Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt II SA/Po 712/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2024-12-12 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Inne
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 15, art. 22
journal: Dz.U. 2024 poz 421
law: Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t. j.)
article: postępowania  art. 7, art. 8, art. 77 § 1 i art. 80
journal: Dz.U. 2023 poz 775
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t. j.)
article: podstawie art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a) i lit. c) w zw. z art. 135
journal: Dz.U. 2024 poz 935
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Danuta Rzyminiak - Owczarczak (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Edyta Podrazik Sędzia WSA Marek Sachajko po rozpoznaniu w dniu 12 grudnia 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi J. B. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 13 sierpnia 2024 r. znak [...] w przedmiocie świadczenia wychowawczego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych – [...] z dnia 15 maja 2024 r. znak [...], II. zasądza od Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz skarżącego J. B. kwotę 497;- zł (słownie: czterysta dziewięćdziesiąt siedem złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Zakład Ubezpieczeń Społecznych - Centrum Obsługi Świadczeń dla Rodzin decyzją z dnia 15 maja 2024 r., znak [...], działając na podstawie art. 22 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (tj. Dz.U. z 2024 r. poz. 421, dalej u.p.w.d.) odmówił J. B. świadczenia wychowawczego na dziecko na okres świadczeniowy trwający od 1 czerwca 2024 r. do 31 maja 2025 r. uznając, że na dziecko został już wcześniej złożony wniosek o przyznanie tego świadczenia na inną osobę uprawnioną.

W odwołaniu od powyższej decyzji ZUS J. B. podniósł, że to on sprawuje główną opiekę nad synem A. B. i ponosi koszty związane z jego utrzymaniem. Wskazał, że rozstali się z matką dziecka, która opuściła dom i pobiera świadczenie wychowawcze, lecz przeznacza je na własne potrzeby, a nie na potrzeby dziecka. Skarżący podał, że syn mieszka cały czas z nim i w ogóle nie przebywa pod opieką matki.

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej Prezes ZUS) decyzją z dnia 13 sierpnia 2024 r., znak [...], działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tj. Dz.U. z 2024 r. poz. 572, dalej k.p.a.) i art. 28 ust. 1 u.p.w.d. utrzymał w mocy zaskarżone rozstrzygnięcie.

Organ wskazał, że wniosek o świadczenie wychowawcze na ww. dziecko na okres świadczeniowy 2024/2025 zgłosili oboje rodzice. Jako pierwszy wniosek złożyła matka dziecka B. B. w dniu 1 lutego 2024 r., natomiast skarżący w dniu 21 lutego 2024 r.

Zgodnie z art. 22 u.p.w.d., w przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem.

Organ wyjaśnił, że dokumentem potwierdzającym sprawowanie faktycznej opieki nad dzieckiem jest m.in. orzeczenie sądu w sprawie rozwodowej, w którym sąd rozstrzyga o wykonywaniu władzy rodzicielskiej i kontaktach rodziców z dzieckiem oraz orzeka, w jakiej wysokości każdy z małżonków jest obowiązany do ponoszenia kosztów utrzymania i wychowania dziecka.

Dokumentacja sprawy wskazuje, że do żadnego z wniosków rodziców nie zostało załączone sądowe rozstrzygnięcie, informujące co do opieki nad dzieckiem, zatem ZUS wezwał zarówno skarżącego jak też matkę dziecka do nadesłania dokumentów potwierdzających sprawowanie wyłącznej lub naprzemiennej opieki nad dzieckiem A. B., a w przypadku braku takich dokumentów do złożenia pisemnego oświadczenia wskazującego jak sprawowana jest opieka nad dzieckiem.

Pomiędzy treścią wyjaśnień skarżącego a wyjaśnieniami matki dziecka co do tego, który z rodziców wnioskujących o świadczenie faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem, są rozbieżności. Jednakże na podstawie uzyskanych informacji od obojga rodziców ustalono, że zarówno skarżący jak i matka dziecka uczestniczą w procesie wychowywania dziecka oraz finansowania jego potrzeb. Na podstawie tych wyjaśnień organ uznał, że oboje rodzice sprawują faktyczną opiekę nad dzieckiem. W związku z powyższym Prezes ZUS uznał, że organ I instancji prawidłowo przyjął, że w sprawie ma zastosowanie art. 22 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, który określa, że w przypadku, gdy opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, świadczenie wychowawcze wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek - w tym przypadku jest to matka dziecka.

