Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 1227/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2023-12-18 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: oddalono skargę
Powołane przepisy: article: Art. 17 ust. 1  pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a, art. 17 ust. 1 b
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
article: Art. 151
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Jakub Makuch Sędziowie : WSA Janusz Kasprzycki (spr.) Asesor WSA Ewelina Dziuban po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 18 grudnia 2023 r. sprawy ze skargi S. F. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 18 maja 2023 r. znak SKO-NP-4115-9/23 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia skargę oddala


UZASADNIENIE

Zaskarżoną przez S. F., zwanego dalej skarżącym, decyzją z dnia 18 maja 2023 r., znak: SKO-NP.-4115-9/23, wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r., poz. 775, zwanej dalej w skrócie – k.p.a.), art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 390 ze zm., zwanej dalej ustawą o świadczeniach rodzinnych), Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Miasta Nowy Targ z dnia 30 września 2022 r. o odmowie przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wnioskowanego na niepełnosprawna matkę A. F.

Powyższa decyzja zapadła w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:

Decyzją z dnia 30 września 2022 r. nr ŚR-OPŚ-5222-000030/2021/2022 Burmistrz Miasta Nowy Targ odmówił skarżącemu przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wnioskowanego na niepełnosprawną matkę.

W uzasadnieniu tej decyzji organ pierwszej instancji wskazał, że w dniu 14 lipca 2022 r. skarżący złożył wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką, legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wydanym w dniu 2 czerwca 2022 r., przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Nowym Targu.

Organ ustalił, że skarżący faktycznie sprawuje opiekę nad niepełnosprawną matką, która mieszka z nim i jego rodziną, jest osobą w podeszłym wieku (84 lata), wdową. Opieka ta - jak podał skarżący polega na pomocy w utrzymaniu higieny osobistej, ubieraniu, przygotowaniu posiłków, wykonywaniu czynności szeroko rozumianego gospodarstwa domowego, umawianiu wizyt lekarskich. Z kolei według organu, mając na uwadze wywiad środowiskowy, niepełnosprawna jest w stanie samodzielnie wykonywać większość czynności dnia codziennego, co w jego ocenie oznacza, że opieka sprawowana przez wnioskodawcę nie ma charakteru opieki permanentnej całodobowej.

Nadto jak podał organ, oprócz skarżącego jest jeszcze sześcioro rodzeństwa skarżącego - zobowiązanych do alimentacji niepełnosprawnej matki - które nie uczestniczy w opiece nad matką. Jak podał organ, z akt sprawy nie wynika aby zachodziły obiektywne okoliczności wyłączające ich obowiązek alimentacyjny wobec matki.

W konsekwencji organ odmówił wnioskowanego świadczenia z uwagi na fakt, iż w pierwszej kolejności obowiązek zapewnienia pomocy i opieki niepełnosprawnej matce spoczywa na jej dzieciach, które mogą tak zorganizować tę pomoc w sposób pośredni lub bezpośredni, aby żadne z nich nie musiało rezygnować z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.

Od powyższej decyzji odwołanie złożył skarżący.

Opisaną na wstępie decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu utrzymało mocy decyzję organu pierwszej instancji.

W uzasadnieniu tak podjętego rozstrzygnięcia Kolegium wskazało, że materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych i powołał treść ww. przepisu.

Na podstawie wywiadu środowiskowego jak i orzeczenia o niepełnosprawności oraz z oświadczeń sporządzonych przez skarżącego ustalono, że osoba wymagająca opieki jest wdową, w wieku obecnie 85 lat, mieszka razem ze skarżącym, zajmuje piętro domu gdzie korzysta z sypialni kuchni i łazienki. Od 4 kwietnia 2022 r. legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności z powodu niepełnosprawności oznaczanej symbolem 10 – N, tj. choroby neurologiczne, jest po udarze, cierpi na choroby wieku starczego. Porusza się samodzielnie, jest osobą kontaktową, logicznie odpowiada na zadawane pytania, samodzielnie załatwia swoje potrzeby fizjologiczne. Ze względu na wiek i stan zdrowia wymaga wsparcia i pomocy drugiej osoby w codziennym funkcjonowaniu, w tym w przygotowaniu posiłków, myciu głowy, podawaniu leków, nie jest w stanie sama załatwić spraw urzędowych, dotrzeć na wizyty lekarskie. Pomocy tej i opieki udziela jej skarżący, który - jak wynika z złożonego przez niego w dniu 12 sierpnia 2022 r. oświadczenia - pomaga jej w ubraniu się, utrzymaniu higieny osobistej (kąpieli), przygotowuje i podaje posiłki, zawozi do lekarza. Nadto mierzy jej ciśnienie, podaje leki, pierze, sprząta, gotuje, prasuje, opłaca rachunki, załatwia sprawy urzędowe, przygotowuje opał, pali w piecu, wykonuje czynności ogrodnicze, odśnieża. Jak podał skarżący opiekę tą sprawuje całodobowo i uniemożliwia mu ona podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.

