Postanowienie NSA, sygn. akt II FZ 66/24
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2024-11-13 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6112 Podatek dochodowy od osób fizycznych, w tym zryczałtowane formy opodatkowania
Hasła tematyczne: Wznowienie postępowania sądowoadministracyjnego
Prawo pomocy
Skarżony organ: Dyrektor Izby Administracji Skarbowej
Treść wyniku: Uchylono zaskarżone postanowienie
Powołane przepisy: article: art. 1, art. 32, art. 58 par. 1 pkt 6, art. 173, art. 185, art. 194, art. 255, art. 261, art. 270, art. 272 par. 1, art. 276, art. 280
journal: Dz.U. 2024 poz 935
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
article: art. 190 ust. 4
journal: Dz.U. 1997 nr 78 poz 483
law: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie  Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu  25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Anna Dumas po rozpoznaniu w dniu 13 listopada 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia adwokata R. S. od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 25 czerwca 2024 r. sygn. akt I SA/Bd 395/24 w przedmiocie odrzucenia skargi o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym postanowieniem referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 18 marca 2022 r., sygn. akt I SA/Bd 759/19, w przedmiocie przyznania wynagrodzenia tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w sprawie ze skargi M. P. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Bydgoszczy z dnia 23 października 2019 r. nr 0401-IOD1.4102.16.2019.3 w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2013 r. postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 25 czerwca 2024 r., sygn. akt I SA/Bd 395/24, odrzucające skargę adwokata R. S. o wznowienie postępowania.


UZASADNIENIE

1.1 Postanowieniem z 25 czerwca 2024 r., I SA/Bd 395/24, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy odrzucił skargę adwokata R. S. (poprzednio: S.) o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym postanowieniem referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z 18 marca 2022 r., I SA/Bd 759/19, w przedmiocie przyznania wynagrodzenia tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w sprawie ze skargi M. P. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Bydgoszczy z 23 października 2019 r. w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2013 r.

1.2 W uzasadnieniu powyższego postanowienia Sąd pierwszej instancji wskazał, że wyrokiem z 14 lipca 2020 r., sygn. akt I SA/Bd 759/19 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy oddalił skargę M. P. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Bydgoszczy z dnia 23 października 2019 r. w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2013 r. Wyrokiem z dnia 15 lipca 2021 r., sygn. akt II FSK 499/21, Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną skarżącej.

Postanowieniem z 18 marca 2022 r., sygn. akt I SA/Bd 759/19 Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy przyznał ustanowionemu z urzędu dla skarżącej pełnomocnikowi, adwokatowi R. S. (obecnie: S.) od Skarbu Państwa - Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy kwotę 1.476 zł tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu za sporządzenie i wniesienie skargi kasacyjnej.

1.2.1 Pismem z dnia 27 marca 2023 r. pełnomocnik, wskazując na treść art. 359 § 2 k.p.c., wniósł o zmianę ww. postanowienia referendarza sądowego przez przyznanie w miejsce wynagrodzenia w kwocie 1.476 zł (1.200 zł + VAT), wynagrodzenia w kwocie 2.214 zł (1.800 zł + VAT). W uzasadnieniu wniosku adwokat wskazał na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28 grudnia 2022 r., sygn. akt SK 78/21.

Postanowieniem z dnia 18 kwietnia 2023 r., sygn. akt I SA/Bd 759/19 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy odrzucił wniosek jako niedopuszczalny. Sąd wskazał, że wniosek adwokata został oparty na przepisie, który nie ma w ogóle zastosowania w rozpoznawaniu spraw przed sądem administracyjnym. Sąd stwierdził ponadto, że podstawą do zmiany orzeczenia referendarza sądowego może być złożony sprzeciw, którego pełnomocnik nie wniósł. Podstawą prawną takiej zmiany nie może być natomiast wskazany przez adwokata art. 359 § 2 k.p.c.

1.2.2 Pismem z 26 lipca 2023 r. pełnomocnik, na podstawie art. 272 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. 2023 r., poz. 1634, dalej: "P.p.s.a."), wniósł skargę o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym wyrokiem NSA z 15 lipca 2021 r., sygn. akt II FSK 499/21, w zakresie postanowienia Referendarza sądowego WSA w Bydgoszczy z 18 marca 2022 r., sygn. akt I SA/Bd 759/19 o przyznaniu wynagrodzenia tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.