J. B. - reprezentowany przez zawodowego pełnomocnika, wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu zaskarżając decyzję Prezesa ZUS w całości, wnosząc o jej uchylenie oraz uchylenie poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji z dnia 15 maja 2024r., jak i zasądzenie od organu na rzecz skarżącego kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Skarżący podniósł następujące zarzuty:

1. naruszenie art. 7 k.p.a., art. 75 § 1 k.p.a. w zw. z art. 77 § 1 k.p.a., w zw. z art. 78 § 1 k.p.a. oraz w zw. z art. 80 k.p.a. i art. 138 § 1 pkt. 1 k.p.a., poprzez niezbadanie i niedokonanie prawidłowej oceny całego materiału dowodowego przejawiające się w szczególności pominięciem wniosków dowodowych skarżącego w zakresie złożonego przez niego oświadczenia o faktycznym sprawowaniu opieki nad dzieckiem A. B., jak również treści orzeczenia Sądu Okręgowego w P., [...] Zamiejscowego Wydziału Cywilnego z siedzibą w L. z dnia 25 sierpnia 2023r. w przedmiocie udzielenia skarżącemu zabezpieczenia kosztów utrzymania dziecka A. B., a w konsekwencji braku dokładnego wyjaśnienia sprawy w kontekście przeprowadzenia uzupełniających wyjaśnień zarówno przez skarżącego jak i drugiego rodzica dziecka, co niewątpliwie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy;

2. naruszenie art. 22 u.p.w.d. poprzez nieprawidłową wykładnię przepisu i w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie dokonane w wyniku złej subsumcji, a przejawiającej się przyznaniem świadczenia wychowawczemu temu z rodziców, który pierwszy złożył wniosek (matce), w sytuacji gdy w świetle zgromadzonego materiału dowodowego to skarżący faktycznie sprawuje opiekę nad małoletnim synem A. , co niewątpliwie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Skarżący wniósł o przeprowadzenie dowodów z dokumentów:

1. postanowienia Sądu Okręgowego w P. [...] Zamiejscowego Wydziału Cywilnego z siedzibą w L. z dnia 25 sierpnia 2024r. w sprawie o sygn. akt: [...] C [...] oraz postanowienia Sądu Okręgowego w P., [...] Zamiejscowego Wydziału Cywilnego z siedzibą w L. z dnia 9 stycznia 2024r. w sprawie o sygn. akt: [...] C [...], celem ustalenia faktu udzielenia skarżącemu zabezpieczenia kosztów utrzymania małoletniego dziecka A. B. poprzez zasądzenie od matki B. B. kwoty [...]złotych miesięcznie płatnych do rąk skarżącego, co jest konsekwencją uznania przez Sąd, iż to skarżący faktycznie sprawuje opiekę nad synem;

2. potwierdzeń przelewu, tj. z dnia 1 lipca 2024r. oraz z dnia 30 sierpnia 2024r. kwot w wysokości [...] złotych tytułem zwrotu otrzymanego przez B. B. świadczenia na rzecz skarżącego, a w konsekwencji przyznania sprawowania przez ojca faktycznej opieki nad synem A. , a tym samym zasadności uchylenia zaskarżonej decyzji i uznania podstaw prawnych do przyznania świadczenia wychowawczego wyłącznie skarżącemu.

Skarżący wniósł o zwrócenie się do Miejsko - Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w B. o przesłanie informacji w przedmiocie sprawowania faktycznej opieki nad dzieckiem A. wyłącznie przez skarżącego oraz dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z przesłanego dokumentu, celem ustalenia faktu zasadności przyznania świadczenia wychowawczego ojcu, tj. skarżącemu J. B..

W uzasadnieniu skargi podano, że decyzja ZUS jest dla skarżącego krzywdząca i opiera o niewyczerpujący materiał dowodowy i błędnie ustalony stan faktyczny. ZUS wskazał w treści zaskarżonej decyzji, iż wobec rozbieżnych wyjaśnień matki jak i skarżącego co do sprawowania faktycznej opieki nad dzieckiem, należało przyznać prawo do świadczenia temu z rodziców, który złożył pierwszy wniosek. Skarżący w treści złożonego odwołania wskazał, iż matka dziecka od 7 marca 2023r. do 20 maja 2023r. nie zamieszkiwała ze skarżącym, po czym wróciła i zamieszkiwała do 24 kwietnia 2024r. Syn pozostawał zawsze pod opieką skarżącego. O fakcie zmian miejsca zamieszkania matki B. B. zawsze był powiadamiany Ośrodek Pomocy Społecznej w B. .

