy rozumieć pojęcie utraty mocy prawnej ksiąg wieczystych w rozumieniu przepisów o ich zamknięciu, w szczególności art. 1 ust. 3 dekretu z 28 października 1947 r. (S. Rudnicki - op. cit., s. 274-275 uw. 8). Ów dokument miał walor dokumentu jedynie w tym zakresie, że wskazywał historyczną treść dawnego wpisu, rozstrzygające znaczenie miała bowiem utrata prawa własności z mocy prawa, na skutek nacjonalizacji wszelkiego majątku obywateli Rzeszy niemieckiej (art. 2 ust. 1 lit. b in princ. w zw. z art. 41 zd. 1 dekretu z 8 marca 1946 r.). Friedrich Walter był obywatelem Rzeszy niemieckiej i utracił prawo własności przedmiotowej nieruchomości ex lege w dniu 19 kwietnia 1946 r. Prawo własności w sposób pierwotny przedmiotowej nieruchomości nabył w dniu 19 kwietnia 1946 r. Skarb Państwa. Prawo własności od Skarbu Państwa nabył na podstawie ostatecznego aktu nadania J.W. Prawo własności w nowozałożonej księdze wieczystej na podstawie ostatecznego orzeczenia o wykonaniu aktu nadania z 25 marca 1948 r. w dniu 23 listopada 1948 r. skutecznie ujawniono w księdze wieczystej Rep. Kw. Nr 176. Znaczenie rozstrzygające dla prawa własności J.W. miała utrata prawa własności przez obywatela Rzeszy niemieckiej. Zagadnienie domniemania prawdziwości wpisów nie występuje w odniesieniu do niemieckich ksiąg gruntowych, gdyż te utraciły ważność na podstawie dekretu z 28 października 1947 r. (T. Domińczyk, Mienie opuszczone i poniemieckie, PS 2007/9/s. 16-17). Wobec powyższego w kontrolowanej sprawie nie zachodziła jakakolwiek wątpliwość co do stanu faktycznego, wymagająca rozstrzygnięcia na korzyść strony (art. 81a § 1 pkt 2 kpa). Wskazany jako wzorzec kontroli art. 70 kpa był nierelewantny. Skoro wskazane jako wzorce kontroli normy dopełnienia nie zostały w kontrolowanym postępowaniu naruszone, to Sąd I instancji nie miał podstaw do stosowania normy odniesienia z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa.

Nieusprawiedliwione okazały się zarzuty naruszenia: art. 1 ust. 1 w zw. z art. 4 dekretu z 6 września 1946 r. przez ich niewłaściwe zastosowanie; art. 41 ust. 1 oraz art. 42 dekretu z 6 września 1946 r. przez ich niewłaściwe zastosowanie; § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministrów: Rolnictwa i Reform Rolnych, Ziem Odzyskanych oraz Administracji Publicznej z dnia 18 czerwca 1947 r. wydane w porozumieniu z Ministrem Skarbu w sprawie przejmowania na własność Państwa nieruchomości ziemskich na mocy art. 41 i 42 dekretu z dnia 6 września 1946 r. o ustroju rolnym i osadnictwie na obszarze Ziem Odzyskanych i byłego Wolnego Miasta Gdańska (zarzuty II.3, II.4 i II.5 petitum skargi kasacyjnej).

W dacie wejścia w życie dekretu z 6 września 1946 r. (14 października 1946 r. - art. 47 zd. 1 dekretu), nastąpiły już z mocy prawa skutki nacjonalizacji wynikające z art. 2 ust. 1 lit. b in princ. w zw. z art. 41 zd. 1 dekretu z 8 marca 1946 r. (z dniem 19 kwietnia 1946 r.) w stosunku do przedmiotowej nieruchomości i stała się ona z dniem 19 kwietnia 1946 r. własnością Skarbu Państwa. Przedmiotowa nieruchomość weszła w skład zapasu ziemi (art. 1 w zw. z art. 4 dekretu z 6 września 1946 r.), będąc już własnością Skarbu Państwa na mocy art. 2 ust. 1 lit. b in princ. w zw. z art. 41 zd. 1 dekretu z 8 marca 1946 r. Wejście tej nieruchomości w skład funduszu ziemi nie wymagało żadnego aktu indywidualnego i dla tego skutku - wynikającego z mocy prawa - nie wymagało wydania orzeczenia przez powiatową wadzę administracji ogólnej, na podstawie § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministrów: Rolnictwa i Reform Rolnych, Ziem Odzyskanych oraz Administracji Publicznej z dnia 18 czerwca 1947 r. wydane w porozumieniu z Ministrem Skarbu w sprawie przejmowania na własność Państwa nieruchomości ziemskich na mocy art. 41 i 42 dekretu z dnia 6 września 1946 r. o ustroju rolnym i osadnictwie na obszarze Ziem Odzyskanych i byłego Wolnego Miasta Gdańska (Dz.U. nr 48 poz. 249, dalej rozporządzenie z 18 czerwca 1947 r.). Z uzasadnienia wyroku II OSK 1192/12 jednoznacznie wynika, że Friedrich Walter nigdy nie uzyskał obywatelstwa polskiego w trybie ustawy z dnia 28 kwietnia 1946 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego osób narodowości polskiej zamieszkałych na obszarze Ziem Odzyskanych (Dz.U.R.P. nr 15 poz. 106). Wobec nabycia prawa własności przedmiotowej nieruchomości przez Skarb Państwa ex lege z dniem 19 kwietnia 1946 r. na podstawie art. 2 ust. 1 lit. b in princ. w zw. z art. 41 zd. 1 dekretu z 8 marca 1946 r., zarówno art. 41 ust. 1 i 2, jak i art. 42 dekretu z 6 września 1946 r., nie znajdowały w kontrolowanej sprawie zastosowania, zatem i § 3 ust. 1 rozporządzenia z 18 czerwca 1947 r. nie mógł zostać naruszony zaskarżonym wyrokiem.

Skoro żaden z zarzutów skargi kasacyjnej nie okazał się zasadny, na podstawie art. 184 ppsa skargę kasacyjną należało oddalić. O zwrocie kosztów postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 204 pkt 1 ppsa.