Postanowieniem z 27 września 2023 r., sygn. akt I SA/Bd 360/23 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy odrzucił skargę o wznowienie postępowania. Po rozpatrzeniu wniesionego zażalenia, Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z 7 lutego 2024 r., sygn. akt II FZ 136/23 oddalił wniesione zażalenie, wskazując, że orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego, na które powołuje się skarżący adwokat, wnosząc skargę o wznowienie postępowania na podstawie art. 272 § 1 P.p.s.a., nie dotyczy aktu normatywnego, który stosował lub powinien zastosować sąd administracyjny.

1.2.3 Pismem z 4 czerwca 2024 r. pełnomocnik na podstawie art. 272 § 1 P.p.s.a. wniósł o zmianę (względnie uchylenie) rozstrzygnięcia o kosztach zawartego w postanowieniu Referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z 18 marca 2022 r., sygn. akt I SA/Bd 759/19 o przyznaniu wynagrodzenia tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.

Pełnomocnik wyjaśnił, że w dniu 27 lutego 2024 r. Trybunał Konstytucyjny w rozpoznaniu skargi konstytucyjnej, zarejestrowanej pod sygnaturą SK 90/22 stwierdził, że § 2 pkt 1 w związku z § 4 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. z 2023 r. poz. 2631) w zakresie, w jakim określa opłaty stanowiące ponoszone przez Skarb Państwa koszty nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu w wysokości niższej niż stawki minimalne opłat określonych w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2023 r. poz. 1964, ze zm.), jest niezgodny z art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 zdanie drugie i art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

Zdaniem pełnomocnika Trybunał tym samym potwierdził, że wszystkie opłaty wymienione w § 4 ust. 1 rozporządzenia, a określające wysokość stawek (tj. w praktyce opłaty wymienione w przepisach od § 8 - § 21 rozporządzenia) pozostają sprzeczne z Konstytucją RP, o ile przewidują stawki niższe, aniżeli stawki minimalne opłat, określonych w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2023 r. poz. 1964, ze zm.). Podstawą wynagrodzenia adwokata powinny być natomiast odpowiednie stawki minimalne, przewidziane w drugim z wymienionych rozporządzeń (tj. w sprawie opłat za czynności adwokackie). Wobec powyższego, w ocenie pełnomocnika, Trybunał Konstytucyjny w sposób jednoznaczny zakwestionował przepis, na którym opierało się rozstrzygnięcie o kosztach w niniejszej sprawie.

1.3 W postanowieniu, które zostało zaskarżone rozpoznawanym obecnie zażaleniem, Sąd pierwszej instancji uznał, że wniesiona przez pełnomocnika skarga o wznowienie postępowania podlega odrzuceniu jako niedopuszczalna.

Zdaniem Sądu, wskazany przepis, na który powołuje się pełnomocnik w skardze o wznowienie postępowania stanowi podstawę do wszczęcia postępowania sądowoadministracyjnego, jednak przepis ten ma zastosowanie tylko i wyłącznie do orzeczeń merytorycznych. Przepis art. 272 § 1 P.p.s.a. nie ma natomiast zastosowania do postanowień procesowych, wpadkowych, niekończących postępowania w sprawie, a taki właśnie charakter ma postanowienie o przyznaniu wynagrodzenia za zastępstwo prawne wykonywane na zasadzie prawa pomocy. Przepisy o wznowieniu postępowania mają zastosowanie do orzeczeń prawomocnych, kończących postępowanie w sprawie. Nie mają natomiast zastosowania do postanowień o charakterze procesowym, które nie kończą sprawy.

Mając na uwadze powołane okoliczności, działając na podstawie art. 58 § 1 pkt 6 i art. 58 § 3 w zw. z art. 276 zd. 1 P.p.s.a., Sąd pierwszej instancji odrzucił skargę o wznowienie postępowania.

2. W zażaleniu na powyższe postanowienie pełnomocnik zarzucił naruszenie art. 190 ust. 4 w zw. z art. 8 ust. 2 Konstytucji poprzez jego niezastosowanie oraz błędną wykładnię art. 272 § 1 P.p.s.a.

