Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 2778/12
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2014-06-27 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6291 Nacjonalizacja przemysłu
Hasła tematyczne: Administracyjne postępowanie
Skarżony organ: Minister Gospodarki Pracy i Polityki Społecznej
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 28
journal: Dz.U. 2013 poz 267
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący sędzia NSA Wojciech Mazur, Sędzia NSA Arkadiusz Despot-Mładanowicz (spr.), Sędzia del. WSA Iwona Kosińska, Protokolant asystent sędziego Michał Zawadzki, po rozpoznaniu w dniu 27 czerwca 2014 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skarg kasacyjnych J. O., J. S., E. S., J. K., Z. O., T. L., G. O. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 26 czerwca 2012 r. sygn. akt IV SA/Wa 103/12 w sprawie ze skarg J. O., Z. O., G. O., T. L., J. S., E. S. oraz J. K. na decyzję Ministra Gospodarki z dnia [...] listopada 2011 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności orzeczenia 1. uchyla zaskarżony wyrok oraz zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Ministra Gospodarki z dnia [...] listopada 2010 r. nr [...]; 2. zasądza od Ministra Gospodarki na rzecz: - J. O. kwotę 640 (sześćset czterdzieści)złotych; - J. S. kwotę 880 (osiemset osiemdziesiąt) złotych; - E. S. i J. K. solidarnie kwotę 880 (osiemset osiemdziesiąt) złotych; - Z. O., T. L. i G. O. solidarnie kwotę 880 (osiemset osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 26 czerwca 2012 r., sygn. akt IV SA/Wa 103/12 oddalił skargi J. O., Z. O., G. O., T. L., J. S., E. S. oraz J. K. na decyzję Ministra Gospodarki z dnia [...] listopada 2011 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności orzeczenia.

Wyrok został wydany w następujących okolicznościach sprawy:

Minister Gospodarki ww. decyzją z dnia [...] listopada 2011 r., wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 127 § 3 k.p.a. utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] listopada 2010 r., nr [...], którą na podstawie art. 105 k.p.a. umorzył postępowanie administracyjne wszczęte podaniem W. S. z dnia 30 sierpnia 1991 r. w sprawie stwierdzenia nieważności orzeczenia Nr [...] Ministra Przemysłu Lekkiego z dnia [...] sierpnia 1949 r. o przejęciu przedsiębiorstw na własność Państwa, w części dotyczącej przedsiębiorstwa pn. [...] Sp. Akc., W. ul. [...].

Minister Gospodarki wydając przedmiotowe rozstrzygnięcie ustalił, iż wszczęcia postępowania nieważności decyzji może skutecznie domagać się wyłącznie strona w rozumieniu art. 28 k.p.a.

W niniejszej sprawie, prawem podmiotowym, które stanowi o istnieniu interesu prawnego do występowania z żądaniem oceny legalności decyzji, na mocy których przejęto na własność Państwa przedsiębiorstwo, jest prawo własności do tego przedsiębiorstwa. Tym samym, z takim żądaniem wystąpić może właściciel znacjonalizowanego przedsiębiorstwa, po udokumentowaniu tytułu własności do niego w dacie nacjonalizacji.

Na podstawie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego w postaci odpisu aktu notarialnego z dnia [...] października 1936 r., repertorium [...] umowy zmieniającej umowę spółki firmowej przez właścicieli wydawnictwa "[...]" oraz odpisu poświadczonego Rejestru Handlowego dział [...] Nr [...] ustalono, że - zgodnie z wpisem dokonanym w tym rejestrze w dniu 14 lipca 1941 r. - nazwa wskazanej w orzeczeniu Nr [...] Ministra Przemysłu Lekkiego z dnia [...] sierpnia 1949 r. firmy brzmiała: "[...]" nie zaś - jak wpisano w orzeczeniu Nr [...] Ministra Przemysłu Lekkiego z dnia [...] sierpnia 1949 r. – [...] Sp. Akc., W., ul. [...].

Skoro spółka jawna nie została do chwili obecnej wykreślona z Rejestru Handlowego, to interes prawny, w rozumieniu art. 28 k.p.a. do występowania z wnioskiem o stwierdzenie nieważności orzeczenia nacjonalizacyjnego, w imieniu przedmiotowej spółki, posiadają jedynie wspólnicy, którzy zgodnie z wpisami ujawnionymi w tym rejestrze uprawnieni są do jej reprezentowania. Powyższe wynika z faktu, że spółka jawna, choć jako spółka osobowa, nie posiadała osobowości prawnej, mogła samodzielnie występować w obrocie prawnym i stanowiła podmiot odrębny od tworzących ją wspólników.

Właścicielem przedsiębiorstwa oznaczonego w orzeczeniu nacjonalizacyjnym jako [...] Sp. Akc., W., ul. [...], w dacie wejścia w życie ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej /Dz. U. Nr 3, poz. 17/ - dalej "ustawa nacjonalizacyjna", tj. 5 lutego 1946 r., była spółka jawna, zarejestrowana w Rejestrze Handlowym dział [...] Nr [...]. Wskazana spółka, legitymująca się prawem własności do tego przedsiębiorstwa, w dniu 5 lutego 1946 r., tj. w dacie wejścia w życie ustawy nacjonalizacyjnej reprezentowana była wyłącznie przez F. M. oraz K. O. Z akt sprawy wynika, że zarówno F. M. jak i K. O., legitymowani do reprezentacji omawianej spółki, już nie żyją. Brak wpisów w rejestrze handlowym, na który powołują się spadkobiercy wspólników, o zmianie sposobu reprezentacji spółki, bądź o zmianie osób uprawnionych do jej reprezentacji. Z wnioskiem o stwierdzenie nieważności orzeczenia nacjonalizującego przedsiębiorstwo, stanowiące własność spółki jawnej "[...]" wystąpił natomiast spadkobierca wspólnika.

Minister Gospodarki, mając na uwadze przedmiot ustaleń, wskazał, że w sprawie należy rozważyć, czy spółka istnieje w obrocie prawnym, kto jest uprawniony do jej reprezentacji, jakie uprawnienia przysługują wspólnikom i spadkobiercom wspólników w zakresie reprezentacji spółki oraz czy wspólnik, spadkobierca wspólnika uprawniony jest do występowania niezależnie od spółki w sprawach jej dotyczących. W następnej kolejności należy rozważyć, kiedy spółka jawna traci byt prawny.

Z powołaniem się na art. 139 k.h. Minister Gospodarki stwierdził, że spółka jawna traci byt prawny z chwilą, gdy postępowanie likwidacyjne zostało zakończone, a spółkę wykreślono z rejestru handlowego. Zatem spółka rejestrowa nie traci automatycznie bytu prawnego na skutek jej rozwiązania, czy likwidacji. Wykreślenie takiej spółki z Rejestru Handlowego miało zatem charakter konstytutywny, co uzasadnia wniosek, iż spółka jawna istnieje dopóty, dopóki nie zostanie z tego rejestru wykreślona. Tak długo, jak istnieje spółka, istnieje po jej stronie prawo do żądania oceny legalności decyzji nacjonalizujących jej przedsiębiorstwo.

Organ wskazał, że w aktach sprawy brak jest dokumentów potwierdzających przeprowadzenie likwidacji spółki, jak również wskazujących na zakończenie jej działalności w inny sposób. Bezsporną w sprawie jest okoliczności, że spółka nie została wykreślona z rejestru. Jednocześnie wskazał, że w obecnym porządku prawnym, spółka prawa handlowego, która występuje w obrocie prawnym musi legitymować się aktualnym odpisem z Krajowego Rejestru Sądowego. Z art. 26 § 1 pkt 4 k.s.h. wynika obowiązek zgłoszenia sądowi rejestrowemu nazwisk i imion osób uprawnionych do reprezentowania spółki jawnej oraz sposobu reprezentacji tej spółki, skorelowany z art. 39 ust. 1 ustawy o KRS, określającym zakres obowiązkowych wpisów spółki jawnej w rejestrze przedsiębiorców. Z rejestru tego wynikają dane wspólników uprawnionych do reprezentowania spółki i sposób tej reprezentacji. Spadkobiercy wspólników wskazując, że są uprawnieni do występowania w imieniu spółki, do dnia wejścia w życie ustawy nowelizującej z dnia 29 kwietnia 2010 r. o zmianie ustawy - Przepisy wprowadzające ustawę o Krajowym Rejestrze Sądowym /Dz. U. z 2010 r. Nr 106, poz. 671/ nie zakończyli postępowania w przedmiocie przerejestrowania spółki. Mając na uwadze, że umorzenie postępowania jest rozstrzygnięciem formalnym, po uregulowaniu spraw związanych z bytem prawnym spółki, brak przeszkód, by uprawnione podmioty (spółka bądź w przypadku jej wykreślenia z rejestru - spadkobiercy wspólników) wystąpiły z wnioskiem o stwierdzenie nieważności orzeczenia Nr [...] Ministra Przemysłu Lekkiego z dnia [...] sierpnia 1949 r. o przejęciu przedsiębiorstw na własność Państwa, w części dotyczącej ww. przedsiębiorstwa.