Ustalono nadto, że skarżący prowadził gospodarstwo rolne, przez długie lata (chów owiec) był ubezpieczony w KRUS, ale w 2020 zrezygnował z gospodarstwa. Z kolei w III części wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego skarżący złożył oświadczenie, że jest rolnikiem i 5 lipca 2022 r. zaprzestał pracy w gospodarstwie rolnym. Skarżący zrezygnował więc z prowadzenia gospodarstwa rolnego w 2020 r., czyli dwa lata przed powstaniem znacznego stopnia niepełnosprawności matki, którą orzeczono w kwietniu 2022 r. Zatem, według Kolegium rezygnacja ta nie miała związku z koniecznością zapewniania matce opieki.

Kolegium podkreśliło, że istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest zapewnienie dochodu i ubezpieczenia społecznego osobie, która sama nie może sobie tego zapewnić (zaprzestając wykonywania pracy lub jej nie podejmując), gdyż musi sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną w takim stopniu, który uniemożliwia jej zadbanie o własne potrzeby. Fakt, że ustawodawca w powołanym art. 17 ust. 1 ustawy nie poprzestał na uwarunkowaniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wyłącznie od tego, czy osoba wymagająca opieki legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności, ale również od konieczności rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez opiekuna w celu sprawowania opieki, jest zrozumiały z tego względu, iż sytuacja zdrowotna osób legitymujących się znacznym stopniem niepełnosprawności jest różna.

W ocenie Kolegium wykazany przez skarżącego zakres opieki, nie ma charakteru tego rodzaju, ażeby zmuszał go do definitywnej rezygnacji z podejmowania aktywności zawodowej, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy, czy pracy w gospodarstwie rolnym. Czynności takie jak: pomoc w utrzymaniu higieny osobistej, podanie leków, przygotowanie posiłków, organizowanie wizyt lekarskich, robienie zakupów, czyli szeroko rozumiane prowadzenie gospodarstwa domowego są bowiem czynnościami, które nie mogą być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności. Opisane wyżej czynności - zdaniem Kolegium to typowe czynności dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo i wykonują je przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu. Jak ustalono, matka skarżącego nie jest osobą obłożnie chorą, leżącą, porusza się o własnych siłach, jest osobą kontaktową, nie wymagającą ciągłego nadzoru - jest w stanie sama przez część dnia samodzielnie bytować. Pozwala to na takie zorganizowanie opieki przez skarżącego, aby nie musiał rezygnować z podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy, czy też pracy w gospodarstwie rolnym.

Kolegium podniosło, że w niniejszej sprawie istotne jest również to, że skarżący nie jest jedyną osobą zobowiązaną do zapewniania niepełnosprawnej matce opieki i pomocy, bowiem jest jeszcze sześć osób zobowiązanych do współudziału w opiece nad niepełnosprawną matka skarżącego. Z wyjaśnień skarżącego zawartych w wywiadzie środowiskowym jak i oświadczenia z dnia 18 sierpnia 2022 r. wynika, że pozostałe dzieci wymagającej opieki nie mogą jednak uczestniczyć w opiece nad matką. Ustalono, że siostra skarżącego B. D. mieszka w N., ale ma swoją rodzinę i zobowiązania, pozostałe rodzeństwo J. S. - mieszka we Włoszech, B. F. - mieszka we Włoszech, H. T. mieszka w Z. Z. K. mieszka w Z.1, K. B. mieszka w K. - mają swoje rodziny i zobowiązania, zajmują się teściami i wnukami. Do akt sprawy nie zostały przy tym przedłożone żadne dokumenty świadczące o tym, iż siostry skarżącego ze względu na stan zdrowia same wymagają opieki i pomocy lub ich stan finansów powoduje, iż nie są w stanie wspomóc matkę w opiece w sposób bezpośredni lub pośredni.