Wobec tak postawionych zarzutów adwokat wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia lub zmianę postanowienia o przyznaniu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez niego z urzędu oraz przyznanie kosztów postępowania zażaleniowego i ze skargi o wznowienie postępowania.

Niezależnie od powyższego adwokat domagał się również:

a) przedstawienia pytania prawnego do TK w przedmiocie oceny zgodności z art. 190 ust. 4 Konstytucji RP przepisów art. 270-285 P.p.s.a. w zakresie, w jakim te ostatnie uniemożliwiają wystąpienie ze skargą o wznowienie postępowania w przypadku orzeczeń niekończących postępowania;

b) przeprowadzenia dowodu z dokumentu w postaci kopii odpisu sentencji postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 22 maja 2024 r., sygn. akt I CSK 1272/23, którym - według twierdzeń adwokata - z uwagi na wyrok TK o sygn. akt SK 90/22 przyznano temu adwokatowi uzupełniająco określoną kwotę kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

3. Zażalenie okazało się usprawiedliwione.

Wskazać należy, że tożsamy problem z zaistniałym w rozpoznawanej sprawie stał się już przedmiotem rozstrzygnięć Naczelnego Sądu Administracyjnego, tj. postanowień NSA z 31 października 2024 r., I FZ 161/24, I FZ 170/24 - I FZ 174/24 oraz z 12 listopada 2024 r, II FZ 68/24 i II FZ 69/24, w których to NSA rozpoznawał zażalenie adwokata w tożsamym stanie prawnym i analogicznym stanie faktycznym. Uwagi poczynione w uzasadnieniach wskazanych postanowień Naczelnego Sądu Administracyjnego skład rozpoznający niniejsze zażalenie podziela i z tego względu posłuży się argumentacją w nich zawartą.

3.1 W pierwszej kolejności należy zwrócić uwagę, że wniesiony przez adwokata środek zaskarżenia zawierał prawidłowe oznaczenie rodzaju pisma (jako "zażalenie") oraz nie był obarczony brakiem fiskalnym (ani żadnym innym), uniemożliwiającym jego rozpoznanie. Odnosząc się w dalszej kolejności do treści zażalenia podkreślić należy, iż w ustawie - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w przepisach działu VII "Wznowienie postępowania" uregulowana została problematyka badania dopuszczalności wznowienia postępowania. Przewidziano również wprost wydanie przez sąd rozstrzygnięcia o odrzuceniu skargi o wznowienie postępowania w przypadku, gdy przesłanka dopuszczalności nie została zachowana. Badanie takie dokonywane jest najpierw na posiedzeniu niejawnym, a jeśli skarga o wznowienie nie zostanie odrzucona na tym etapie - rozstrzyganie o jej dopuszczalności odbywa się w ramach wyznaczonej rozprawy. W zakresie tak uregulowanym w przepisach powołanego działu nie zachodzi więc w odniesieniu do skargi o wznowienie postępowania potrzeba i zarazem możliwość sięgania do odpowiedniego stosowana przepisów o postępowaniu przed sądem pierwszej instancji (zob. art. 276 zdanie pierwsze P.p.s.a.).

W sytuacji zatem stwierdzenia przez sąd na posiedzeniu niejawnym negatywnego wyniku weryfikacji dopuszczalności wznowienia postępowania, podstawę prawną odrzucenia skargi o wznowienie postępowania stanowi zasadniczo art. 280 § 1 w związku z § 2 P.p.s.a. (odczytywane łącznie). Na tej podstawie możliwe jest więc odrzucenie skargi o wznowienie postępowania jako niedopuszczalnej, bez sięgania do art. 58 § 1 pkt 6 w związku z art. 276 zdanie pierwsze P.p.s.a., jak wadliwie przyjął w zaskarżonym postanowieniu Sąd pierwszej instancji. W powołanych przepisach art. 280 § 1 w związku z § 2 P.p.s.a. zawarta jest bowiem formuła rozstrzygnięcia (odrzucenie skargi o wznowienie postępowania), którą powiązano z koniecznością oceny dopuszczalności takiej skargi.