Wobec powyższego, Minister uznał, że interes prawny do występowania z żądaniem stwierdzenia nieważności decyzji nacjonalizacyjnych, na mocy których przejęto na własność Państwa mienie stanowiące w dacie nacjonalizacji własność tej spółki, posiada aktualnie wyłącznie przedmiotowa spółka. Podmioty występujące w jej imieniu zobowiązane są do wykazania interesu prawnego, poprzez przedłożenie odpisu z KRS.

Minister Gospodarki wskazał, że zgodnie z postanowieniami umowy oraz wpisami do rejestru handlowego nr [...] Nr [...], dokonanymi na podstawie postanowień sądu powszechnego wspólnikami w spółce byli F. H., Z. H., F. M., M. M., W. O., M. O., T. O., K. O., A. G., H. G., A. M., Z. M., B. O., H. O. oraz J. H. S., a spółkę reprezentowali F. M. oraz K. O. Pozostali wspólnicy od reprezentowania spółki byli wyłączeni (§ 2 umowy). Umowa ściśle określała przy tym sposób wyboru innych osób jako uprawnionych do reprezentacji spółki. Minister stanął na stanowisku, że spadkobiercy zmarłych wspólników spółki jawnej zobowiązani są wykazać, iż faktycznie weszli w ich prawa i obowiązki. Nieuprawnione natomiast jest stanowisko, zgodnie z którym, skoro spółka nie uległa rozwiązaniu na skutek śmierci wspólników, to spadkobiercy stają się z mocy prawa wspólnikami, którym przysługuje uprawnienie do reprezentacji.

Minister Gospodarki podkreślił, że status prawny spółki oceniany jest na podstawie wpisów w rejestrze, odzwierciedlającym postanowienia wspólników, zawarte m.in. w umowie spółki. Wszyscy ujawnieni w rejestrze handlowym wspólnicy nie żyją Obowiązujący w dacie przejęcia na własność Państwa omawianego przedsiębiorstwa kodeks handlowy nie przewidywał możliwości wstąpienia spadkobierców wspólników spółki jawnej w ich prawa i obowiązki, w przypadku ich śmierci, z mocy samego prawa. Zatem, kwestia ta była przedmiotem uregulowań zawartych w umowie spółki, względnie w umowach o zmianie umowy spółki. Zgodnie z § 26 i 27 znajdującej się w aktach sprawy umowy spółki, "śmierć, upadłość spólnika, wypowiedzenie udziału, dokonane przez spólnika lub jego wierzyciela, nie powoduje rozwiązania spółki i spółka trwa nadal pomiędzy pozostałymi spólnikami. W przypadku śmierci spólnika, prawa jakie miał zmarły spólnik służą wszystkim spadkobiercom wspólnie".

Wobec faktu, że okoliczność wstąpienia przez spadkobierców zmarłych wspólników w ich prawa i obowiązki nie została ujawniona w Rejestrze Handlowym, nie można w sposób jednoznaczny ustalić, czy wnioskodawcy faktycznie są wspólnikami przedmiotowej spółki, a ponadto, czy byli uprawnieni do jej reprezentacji, w tym wystąpienia w jej imieniu z wnioskiem w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji, na mocy których znacjonalizowano jej mienie. Tym samym, dla umożliwienia przedmiotowej spółce dochodzenia swoich praw i zapewnienia jej właściwej reprezentacji w postępowaniu nieważnościowym, sukcesorzy nieżyjących wspólników zobowiązani są do potwierdzenia tej okoliczności odpisem z właściwego rejestru sądowego, zawierającego aktualne wpisy, co jak wyżej wskazano jest również wymogiem określonym w ustawie z dnia 20 sierpnia 1997 r. Przepisy wprowadzające ustawę o Krajowym Rejestrze Sądowym. Legitymowanie się przez podmioty występujące w imieniu spółki aktualnym odpisem z KRS jest niezbędne także ze względu na fakt, iż upływ czasu jaki nastąpił od ostatniego wpisu w rejestrze wraz z brakiem wpisu obecnych wnioskodawców, nie wyklucza możliwości zbycia ogółu praw i obowiązków w spółce w tym okresie osobom niebędącym spadkobiercami i nieujawnieniu tego w Rejestrze Handlowym. Prawo wspólnika do zbycia udziału zostało bowiem przewidziane w § 29 umowy spółki z [...] października 1936 r.

Organ podniósł, że przedmiotem orzeczenia Nr [...] Ministra Przemysłu Lekkiego z dnia [...] sierpnia 1949 r. było przedsiębiorstwo, stanowiące własność spółki jawnej. Nacjonalizując Wydawnictwo "[...]", Minister Przemysłu Lekkiego w orzeczeniu nacjonalizacyjnym rozstrzygnął w zakresie prawa własności przysługującego spółce. Wspólnicy spółki, z uwzględnieniem stanowiska, związanego z wymogami rejestrowymi, mogą zatem występować w imieniu spółki, lecz nie "niezależnie" od niej. Przyjęcie, że interes prawny w postępowaniu o stwierdzenie nieważności decyzji posiada zarówno spółka, wobec niewykreślenia jej z rejestru handlowego, jak i wspólnicy spółki /spadkobiercy wspólników/ mogłoby skutkować przyznaniem określonych praw nieuprawnionemu podmiotowi. Bezsporne natomiast jest, że wskazane wyżej prawo własności, stanowiące materialnoprawną podstawę interesu prawnego w postępowaniu o stwierdzenie nieważności orzeczenia nacjonalizacyjnego, może przysługiwać wyłącznie jednemu ze wskazanych wyżej podmiotów.

Nie można natomiast wywodzić interesu prawnego z przyszłej sytuacji prawnej. Możliwość zastosowania normy prawa materialnego w konkretnej sytuacji danego podmiotu powinna istnieć aktualnie, a nie w przyszłości. Nie jest legitymowany do występowania w postępowaniu administracyjnym w charakterze strony ten, kto uzasadnia swój interes prawny zdarzeniami i okolicznościami przewidywanymi, takimi, które według jego zamiarów wystąpią dopiero w przyszłości (wyrok NSA z dnia 25 października 2006 r. II GSK 163/2006, LEX 274855). Interesu prawnego spadkobierców wspólników spółki jawnej "[...]" nie można wywodzić więc z przyszłej, ewentualnej okoliczności, jaką jest likwidacja spółki.

Dopiero w przypadku ustania bytu prawnego spółki jawnej, interesem prawnym do żądania oceny legalności decyzji nacjonalizujących jej mienie legitymują się wszyscy żyjący wspólnicy, względnie spadkobiercy nieżyjących wspólników spółki, zgodnie ze sposobem rozliczenia przyjętym przez wspólników. Tym samym, skuteczne wywiedzenie, że źródłem interesu prawnego w postępowaniu o stwierdzenie nieważności orzeczeń dotyczących majątku spółki jawnej może być następstwo prawne (spadkobranie) po wspólnikach spółki możliwe byłoby wyłącznie pod warunkiem wykazania, że spółka w sposób trwały nie może być stroną tego postępowania z uwagi na ustanie jej bytu prawnego (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 15 czerwca 2010 r., sygn. akt IV SA/Wa 413/10).

Ponieważ wnioskodawcy nie przedłożyli odpisu z Krajowego Rejestru Sądowego z aktualnymi wpisami dotyczącymi wspólników spółki i wskazanym sposobem reprezentacji, bądź potwierdzającymi okoliczność jej wykreślenia z rejestru, to w ocenie organu należało stwierdzić, iż brak jest po ich stronie interesu prawnego do występowania z wnioskiem o stwierdzenie nieważności decyzji nacjonalizującej mienie ww. spółki jawnej.

Na decyzję Ministra Gospodarki z dnia [...] listopada 2011 r. wpłynęły do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie cztery skargi.

Skarżący J. S. w swojej skardze zarzucił zaskarżonej decyzji naruszenie prawa materialnego, tj.

- art. 51 ustawy z dnia 15 września 2000 r. kodeks spółek handlowych (dalej "ksh"), art. 65 § 3 ksh, art. 82 § 2 ksh i art. 67 § 1 ksh w zw. z art. 612 ksh, poprzez nieuwzględnienie powyższych przepisów jako źródła własnego, bezpośredniego i aktualnego interesu prawnego skarżącego w niniejszej sprawie;

- art. 22 § 2 ksh w zw. z art. 612 ksh, art. 115 § 1 ustawy z dnia z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (dalej "Ordynacja podatkowa"), art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych (dalej "updop"), art. 5b ust. 2, art. 8 ust. 1 i art. 10 ust. 1 pkt 3) ustawy z dnia z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (dalej "updof"), poprzez nieuwzględnienie powyższych przepisów jako przesądzających o statusie strony skarżącego w niniejszej sprawie;

- art. 9 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. Przepisy wprowadzające ustawę o Krajowym Rejestrze Sądowym (dalej "Przepisy wprowadzające KRS"), art. 14 ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (dalej "ustawa o KRS") w związku art. 26 § 1 pkt 4 ksh oraz art. 39 pkt 1, art. 8, art. 17 ust. 1 i 2 i art. 15 ustawy o KRS, art. 29 § 1, § 2 i § 3 ksh w zw. z art. 365 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. kodeks postępowania cywilnego (dalej "kpc"), poprzez błędną wykładnię lub ominięcie powyższych przepisów, skutkującą przyjęciem, że osoby biorące udział w postępowaniu (w tym skarżący) nie są uprawnione do żądania stwierdzenia nieważności decyzji nacjonalizacyjnej stanowiącej przedmiot postępowania, w imieniu spółki będącej właścicielem znacjonalizowanego przedsiębiorstwa.

Skarżący J. S. zarzucił zaskarżonej decyzji również naruszenie przepisów postępowania, tj.

- art. 28 k.p.a. poprzez błędne przyjęcie, że postępowanie nie toczyło się z udziałem podmiotów mających przymiot strony;

- art. 105 § 1 k.p.a. w zw. z art. 157 § 2 k.p.a., poprzez umorzenie postępowania i utrzymanie w mocy decyzji umarzającej postępowanie w oparciu o błędne przyjęcie, że nawet brak przymiotu strony osób żądających stwierdzenia nieważności decyzji (przy założeniu, że taki brak w przedmiotowym przypadku rzeczywiście mógłby zachodzić, z czym skarżący się nie zgadza), sam w sobie stanowi przesłankę umorzenia postępowania;

- art. 77 § 1 k.p.a., art. 80 k.p.a. i art. 7 k.p.a., poprzez poczynienie błędnych ustaleń faktycznych, na podstawie których organ przyjął, że postępowanie nie toczyło się z udziałem podmiotów mających przymiot strony;

- art. 10 k.p.a., poprzez wydanie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji bez umożliwienia stronom wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów przed wydaniem tych decyzji;

- art. 6, art. 11 k.p.a. i art. 107 § 3 k.p.a., poprzez błędne sformułowanie uzasadnienia faktycznego i prawnego decyzji i poprzedzającej ją decyzji, w stopniu budzącym wątpliwości co do motywów jakimi organ kierował się wydając te decyzje.

W konsekwencji skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji Ministra Gospodarki i poprzedzającej ją decyzji tego organu z dnia [...] listopada 2010 r., stwierdzenie, że decyzje nie mogą być wykonane, zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego.

Skarżące E. S. i J. K. w swojej skardze zarzuciły zaskarżonej decyzji naruszenie art. 28 k.p.a. przez przyjęcie, że skarżące nie są stroną postępowania administracyjnego z uwagi na brak interesu prawnego w stwierdzeniu nieważności decyzji nacjonalizacyjnej.

Zarzuciły również naruszenie art. 9 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. Przepisy wprowadzające ustawą o Krajowym Rejestrze Sądowym (Dz. U. z 2007 r., Nr 168, poz. 1186), w brzmieniu obowiązującym od dnia 17 lipca 2010 r. oraz art. 14 ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym, przez zastosowanie ich w przedmiotowej sprawie i przyjęcie, że spółka nie może legitymować się wpisami w dawnym rejestrze w sytuacji, gdy sprawa została wszczęta w 1991 r., a co za tym idzie - przyjęcie, że wspólnicy spółki jawnej, którzy swoje prawa wywodzą z wpisów w dawnym rejestrze nie mogą z tych wpisów wykazywać swojego prawa do reprezentacji spółki jawnej przed organem administracji publicznej i faktu bycia wspólnikiem.

W ocenie skarżących naruszone zostały również przepisy art. 7, 11 i 80 k.p.a. poprzez niedostateczne zbadanie sprawy i nie wyjaśnienie, w jakim charakterze występują E. S., J. K. i pozostali uczestnicy postępowania, czy jako wspólnicy spółki jawnej, czy jako spadkobiercy wspólników.

Wobec powyższego skarżące wniosły o uchylenie zaskarżonej decyzji i zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego.

Z kolei skarżący J. O. oraz Z. O., T. L. i G. O. w jednobrzmiących skargach zarzucili zaskarżonej decyzji naruszenie art. 28 k.p.a. w zw. z art. 60 ksh i art. 29 ksh poprzez jego niewłaściwą wykładnię i uznanie, iż spadkobiercy wspólników spółki jawnej "[...]" nie mają interesu prawnego w występowaniu w charakterze stron w postępowaniu o stwierdzenie nieważności orzeczenia nr [...] Ministra Przemysłu Lekkiego z dnia [...] sierpnia 1949 r. o przejęciu przedsiębiorstw na własność Państwa w części dotyczącej mienia ww. spółki, w sytuacji, gdy spadkobiercy zmarłych wspólników spółki jawnej stali się z mocy prawa jej wspólnikami (art. 60 ksh w zw. z § 27 umowy spółki), a uprawnienia do reprezentacji spółki, przysługują wszystkim wspólnikom samodzielnie, na podstawie art. 29 ksh i § 2 umowy spółki. Skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonej decyzji i zasądzenie kosztów postępowania.

Minister Gospodarki w odpowiedzi na skargi wniósł o ich oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny stwierdził, że skargi nie są zasadne, albowiem zaskarżona decyzja nie narusza prawa.

Sąd wskazał, że zgodnie z art. 157 § 2 k.p.a. postępowanie w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji wszczyna się na żądanie strony lub z urzędu. W niniejszej sprawie postępowanie zostało wszczęte wnioskiem W. S. z dnia 30 sierpnia 1991 r. Skoro w toku wszczętego postępowania administracyjnego organ ustalił, że podmiot, na wniosek którego zostało ono wszczęte nie ma przymiotu strony w tym postępowaniu, postępowanie z przyczyn podmiotowych stało się bezprzedmiotowe i na podstawie art. 105 § 1 k.p.a. podlegało umorzeniu.

Wniosek W. S. z dnia 30 sierpnia 1991 r. dotyczył stwierdzenia nieważności orzeczenia Nr [...] Ministra Przemysłu Lekkiego z dnia [...] sierpnia 1949 r. w sprawie przejęcia przedsiębiorstwa na własność Państwa, w części dotyczącej przedsiębiorstwa pn. [...] Sp. Akc., W. ul. [...].

W oparciu o zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, tj. odpis aktu notarialnego z dnia [...] października 1936 r., repertorium [...] umowy zmieniającej umowę spółki firmowej przez właścicieli wydawnictwa "[...]" oraz odpisu poświadczonego Rejestru Handlowego dział [...] Nr [...] organ ustalił, że zgodnie z wpisem dokonanym w tym rejestrze w dniu 14 lipca 1941 r., nazwa znacjonalizowanej orzeczeniem Nr [...] Ministra Przemysłu Lekkiego z dnia [...] sierpnia 1949 r. firmy brzmiała: [...].

Z odpisu aktu notarialnego z dnia [...] października 1936 r. wynika, że dnia [...] grudnia 1909 r. za aktem nr [...] ówcześni właściciele wydawnictwa "[...]" zawarli spółkę firmową. Spółka ta przedłużona była aktem z dnia [...] marca 1925 r. za Nr [...] i istnieje dotychczas. Aktem notarialnym z dnia [...] października 1936 r. za Nr [...] zostało nadane nowe brzmienie aktu spółki.

Umowa z dnia [...] października 1936 r. została zawarta pod rządami rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 czerwca 1934 r. Kodeks Handlowy (Dz. U. Nr 57, poz. 502, ze zm.).

Jak wynika z § 1 umowy, celem spółki jest prowadzenie wydawnictwa "[...]" oraz prowadzenie działalności wydawniczej z tym związanej. Stosownie do art. 75 § 1 k.h. spółką jawną jest spółka, która prowadzi we wspólnym imieniu przedsiębiorstwo zarobkowe w większym rozmiarze (art. 4), a nie jest inną spółką handlową. Spółka jawna, jako spółka handlowa, która jest kupcem rejestrowym, obowiązana jest wpisać się do rejestru handlowego – art. 5 § 1 i 2, art. 6 k.h. Zatem kodeks handlowy wymagał dla tej spółki obligatoryjnego wpisu do rejestru.

Zgodnie z art. 79 § 1 k.h., w jego pierwotnym brzmieniu, wpis spółki do rejestru handlowego powinien obejmować:

1) firmę, siedzibę i przedmiot przedsiębiorstwa;

2) imiona i nazwiska spólników oraz okoliczności, dotyczące zdolności spólnika do działań prawnych;

3) imiona i nazwiska osób, które są uprawnione do reprezentowania spółki, i sposób tego reprezentowania;

4) zmiany powyższych danych.

Z powyższego wynika, że wpis do rejestru handlowego ujawniał wszystkich wspólników spółki jawnej oraz osoby uprawnione do jej reprezentowania i sposób tego reprezentowania. Z odpisu poświadczonego rejestru handlowego dział [...] Nr [...] wynika, że zgodnie z wpisem dokonanym w tym rejestrze w dniu 14 lipca 1941 r. Spółkę reprezentuje F. M. lub K. O.

Jednocześnie art. 81 k.h. stanowił, że spółka jawna może nabywać prawa i zaciągać zobowiązania, pozywać i być pozywana. Z kolei art. 82 k.h. stanowił, że rzeczy i prawa, wniesione tytułem wkładu, a także nabyte lub uzyskane dla spółki w jaki bądź sposób w czasie jej istnienia, stanowią majątek spółki.

Pomimo zatem, iż spółka jawna była spółką osobową i nie posiadała osobowości prawnej, mogła samodzielnie występować w obrocie prawnym. Jej majątek był majątkiem odrębnym od majątku osobistego wspólników. Przedsiębiorstwo działające pod firmą [...] stanowiło własność spółki jawnej. Orzeczenie nacjonalizacyjne Nr [...] Ministra Przemysłu Lekkiego z dnia [...] sierpnia 1949 r. dotyczyło zatem majątku spółki jawnej.

Spółka jawna rozwiązywała się z przyczyn przewidzianych w umowie, w wyniku jednomyślnej zgody wspólników, upadłości spółki, śmierci wspólnika lub ogłoszenia jego upadłości, wypowiedzenia umowy, wyroku sądowego – art. 112 k.h.

W umowie z dnia [...] października 1936 r. w § 26 i 27 przewidziano, że śmierć, upadłość wspólnika, wypowiedzenie udziału dokonane przez wspólnika lub jego wierzyciela nie powoduje rozwiązania spółki i spółka trwa nadal pomiędzy pozostałymi wspólnikami. Również w przypadku śmierci wspólnika nie dochodziło do rozwiązania spółki, a prawa jakie miał zmarły wspólnik służyły wszystkim spadkobiercom wspólnie.

Z kolei w § 33 umowy przewidziano, że spółka przedłuża się do dnia 31 grudnia 1946 r. W przypadku niewypowiedzenia umowy przez żadnego ze wspólników, umowa przedłuża się na następne pięciolecie i tak z pięciolecia na pięciolecie.

Z powyższych zapisów wynika, że spółka, mimo znacjonalizowania jej majątku, nadal istnieje jako podmiot prawny. W sprawie nie przedstawiono dowodów wypowiedzenia umowy spółki. Nie ma również dowodów aby została przeprowadzona likwidacja spółki. Zgodnie z art. 122 § 1 k.h. gdy zajdzie przyczyna rozwiązania spółki, odbywa się jej likwidacja, chyba że wspólnicy umówili się o inny sposób zakończenia działalności spółki. Ukończenie likwidacji zgłoszą likwidatorzy celem wykreślenia firmy z rejestru handlowego. W przypadku rozwiązania spółki bez przeprowadzenia likwidacji obowiązek zgłoszenia ciąży na wspólnikach – art. 139 § 1 k.h.

W sprawie brak jest dowodu, że spółka została wykreślona z rejestru. Natomiast w aktach znajduje się odpis poświadczonego rejestru handlowego dział [...] Nr [...] dotyczący firmy [...] i z odpisu tego nie wynika żeby spółka z rejestru była wykreślona. Skoro wpis o wykreśleniu spółki jawnej z rejestru handlowego miał charakter konstytutywny, zasadnie organ przyjął, że formalnie przedmiotowa spółka nadal istnieje w obrocie prawnym.

Z dniem 1 stycznia 2001 r. wszedł w życie Kodeks spółek handlowych uchwalony ustawą z dnia 15 września 2000 r. (Dz. U. Nr 94, poz. 1037, ze zm.). Z chwilą wejścia w życie kodeksu spółek handlowych utraciły moc wszelkie przepisy dotyczące spraw w nim unormowanych, chyba że co innego wynika z wyraźnego przepisu kodeksu – art. 610 k.s.h. Istniejące w dniu wejścia w życie kodeksu spółki handlowe stały się odpowiednimi typami spółek handlowych unormowanych w kodeksie. Mają do nich, co do zasady, zastosowanie nowe przepisy kodeksu, ale zachowane zostały np. dotychczasowe uprawnienia wspólników – 613 § 1 k.s.h. Kodeks spółek handlowych w przepisach art. 22 – 85 reguluje kwestie związane ze spółką jawną. Rozwiązanie spółki następuje z chwilą wykreślenia jej z rejestru – art. 84 § 2 k.s.h. Również w przypadku ogłoszenia upadłości spółki jej rozwiązanie następuje po ukończeniu postępowania upadłościowego, a wniosek o wykreślenie spółki z rejestru składa syndyk - art. 85 § 1 k.s.h.

Rejestr handlowy został zlikwidowany i zastąpiony rejestrem przedsiębiorców wraz z wejściem w życie z dniem 1 stycznia 2001 r. ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (t.j. Dz. U. z 2007 r. Nr 168, poz. 1186, ze zm.).

Stosownie do art. 7 ust. 1 ustawy 20 sierpnia 1997 r. Przepisy wprowadzające ustawę o Krajowym Rejestrze Sądowym (Dz. U. Nr 121, poz. 770, ze zm.) podmiot podlegający obowiązkowi wpisu do rejestru przedsiębiorców, zgodnie z przepisami ustawy, o KRS, wpisany do rejestru sądowego na podstawie przepisów obowiązujących do dnia wejścia w życie ustawy, jest obowiązany do złożenia wniosku o wpis do rejestru przedsiębiorców. Jednocześnie art. 9 ust. 2 tej ustawy stanowi, że do czasu rejestracji, zgodnie z przepisami ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym, nie dłużej jednak niż do dnia 31 grudnia 2013 r., zachowują moc dotychczasowe wpisy w rejestrach sądowych. Przy czym w stosunku do podmiotów wpisanych do dotychczasowych rejestrów, które nie zostały wpisane do Krajowego Rejestru Sądowego, stosowanie trybu określonego w art. 24 ustawy, o KRS, nie jest obowiązkowe, jeżeli faktycznie zaprzestały działalności – art. 9a cyt. ustawy.

Sąd zgodził się ze stanowiskiem organu, że status prawny spółki oceniany jest na podstawie wpisów w rejestrze, odzwierciedlającym postanowienia wspólników, zawarte m.in. w umowie spółki.

W niniejszej sprawie, wszyscy ujawnieni w rejestrze handlowym wspólnicy spółki jawnej [...] nie żyją. Jak już wyżej wskazano, w umowie spółki z dnia [...] października 1936 r., w § 26 i 27 przewidziano, że śmierć, upadłość wspólnika, wypowiedzenie udziału, dokonane przez wspólnika lub jego wierzyciela, nie powoduje rozwiązania spółki i spółka trwa nadal pomiędzy pozostałymi wspólnikami. W przypadku śmierci wspólnika, prawa jakie miał zmarły wspólnik służą wszystkim spadkobiercom wspólnie.

Skarżący są spadkobiercami wspólników spółki. Aby wykazać, że aktualnie służą im prawa i obowiązki wspólników spółki, winni się wylegitymować wpisem w rejestrze handlowym, a obecnie w KRS. Pozostaje jeszcze kwestia reprezentacji spółki. Sposób reprezentacji spółki został ściśle określony w samej umowie spółki z dnia [...] października 1936 r. Zgodnie z § 2 umowy, spółkę reprezentują na zewnątrz wyłącznie wspólnicy F. M. oraz K. O. Jednocześnie inni wspólnicy zostali wyłączeni od reprezentacji spółki zgodnie z art. 83 § 2 k.h. Prawo do pozbawienia wspólnika prawa reprezentowania spółki w drodze umowy spółki przewiduje również art. 30 § 1 k.s.h. Sposób reprezentacji spółki wynikający z umowy, został ujawniony w rejestrze handlowym. Obaj wspólnicy uprawnieni do reprezentacji spółki nie żyją. Jednakże zapisy umowy określają precyzyjnie sposób wyłonienia ich następców § 3 umowy, jak również sposób wyłonienia nowej Rady Zarządzającej § 13 umowy. Zatem tryb wyłonienia wspólników mających uprawnienie do reprezentacji spółki na zewnątrz jest uregulowany w umowie.

Wobec faktu wykazania przez organ, że spółka jawna [...] jako podmiot prawny nadal istnieje, bo nie została wykreślona z rejestru handlowego, to wyłącznie jej przysługuje legitymacja do żądania wszczęcia postępowania administracyjnego o stwierdzenie nieważności orzeczenia nacjonalizującego jej majątek. Spółka reprezentowana jest przez wspólników, a w tym przypadku przez uprawnionych do reprezentacji wspólników, a skoro oni nie żyją, winni być wyłonieni ich następcy zgodnie z zapisami umowy i ujawnieni w rejestrze.

Dopóki spółka nie zostanie rozwiązana i wykreślona z rejestru, skarżący będący spadkobiercami wspólników spółki, nie posiadają legitymacji w rozumieniu art. 28 k.p.a. do składania wniosków o stwierdzenie nieważności orzeczenia nacjonalizującego majątek spółki. Interes spadkobierców wspólników spółki jawnej dopóki istnieje jej byt prawny może być oceniany wyłącznie w wymiarze interesu faktycznego, a nie prawnego. Interes prawny przynależy jedynie samej spółce jawnej reprezentowanej przez uprawnionych wspólników.

Z tych względów, Sąd nie podzielił zarzutów skarżących podniesionych w skargach, mających uzasadnić ich interes prawny w rozumieniu art. 28 k.p.a. do bycia legitymowanym do złożenia i popierania wniosku o stwierdzenie nieważności orzeczenia Nr [...] Ministra Przemysłu Lekkiego z dnia [...] sierpnia 1949 r. w imieniu własnym jako spadkobierców wspólników spółki i w imieniu samej spółki.

Wobec treści zawiadomienia Ministra Gospodarki z dnia 17 maja 2011 r. w sprawie nie został naruszony art. 10 k.p.a.

Z tych wszystkich względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej p.p.s.a., oddalił skargi.

Skargi kasacyjne od powyższego wyroku wnieśli: J. O., J. S., E. S., J. K., Z. O., G. O. oraz T. L.

J. O. zaskarżył wyrok w całości, zarzucając naruszenie prawa materialnego, tj. art. 28 k.p.a. w zw. z art. 60 k.s.h. i art. 29 k.s.h. poprzez jego niewłaściwą wykładnię i uznanie, iż spadkobiercy wspólników spółki jawnej "[...]" nie mają interesu prawnego w występowaniu w charakterze stron w postępowaniu o stwierdzenie nieważności orzeczenia nr [...] Ministra Przemysłu Lekkiego z dnia [...] sierpnia 1949 r. o przejęciu przedsiębiorstw na własność Państwa w części dotyczącej mienia ww. spółki, w sytuacji, gdy spadkobiercy zmarłych wspólników spółki jawnej stali się z mocy prawa jej wspólnikami (art. 60 k.s.h. w zw. z § 27 umowy spółki), a uprawnienia do reprezentacji spółki przysługują wszystkim wspólnikom samodzielnie, na podstawie art. 29 k.s.h. i § 2 umowy spółki.

Wobec powyższego, skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie oraz zasądzenie od organu na rzecz skarżącego kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.

J. S. zaskarżył wyrok w całości, zarzucając:

I. Naruszenie przepisów postępowania, które to uchybienia mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy, to jest:

a) naruszenie art. 1 § 1 i art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (dalei "p.u.s.a.") w zw. z art. 3 § 1, art. 3 § 2 pkt 1, art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i art. 151 p.p.s.a. oraz w zw. z art. 77 § 1, art. 80 i art. 7 k.p.a., polegające na zaniechaniu przez Wojewódzki Sąd Administracyjny należytego skontrolowania pod względem zgodności z prawem postępowania organu, prowadzącego do wydania decyzji zaskarżonej skargą złożoną przez skarżącego, ponieważ Wojewódzki Sąd Administracyjny nie dostrzegł, że organ uchybił obowiązkowi dostatecznego wyjaśnienia okoliczności faktycznych celem ustalenia, czy spółka, będąca właścicielem przedsiębiorstwa znacjonalizowanego orzeczeniem co do którego zostało wszczęte postępowanie w sprawie stwierdzenia nieważności, nie utraciła bytu prawnego, w konsekwencji czego Wojewódzki Sąd Administracyjny błędnie oddalił skargi, pomimo że zachodziła podstawa uwzględnienia skarg i uchylenia zaskarżonej decyzji (z uwagi na naruszenie przepisów postępowania przed organem, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy administracyjnej), a co z kolei stanowiło naruszenie przepisów postępowania sądowego, jakiego dopuścił się Wojewódzki Sąd Administracyjny, mające oczywisty, istotny wpływ na wynik sprawy sądowoadministracyjnej, gdyż zaniedbanie należytej kontroli legalności działania organu skutkowało błędnym oddaleniem skarg;

b) naruszenie art. 1 § 1 i art. 1 § 2 p.u.s.a. w zw. z art. 3 § 1, art. 3 § 2 pkt 1, art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i art. 151 p.p.s.a. oraz w zw. z art. 10 § 1 k.p.a., polegające na zaniechaniu przez Wojewódzki Sąd Administracyjny należytego skontrolowania pod względem zgodności z prawem postępowania organu, prowadzącego do wydania decyzji zaskarżonej skargą złożoną przez skarżącego, ponieważ Wojewódzki Sąd Administracyjny nie dostrzegł, że organ uchybił obowiązkowi zawiadomienia stron o możliwości wypowiedzenia się co do zebranych materiałów bezpośrednio przed wydaniem zaskarżonej decyzji i wcześniej przed wydaniem decyzji ją poprzedzającej, w konsekwencji czego Wojewódzki Sąd Administracyjny błędnie oddalił skargi, pomimo że zachodziła podstawa uwzględnienia skarg i uchylenia zaskarżonej decyzji (z uwagi na naruszenie przepisu postępowania przed organem, które mogło mieć istotny

wpływ na wynik sprawy administracyjnej), a co z kolei stanowiło naruszenie przepisów

postępowania sądowego, jakiego dopuścił się Wojewódzki Sąd Administracyjny, mające

oczywisty, istotny wpływ na wynik sprawy sądowoadministracyinej, gdyż zaniedbanie należytej kontroli legalności działania organu skutkowało błędnym oddaleniem skarg;

c) naruszenie art. 1 § 1 i art. 1 § 2 p.u.s.a. w zw. z art. 3 § 1, art. 3 § 2 pkt 1, art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i art. 151 p.p.s.a. oraz w zw. z art. 6, art. 11 i art. 107 § 3 k.p.a, polegające na zaniechaniu przez Wojewódzki Sąd Administracyjny należytego skontrolowania pod względem zgodności z prawem postępowania organu, prowadzącego do wydania decyzji zaskarżonej skargą złożoną przez skarżącego, ponieważ Wojewódzki Sąd Administracyjny nie dostrzegł, że organ błędnie sformułował uzasadnienie faktyczne i prawne zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji, w stopniu wskazującym na oparcie rozstrzygnięć organu na błędnych założeniach i wnioskach, w konsekwencji czego Wojewódzki Sąd Administracyjny błędnie oddalił skargi, pomimo że zachodziła podstawa uwzględnienia skarg i uchylenia zaskarżonej decyzji (z uwagi na naruszenie przepisów postępowania przed organem, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy administracyjnej), a co z kolei stanowiło naruszenie przepisów postępowania sądowego, jakiego dopuścił się Wojewódzki Sąd Administracyjny, mające oczywisty, istotny wpływ na wynik sprawy sądowoadministracyjnej, gdyż zaniedbanie należytej kontroli legalności działania organu skutkowało błędnym oddaleniem skarg;

d) naruszenie art. 1 § 1 i art. 1 § 2 p.u.s.a. w zw. z art. 3 § 1, art. 3 § 2 pkt 1, art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i art. 151 p.p.s.a. oraz w zw. z art. 105 § 1 i art. 157 § 2 k.p.a., polegające na zaniechaniu przez Wojewódzki Sąd Administracyjny należytego skontrolowania pod względem zgodności z prawem postępowania organu, prowadzącego do wydania decyzji zaskarżonej skargą złożoną przez skarżącego, ponieważ Wojewódzki Sąd Administracyjny nie dostrzegł, że organ umorzył postępowanie i następnie utrzymał w mocy decyzję umarzającą postępowanie podczas gdy postępowanie przed organem nie stało się bezprzedmiotowe, w konsekwencji czego Wojewódzki Sąd Administracyjny błędnie oddalił skargi, pomimo że zachodziła podstawa uwzględnienia skarg i uchylenia zaskarżonej decyzji (z uwagi na naruszenie przepisów postępowania przed organem, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy administracyjnej), a co z kolei stanowiło naruszenie przepisów postępowania sądowego, jakiego dopuścił się Wojewódzki Sąd Administracyjny, mające oczywisty, istotny wpływ na wynik sprawy sądowoadministracyjnej, gdyż zaniedbanie należytej kontroli legalności działania organu skutkowało błędnym oddaleniem skarg;

e) naruszenie art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 141 § 4 p.p.s.a., polegające na oddaleniu skargi i następnie całkowite zaniechanie przez Wojewódzki Sąd Administracyjny ustosunkowania się w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku do zarzutów postawionych przez skarżącego w pkt 2 lit. c i pkt 2 lit e petitum skargi, oraz zaniechaniu przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w istotnym stopniu ustosunkowania się w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku do pozostałych zarzutów skargi, co stanowiło naruszenie przepisów postępowania sądowego, jakiego dopuścił się Wojewódzki Sąd Administracyjny, mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy sadowoadministracyjnej, gdyż brak pełnego ustosunkowania się w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku do zarzutów skargi nasuwa wątpliwość, czy Wojewódzki Sąd Administracyjny rozważył należycie zarzuty skargi, zaś taki prawdopodobny brak należytego rozważenia zarzutów przed wydaniem wyroku miałby niewątpliwy wpływ na rozstrzygnięcie;

II. Naruszenie prawa materialnego, to jest:

a) naruszenie art. 28 k.p.a. w zw. z art. 51 § 1, 65 § 3, art. 82 § 2 i art. 67 § 1 w zw. z art. 612 ustawy z dnia 15 września 2000 r. kodeks spółek handlowych (dalej "k.s.h."), poprzez błędną wykładnię art. 28 k.p.a. wynikającą z nieuwzględnienia przez Wojewódzki Sąd Administracyjny powyższych przepisów k.s.h., polegająca na wyrażeniu przez Wojewódzki Sąd Administracyjny błędnego zapatrywania, że w sprawie dotyczącej stwierdzenia nieważności orzeczenia nacjonalizującego przedsiębiorstwo spółki jawnej interes prawny ma tylko ta spółka, zaś interes spadkobierców wspólników jest jedynie interesem faktycznym, podczas gdy z powyższych przepisów k.s.h. wynikają prywatnoprawne prawa podmiotowe, będące źródłem własnego, bezpośredniego i aktualnego interesu prawnego w rozumieniu art. 28 k.p.a. spadkobierców wspólników, w tym skarżącego, w sprawie dotyczącej stwierdzenia nieważności orzeczenia nacjonalizującego przedsiębiorstwo spółki jawnej;

b) naruszenie art. 28 k.p.a. w zw. z art. 22 § 2 k.s.h. w zw. z art. 612 k.s.h., art. 115 § 1 ustawy z dnia z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (dalej "op"), art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych (dalej "updop"), art. 5b ust. 2, art. 8 ust. 1 i art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (dalej "updof"), poprzez błędną wykładnię art. 28 k.p.a. wynikającą z nieuwzględnienia przez Wojewódzki Sąd Administracyjny powyższych przepisów k.s.h. i przepisów podatkowych, polegającą na wyrażeniu przez Wojewódzki Sąd Administracyjny błędnego zapatrywania, że w sprawie dotyczącej stwierdzenia nieważności orzeczenia nacjonalizującego przedsiębiorstwo spółki jawnej stroną jest tylko ta spółka, zaś interes spadkobierców wspólników jest jedynie interesem faktycznym, podczas gdy powyższe przepisy k.s.h. i przepisy podatkowe są źródłem własnych obowiązków wspólników, jakie mogą powstać w bezpośrednim związku ze stwierdzeniem nieważności orzeczenia nacjonalizującego, zatem konieczne jest uznanie spadkobierców wspólników, w tym skarżącego, za strony w rozumieniu art. 28 k.p.a. w sprawie dotyczącej stwierdzenia nieważności orzeczenia nacjonalizującego przedsiębiorstwo spółki jawnej;

c) naruszenie art. 7 ust. 1 i art. 9 ust. 2 ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. Przepisy

wprowadzające ustawę o Krajowym Rejestrze Sądowym (dalej "pwKRS") w zw. z art. 26

§1 pkt ), art. 64 § 1, art. 60 § 1 i art. 612 k.s.h., oraz ewentualnie stosownie do art. 620 § 1 k.s.h., także w zw. z art. 79 § 1 pkt 2, art. 5 § 1 i 2, art. 6, art. 119 § 1 i art. 115 § 2 Rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 czerwca 1934 r. kodeks handlowy (dalej "k.h."), poprzez błędną wykładnię art. 7 ust. 1 i art. 9 ust. 2 pwKRS, wynikającą z nieuwzględnienia przez Wojewódzki Sąd Administracyjny powyższych przepisów prawa handlowego, polegającą na wyrażeniu przez Wojewódzki Sąd Administracyjny błędnego zapatrywania, że celem wykazania, iż spadkobiercom wspólników spółki służą prawa i obowiązki wspólników spółki jawnej konieczne jest wylegitymowanie się wpisem w Krajowym Rejestrze Sądowym, podczas gdy zgodnie z powyższymi przepisami prawa handlowego wpis do Krajowego Rejestru Sądowego odnośnie wspólników spółki jawnej ma wyłącznie charakter deklaratoryjny nie zaś konstytutywny, zaś wstąpienie spadkobierców do spółki po zmarłym wspólniku następuje z mocy samego dziedziczenia (jeśli umowa spółki to przewiduje), ponieważ zaś Wojewódzki Sąd Administracyjny ustalił, że w przedmiotowym wypadku, zgodnie z umową spółki śmierć wspólnika nie powoduje rozwiązania spółki a prawa jakie miał zmarły wspólnik służą spadkobiercom, oraz ustalił, że skarżący są spadkobiercami wspólników, zatem przysługiwanie spadkobiercom, w tym skarżącemu, uprawnień wspólników (zakładając, że spółka nie utraciła bytu prawnego) nie budzi wątpliwości w ustalonym stanie faktycznym a dla stwierdzenia istnienia tych uprawnień nie jest konieczne przedstawienie wpisu w Krajowym Rejestrze Sądowym;

d) naruszenie art. 30 § 1 k.s.h. i art. 83 § 2 k.h. w zw. z art. 29 § 1, § 2 i § 3 oraz art. 612 k.s.h., a także art. 83 § 1 oraz art. 84 § 1 i § 2 k.h. poprzez błędną wykładnię art. 30 § 1 k.s.h. i art. 83 § 2 k.h., wynikające z nieuwzględnienia przez Wojewódzki Sąd Administracyjny przepisów art. 29 § 1, § 2 i § 3 w zw. z art. 612 k.s.h., a także art. 83 § 1 oraz art. 84 § 1 i § 2 k.h., polegającą na wyrażeniu przez Wojewódzki Sąd Administracyjny błędnego zapatrywania, że wynikające z umowy spółki ograniczenia co do reprezentacji mają znaczenie dla reprezentacji spółki w postępowaniu administracyjnym, podczas gdy zgodnie z powyższymi przepisami, prawo reprezentacji przysługuje każdemu wspólnikowi, dotyczy wszelkich czynności spółki i nie może być ograniczone ze skutkiem na zewnątrz, zaś ograniczenia z umowy spółki mogą mieć znaczenie tylko w stosunkach wewnętrznych spółki (między wspólnikami), jednak w stosunkach zewnętrznych, w tym w przedmiotowym wypadku w postępowaniu administracyjnym każdy wspólnik (spadkobierca dawnych wspólników) ma nieograniczone prawo reprezentacji spółki (zakładając, że spółka nie utraciła bytu prawnego);

Wobec powyższego, skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a. zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie, a gdyby sąd ten nie mógł rozpoznać jej w innym składzie innemu sądowi oraz przyznanie na podstawie art. 203 pkt 1 i art. 209 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a. skarżącemu od organu zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów wynagrodzenia radcy prawnego i kosztów sądowych.

E. S. i J. K. zaskarżyły wyrok w całości, zarzucając:

1) naruszenie prawa materialnego (174 pkt 1 p.p.s.a.), a mianowicie:

- art. 79 Kodeku handlowego w zw. z art. 10, 17 i 18 Kodeku handlowego przez niewłaściwą wykładnię i przyjęcie, że dla wykazania tego, że skarżącym służą prawa i

obowiązki wspólników spółki powinni się wylegitymować (tylko i wyłącznie) wpisem w

rejestrze handlowym, w sytuacji, gdy wpis w rejestrze dotyczący imion i nazwisk

wspólników oraz imion i nazwisk osób uprawnionych do reprezentacji nie miał charakteru

konstytutywnego, tym samym skarżący mogli w postępowaniu administracyjnym

wykazywać innymi dowodami fakt wstąpienia w prawa wspólników ujawnionych w

rejestrze;

- art. 14 ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym - przez niewłaściwą wykładnię oraz art. 9

ust. 2 i 3 ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. Przepisy wprowadzające ustawę o Krajowym

Rejestrze Sądowym (Dz. U. z 2007 r., Nr 168, poz. 1186), w brzmieniu obowiązującym od

dnia 17 lipca 2010 r. - przez zastosowanie, a błędy te skutkowały przyjęciem stanowiska, że obecnie dla wykazania tego, iż skarżącym służą prawa i obowiązki wspólników spółki

powinni się wylegitymować (tylko i wyłącznie) wpisem w KRS, i że obecnie wspólnicy nie

mogą legitymować się wpisami w dawnym rejestrze w sytuacji, gdy sprawa została wszczęta w 1991 r., a co za tym idzie - przyjęcie, że wspólnicy spółki jawnej, którzy swoje prawa wywodzą z wpisów w dawnym rejestrze nie mogą z tych wpisów wykazywać swojego prawa do reprezentacji spółki jawnej przed organem administracji publicznej i faktu bycia wspólnikiem; nadto przez przyjęcie, że skarżący nie mogą w postępowaniu administracyjnym wykazywać innymi dowodami - niż wpis do KRS, faktu wstąpienia w prawa wspólników ujawnionych w rejestrze, w sytuacji, gdy wpisy do KRS dotyczące imion i nazwisk wspólników oraz imion i nazwisk osób uprawnionych do reprezentacji nie mają charakteru konstytutywnego;

- art. 620 i 613 § 1 k.s.h. w zw. z art. 115, 83 § 1, 84 Kodeku handlowego, art. 29 k.s.h. oraz art. 60 i 64 k.s.h. (do spadkobierców tych wspólników wpisanych do rejestru handlowego, którzy zmarli po dniu 1 stycznia 2001 r.) - przez niewłaściwą wykładnię i niezastosowanie, co skutkowało nieprzyjęciem stanowiska, że obecnie każdy wspólnik (spadkobierca wspólnika wpisanego w rejestrze handlowym) ma prawo reprezentacji spółki w przedmiotowej sprawie, jeżeli tylko wykaże, że wstąpił do spółki jako spadkobierca wspólnika z dawnego rejestru;

2) naruszenie przepisów postępowania, które miały istotny wpływ na wynik sprawy (174 pkt 2 p.p.s.a.), a mianowicie:

- art. 1 p.u.s.a., art. 3 i art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 28 k.p.a. przez oddalenie skargi i uznanie legalności decyzji administracyjnej umarzającej postępowanie, a odmawiającej skarżącym przymiotu stron postępowania administracyjnego, pomimo tego, że skarżące miały interes prawny w stwierdzeniu nieważności decyzji nacjonalizacyjnej;

- art. 1 p.u.s.a., art. 3 i art. 151 p.p.s.a. przez oddalenie skargi i uznanie legalności decyzji administracyjnej umarzającej postępowanie, pomimo tego, że organ administracyjny dopuścił się naruszeń przepisów prawa materialnego - wskazanych powyżej w pkt 1,

- art. 1 p.u.s.a., art. 3 i art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 7, 10, 77 i 80 k.p.a. przez oddalenie skargi i uznanie legalności decyzji administracyjnej pomimo tego, że organ administracyjny niedostateczne zbadał sprawę i nie wyjaśnił, w jakim charakterze występują skarżące, wnioskodawca i pozostali uczestnicy postępowania, czy jako wspólnicy spółki jawnej działający w imieniu spółki, czy jedynie jako spadkobiercy wspólników.

Skarżące kasacyjnie wniosły o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie od Ministra Gospodarki na rzecz skarżących kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego.

Z. O., G. O. i T. L. zaskarżyli wyrok w całości, zarzucając:

- naruszenie prawa materialnego, tj. art. 28 k.p.a. w zw. z art. 29 k.s.h. i art. 60 k.s.h. oraz art. 64 k.s.h., poprzez ich niewłaściwą wykładnię i uznanie, iż spadkobiercy wspólników spółki jawnej "[...]" nie mają interesu prawnego w występowaniu w charakterze stron w postępowaniu o stwierdzenie nieważności orzeczenia nr [...] Ministra Przemysłu Lekkiego z dnia [...] sierpnia 1949 r. o przejęciu przedsiębiorstw na własność Państwa w części dotyczącej mienia ww. spółki, w sytuacji, gdy spadkobiercy zmarłych wspólników spółki jawnej, stali się z mocy prawa jej wspólnikami (art. 60 k.s.h. w zw. z § 27 umowy spółki), a uprawnienia do reprezentacji spółki przysługują wszystkim wspólnikom samodzielnie, na podstawie art. 29 k.s.h. i § 2 umowy spółki, a nadto

- naruszenie art. 14 ustawy o krajowym Rejestrze Sądowym przez niewłaściwą wykładnię oraz art. 9 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. Przepisy wprowadzające ustawę o KRS w brzmieniu obowiązującym od dnia 17 lipca 2010 r. przez ich zastosowanie, a błędy te skutkowały przyjęciem poglądu, iż skarżący winni się legitymować wyłącznie wpisem w KRS, i że obecnie wspólnicy nie mogą legitymować się wpisami ujawnionymi w dawnym rejestrze w sytuacji, gdy postępowanie zostało wszczęte w 1991 r., a co za tym idzie - przyjęcie, że wspólnicy spółki jawnej, którzy swoje prawa wywodzą z wpisów w dawnym rejestrze nie mogą z tych wpisów wykazywać swojego prawa do reprezentacji spółki jawnej przed organem administracji publicznej i faktu bycia wspólnikiem, nadto przez przyjęcie, że skarżący /spadkobiercy/ nie mogą w postępowaniu administracyjnym wykazywać innymi dowodami - niż wpis w KRS faktu wstąpienia w prawa wspólników ujawnionych w rejestrze, w sytuacji gdy wpisy do KRS mają jedynie charakter deklaratoryjny a nie konstytutywny.

Wobec powyższego, skarżący kasacyjnie wnieśli o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie oraz zasądzenie od organu na rzecz skarżących kosztów postępowania.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skargi kasacyjne zostały oparte na usprawiedliwionej podstawie.

Wszystkie skargi kasacyjne zawierają zarzut naruszenia art. 28 k.p.a. i wskazują na niewłaściwą ocenę interesu prawnego skarżących w postępowaniu o stwierdzenie nieważności orzeczenia nacjonalizacyjnego z dnia [...] sierpnia 1949 r. Niniejszy zarzut jest zasadny.

W pierwszej kolejności należy mieć na względzie, że – jak wynika z materiałów zgromadzonych w aktach administracyjnych – nieruchomość objęta orzeczeniem nacjonalizacyjnym z dnia [...] sierpnia 1949 r. w 1/10 stanowiła własność W. B., zaś jako jej spadkobierca wskazywany był J. O., który aktualnie w rozpoznawanej sprawie występuje jako strona zainteresowana stwierdzeniem nieważności wskazanego wyżej orzeczenia. Okoliczność niniejsza została przeoczona przez organ administracji prowadzący postępowanie nieważnościowe, a następnie przez Sąd pierwszej instancji. Okoliczność ta jest natomiast bardzo istotna, gdyż J. O. swój interes prawny może wywodzić nie tylko z faktu bycia spadkobiercą wspólników spółki jawnej, ale także z faktu bycia spadkobiercą W. B., właścicielki 1/10 znacjonalizowanej nieruchomości. Pominięcie tej istotnej dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności doprowadziło do wadliwego zastosowania art. 28 k.p.a. i stanowi wystarczającą podstawę przemawiającą za uchyleniem zaskarżonego wyroku oraz decyzji poddanych kontroli Sądu pierwszej instancji.

Przechodząc do głównego zagadnienia, a więc kwestii istnienia spółki jawnej "[...]" Naczelny Sąd Administracyjny w składzie rozpoznającym sprawę nie podziela stanowiska zaakceptowanego przez Sąd pierwszej instancji, według którego niniejsza spółka nadal istnieje. Minister Gospodarki istnienie spółki jawnej wywodzi wyłącznie z faktu niewykreślania jej z rejestru handlowego. Z materiałów zgromadzonych w aktach administracyjnych ostatnie przejawy działalności spółki jawnej odnotowane są w okresie nacjonalizacji jej majątku. Brak jakichkolwiek dowodów, aby po 1949 r. spółka nadal funkcjonowała. Kwestie istnienia spółki jawnej należy oceniać przy uwzględnieniu regulacji prawnych obowiązujących w czasie nacjonalizacji i w okresie bezpośrednio po tym fakcie, a więc Kodeksu handlowego z 1934 r. Oceniając zagadnienie w oparciu o regulację Kodeksu handlowego z 1934 r., należy mieć na względzie, że spółka jawna jest spółką osobową i w związku z tym postępowanie likwidacyjne w przypadku takiej spółki nie było przymusowe, jak w spółkach kapitałowych. Miało ono na celu przede wszystkim umożliwienie zakończenia interesów spółkowych samym wspólnikom i służyło ich interesom. Zatem zakończenie działalności spółki jawnej mogło nastąpić w drodze postępowania likwidacyjnego bądź w inny sposób. Na gruncie Kodeksu handlowego z 1934 r. wpis do rejestru handlowego o zakończeniu działalności spółki miał charakter deklaratywny (zob. S. Sołtysiński [w:] Kodeks handlowy. Komentarz, C. H. Beck, Warszawa 1944, s. 679, 708, 710). Minister Gospodarki błędnie uznał, że wpis ten miał charakter konstytutywny, co niewątpliwie zadecydowało o rozstrzygnięciu sprawy. Wobec tego brak wpisu o zakończeniu działalności spółki jawnej w rejestrze nie stanowi jeszcze, że dana spółka jawna nadal istnieje. Brak dowodów wskazujących wprost na zakończenie działania spółki jawnej prowadzącej Wydawnictwo "[...]" w drodze postępowania likwidacyjnego nie oznacza, że nie doszło do ustania bytu prawnego tej spółki. Jedną z cech istotnych charakteryzujących spółkę jawną jest prowadzenie we wspólnym imieniu przedsiębiorstwa zarobkowego w większym rozmiarze (art. 75 § 1 k.h.). Oznacza to, że spółka jawna może być utworzona wyłącznie w celu prowadzenia przedsiębiorstwa. Niniejsza spółka osobowa nie może wobec tego istnieć bez przedsiębiorstwa. W realiach rozpoznawanej sprawy należy uwzględnić, że przedsiębiorstwo prowadzone przez spółkę jawną - Wydawnictwo "[...]" -zostało znacjonalizowane. W ten sposób spółka została pozbawiona wszystkich wartościowych aktywów. W konsekwencji nie mogła prowadzić przedsiębiorstwa, którego została przez Państwo pozbawiona. Znacjonalizowanie przedsiębiorstwa prowadzonego przez spółkę jawną i brak dalszej aktywności tej spółki wskazują, że doszło do ustania spółki. Z chwilą, gdy spółka nie prowadzi działalności i nie posiada wartościowych aktywów, stanowiących przedmiot wspólności łącznej można uznać, że nastąpił kres jej bytu prawnego mimo tego, że nie dokonano wpisu do rejestru handlowego o zakończeniu działalności spółki.

Wobec powyższego należy stwierdzić, że zgromadzony przez Ministra Gospodarki materiał dowodowy nie dawał podstaw do przyjęcia, iż spółka jawna prowadząca Wydawnictwo "[...]" nadal istnieje. W konsekwencji brak było podstaw uzasadniających odmowę przyznania przymiotu strony skarżącym w postępowaniu o stwierdzenie nieważności orzeczenia nacjonalizacyjnego z dnia [...] sierpnia 1949 r., jako spadkobiercom wspólników nieistniejącej już spółki jawnej, która utraciła byt prawny wskutek decyzji nacjonalizacyjnej. Zatem doszło do naruszenia art. 28 k.p.a. Trzeba bowiem mieć na względzie, że zasada demokratycznego państwa prawnego, wyrażona w art. 2 Konstytucji RP, nie pozwala na przyjęcie takiego stanu rzeczy, w którym na skutek działania Państwa spółka jawna traci swoje aktywa (jest pozbawiona przedsiębiorstwa) w związku z czym nie posiada już żadnych wartościowych aktywów, stanowiących wspólność łączną wspólników, co skutkuje zaprzestaniem prowadzenia działalności i w konsekwencji ustaniem jej bytu prawnego, zaś po kilkudziesięciu latach w toku postępowania nieważnościowego strona publiczna nie będzie uznawała, że nastąpił kres bytu prawnego spółki jawnej tylko dlatego, że brak jest deklaratywnego wpisu w rejestrze o zakończeniu działalności spółki.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego naruszenie art. 28 k.p.a. uzasadnia uchylenie zaskarżonego wyroku oraz decyzji wydanych przez Ministra Gospodarki. Pozostałe zarzuty skarg kasacyjnych, w sytuacji w której brak jest podstaw, aby uznawać, że spółka jawna nadal istnieje, nie są uzasadnione.

Rzeczą organu będzie uwzględnienie faktu ustania spółki jawnej prowadzącej Wydawnictwo "[...]" oraz uwzględnienie, że skarżący J. O. może wywodzić swój interes prawny także z faktu bycia spadkobiercą po W. B.

Mając powyższe na względzie, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. orzekł jak w sentencji wyroku.

O kosztach postępowania sądowego orzeczono na podstawie art. 203 pkt 1 i art. 200 p.p.s.a.