Kolegium podniosło, że okoliczności wskazane przez rodzeństwo skarżącego nie można uznać za okoliczności o charakterze obiektywnym, które pozwoliłyby na swoiste "anulowanie" obowiązku alimentacyjnego. Kategoria wykonywania pracy zawodowej nie należy do przesłanek o charakterze obiektywnym - zawsze jest to wybór dokonywany przez osobę zobowiązaną do alimentacji.

Niezależnie od powyższego Kolegium wskazało, że obowiązek alimentacyjny nie musi polegać na osobistym staraniu, lecz może ograniczać się do łożenia środków finansowych na osobę uprawnioną. Dlatego też jeżeli pozostałe dzieci z subiektywnych względów nie mogą sprawować osobistej opieki nad matką (realizować obowiązku alimentacyjnego w w/w sposób), to nie ma przeszkód, aby opiekę taką sprawowało jedno z nich np. skarżący, zaś koszty związane z opieką (jako ekwiwalent za rezygnację przez niego z zatrudnienia lub podjęcia zatrudnienia) pokrywane były przez pozostałe dzieci wymagającej opieki (w ramach ciążącego obowiązku alimentacyjnego), które w takim samym stopniu zobowiązane do alimentacji względem matki.

Zdaniem Kolegium stan faktyczny sprawy nie pozwala na uznanie, że rezygnacja skarżącego z prowadzenia gospodarstwa rolnego (2020 r.), a następnie pracy w gospodarstwie (lipiec 2022r) nastąpiła na skutek konieczności zapewniania matce opieki i wsparcia - zatem nie występuje związek przyczynowo skutkowy między nie podejmowaniem zatrudnienia, a koniecznością sprawowania opieki nad matką. Nadto oprócz skarżącego w równym stopniu zobowiązanymi do alimentacji matki jest jego rodzeństwo.

W ocenie Kolegium przyznanie skarżącemu świadczenia byłoby niezgodne nie tylko z przepisami prawa, ale także z zasadami współżycia społecznego ponieważ de facto przerzucałoby na barki wszystkich podatników realizację obowiązku alimentacyjnego, który z mocy prawa w pierwszej kolejności ciąży na dzieciach wymagającej opieki.

W skardze na powyższą decyzję skarżący zarzucił organowi naruszenie przepisów:

1) art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez:

- zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez organ, że brak jest związku pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącego, a sprawowaną opieką nad matką, podczas gdy w przedmiotowej sprawie taki związek przyczynowo - skutkowy istnieje,

- zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez organ, że zakres opieki nie wypełnia ww. warunku, podczas gdy w rozumieniu ww. przepisu osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym wymaga

- w zależności od rodzaju schorzenia oraz aktualnego stanu zdrowia opieki stałej lub długotrwałej, lecz niekoniecznie całodobowej,

2) art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że fakt posiadania przez osobę wymagającą opieki kilku osób zobowiązanych w równym stopniu do alimentacji na jej rzecz uniemożliwia przyznanie świadczenie pielęgnacyjnego jednemu z nich, pomimo spełnienia przez niego wszystkich ustawowych przesłanek,

3) art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 § 1, art. 7 w zw. z art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, tj. faktycznego zakresu opieki skarżącego nad matką, co skutkuje brakiem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i zwalnia organy rozstrzygające w sprawie z podejmowania działań zmierzających do wszechstronnego

wyjaśnienia sprawy, pozwalającego na wydanie rozstrzygnięcia z uwzględnieniem słusznego interesu strony.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie podtrzymało swoje dotychczasowe stanowisko i wniosło o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

Stosownie do treści art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 2492 ze zm.) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634, zwanej dalej w skrócie P.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, stosując środki określone w ustawie. Kontrola sądu polega na zbadaniu zgodności z prawem (legalności) zaskarżonego aktu (odpowiednio decyzji, postanowienia) z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Sąd nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, zgodnie z dyspozycją art. 134 § 1 P.p.s.a. Sąd administracyjny nie rozstrzyga więc merytorycznie, lecz ocenia zgodność decyzji z przepisami prawa.

Skarga została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, zgodnie z wnioskiem pełnomocnika skarżącej, zawartym w skardze i postanowieniami art. 119 pkt 2 P.p.s.a.

Skarga ta nie zasługiwała jednakże na uwzględnienie.