Zauważyć przy tym trzeba, że badanie dopuszczalności wznowienia na posiedzeniu niejawnym w ramach art. 280 § 1 w związku z § 2 P.p.s.a. dotyczy nie tylko kwestii zachowania terminu do wniesienia skargi o wznowienie postępowania i oparcia jej na ustawowej podstawie wznowienia, ale również ustalenia w szczególności takich elementów jak legitymacja skargowa w tym zakresie, ziszczenie się okoliczności w postaci zakończenia postępowania objętego skargą o wznowienie prawomocnym orzeczeniem, czy brak możliwości dalszego wznowienia postępowania zakończonego prawomocnym orzeczeniem wydanym na skutek skargi o wznowienie postępowania (z wyjątkami przewidzianymi w art. 285 § 2 P.p.s.a).

We wszystkich tych sytuacjach o odrzuceniu skargi o wznowienie postępowania sąd może orzec na posiedzeniu niejawnym (art. 280 § 1 ab initio zdanie pierwsze P.p.s.a.), w składzie jednosoosobowym (art. 16 § 2 w związku z art. 276 zdanie pierwsze P.p.s.a.), podejmując tego rodzaju rozstrzygnięcie w formie postanowienia (art. 160 w związku z art. 276 zdanie pierwsze P.p.s.a.). Te dwie ostatnie kwestie - odmiennie niż samo badanie dopuszczalności skargi o wznowienie postępowania i jej odrzucenie w sytuacji wystąpienia owej niedopuszczalności - nie są bowiem uregulowane w powołanym wcześniej dziale VII.

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego w niniejszej sprawie na postanowienie o odrzuceniu skargi o wznowienie postępowania z uwagi na jej niedopuszczalność przysługiwało adwokatowi zażalenie, a to na mocy odpowiednio stosowanego art. 194 § 1 pkt 1a ab initio w związku z art. 276 zdanie pierwsze P.p.s.a., a nie skarga kasacyjna przewidziana w art. 173 § 1 P.p.s.a. dla wskazanej tam kategorii postanowień kończących postępowanie w sprawie (z pewnymi wyjątkami).

Materia sprawy, w której rozstrzyga się o odrzuceniu skargi o wznowienie postępowania jako niedopuszczalnej, nie wymaga stwarzania warunku zaskarżalności postanowienia w tym przedmiocie w drodze skargi kasacyjnej, na wzór rozwiązania, w którym skarga kasacyjna przysługuje od postanowienia o odrzuceniu skargi z uwagi na jej niedopuszczalność z niektórych przyczyn ujętych w art. 58 § 1 P.p.s.a. Wywodzi się ją z treści art. 194 § 1 pkt 1a P.p.s.a. następującej po przecinku - gdzie wyspecyfikowano przypadki zaskarżalności w drodze zażalenia postanowień o odrzuceniu skargi i co może sugerować treść art. 173 P.p.s.a., w którym wyłączono z kolei zaskarżalność skargą kasacyjną tych objętych zażaleniem postanowień o odrzuceniu skargi. Ten zakres treściowy obu przywołanych przepisów należy odnosić przede wszystkim do postępowań kończących sprawę sądowoadministracyjną sensu stricto.

Nadto - o czym już była mowa - podstawą prawną odrzucenia skargi adwokata o wznowienie postępowania z powodu jej niedopuszczalności w istocie wadliwie uczyniono przepisy art. 58 § 1 pkt 6 w związku z art. 276 P.p.s.a, zamiast przepisy art. 280 § 1 w związku z § 2 P.p.s.a.

Wypadało wspomnieć i o tym, że ustawodawca wprost przyjął, że nawet wobec postanowienia o odrzuceniu skargi kasacyjnej zaskarżalność następuje w drodze zażalenia, niezależnie od podstawy/powodu takiego rozstrzygnięcia (co obejmuje także przypadek niedopuszczalności skargi kasacyjnej - zob. art. 194 § 1 pkt 7 P.p.s.a.).

Rozważając z kolei dochowanie wymogów fiskalnych zażalenia adwokata na postanowienie Sądu o odrzuceniu skargi o wznowienie postępowania w zakresie zakończonym prawomocnym postanowieniem o przyznaniu zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (tu: wynagrodzenia za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy) Naczelny Sąd Administracyjny miał na uwadze, że orzekanie o tego rodzaju kosztach mieści się w szeroko rozumianej sprawie prawa pomocy.

