Wyrok WSA w Rzeszowie, sygn. akt II SA/Rz 1340/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Data orzeczenia: 2023-03-29 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Prezes Rady Ministrów
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 145 § 1 pkt 1 lit. a
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
article: art. 17 ust. 1
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Magdalena Józefczyk /spr./ Sędziowie WSA Elżbieta Mazur - Selwa AWSA Maria Mikolik po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 29 marca 2023 r. sprawy ze skargi H. Ś. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Rzeszowie z dnia 3 sierpnia 2022 r. nr SKO.4111/651/2022 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Rzeszowie na rzecz skarżącej H. Ś. kwotę 480 zł /słownie: czterysta osiemdziesiąt złotych/ tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.


UZASADNIENIE

Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Rzeszowie (dalej: "Kolegium", "organ odwoławczy" lub "organ II instancji") z 3 sierpnia 2022r. nr SKO.4111/651/2022 o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Wydanie decyzji poprzedzało postępowanie administracyjne o następującym przebiegu:

Wnioskiem z 27 sierpnia 2021r. HS (dalej: "skarżąca") zwróciła się do Burmistrza Miasta [...] (dalej: "Burmistrz" lub "organ I instancji") o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką sprawowaną nad jej niepełnosprawną w stopniu znacznym matką – MW.

Decyzjami z [...] listopada 2021r. i [...] lutego 2022r. Burmistrz Miasta [...] odmówił przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia, jednakże rozstrzygnięcia te uchyliło Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Rzeszowie w postępowaniu odwoławczym odpowiednio decyzjami z 7 grudnia 2021r. i 13 kwietnia 2022r.

Po ponownym rozpatrzeniu sprawy, decyzją z [...] czerwca 2022r. nr [...], Burmistrz [...] odmówił przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego.

Organ I instancji podał, że MW legitymuje się orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...] o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z ww. orzeczenia wynika, że nie da się ustalić daty powstania niepełnosprawności, a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od [...] roku życia. Wobec faktu, że niepełnosprawność powstała przed ukończeniem 18 roku życia, bądź 25 roku życia w przypadku uczęszczania do szkoły lub szkoły wyżej, to zachodzi negatywna przesłanka do przyznania wnioskowanego świadczenia, o której mowa w art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2023r. poz. 390) – dalej: "u.ś.r.". Niezależnie od powyższego organ I instancji wskazał, że skarżąca ma czworo rodzeństwa, którego obowiązkiem jest alimentacja matki, a zatem powinni wspomóc finansowo skarżącą.

Skarżąca, w odwołaniu podała, że wyrokiem z 21 października 2014r., K 38/13 Trybunału Konstytucyjnego uznał art. 17 ust. 1b u.ś.r. za niekonstytucyjny, w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na datę powstania niepełnosprawności. Zaniechanie legislacyjne ustawodawcy w uchwaleniu przepisów zgodnych ze wskazanym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego nie może stanowić okoliczności obciążającej stronę i przesądzającej o decyzji odmownej. Skarżąca zarzuciła też, że błędne zastosowanie art. 17 ust. 1a u.ś.r. i przyjęcie, że o braku uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego przesądza posiadanie zstępnych przez osobę wymagająca opieki, nielegitymujących się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Decyzją z 3 sierpnia 2022r. nr SKO.4111/651/2022 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Rzeszowie utrzymało w mocy opisaną na wstępie decyzję Burmistrza [...].

Kolegium wskazało, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego odnosi bezpośredni skutek, to zmodyfikowany przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. w dopełnieniu art. 17 ust. 1 tej ustawy i może być stosowany. Brak jest zatem podstaw do przyjęcia, że przesłanką negatywną do przyznania świadczenia jest data powstania niepełnosprawności u matki skarżącej. Zasadnie uznał natomiast organ I instancji, że jeżeli czterech synów MW z subiektywnych względów nie może osobiście opiekować się matką, to koszty sparowania opieki przez skarżącą winny być pokrywane współmiernie do sytuacji finansowej przez zstępnych niepełnosprawnej.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie, HS wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, a ponadto o zasądzenie kosztów postępowania.

Zdaniem skarżącej, zaskarżona decyzja została wydana z rażącym naruszeniem art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. poprzez przyjęcie, że skarżącej nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, mimo że zalicza się do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego i jest opiekunem faktycznym niepełnosprawnej matki, z uwagi na to, że rodzeństwo skarżącej może finansowo partycypować w kosztach opieki.

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczas wyrażone stanowisko.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje:

Zgodnie z art.1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 2492) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 259 dalej: "p.p.s.a."), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach tej kontroli sąd bierze pod uwagę naruszenia prawa i przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze - w granicach sprawy, wyznaczonych przede wszystkim rodzajem i treścią zaskarżonego aktu, stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. Z istoty kontroli wynika również, że zgodność z prawem zaskarżonej decyzji lub postanowienia podlega ocenie przy uwzględnieniu stanu faktycznego i prawnego istniejącego w dacie podejmowania zaskarżonego aktu. Na mocy art. 145 § 1 p.p.s.a. uwzględnienie skargi na decyzję następuje w przypadku naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (pkt 1 lit. a), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (pkt 1 lit. b) lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy (pkt 1 lit. c); a także w przypadku stwierdzenia przyczyn powodujących nieważność aktu lub wydanie go z naruszeniem prawa (pkt 2 i pkt 3).

Skarga okazała się zasadna, wobec stwierdzonego naruszenia przepisów prawa materialnego, które miało istotny wpływ na wynik sprawy.

Materialnoprawną podstawą skarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu; 2) opiekunowi faktycznemu dziecka; 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Stosownie do ust. 1a tego przepisu osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Według art. 17 ust. 1b. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.

Przepis art. 17 ust. 5 u.ś.r. wprowadza kolejne tzw. przesłanki negatywne do przyznania tego świadczenia, lecz na kanwie kontrolowanej sprawy nie ma on istotnego znaczenia.

Prawidłowe jest stanowisko SKO odnośnie konieczności prokonstytucyjnej wykładni przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. uwzględniającej treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. w sprawie K38/13. Judykatura w tym zakresie od lat wyraża tożsamy pogląd, który Sąd orzekający w niniejszej sprawie w pełni akceptuje.

W niniejszej sprawie poza sporem pozostaje, że skarżąca jest córką osoby wymagającej opieki, legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Bezsporne jest także, że faktycznie sprawuje ona opiekę nad bratem niezdolnym do samodzielnej egzystencji.

Skarżąca ma jeszcze czterech braci, którzy w ocenie Kolegium powinni realizować swój obowiązek alimentacyjny względem matki poprzez partycypowanie w kosztach związanych ze sprawowaną przez skarżącą opieką. Kolegium uznało, że fakt posiadania przez osobę wymagającą opieki kilkorga dzieci jest negatywną przesłanką do przyznania wnioskującej o świadczenie pielęgnacyjne.

W rozpoznawanej sprawie wnioskująca o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego spełnia przesłanki z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., tj. nie jest osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności i może ciążyć na niej obowiązek alimentacyjny, ponieważ jest córką osoby legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z akt administracyjnych sprawy wynika, że skarżąca złożyła w dniu 24 sierpnia 2021 r. oświadczenie pod odpowiedzialnością karną o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego, które jest dołączone do wniosku o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Mąż MW, a ojciec skarżącej nie żyje. Postępowanie wyjaśniające prowadzone dwukrotnie przez organ I instancji nie zaprzeczyło okoliczności zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego.

Powyższe wskazuje, że skarżącą spełnia przesłanki ustawowe do przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od daty złożenia wniosku.

Sąd za błędne i pozbawione podstawy prawnej uznaje stanowisko Kolegium, że jeżeli czterech synów matki, która dysponuje znacznym stopniem niepełnosprawności z subiektywnych względów nie może sprawować lub wspomagać osobiście w opiece nad matką, to nie ma przeszkód, aby opiekę taką sprawowała -córka, a koszty związane z opieką pokrywane były współmiernie do sytuacji finansowej przez inne dorosłe dzieci w ramach obowiązku alimentacyjnego.

Sąd zwraca uwagę, że ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest postępowaniem administracyjnym, prowadzonym na podstawie Kodeksu postępowania administracyjnego, a instytucję świadczenia pielęgnacyjnego reguluje ustawą o świadczeniach rodzinnych, która jest zaliczana do katalogu administracyjnego prawa materialnego. Zatem do kompetencji organów administracyjnych nie należy kwestia ustalania i reglamentowania obowiązku alimentacyjnego względem matki, czy ojca, którzy mają ustalony znaczny stopień niepełnosprawności.

Redakcja przepisu art. 17 ust. 1 u.ś.r. prowadzi do wniosku, że katalog osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego jest katalogiem zamknięty. Natomiast ustalanie w art. 17 ust. 1 pkt 4 podmiotów uprawnionych poprzez kryterium obowiązku alimentacyjnego, nie pozbawia tej przesłanki charakteru administracyjnego i nie otwiera możliwości kreowania organom administracji obowiązku alimentacyjnego.

Wskazać bowiem należy, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie określa tego, kto z spośród osób będących w tym samym stopniu pokrewieństwa względem osoby niepełnosprawnej winien sprawować opiekę nad nią i jakimi kryteriami należy się kierować przy wskazaniu takiej osoby. W takiej sytuacji rozstrzygnięcie tej kwestii należy pozostawić samej rodzinie. Brak jest podstawy prawnej do badania alternatywnych sposobów zapewnienia niepełnosprawnej w stopniu znacznym matce niezbędnej opieki przez pozostałe osoby zobowiązane względem niej do alimentacji w sytuacji, gdy to skarżąca pozostaje w pełnej dyspozycji niepełnosprawnej matki, udzielając wszechstronnej pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość jej niesienia. Wielość osób, które potencjalnie mogłyby sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną nie daje podstawy do podważania faktu sprawowania opieki przez osobę, która w sposób niejako zinstytucjonalizowany się jej podjęła, rezygnując bądź nie podejmując z tego powodu aktywności zawodowej i ubiegając się oświadczenie z tego tytułu (zob. wyroki NSA z 23.11.2021r., I OSK 786/21; z 28.07.2022r., I OSK 1867 I OSK 1867, dostępne https://orzeczenia.nsa.gov.pl).

W ocenie Sądu, wynikające z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie okoliczności dotyczące zakresu świadczonej przez skarżącą opieki nad matką oraz ich związek z niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej nie został przez Kolegium podważony w sposób, który uzasadniał odmowę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję, uznając to za wystarczające do ponownego, właściwego załatwienia sprawy. Kolegium posiada bowiem kompetencje merytoryczno-reformacyjne umożliwiające wydanie prawidłowego rozstrzygnięcia w sprawie, zgodnego z wiążącą oceną prawną wyrażoną przez Sąd w uzasadnieniu niniejszego wyroku.

O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 200 i art. 205 § 2p.p.s.a. zasądzając od Kolegium na rzecz skarżącej zwrot kosztów postępowania w wysokości 480 zł, stanowiących wynagrodzenie pełnomocnika ustalone na podstawie § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 265).

Sąd orzekał w niniejszej sprawie w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, w trybie przepisu art. 119 pkt 2 p.p.s.a.