Przeprowadzona bowiem w niniejszej sprawie kontrola według wyżej wskazanych kryteriów wydanych w niej decyzji nie wykazała, by tkwiły w nich wady skutkujące stwierdzeniem ich nieważności, czy wznowieniem postępowania.

Sąd nie dopatrzył się też takich naruszeń przepisów postępowania, ani przepisów prawa materialnego, które skutkowałyby uchyleniem kontrolowanych decyzji.

Materialnoprawną podstawę wydania kontrolowanych decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 390, zwanej dalej ustawą o świadczeniach rodzinnych), w brzmieniu obowiązującym na datę zaskarżonej decyzji.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 ww. ustawy, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji zatrudnienia:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Z kolei, zgodnie z art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Stosownie zaś do treści art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:

1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub

2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.

Mając powyższe regulacje ustawy o świadczeniach rodzinnych na względzie nie ulega wątpliwości w niniejszej sprawie, że z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wystąpiła osoba uprawniona – syn (skarżący), a opieka sprawowana jest nad jego matką, legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wydanym w dniu 2 czerwca 2022 r., przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Nowym Targu.

Zdaniem Sądu w okolicznościach stanu faktycznego i prawnego niniejszej sprawy Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie mogło skorzystać z przyznanych mu kompetencji art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r., poz. 775, zwaną dalej w skrócie - k.p.a.) i utrzymać w mocy decyzję organu pierwszej instancji.

Zgodzić się bowiem w pełni należy ze stanowiskiem organów obydwu instancji, że istnienie bowiem osób zobowiązanych do alimentacji wobec członków rodziny ma znaczenie dla kwestii istnienia bądź nie, związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem jakiejkolwiek pracy lub innego zatrudnienia a koniecznością opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Ważna, jest też kolejność osób zobowiązanych do alimentacji. Stosownie do art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r., poz. 1359, zwanej dalej w skrócie - k.r.o.), obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Kodeks rodzinny i opiekuńczy ustala zatem kolejność zobowiązanych. W związku z tym obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 132 k.r.o.).

Skoro nie budzą wątpliwości ustalenia organów administrujących, że wymagająca opieki – oprócz skarżącego - posiada jeszcze sześcioro dorosłych dzieci, które nie są w stanie zająć się chorą matką, to winni oni wspomóc brata

w opiece nad nią. Z wyjaśnień skarżącego zawartych w wywiadzie środowiskowym, jak i oświadczenia z dnia 18 sierpnia 2022 r. wynika, że pozostałe dzieci wymagającej opieki nie mogą uczestniczyć w opiece nad matką. Ustalono, że siostra skarżącego B. D. mieszka w N., ale ma swoją rodzinę i zobowiązania, pozostałe rodzeństwo J. S. - mieszka we Włoszech, B. F. - mieszka we Włoszech, H. T. mieszka w Z. Z. K. mieszka w Z.1, K. B. mieszka w K. - mają swoje rodziny i zobowiązania, zajmują się teściami i wnukami.

Zasadnie wobec tego podniosło Kolegium, że w świetle treści § 2 art. 135 k.r.o., wykonanie obowiązku alimentacyjnego wobec osoby niepełnosprawnej, może, ale nie musi, polegać w całości lub w części na osobistych staraniach o utrzymanie uprawnionego; w takim wypadku świadczenie alimentacyjne pozostałych zobowiązanych, polega na pokrywaniu w całości lub w części kosztów utrzymania uprawnionego. Zgodnie zaś z art. 140 § 1 k.r.o. osoba, która dostarcza drugiemu środków utrzymania, będąc zobowiązana z tego powodu, że uzyskanie na czas świadczeń alimentacyjnych od osoby zobowiązanej w tej samej kolejności, byłoby dla uprawnionego niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami, może żądać zwrotu od osoby, która powinna była te świadczenia spełnić.

Trafnie więc argumentuje Kolegium, że "...okoliczności wskazane przez rodzeństwo skarżącego nie można uznać za okoliczności o charakterze obiektywnym, które pozwoliłyby na swoiste "anulowanie" obowiązku alimentacyjnego. Kategoria wykonywania pracy zawodowej nie należy do przesłanek o charakterze obiektywnym - zawsze jest to wybór dokonywany przez osobę zobowiązaną do alimentacji."

Nie można zatem tracić z pola widzenia tego, że okoliczności te mają znaczenie dla oceny czy zachodzi bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez wnioskującego o świadczenie pielęgnacyjne, a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. Pomoc społeczna ma bowiem charakter subsydiarny, ponieważ to na rodzinie ciąży obowiązek opieki nad osobą niepełnosprawną. Pomoc państwa jest zatem możliwa jedynie wówczas, gdy wnioskujący o nią wykaże w sposób niebudzący wątpliwości, że wyczerpał wszystkie inne możliwości zapewnienia opieki osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji (w tym m.in. współdziałanie wszystkich dzieci w opiece, ew. zatrudnienie opiekuna, czy skorzystanie z usług opiekuńczych), a mimo to - ze względu na rzeczywisty zakres opieki, wynikający z potrzeb osoby niepełnosprawnej (a dokładniej, jej stanu zdrowia) - istnieje konieczność rezygnacji z zatrudnienia bądź ww. sytuacja uniemożliwia jego podjęcie (zob. np. wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 10 października 2022 r., sygn. III SA/Kr 699/22 czy z dnia 12 września 2022 r., sygn. III SA/Kr 335/22, opubl. w CBOSA).

Trafnie podkreśliło Kolegium, że świadczenie pielęgnacyjne,

o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku dziecka względem rodzica.

Wprawdzie co do zasady obowiązuje zasada oficjalności postępowania dowodowego, ale nic nie stało na przeszkodzie, by to skarżący przedstawił dowody na okoliczności z których wywodzi swoje prawo do przedmiotowego świadczenia, w szczególności, że jest inicjatorem postępowania przed organami domagając się od nich władczego objawu woli w tym przedmiocie. Wobec tego zgodzić się należało ze stanowiskiem Kolegium, wynikającym z prawidłowo dokonanej oceny zgromadzonego w sposób wystarczający dla podjęcia rozstrzygnięcia co do istoty sprawy materiału dowodowego, że skarżący nie wykazał, w sposób nie budzący wątpliwości aby rodzeństwo nie było w stanie realizować swojego obowiązku alimentacyjnego wobec matki poprzez finansowanie pomocy w opiece nad matką, ani też, aby skarżący nie był w stanie uzyskać od rodzeństwa, zwrotu przypadającej na nie części świadczeń alimentacyjnych, w sytuacji gdyby istotnie spełnił je wobec matki w części obciążającej rodzeństwo, stosownie do treści art. 140 § 1 k.r.o. Do akt sprawy nie zostały, jak zasadnie podniosło Kolegium przedłożone żadne dokumenty świadczące o tym, że siostry skarżącego ze względu na stan zdrowia same wymagają opieki i pomocy lub ich stan finansów powoduje, iż nie są w stanie wspomóc matkę w opiece w sposób bezpośredni lub pośredni.

Przekonywującą jest więc w tym stanie rzeczy argumentacja Kolegium, że skoro twierdzenia skarżącego i rodzeństwa nie zostały poparte dowodami, w tym orzeczeniami o znacznym stopniu niepełnosprawności, czy też obrazujących ich niedostatek finansowy, to nie wystarczą same oświadczenia i zawarte w nich wyjaśnienia oraz nawet ustalenia (w drodze wywiadów środowiskowych) pracowników socjalnych odnośnie niemożności realizacji ciążącego na nich w części przypadającej na każdego z rodzeństwa, obowiązku alimentacyjnego. , Skarżący i rodzeństwo powinni zatem co do zasady poprzeć swoje oświadczenia stosownymi dokumentami uwiarygadniającymi zawarte w nich twierdzenia.

Nade wszystko, w świetle uchwały 7 sędziów NSA z dnia 14 listopada 2022 r., sygn. akt I OPS 2/22 (publ. www.nsa.gov.pl), obiektywną przeszkodą w realizacji ciążącego na osobach obowiązku alimentacyjnego jest tylko legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Praca zawodowa, czy nawet zły stan zdrowia, nie mogą być uznane za obiektywne przeszkody w realizacji ciążącego na podmiotach obowiązku alimentacyjnego.

Stanowiska tego, będącego konsekwencją oceny Kolegium materiału dowodowego nie są też w stanie zmienić okoliczności związane ze stanem zdrowia wymagającej opieki matki skarżącego.

Trafna i przekonywująca jest w tym względzie dokonana przez orzekające organy obydwu instancji ocena zebranego materiału dowodowego, że w niniejszym przypadku brak jest podstaw do stwierdzenia istnienia związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy rezygnacją przez skarżącego z aktywności zawodowej a koniecznością sprawowania przez niego opieki nad niepełnosprawną matką.

Z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, że matka skarżącego, cierpi na choroby neurologiczne, wieku starczego, jest po udarze. Porusza się samodzielnie, jest osobą kontaktową, logicznie odpowiada na zadawane pytania, samodzielnie załatwia swoje potrzeby fizjologiczne. Ze względu na wiek i stan zdrowia wymaga wsparcia i pomocy drugiej osoby w codziennym funkcjonowaniu, w tym w przygotowaniu posiłków, myciu głowy, podawaniu leków, nie jest w stanie sama załatwić spraw urzędowych, dotrzeć na wizyty lekarskie.

Prawidłowa jest zatem ocena i to organów obydwu instancji, że wykazany przez skarżącego zakres opieki, nie ma charakteru tego rodzaju, ażeby zmuszał go do definitywnej rezygnacji z podejmowania jakiejkolwiek aktywności zawodowej, choćby nawet tej w niepełnym wymiarze czasu pracy, czy pracy w gospodarstwie rolnym, które uprzednio do 2020 r. prowadził skarżący w postaci hodowli owiec. Czynności takie jak: pomoc w utrzymaniu higieny osobistej, podanie leków, przygotowanie posiłków, organizowanie wizyt lekarskich, robienie zakupów, czyli szeroko rozumiane prowadzenie gospodarstwa domowego są bowiem czynnościami, jak trafnie podniosło Kolegium, które nie mogą być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności. Opisane wyżej czynności - to rzeczywiście typowe czynności dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo i wykonują je przed rozpoczęciem pracy

i po jej zakończeniu. Jak ustalono, matka skarżącego nie jest osobą obłożnie chorą, leżącą, porusza się o własnych siłach, jest osobą kontaktową, nie wymagającą ciągłego nadzoru - jest w stanie sama przez część dnia samodzielnie bytować. Pozwala to na takie zorganizowanie opieki przez skarżącego, aby nie musiał rezygnować z podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy, a zwłaszcza w gospodarstwie rolnym.

Na podstawie przedstawionego materiału dowodowego nie sposób przyjąć, że skarżący stale i nieprzerwanie w rozumieniu ustawy sprawuje osobistą opiekę nad matką. Skarżący, działający nadto w toku postępowania przed organami przez zawodowego pełnomocnika, nie przedstawił takich okoliczności, które by świadczyły o tym, że po pierwsze rodzeństwo ma obiektywne przeszkody w sprawowaniu opieki nad matką, a po drugie, nie przedstawił takich okoliczności obrazujących stan zdrowia wymagającej opieki, że jej funkcjonowanie w życiu codziennym w sposób samodzielny nie jest możliwe bez pomocy skarżącego w sposób ciągły i nieprzerwany, a więc taki, który wyklucza podjęcie przez niego jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Żaden z organów, ani też Sąd nie neguje, że skarżący zajmuje się matką i pomaga jej z racji jej wieku w codziennym funkcjonowaniu, w utrzymaniu higieny osobistej, przygotowywaniu posiłków, wykonywaniu czynności szeroko rozumianego gospodarstwa domowego, jednak przyznanie prawa do przedmiotowego świadczenia nie jest za sprawowanie opieki. Podkreślić należy, że świadczenie to jest przyznawane wówczas, gdy wyczerpane zostały wszelkie inne możliwości zapewnienia opieki osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji (w tym m.in. współdziałanie wszystkich dzieci w opiece, ew. zatrudnienie opiekuna, czy skorzystanie z usług opiekuńczych), a mimo to - ze względu na rzeczywisty zakres opieki, wynikający z potrzeb osoby niepełnosprawnej (a dokładniej, jej stanu zdrowia) - istnieje konieczność rezygnacji z zatrudnienia bądź niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z uwagi na konieczność tej opieki. Czynności takie jak sprzątanie, gotowanie są tymi, które związane są prowadzeniem każdego gospodarstwa domowego. Konieczność natomiast pomocy w czynnościach utrzymywania ciała matki w higienie, przygotowywaniu posiłków, czy innych czynności, wymaga poświęcenia czasu, ale nie w takim rozmiarze, że niweczy to całkowicie jakąkolwiek pracę skarżącego. Nie można również pominąć w tej ocenie zakresu i charakteru czynności opiekuńczych jako elementu związku przyczynowo – skutkowego podnoszonego w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, że praca w gospodarstwie rolnym charakteryzuje się elastycznością czasu pracy. Jak zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale siedmiu sędziów NSA z dnia 11 grudnia 2012 r., sygn. I OPS 5/12, przy właściwej organizacji pracy rolnik może prowadzić gospodarstwo rolne i jednocześnie sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną. Jest bowiem organizatorem własnej pracy. Ma możliwość jej zaplanowania, dostosowania rozkładu zajęć do potrzeb rodziny, w tym swobodnego wyznaczenia czasu niezbędnego na czynności opiekuńcze nad osobą niepełnosprawną. W ocenie Sądu, w zestawieniu ze stwierdzonym stanem zdrowia matki skarżącego, zakresem sprawowanej przez niego opieki – aktywność zawodowa skarżącego w ramach gospodarstwa rolnego, jest jednak wbrew twierdzeniom skarżącego, do pogodzenia z opieką nad matką. Innych okoliczności wskazujących na takie absorbowanie skarżącego niweczących pracę nie przedstawiono.

Sąd co prawda nie podziela tak kategorycznego stanowiska Kolegium, że w tym przypadku rezygnacja skarżącego z aktywności zawodowej nie miała związku z opieką nad matką, biorąc pod uwagę, datę rezygnacji z aktywności zawodowej skarżącego ( 2020 r.) i datę powstania znacznego stopnia niepełnosprawności matki. Ważne jest, że skarżący nie podejmował dalszej aktywności w związku z opieką nad matką. Nie można jednak dopatrzeć się w tym względzie błędu organu mającego wpływ na treść rozstrzygnięcia, gdyż przypomnieć należy, prawo do przedmiotowego świadczenia może być przyznane tylko wówczas, gdy zaistniały wszystkie przewidziane ku temu przepisami ustawy o świadczeniach rodzinnych pozytywne przesłanki, a jednocześnie nie zachodzi żadna z negatywnych przesłanek wykluczających przyznanie prawa do tego świadczenia.

Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest przecież częściowe zrekompensowanie opiekunowi niepełnosprawnego strat finansowych spowodowanych niemożnością podjęcia pracy lub rezygnacją z niej w związku z koniecznością opieki nad osobą niepełnosprawną (por. np. wyrok NSA z dnia 21 sierpnia 2018 r., sygn. akt I OSK 1124/18). Czynności opiekuńcze wykonywane przez opiekuna musza być więc tego rodzaju i obejmować taki zakres, że absorbują opiekuna w takim wymiarze, że nie jest on w stanie podjąć pracy i to nawet w niepełnym wymiarze czasu pracy. Takiego stanu rzeczy skarżący nie przedstawił organom, by mogły one w drodze określonych środków dowodowych ustalić, że stan faktyczny przedstawia się w niniejszej sprawie właśnie w taki sposób.

W rozpatrywanej sprawie, zdaniem Sądu, nie można więc skutecznie postawić Kolegium (jak i organowi pierwszej instancji) zarzutu ani naruszenia wskazanych w skardze przepisów prawa materialnego - art. 17 ust. 1, w tym art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych, przez ich błędną wykładnię i zastosowanie. Nie można też Kolegium zarzucić naruszenia przepisów postępowania: art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 § 1, art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, poprzez błędną ocenę zebranego materiału dowodowego i sprzeniewierzenie się innym naczelny zasadom postepowania administracyjnego, które by skutkowały uchyleniem kontrolowanych decyzji.

Ratio legis pomocy społecznej, powtórnie podkreślić to należy, polega na jej subsydiarnym jej charakterze. To rodzina w pierwszym rzędzie zobowiązana jest do zapewnienia opieki najbliższym. Pomoc państwa jest zatem możliwa jedynie wówczas, gdy wnioskujący o nią wykaże w sposób niebudzący wątpliwości, że wyczerpał wszystkie inne możliwości zapewnienia opieki niepełnosprawnemu członkowi rodziny. Tego aspektu w procesie wykładni, a co za tym idzie i stosowania przepisów, będącą tego konsekwencją, nie sposób pominąć. Z takim stanem rzeczy jednak w niniejszej sprawie nie mamy do czynienia.

Kolegium mogło więc, skorzystać z przyznanych mu kompetencji art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. i utrzymać w mocy trafne i odpowiadające prawu rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji.

Skarga nie mogła zatem wywrzeć zamierzonego skutku.

W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634), orzekł, jak w sentencji wyroku.