Sprawy zaś dotyczące prawa pomocy wolne są od opłat sądowych, zarówno w zakresie ubiegania się o przyznania tego prawa (art. 243 § 1 zdanie drugie P.p.s.a.), jak i zaskarżania rozstrzygnięć wydawanych na tym polu (art. 261 P.p.s.a.).

Wniosek o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej (składany w imieniu własnym przez osobę, która świadczyła z urzędu tego rodzaju pomoc) należy traktować - i tak jest to prawidłowo praktykowane - w sposób tożsamy, tzn. przyjmując, że jest on wolny od opłat sądowych, w tym wpisu.

Ustawodawca w ramach art. 261 w związku z art. 258 § 2 pkt 8 P.p.s.a. wprost przewidział, że w sprawie prawa pomocy mieści się wydawanie postanowień o przyznaniu wynagrodzenia zawodowemu pełnomocnikowi za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy (oraz o zwrocie niezbędnych udokumentowanych wydatków). Jest to czynność z zakresu przyznania prawa pomocy. W drodze wydania takiego postanowienia następuje więc załatwienie wniosku o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej, o którym mowa w art. 254 § 1 P.p.s.a.

Z kolei z art. 276 zdanie pierwsze P.p.s.a. wynika, że do skargi o wznowienie postępowania stosuje się odpowiednio przepisy o postępowaniu przed sądem pierwszej instancji, jeżeli przepisy działu VII ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi nie stanowią inaczej. Oznacza to, że do skargi o wznowienie postępowania w zakresie zakończonym prawomocnym postanowieniem o przyznaniu zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu oraz do zaskarżenia postanowienia odrzucającego taką skargę mają odpowiednie zastosowanie także przywołane wyżej regulacje dotyczące prawa pomocy i spraw mieszczących się w tym pojęciu.

Innymi słowy, skoro sprawa z wniosku o przyznanie wynagrodzenia za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy nie podlega opłacie sądowej, także w odniesieniu do zwykłych środków zaskarżenia (sprzeciwu lub zażalenia) od postanowień wydanych w tej kategorii spraw, to również w ramach postępowania nadzwyczajnego z wniosku o wznowienie postępowania w sprawie tego rodzaju oraz zażalenia na postanowienie odrzucające skargę o wznowienie postępowania w podanym wyżej zakresie, nie pobiera się wpisu.

W rezultacie należało zatem przyjąć, że w świetle wykładni systemowej przepisów art. 243 § 1 zdanie drugie, art. 254 § 1, art. 258 § 2 pkt 8 i art. 261 w związku z art. 276 zdanie pierwsze P.p.s.a. skarga o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym orzeczeniem dotyczącym zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej (w tym przyznania wynagrodzenia za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy) wolna jest od wpisu sądowego. Z tych samych względów wolne od wpisu jest także zażalenie od postanowienia odrzucającego taką skargę jako niedopuszczalną.

Wprawdzie Sąd pierwszej instancji do omówionej w tym punkcie problematyki nie musiał nawiązywać w zaskarżonym postanowieniu (kierując się np. założeniem, że od skargi o wznowienie postępowania, jeśli już z niej wynika, że podlega odrzuceniu z powodu przyjęcia jej niedopuszczalności - nie pobiera się wpisu sądowego, a to z uwagi na art. 222 w związku z art. 276 zdanie pierwsze P.p.s.a), niemniej wymagało ono szerszej analizy z uwagi na konieczność sprawdzenia dochowania wymogów fiskalnych wniesionego zażalenia.

Ubocznie odnotować tylko można było, że biorąc pod uwagę, że Sąd pierwszej instancji przekazał zażalenie do rozpoznania przez Naczelny Sąd Administracyjny, to musiał przyjąć, że nie podlegało ono opłacie sądowej w zakresie wpisu, gdyż do jego uiszczenia adwokata nie wzywał, a ten sam z siebie wpisu od zażalenia nie opłacił.