Potwierdzeniem oświadczeń skarżącego są również dokumenty w postaci orzeczeń Sądu Okręgowego w P. [...] Zamiejscowego Wydziału Cywilnego w L., z treści których wynika, że Sąd udzielił zabezpieczenia kosztów utrzymania syna wyłącznie skarżącemu, co świadczy, że obowiązek płacenia przypada temu rodzicowi, który nie mieszka na co dzień z dzieckiem. Nadto, okoliczność ta zostało niejako potwierdzona przez samą matkę, która to w sposób całkowicie dobrowolny zwraca skarżącemu otrzymywane w sposób bezprawny świadczenia wychowawcze. W ocenie skarżącego ZUS nie dokonał żadnych ustaleń w tym zakresie ani nie wziął pod uwagę przedłożonych do akt sprawy orzeczeń Sądu Okręgowego, stąd błędem było uznanie, że świadczenie należy wypłacać temu rodzicowi, który pierwszy złożył wniosek.

W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie i wskazał, że zasądzenie od jednego z rodziców alimentów na dziecko nie może być uznane za rozstrzygające w kwestii sprawowania przez rodziców opieki nad dzieckiem. Takie rozstrzygnięcie nie przesądza, że faktyczną opiekę nad dzieckiem sprawuje to z rodziców, które te alimenty otrzymuje. Wobec tego, zdaniem ZUS, w niniejszej sprawie ma zastosowanie art. 22 u.p.w.d. Ponieważ to matka dziecka wystąpiła z wnioskiem jako pierwsza, to ona jest uprawniona do pobierania świadczenia wychowawczego za okres 2024/2025.

Zdaniem organu w sprawie nie doszło również do naruszeń przywołanych przepisów kodeksu postępowania administracyjnego. Organ dokonał oceny wszystkich zgromadzonych w sprawie J. B. i B. B. dowodów, wniosków i pism składanych przez wnioskodawców.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje.

Skarga okazała się zasadna.

Stosownie do art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tj. Dz.U. z 2024 r. poz. 1267) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz.U. z 2024 r. poz. 935), dalej "p.p.s.a.", sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W myśl art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. uchylenie zaskarżonej decyzji w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (lit. a), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (lit. b), innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c). Ponadto, zgodnie z treścią art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a, zatem uwzględnia w granicach danej sprawy wszelkie naruszenia prawa a także przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozważanym wypadku. Jeżeli natomiast sąd nie dopatrzy się wskazanych naruszeń prawa, oddala skargę na podstawie art. 151 p.p.s.a.

Rozpoznając niniejszą skargę Sąd odszedł do przekonania, że zaskarżona decyzja Prezesa ZUS oraz decyzja ZUS wydana w pierwszej instancji zostały wydane z naruszeniem przepisów prawa materialnego i przepisy postępowania, które uzasadnia uchylenie obu rozstrzygnięć tych organów.

Materialnoprawną podstawą podjętych przez organy obu instancji rozstrzygnięć stanowiły przepisy ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (tj. 2024 r. poz. 421, dalej powoływanej również jako "u.p.w.d. lub "ustawa"). Ustawa ta określa warunki nabywania prawa do świadczenia wychowawczego oraz zasady przyznawania i wypłacania tego świadczenia. Przepis art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy stanowi, że świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a. Z kolei art. 5 ust. 2a ustawy stanowi, że w przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu, sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego. Świadczenie wychowawcze przysługuje osobom, o których mowa w art. 4 ust. 2, w wysokości 800 zł miesięcznie na dziecko (art. 5 ust. 1 ustawy).

Zgodnie zaś z art. 22 ustawy, w przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Jeżeli opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, świadczenie wychowawcze wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek.

W przypadku gdy po złożeniu wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego przez rodzica, opiekuna prawnego dziecka lub opiekuna faktycznego dziecka drugi rodzic, opiekun prawny dziecka lub opiekun faktyczny dziecka złoży wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego w związku z opieką nad tym samym dzieckiem, Zakład Ubezpieczeń Społecznych ustala kto sprawuje opiekę i w tym celu może zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w celu ustalenia osoby sprawującej opiekę nad dzieckiem.

Stosownie natomiast do treści art. 15 ust. 1 ustawy, jeżeli w stosunku do osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia wychowawczego lub osoby pobierającej to świadczenie wystąpią wątpliwości dotyczące sprawowania opieki nad dzieckiem, w tym również w przypadku, o którym mowa w art. 5a lub art. 22, wydatkowania świadczenia wychowawczego niezgodnie z celem lub marnotrawienia świadczenia wychowawczego, organ właściwy oraz wojewoda mogą zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w celu weryfikacji tych wątpliwości.

W niniejszej sprawie jako pierwsza z wnioskiem o świadczenie wychowawcze na syna A. wystąpiła matka dziecka, a więc osoba uprawniona w rozumieniu przepisów ustawy, zatem świadczenie zostało jej przyznane informacją z dnia 19 lutego 2024 r. Natomiast skarżący z wnioskiem o przyznanie świadczenia wystąpił w dniu 21 lutego 2024 r., zatem już po przyznaniu świadczenia matce dziecka. Wobec złożenia wniosku o przyznanie świadczenia wychowawczego przez drugiego rodzica, organ I instancji wezwał każde z rodziców do udzielenia wyjaśnień i złożenia dokumentów dotyczących sprawowanej opieki na synem. Każdy z rodziców złożył takie wyjaśnienia, które nie były w tym zakresie zgodne (każdy z rodziców wywodzi, że sprawuje opiekę faktyczna nad dzieckiem). Jednocześnie żaden z rodziców nie złożył dokumentów potwierdzających sprawowanie wyłącznej lub naprzemiennej opieki nad dzieckiem, przy czym o tym, jakie dokumenty mogą to potwierdzać, organ informował skarżącego w wezwaniu z dnia 30 kwietnia 2024 r. (karta nr [...] akt admin. sprawy). W odpowiedzi na to wezwanie skarżący przesłał kopie postanowienia Sądu Okręgowego w P., [...] Zamiejscowego Wydziału Cywilnego w L. z dnia 25 sierpnia 2023r. sygn. alt [...] C [...] w przedmiocie udzielenia skarżącemu zabezpieczenia kosztów utrzymania dziecka A. B. w którym Sąd ten w sprawie z powództwa każdego z rodziców o udzielenie zabezpieczenia zasądził od matki dziecka na rzecz małoletniego syna A. B. alimenty w wysokości [...] zł miesięcznie, płatne do rąk ojca dziecka. Sąd w pkt 3 postanowienia oddalił powództwo matki dziecka o zabezpieczenie. Skarżący złożył również wydruki przelewów i kopie rachunków, które w jego ocenie dowodzą, że to on ponosi koszty utrzymania syna. Dowodów tych organy nie uznały przyjmując, że oboje rodzice sprawują faktyczną opiekę nad dzieckiem i konsekwencji w sprawie ma zastosowanie art. 22 u.p.w.d., zgodnie z którym w przypadku, gdy opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, świadczenie wychowawcze wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek - w tym przypadku jest to matka dziecka.

W opinii Sądu w realiach niniejszej sprawy stanowisko to jest przedwczesne.

W pierwszej kolejności należy wskazać, że w art. 22 u.p.w.d. ustawodawca wskazał, iż w przypadku złożenia wniosku przez drugiego rodzica "organ właściwy ustala, kto sprawuje opiekę". W tym celu organ może zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego. Stosownie bowiem do art. 15 ust. 1 u.p.w.d., jeżeli w stosunku do osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia wychowawczego lub osoby pobierającej to świadczenie wystąpią wątpliwości dotyczące sprawowania opieki nad dzieckiem, w tym również w przypadku, o którym mowa w art. 22 powoływanej ustawy, organ właściwy oraz wojewoda mogą zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w celu weryfikacji tych wątpliwości. Niewątpliwie w tym zakresie organ działa w granicach uznania (przepis zawiera sformułowanie "może zwrócić się"), co jednakże wymaga rozważenia wszystkich okoliczności, które mogą rzutować na ocenę wyjaśnień złożonych przez każdego z rodziców, w tym szczególnie, gdy tylko jeden z rodziców składa dokumenty, które w jego ocenie organ powinien uwzględnić.

Niewątpliwie z przytoczonych powyżej przepisów u.p.w.d. wynika, że w przypadku pierwszego wniosku podmiotu uprawnionego, ustawodawca nie wymaga weryfikowania od razu spełnienia przesłanki faktycznego sprawowania opieki nad dzieckiem. Domniemywa się, że rodzic sprawuje faktyczną opiekę nad swoim dzieckiem. Przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, w myśl art. 15 ust. 1 ustawy uzasadnione jest dopiero powstaniem wątpliwości dotyczących sprawowania opieki, jak również sytuacją opisaną w art. 22. W takim przypadku ustawodawca wskazuje konieczność ustalenia organowi właściwemu, kto faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Oznacza to, że organ właściwy do rozpoznania wniosku na to samo dziecko, winien przeprowadzić postępowanie wyjaśniające i rozstrzygnąć kto sprawuje opiekę nad dzieckiem, co do którego wpłynął kolejny wniosek.

W analizowanym stanie faktycznym organ I instancji takiego pełnego postępowania dowodowego nie przeprowadził uznając, że skoro rodzice dzieci zamieszkują z nimi wspólnie w jednym lokalu i każdy z nich uczestniczy w ich utrzymaniu i wychowaniu, a jednocześnie nie przedłożono dokumentów potwierdzających sprawowanie opieki naprzemiennej, to opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, a więc świadczenie wychowawcze wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek.

Sąd ma na uwadze, że w judykaturze przyjmuje się, że w sytuacji, gdy oboje rodzice posiadają nad dzieckiem władzę rodzicielską, sprawują faktyczną opiekę nad dzieckiem, tj. zamieszkują wspólne z dzieckiem, zaspokajają jego potrzeby, wychowują i utrzymują, bez znaczenia pozostaje w jakich proporcjach odbywa się sprawowanie tej opieki, w tym ilość czasu, jaki rodzice poświęcają dzieciom, gdyż może to być zależne od wielu czynników, jak chociażby od tego, że jeden z rodziców pracuje i może poświęcić fizycznie dziecku czas i uwagę tylko wówczas, gdy nie wykonuje swoich obowiązków zawodowych, natomiast drugi z rodziców nie pracuje i ma nieporównywalnie większe możliwości dotyczące czasu spędzonego z dzieckiem. Sądy uznają, że organ nie jest uprawniony do oceny, w jaki sposób rodzice wywiązują się z obowiązków rodzicielskich oraz ile czasu poświęcają dzieciom (zob. wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 3 kwietnia 2019 r. sygn. akt II SA/Rz 212/19, Lex nr 2652673; wyrok WSA w Krakowie z dnia 16 lipca 2019 r. sygn. akt II SA/Kr 409/19, Lex nr 2700037).

Stanowiska tego nie można jednakże podzielić w realiach niniejszej sprawy. Zauważyć należy, że przepis art. 22 ustawy przewiduje różne sytuacje, w których może dojść do zbiegu praw do świadczenia wychowawczego. W stosunku do każdej z nich ustawodawca określił odrębne reguły postępowania. O zbiegu uprawnień do świadczenia można mówić wówczas, gdy co najmniej dwa podmioty teoretycznie uprawnione do uzyskania świadczenia występują z wnioskiem o jego przyznanie na to samo dziecko i na ten sam okres. Z regulacji tej wynika, że w przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu, kto faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Ustaleniu okoliczności faktycznego sprawowania opieki nad dzieckiem (dziećmi) w razie jakichkolwiek wątpliwości z tym związanych służy procedura przeprowadzenia wywiadu środowiskowego. Chodzi więc o przypadki, gdy dwie lub więcej osób składa wnioski o ustalenie prawa do świadczenia na to samo dziecko, ale faktyczną opiekę nad dzieckiem sprawuje tylko jedna z nich. Są to sytuacje, w których rodzice nie pozostają we wspólnym pożyciu, posiadają odrębne środki finansowe lub zamieszkują oddzielnie. Wówczas konieczne jest ustalenie w toku postępowania administracyjnego, kto faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem, kierując się takimi kryteriami jak: posiadanie władzy rodzicielskiej, wspólne zamieszkiwanie i przebywanie z dzieckiem, zaspokajanie jego potrzeb bytowych, wychowawczych i emocjonalnych.

W realiach rozpatrywanej sprawy poza sporem jest, że wniosek matki został złożony wcześniej niż wniosek ojca dziecka. Z materiału dowodowego zgromadzonego w aktach administracyjnych wynika, J. B. wniosek złożył 21 lutego 2024 r., już po przyznaniu świadczenia matce dziecka (informacja z 19 lutego 2024 r.) W takiej sytuacji rozważenia wymagało, czy organ prawidłowo ograniczył swoje ustalenia do uzyskanych od stron drogą elektroniczną stanowisk co do sprawowania opieki nad synem oraz braku dalszych działań w związku z nie legitymowaniem się przez strony wymaganym orzeczeniem (ugodą) o opiece naprzemiennej. Należy w tym miejscu podkreślić, że ustalenie osoby lub osób sprawujących faktyczną opiekę nad dzieckiem spoczywa na organie administracji publicznej, a obowiązek ten aktualizuje się w sytuacji, gdy tak jak w kontrolowanej sprawie, każdy z rodziców dzieci oddzielnie złożył wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego w związku z opieką nad tym samym dzieckiem za ten sam okres.

Należy przy tym podkreślić, że wyrażony w art. 77 k.p.a. ustawowy nakaz wyczerpującego zebrania materiału dowodowego musi być utożsamiany z obowiązkiem podjęcia wszelkich niezbędnych czynności mających na celu zebranie pełnego materiału dowodowego, co z kolei umożliwia dokonanie oceny, czy dana okoliczność została udowodniona. Organ ma także obowiązek rozpatrzenia wszystkich dowodów zgromadzonych lub odzwierciedlonych w aktach sprawy w ich wzajemnej łączności. Realizacja obowiązku zebrania i rozpatrzenia pełnego materiału dowodowego przez organ administracji polega na obowiązku przeprowadzenia postępowania dowodowego co do wszystkich okoliczności stanowiących fakty istotne dla rozstrzygnięcia sprawy. Zasada prawdy obiektywnej wymaga, aby wydane orzeczenie wynikało z materiału dowodowego zgromadzonego w postępowaniu, a jego uzasadnienie musi przekonywać o słuszności wydanego rozstrzygnięcia (zob. wyrok WSA w Kielcach z 26 października 2017 r., sygn. akt II SA/Ke 497/17, dostępny w CBOSA). Dlatego też, mając na uwadze treść przepisów art. 4 ust. 2 pkt 1 i art. 22 ustawy, posługujących się kategoriami "wspólnego zamieszkiwania i pozostawania na utrzymaniu" rodzica oraz "faktycznego sprawowania opieki" przez rodzica nad dzieckiem, należało uznać, że rolą organów rozpatrujących drugi wniosek o świadczenie wychowawcze było rozstrzygnięcie, czy skarżącemu przysługuje świadczenie wychowawcze na syna. W opinii Sądu wobec przedłożenia przez skarżącego postanowienia Sądu Okręgowego o zabezpieczeniu alimentów na rzecz syna od matki dziecka i ustalającego, że są one płatne do rąk ojca, w działaniu organów obu instancji tego zabrakło. Dopiero po rozważeniu tych okoliczności, przeprowadzeniu wyczerpującej oceny ww. postanowienia o zabezpieczeniu i jego znaczenia dla sprawy oraz w oparciu o dalsze ustalenia organu, poczynione w oparciu o przepis art. 15 i art. 22 u.p.w.d., możliwe jest ustalenie, kto faktycznie sprawuje opiekę nad synem.

Brak przeprowadzenia w tym zakresie wyczerpującego postępowania dowodowego nakazują uznać, że zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja organu pierwszej instancji zostały wydane z naruszeniem art. 22 w zw. z art. 15 u.p.w.d. oraz przepisów postępowania art. 7, art. 8, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., które to uchybienia miały istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż bezpośrednio determinowały treść obu decyzji. Mając to na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu za uzasadnione uznał wyeliminowanie ich z obrotu prawnego i dlatego na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i lit. c) w zw. z art. 135 p.p.s.a. orzekł, jak w pkt I. sentencji wyroku.

Przy ponownym rozpoznawaniu sprawy ZUS jako organ I instancji zastosuje się do powyższej oceny prawnej, przeprowadzi ponownie postępowanie wyjaśniające mające na celu ustalenie faktycznych relacji rodzinnych skarżącego, jego syna i matki dziecka, także w aspekcie wskazanego postanowienia o zabezpieczeniu alimentów. W konsekwencji organy podejmą rozstrzygnięcie odpowiadające przepisom prawa znajdującym w sprawie zastosowanie, a swoje stanowisko uzasadnią zgodnie z regulacją art. 107 § 3 k.p.a.

O kosztach postępowania (pkt 2 wyroku) Sąd orzekł na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 ustawy p.p.s.a. Na kwotę kosztów postępowania sądowego złożyło się wynagrodzenie adwokata.