3.2 Przechodząc do dalszych rozważań przypomnienia wymagało, że zgodnie z art. 190 ust. 4 Konstytucji RP orzeczenie TK o niezgodności z Konstytucją, umową międzynarodową lub z ustawą aktu normatywnego, na podstawie którego zostało wydane prawomocne orzeczenie sądowe, ostateczna decyzja administracyjna lub rozstrzygnięcie w innych sprawach, stanowi podstawę do wznowienia postępowania, uchylenia decyzji lub innego rozstrzygnięcia na zasadach i w trybie określonych w przepisach właściwych dla danego postępowania.

Treść powołanego przepisu, zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, nie pozostawia wątpliwości, że celem ustawowej procedury realizującej normę w nim wyrażoną musi być realne zagwarantowanie adresatowi owego orzeczenia, decyzji lub innego rozstrzygnięcia skutku w postaci uprawnienia do uruchomienia działań ukierunkowanych na możliwość ponownego rozpoznania i rozpatrzenia uprzednio zakończonej lub załatwionej w danym postępowaniu sprawy adresata objętej takim orzeczeniem, decyzją lub rozstrzygnięciem, a to przez pryzmat nowego stanu prawnego, który został ustalony orzeczeniem TK. Swoboda ustawodawcy zwykłego w zakresie ukształtowania przepisów danego postępowania (czyli tego w którym miedzy innymi zapadło prawomocne orzeczenie sądowe) w zakresie wdrażającym przewidziany w art. 190 ust. 4 Konstytucji RP standard wznowienia postępowania z powodu wydania orzeczenia o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją RP jest w tym przypadku zawężona wyłącznie do "zasad" i "trybu", a nie reglamentowania stosowania tego standardu konstytucyjnego.

Inaczej rzecz ujmując, to nie przepisy danej ustawy procesowej, lecz art. 190 ust. 4 Konstytucji RP wyznacza obszar (sferę) dopuszczalnej "wzruszalności" sądowych lub administracyjnych aktów lub czynności stosowania prawa względem ich adresatów. Podobnie w tej materii wypowiedział się NSA w składzie siedmiu sędziów w uchwale z 28 czerwca 2010 r., II GPS 1/10 (ONSAiWSA z 2010 r. nr 5, poz.81), stwierdzając, że "(..)aktów stosowania prawa została przesądzona już na gruncie samej Konstytucji. Ustawa zwykła ma zatem określać jedyniewznawiania postępowania. To bowiem Konstytucja przesądza o samym fakcie sanacji indywidualnych stosunków prawnych, wyznaczając celw trybie procedur ukształtowanych w ustawach.".

Ustrojodawca w art. 190 ust. 4 Konstytucji RP expressis verbis przewidział wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym orzeczeniem sądowym. Nie powinno więc ulegać wątpliwości, że użyty w art. 190 ust. 4 Konstytucji RP zwrot "prawomocne orzeczenie sądowe" obejmuje zarówno wyrok, jak i postanowienie sądu, mające wspólną dla nich cechę prawomocności, a także orzeczenia z nimi w skutkach zrównane, jak np. niezaskarżone sprzeciwem postanowienie referendarza sądowego wojewódzkiego sądu administracyjnego o przyznaniu wynagrodzenia adwokatowi za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy, które ma skutek prawomocnego orzeczenia sądu - zob. art. 259 § 3 w związku z § 1 i art. 258 § 2 pkt 8 P.p.s.a.

W przepisach ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w art. 270 przewidziano, że można żądać wznowienia postępowania, które zostało zakończone prawomocnym orzeczeniem, a także można żądać wznowienia postępowania, zgodnie z art. 272 § 1 w przypadku, gdy TK orzekł o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją, umową międzynarodową lub z ustawą, na podstawie którego zostało wydane orzeczenie.

Powołane przepisy art. 270 i art. 272 § 1 P.p.s.a., odczytywane w kontekście art. 190 ust. 4 Konstytucji RP, uzasadniają przyjęcie, że instytucja wznowienia postępowania z powodu orzeczenia TK może znaleźć zastosowanie w odniesieniu do prawomocnego orzeczenia sądowego, wydanego na podstawie aktu uznanego za niekonstytucyjny w ramach postępowania umożliwiającego zmianę lub uchylenie takiego orzeczenia i jednocześnie kończącego postępowanie w przedmiocie objętym orzeczeniem sądowym, niekończącym postępowania w sprawie sądowoadministarcyjnej. Z perspektywy konstytucyjnej chodzi bowiem o możliwość wzruszenia prawomocnego orzeczenia sądowego wydanego na podstawie, jak się okazało, niekonstytucyjnego przepisu, w ramach postępowania, w którym orzeczenie to zapadło, kończąc w ten sposób to postępowanie.

Ustawodawca, odmiennie niż przyjął to Sąd pierwszej instancji w zaskarżonym postanowieniu, nie wykluczył stosowania instytucji wznowienia postępowania do spraw o charakterze incydentalnym lub kończących postępowanie w sprawie sądowoadministracyjnej w sposób merytoryczny, prawomocnych orzeczeń sądowych.

W świetle brzmienia art. 190 ust. 4 Konstytucji RP oraz art. 270 i art. 272 § 1 P.p.s.a. jako pozbawione dostatecznych podstaw należy zatem postrzegać uzależnianie dopuszczalności wznowienia postępowania przed sądem administracyjnym od charakteru lub formy prawomocnego orzeczenia sądowego, które ma zostać wzruszone, wykluczając z nich postanowienia niekończące co do istoty postępowania w sprawie sądowoadministracyjnej w rozumieniu art. 1 P.p.s.a.

Natomiast bezpośrednim powodem odrzucenia przez Sąd pierwszej instancji skargi o wznowienie postępowania było zakwalifikowanie rozstrzygnięcia w przedmiocie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej jako orzeczenia o "procesowym, niemerytorycznym charakterze".

Powyższe zapatrywanie WSA w Bydgoszczy, które prowadziło do skutku w postaci odrzucenia skargi o wznowienie postępowania, ocenić należało jako wadliwe. Postępowanie przed wojewódzkim sądem administracyjnym w przedmiocie przyznania kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu jakkolwiek pozostaje w bezpośrednim związku z główną sprawą sądowoadministracyjną strony skarżącej i niekiedy, tak jak w analizowanej sytuacji, materializuje się w postaci rozstrzygnięcia tj. postanowienia wyodrębnionego jako orzeczenie sądowe, które nie zapada w głównej sprawie, a więc co do istoty. To w ujęciu procesowym ma odrębne tryb i przedmiot oraz odmiennego w stosunku do strony skarżącej, adresata. W takim ujęciu jest to odrębna sprawa, w której wydane orzeczenie kształtuje sytuację prawną innego podmiotu niż strona postępowania sądowoadministracyjnego w rozumieniu art. 32 P.p.s.a.

Postępowanie przed wojewódzkim sądem administracyjnym w przedmiocie przyznania kosztów nieopłaconej pomocy prawnej inicjowane jest na podstawie wniosku osoby ustanowionej pełnomocnikiem z urzędu, składanym w imieniu własnym, który musi zawierać stosowne oświadczenie tej osoby, np. adwokata (art. 254 § 1 P.p.s.a. w związku z § 3 rozporządzenia w sprawie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej adwokata). Wniosek ten, zważywszy na odmienny niż strona skarżąca, podmiot w sprawie sądowoadministracyjnej wszczyna postępowanie sądowe właściwe dla przedmiotu tego wniosku (por. art. 63 w związku z art. 64 w związku z art. 254 § 1 P.p.s.a.). Pozwala ono na jego merytoryczne rozpoznanie i wydanie postanowienia rozstrzygającego co do wspomnianych kosztów.

W sprawie o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej, wywołanej tego rodzaju wnioskiem, orzeka co do zasady referendarz sądowy, którego postanowienia - jeżeli nie wniesiono sprzeciwu albo wniesiony sprzeciw został prawomocnie odrzucony - mają skutki prawomocnego orzeczenia sądu (art. 258 § 2 pkt 8 w związku z art. 259 § 3 P.p.s.a.) lub sąd, w szczególnie uzasadnionych przypadkach (art. 258 § 4 zdanie pierwsze P.p.s.a.).

Jednocześnie ustawodawca expressis verbis przyznał osobie ustanowionej pełnomocnikiem z urzędu (m.in. adwokatowi) prawo do zaskarżenia orzeczenia, w tym postanowienia rozstrzygającego co do jej wniosku o zwrot kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej na zasadzie prawa pomocy (art. 259 § 1 i art. 258 § 4 P.p.s.a.).

Wydawane w tej sprawie orzeczenie sądowe (postanowienie) przyznające wynagrodzenie w określonej kwocie pełnomocnikowi z urzędu za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy albo odmawiające przyznania takiego wynagrodzenia, odnosi się co do istoty, która stanowi obowiązek zwrotu kosztów zastępstwa procesowego adwokatowi ustanowionemu z urzędu. Kształtuje ona bowiem bezpośrednio sytuację prawną ustanowionego pełnomocnika i jest uzależniona wyłącznie od jego działań procesowych w zakresie ubiegania się o tego rodzaju koszty, a nie od działań procesowych strony postępowania w sprawie sądowoadministracyjnej, którą on reprezentuje na zasadach prawa pomocy. Znaczenia tak rozumianej istoty postanowienia w sprawie o wynagrodzenie pełnomocnika z urzędu wzmacnia okoliczność, że orzeczenie sądowe w przedmiocie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej pozostaje w bezpośrednim związku ze sprawą zainicjowaną środkiem prawnym wniesionym przez stronę skarżącą w rozumieniu art. 32 P.p.s.a. oraz jej ewentualnym kontynuowaniem w postępowaniu ze skargi kasacyjnej.

Należy mieć na uwadze, że postanowienie wydane w przedmiocie kosztów udzielonej, lecz nieopłaconej pomocy prawnej określa stosunek materialnoprawny w relacji pełnomocnik z urzędu oraz Skarb Państwa. Strona podmiotowa takiego orzeczenia sądowego jest zatem inna niż w przypadku orzeczeń sądowych zapadłych na skutek środków prawnych wniesionych przez strony postępowania w rozumieniu powołanego wyżej art. 32 P.p.s.a., o czym już była mowa. Wobec powyższego należało stwierdzić, że wadliwa była ocena prawna Sądu pierwszej instancji o niedopuszczalności złożonej przez adwokata skargi o wznowienie postępowania zawartej w piśmie z 4 czerwca 2024 r., w odniesieniu do jego własnego zakresu sprawy dotyczącej przyznania wynagrodzenia za pomoc prawną przez niego udzieloną w charakterze pełnomocnika z urzędu w sprawie skarżącej. Nie zachodzi więc potrzeba wystąpienia przez NSA z pytaniem prawnym do TK, którego to wystąpienia domagał się adwokat.

3.3. Na uwzględnienie nie zasługiwał także wniosek pełnomocnika o przeprowadzenie dowodu z dokumentu w postaci kopii odpisu orzeczenia SN, bo nie ziściły się właściwe ku temu przesłanki przewidziane w art. 106 § 3 P.p.s.a.

3.4 Odnosząc się z kolei do wniosku adwokata o zasądzenie zwrotu kosztów w postępowaniu zażaleniowym i ze skargi o wznowienie postępowania na tle okoliczności, takich jak objęte niniejszym orzeczeniem, należało wyjaśnić, że nie mógł on zostać uwzględniony. Zgodnie bowiem z art. 199 w związku z art. 276 zdanie pierwsze P.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Wprawdzie art. 209 P.p.s.a. przewiduje, że wniosek strony o zwrot kosztów sąd rozstrzyga w każdym orzeczeniu uwzględniającym skargę oraz w orzeczeniu, o którym mowa w art. 201, art. 203 i art. 204 P.p.s.a., lecz tego rodzaju orzekanie dotyczy zasądzania kosztów między stronami, czyli skarżącym i organem. Tymczasem w sprawie adwokata objętej skargą o wznowienie postępowania oraz zażaleniem nie występuje organ. Nie sposób zatem zastosować, nawet w formule odpowiedniej, przepisów o zwrocie kosztów postępowania między stronami, gdyż występuje tylko jedna strona, a mianowicie ów adwokat.

Z uwagi na powyższe Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 185 § 1 w związku z art. 197 § 1 i § 2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji.