Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 1519/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2024-05-15 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: Art. 17 ust. 1
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)

SENTENCJA

|Sygn. akt III SA/Kr 1519/23 | [pic] W Y R O K W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 15 maja 2024 r., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, w składzie następującym:, Przewodniczący Sędzia WSA Maria Zawadzka, Sędziowie: Sędzia WSA Renata Czeluśniak, Asesor WSA Magdalena, Gawlikowska (spr.), , Protokolant: Starszy Referent Monika Kostecka, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 maja 2024 r., sprawy ze skargi A. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 19 maja 2023 roku, nr SKO-NP-4115-335/22 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję II. przyznaje od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie na rzecz adwokata M. P. kwotę 480,00 (słownie: czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, podwyższoną o podatek od towarów i usług przewidziany dla tego rodzaju czynności.


UZASADNIENIE

Skarżąca A. C. wniosła o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką W. C. Matka skarżącej legitymuje się orzeczeniem Powiatowego Zespołu Orzekania o Niepełnosprawności w G. z 27 lutego 2007 r. o zaliczeniu jej do osób niepełnosprawnych w stopniu znacznym od 12 stycznia 2007 r.

Decyzją z 7 czerwca 2022 r., nr ŚR-FA-ŚW.524-6/2022 Wójt Gminy L. odmówił skarżącej przyznania wnioskowanego świadczenia. W uzasadnieniu decyzji, przedstawiając stan faktyczny sprawy wskazano, że skarżąca zamieszkuje razem z matką i bratem. Skarżąca nigdy nie pracowała. Do 28 marca 2022 r. pobierała świadczenie pielęgnacyjne w związku ze sprawowaniem opieki nad córką A. C., która zmarła. Powyższe świadczenie opiekuńcze pobierała od urodzenia dziecka ponieważ córka była niepełnosprawna od urodzenia. Ustalono, że brat skarżącej jest kawalerem, jest bezrobotny, podejmuje się prac dorywczych, poszukuje pracy. Nie chce podjąć się opieki nad matką ze względu na niekomfortową sytuację podczas np. zapewnienia jej higieny osobistej.

Podczas wywiadu środowiskowego ustalono, że matka skarżącej (ur. 1943 r.) cierpi na wiele przewlekłych schorzeń, które uniemożliwiają jej codzienne funkcjonowanie, tj. wada wzroku, [...], jest osoba [...], jest osobą leżącą, pampersowaną, ma zwyrodnienie kręgosłupa, skrzywiona postawa ciała uniemożliwia jej poruszanie się. Porusza się jedynie na wózku inwalidzkim z pomocą córki. Wizyty lekarskie umawiane są do domu ponieważ nie jest ona w stanie podróżować samochodem, jest ona całkowicie uzależnioną od córki we wszystkich czynnościach życia codziennego.

Zakres opieki jaki sprawuje skarżąca to: dbanie o higienę osobistą matki i jej otoczenia, wykonywanie codziennej toalety, pampersowanie, przygotowywanie i podawanie posiłków, karmienie, czesanie, ubieranie, podawanie leków oraz wykonywanie wszystkich czynności, dzięki którym matka skarżącej jest w stanie funkcjonować. Skarżąca zmienia też pozycję ciała matki w celu uniknięcia odleżyn, a także przenosi ją na wózek inwalidzki lub na łóżko. Opieka sprawowana jest w dzień i w nocy ponieważ niejednokrotnie w nocy skarżąca musi podać matce wodę, przebrać pampersa czy posmarować nogi które są obolałe i spuchnięte.

W tak ustalonym stanie faktycznym organ pierwszej instancji przyjął, że z uwagi na fakt, że matka skarżącej posiada więcej dzieci możliwe jest podzielenie się obowiązkami pomiędzy nimi zwłaszcza, że obydwoje zamieszkują w jednym domu z matką, a brat w chwili obecnej nie podejmuje zatrudnienia. Stwierdzono, że świadczona przez zainteresowaną pomoc i opieka, jest bezspornie niezbędna dla matki jednak wynika ona również z zasad współżycia między rodzicem, a dzieckiem.

W odwołaniu od powyższej decyzji skarżąca powołując się na ustalenia faktyczne organu, podniosła, że decyzja jest dla niej krzywdząca gdyż spełnia warunek określony w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Stwierdziła, że nawet gdyby brak przejął od niej część czynności opiekuńczych nad matką i tak nie pozbawiałoby to jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Decyzją z 19 maja 2023 r., nr SKO-NP-41 15-335/22 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. W motywach rozstrzygnięcia wskazano, że materiał dowodowy sprawy nie daje podstaw do przyjęcia, że zakres opieki jakiej wymaga matka skarżącej i jaki faktycznie wykonuje skarżąca był tego rodzaju, że uniemożliwiałoby to podjęcie skarżącej jakiejkolwiek aktywności zawodowej, choćby w ograniczonym zakresie. Organ stwierdził, że podejmowane przez skarżącą czynności nie mają charakteru tego rodzaju, że należy je wykonywać przez cały dzień, a jedynie w ściśle określonych porach - z reguły rano i wieczorem, a czasem także w nocy jeśli jest taka konieczność. Zatem charakter sprawowanej opieki nie uniemożliwia podjęcia jakiejkolwiek pracy, chociażby w ograniczonym wymiarze. Stwierdzono też, że deklarowane przez skarżącą czynności opiekuńcze mają charakter czynności pomocniczych, a dodatkowo są to także czynności które jako osoba wspólnie zamieszkująca musi wykonywać (gotowanie, pranie .sprzątanie, robienie zakupów).

Organ odwoławczy uznał za istotne, również to, że skarżąca nie zrezygnowała z zatrudnienia z uwagi na potrzebę sprawowania opieki nad matką, gdyż nie pracowała nigdy wcześniej.

Przyznano, że matka skarżącej jest osobą schorowana i zależną od opieki córki jednakże fakt, że nie jest ona na tyle samodzielna aby poruszać się o własnych siłach sprawia, że osoba sprawująca opiekę posiada nad nią pełna kontrolę i nie istnieje obawa, że osoba wymagająca opieki swoim działaniem spowoduje dla siebie potencjalnie niebezpieczne skutki.

Niezależnie od powyższego wskazano, że brat skarżącej jest również zobowiązany do alimentacji matki, a zamieszkuje wspólnie z siostra i matką. Jeżeli z subiektywnych względów nie może sprawować osobistej opieki nad matką, to nie ma przeszkód, aby opiekę taką sprawowała skarżąca zaś koszty związane z opieką (jako ekwiwalent za rezygnację przez nią z zatrudnienia lub podjęcia zatrudnienia) były współdzielone w ramach ciążącego na nich obu obowiązku alimentacyjnego, względem matki.

Z tych przyczyn uznano, że brak jest związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą, a sprawowaniem opieki nad matką.

Na powyższą decyzję skarżąca wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie. W skardze zaskarżonej decyzji zarzuciła:

1. naruszenie przepisu art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, poprzez odmowę przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego, w przypadku spełniania wymogów jego otrzymania, z uwagi na sprawowanie opieki nad bardzo ciężko niepełnosprawną matką oraz niewzięcie pod uwagę, że w niniejszej sprawie zachodzą wyjątkowe okoliczności związane z poważnym stanem zdrowia matki, cierpiącej na wiele schorzeń, w tym: jest osobą leżącą, nie poruszającą się samodzielnie, jedynie na wózku inwalidzkim wyłącznie przy pomocy skarżącej, słabo widzącą, bardzo otyłą, całkowicie zależną od pomocy córki;

2. pominięcie, że zgodnie z wywiadem środowiskowym i wiedzą organu, organ pierwszej instancji potwierdził w pełni, że córka sprawuję stałą, konieczną opiekę nad matką, która jest wykonywana wyłącznie przez skarżącą i nie może być sprawowana przez nikogo innego, z uwagi, iż matka akceptuje od lat wyłącznie skarżącą, jest do niej przywiązana, ufa jej, a opieka sprawowana przez skarżącą zapewnia niepełnosprawnej matce poczucie bezpieczeństwa i wpływa pozytywnie na samopoczucie i postępy w leczeniu;

3. przyjęcie, że w omawianym wypadku nie została spełniona przesłanka rezygnacji lub niepodejmowania pracy zarobowej, pomimo, iż sytuacja życiowa skarżącej jest bardzo trudna, nie mogła wcześniej pracować, gdyż od urodzenia sprawowała opiekę nad niepełnosprawną córką, z tytułu której, do 28 lutego 2022 r. pobierała świadczenie pielęgnacyjne, a która zmarła; obecnie po śmierci córki nadal nie może podjąć pracy z uwagi na konieczność sprawowania osobistej, stałej opieki nad schorowaną matką, co powoduje, że tej pracy podjąć nie może;

4. błędne przyjęcie, że do opieki nad matką jest jeszcze brat skarżącej, ponieważ on tej opieki sprawować nie może z uwagi na całkowity brak predyspozycji i umiejętności w tym zakresie, a także stan zdrowia i trudną sytuację materialną, natomiast fakt pozostawania bez pracy powoduje, że nie jest w stanie pomóc matce w inny sposób, co zostało potwierdzone przez zgromadzony w niniejszej sprawie materiał dowodowy;

5. niewzięcie pod uwagę, iż wydający decyzję organ I Instancji nie kwestionował konieczności sprawowania stałej opieki nad matką oraz tego, że opieka przez skarżącą sprawowana jest prawidłowo i rzetelnie, zgodnie z potrzebą i dobrem matki.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko.

W piśmie z 25 marca 2024 r. pełnomocnik skarżącej podtrzymał treść skargi i wniósł o zasądzenie kosztów postepowania według norm przypisanych, w tym kosztów udzielonej skarżącej pomocy prawnej z urzędu, które nie zostały uiszczone ani w całości ani w części.

Na rozprawie w dniu 15 maja 2024 r. pełnomocnik skarżącej oświadczył, że brat jest osobą, która nie funkcjonuje normalnie w społeczeństwie. Odnośnie otyłości matki skarżącej pełnomocnik oświadczył, że matka skarżącej [...]. Jest to [...], która utrudnia jej nie tylko poruszanie się ale również zmianę pozycji w łóżku.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje.

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) sądy administracyjne są właściwe do badania zgodności z prawem zaskarżonych aktów administracyjnych, przy czym sąd nie może opierać tej kontroli na kryterium słuszności lub sprawiedliwości społecznej. Decyzja administracyjna jest zgodna z prawem, jeżeli jest zgodna z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa materialnego i przepisami prawa procesowego. Uchylenie decyzji administracyjnej, względnie stwierdzenie jej nieważności przez sąd następuje tylko w przypadku stwierdzenia istnienia istotnych wad w postępowaniu lub naruszenia przepisów prawa materialnego, mającego wpływ na wynik sprawy - art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm.) zwanej dalej "p.p.s.a.". Zakres kontroli Sądu wyznacza art. 134 p.p.s.a. stanowiący, iż sąd orzeka w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji w tak określonych granicach sąd doszedł do przekonania, że skarga zasługuje na uwzględnienie.

Materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2023 r., poz. 390 ze zm.), powoływanej dalej także jako "u.ś.r." w brzmieniu mającym zastosowanie w niniejszej sprawie, tj. obowiązującym na dzień wydania decyzji przez organ II instancji.

Zgodnie treścią art. 17 ust. 1 cyt. ustawy świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Jak wskazuje orzecznictwo sądów administracyjnych, przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. System świadczeń rodzinnych został bowiem tak skonstruowany, aby rekompensować utratę dochodów z powodu konieczności pielęgnacji członka rodziny wymuszającej rezygnację lub niepodejmowanie zatrudnienia. Jednak wówczas wnioskujący musi sprawować stałą opiekę nad osobą niepełnosprawną i być jej niezbędny w tak znacznym wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między obiema tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni i ścisły związek przyczynowo skutkowy (por. wyrok NSA z 12 lutego 2020 r. I OSK 516/19). Opieka ta powinna być zatem w takim stopniu absorbująca, że podjęcie jakiejkolwiek aktywności zawodowej przez opiekuna musiałoby się odbyć ze szkodą dla podopiecznego (por. wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 18 marca 2021 r., sygn. akt IV SA/Wr 51/21).

Kontrolując zaskarżoną decyzję Sąd doszedł do przekonania, że organ nie poprzedził jej wydania ustaleniem stanu faktycznego sprawy w sposób odpowiadający zasadzie prawdy obiektywnej i nie ocenił na podstawie całokształtu materiału dowodowego czy w sprawie zachodzi związek przyczynowy pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą, a opieką nad niepełnosprawną matką.

Zasada prawdy obiektywnej została skonstruowana w art. 7 k.p.a., zgodnie z którym w toku postępowania organy administracji publicznej z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy. Powyższa zasada ogólna odnosi się nie tylko do sposobu prowadzenia postępowania administracyjnego, lecz jest także wskazówką interpretacyjną prawa materialnego, gdyż organy administracji publicznej mają obowiązek uwzględniania jej przy "załatwieniu sprawy" (por. wyroki NSA z 4.06.1982 r., l SA 258/82, ONSA 1982/1, póz. 54, oraz z 28.11.2012 r., l OSK 641/12, LEX nr 1291400; wyrok WSA w Gdańsku z 14.09.2011 r., l SA/Gd 502/11, LEX nr 898927).

Organ administracji publicznej ma obowiązek zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego w taki sposób, aby ustalić stan faktyczny sprawy zgodny z rzeczywistością. Zasada prawdy obiektywnej została skonkretyzowana w art. 77 § 1 k.p.a., zgodnie z którym organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy. Natomiast zgodnie z art. 80 k.p.a. organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Biorąc pod uwagę treść przytoczonych wyżej przepisów, należy uznać, że w postępowaniu administracyjnym obowiązuje zasada oficjalności postępowania dowodowego. Okoliczność, w której strona również ma prawo wykazywania inicjatywy dowodowej, nie zwalnia organu administracji publicznej z obowiązku podejmowania z urzędu czynności zmierzających do pełnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy. Organ administracji publicznej jest obowiązany z urzędu: 1. ustalić, jakie okoliczności faktyczne mają znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy; 2. ustalić, jakie dowody powinny zostać przeprowadzone w celu ustalenia powyższych okoliczności (por. wyrok z 20.09.2012 r., IV SA/Wa 663/12, LEX nr 1347629, w którym WSA w Warszawie stwierdził, że "organ administracji jako gospodarz postępowania administracyjnego określa zakres postępowania wyjaśniającego oraz dobór środków dowodowych potrzebnych do należytego ustalenia stanu sprawy", przy czym "aktywna rola organu administracji publicznej w procesie poszukiwania i gromadzenia materiału dowodowego może przejawiać się zarówno podejmowaniem czynności dowodowych z urzędu, a także gromadzeniem w aktach sprawy dowodów wskazanych lub dostarczonych przez strony, jeżeli mają one znaczenie dla sprawy" - tak WSA we Wrocławiu w wyroku z 15.02.2012 r., IV SA/Wr 711/11, LEX nr 1139681); 3. przeprowadzić dowody, które uznał za niezbędne dla dokonania prawidłowych ustaleń w zakresie stanu faktycznego sprawy; 4. dokonać oceny przeprowadzonych dowodów zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów (por. wyrok NSA z 23.02.2012 r., II GSK 118/12, LEX nr 1125454).

Zdaniem Sądu w niniejszej sprawie organ z wyżej opisanych obowiązków, związanych z realizacją zasady prawdy obiektywnej, nie wywiązał się prawidłowo. Nie dokonał nie budzących wątpliwości ustaleń w zakresie istnienia związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem pracy zarobkowej przez skarżącą, a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką zarówno odnośnie stanu matki skarżącej i zakresu sprawowanej przez skarżącą opieki, jak i w kwestii możliwości brata w uczestniczeniu w opiece nad matką.

Słusznie podniesiono w treści skargi, że oceny materiału dowodowego dokonano w sposób wybiórczy, gdyż nie uwzględniono wszystkich wymienionych przez skarżącą czynności opiekuńczych. Ponadto stwierdzenie organu, że "(...) Jest faktem, że matka skarżącej jest osoba schorowana i zależną od opieki córki jednakże fakt że nie jest ona na tyle samodzielna aby poruszać się o własnych siłach sprawia, że osoba sprawująca opiekę posiada nad nią pełna kontrolę i nie istnieje obawa, że osoba wymagająca opieki swoim działaniem spowoduje dla siebie potencjalnie niebezpieczne skutki" świadczy, że ocena organu w tym zakresie była sprzeczna z zasadami doświadczenia życiowego i logicznego myślenia.

Nade wszystko jednak, zdaniem Sądu, ocena charakteru opieki wyrażona na k. 5 i 6 uzasadnienia zaskarżonej decyzji nie została poprzedzona kompleksowym ustaleniem istotnych w sprawie okoliczności faktycznych. Odnośnie matki skarżącej konieczne jest wyjaśnienie okoliczności dotyczących jej aktualnego stanu zdrowia z poparciem odpowiednią dokumentacją medyczną. Ostatnia dokumentacja medyczna pochodzi z 2019 r. i dotyczy tylko schorzeń okulistycznych. Nie jest też wyjaśniona kwestia nadwagi matki skarżącej. Skarżąca podnosi, że matka jest osobą [...] jednak nie popiera tych twierdzeń żadnymi danymi medycznymi. Jak podała skarżącą z powodu braku możliwości przemieszczania się przez matkę skarżącej, mogą obywać się tylko wizyty domowe. Na tę okoliczność również nie przestawiono żadnej dokumentacji medycznej. Nie wiadomo też z jakich medycznych przyczyn matka skarżącej się nie przemieszcza i w jakim stopniu istnieje to ograniczenie. Wobec tylu niewiadomych, w ocenie Sądu zasadne jest sporządzenie oceny stopnia samodzielności matki skarżącej sporządzonej w skali Barthel. Ponadto dla pełnego wyjaśnienia sprawy Sąd dostrzega potrzebę ponownego przeprowadzenia wywiadu środowiskowego. Konieczne jest rozpytanie w zakresie jakich podstawowych czynności życiowych matka skarżącej jest samodzielna. Istotne w tym zakresie będą spostrzeżenia i wnioski pracownika socjalnego, odnośnie zastanego na miejscu stanu podopiecznego, stopnia jego samodzielności, czy też zależności od innej osoby. Nie jest przy tym pożądane ograniczenie się jedynie do wpisania w formularz wywiadu środowiskowego twierdzeń skarżącej. Konieczna będzie również ocena stopnia świadomości i rozeznania matki skarżącej. Czy w razie pozostawienia jej samej w domu, jest w stanie przez kilka godzin samodzielnie funkcjonować czy też w razie potrzeby wezwać pomoc.

Wskazane wyżej okoliczności są istotne gdyż stan matki skarżącej przekłada się na stopnień intensywności i częstotliwości w sprawowaniu przez skarżącą czynności opiekuńczych w aspekcie specyfiki choroby matki skarżącej i jej objawów. Ten sam rodzaj czynności opiekuńczych może być bowiem uznany jedynie za pomoc w czynnościach dnia codziennego, jak i wypełniać przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w zależności od stopnia ich nasilenia i charakterystyki chorób niepełnosprawnego.

Odnośnie udziału brata skarżącej w opiece nad matką, jako osoby w równym stopniu zobowiązanym alimentacyjnie względem matki co skarżąca, Sąd zauważa, że zgodnie z najnowszym orzecznictwem NSA kwestia rodzeństwa nie pozostaje bez wpływu na ocenę istnienia związku przyczynowego bowiem obrazuje możliwości rodziny związane z organizacją opieki nad niepełnosprawnym jej członkiem (por. wyrok NSA z 14 lutego 2024 r., sygn. akt I OSK 229/23). W kolejnym wyroku NSA stwierdził, że nie bez znaczenia dla sprawy jest okoliczność, że oprócz wnioskującego o świadczenie, występują inne osoby, które powinny (osobiście bądź finansowo) włączyć się do opieki nad niepełnosprawnym, do czego są zobowiązane zgodnie z ustawą Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Nie oznacza to, że Sąd wybiera, kto ma zapewnić niepełnosprawnemu opiekę (osobistą, czy też dzieląc się z rodzeństwem) jednak, że wnioskujący o świadczenie nie jest jedyną osobą, na której ciąży obowiązek opieki nad niepełnosprawnym (por. wyrok NSA z 20 grudnia 2023 r., sygn. akt I OSK 2322/22, podobnie WSA w Krakowie w wyroku z 2 sierpnia 2022 r., sygn. akt III SA/Kr 320/22, od którego skarga kasacyjna została oddalona wyrokiem NSA z 6 lutego 2024 r., sygn. akt I OSK 128/23).

Kwestia możliwości współdziałania rodzeństwa, jako zobowiązanego alimentacyjnie względem matki w równym stopniu co wnioskujący o świadczenie, zawsze musi podlegać indywidulanej ocenie na tle okoliczności faktycznych danej sprawy. Istotne jest ustalenie czy po stronie rodzeństwa istnieją obiektywne przeszkody uniemożliwiające współuczestniczenie w opiece nad niepełnosprawnym w formie osobistej lub finansowej. Należy też zbadać czy stan niepełnosprawnego i zakres wymaganej opieki pozwala na współdzielenie opieki w sposób umożliwiający wnioskującemu podjęcie zatrudnienia choćby w niepełnym wymiarze.

W kontrolowanej sprawie organ uznał, że skoro brak skarżącej mieszka razem ze skarżącą i z matką oraz nie pracuje to ma możliwość współdzielenia ze skarżącą (osobiście lub finansowo w razie podjęcia zatrudnienia) opieki nad matką, tak aby umożliwić skarżącej podjęcie zatrudnienia. Jednocześnie organ odniósł tę możliwość do zakresu opieki skarżącej nad matką, co jak już wyżej wyartykułowano nie zostało ustalone i ocenione w sposób prawidłowy. Organ nie wyjaśnił też, zawartych w odwołaniu twierdzeń, że nawet gdyby brat przejął od skarżącej cześć obowiązków to i tak świadczona przez skarżącą całodobowo opieka dawałaby jej podstawę do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego. Ponadto organ nie uwzględnił, że brat skarżącej na etapie postępowania administracyjnego był osobą poszukującą pracy, co znalazło swój finał poprzez podjęcie pracy w ramach stażu organizowanego przez urząd pracy (k. 16 akt sądowych). Konieczne jest zatem wyjaśnienie czy brat skarżącej nadal utrzymuje zatrudnienie, w jakim wymiarze i czy jest ono stałe oraz czy uzyskiwane przez niego środki pozwalają na takie partycypowanie w opiece, które umożliwi skarżącej podjęcie zatrudnienia choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Dodatkowo wyjaśnienia wymaga podniesiona na rozprawie przez pełnomocnika skarżącej kwestia zdolności brata skarżącej do sprawowania choćby częściowej opieki nad matką w kontekście stwierdzenia, że jest osobą, która nie funkcjonuje prawidłowo w społeczeństwie.

W tym miejscu Sąd podkreśla, że zarówno w kwestii ustalenia rzeczywistego stanu matki skarżącej oraz charakteru sprawowanej przez skarżącą opieki, jak i możliwości współuczestniczenia brata w opiece nad matką, oprócz działań organu podejmowanych z urzędu wskazana jest inicjatywa dowodowa ze strony skarżącej. Wprawdzie, co do zasady, gospodarzem postępowania administracyjnego jest organ administracji publicznej, który powinien je prowadzić zgodnie z zasadą oficjalności, to jednak strona ma prawo czynnego uczestniczenia w postępowaniu wyjaśniającym, a w szczególności ma prawo inicjatywy dowodowej, z którego powinna korzystać, chcąc wykazać zasadność podnoszonych przez siebie wniosków i twierdzeń, a tym samym uniknąć negatywnych konsekwencji związanych z poczynionymi przez organ ustaleniami w zakresie stanu faktycznego sprawy na podstawie znanych organowi środków dowodowych. Strona nie jest zatem zwolniona od współdziałania w wyjaśnianiu okoliczności faktycznych. Powinna ona bowiem przedstawić wszystkie informacje niezbędne do ustalenia stanu faktycznego sprawy, jak również udostępnić dowody znajdujące się w jej posiadaniu lub które tylko ona może przedstawić, potwierdzające okoliczności wskazane w uzasadnieniu wniosku wszczynającego postępowanie. Jeśli organ administracji publicznej dokonał ustaleń w zakresie stanu faktycznego na podstawie wszystkich wskazanych przez wnioskodawcę dowodów, a strona kwestionuje te dowody i ustalenia, przeciwdowód może być przeprowadzony z jej inicjatywy. Organ nie ma natomiast obowiązku poszukiwania dowodów dla wykazania słuszności stanowiska strony (por. wyrok NSA z dnia 10 grudnia 2009 r., II OSK 1933/08, wyrok WSA w Krakowie z 10 października 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 267/23).

Końcowo Sąd zauważa, że chybiona była argumentacja organu na poparcie braku związku przyczynowego odnosząca się do faktu, że skarżąca nie była dotychczas aktywna zawodowo. Jak wskazują akta sprawy skarżąca dotychczas pobierała świadczenie pielęgnacyjne z tytułu opieki nad swoją niepełnosprawną córką, która zmarła. Zatem przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ nie będzie wywodził negatywnych dla strony skutków z faktu braku dotychczasowej aktywności zawodowej i skupi się na ustaleniu istnienia związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia, a sprawowaniem opieki nad matką.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ uwzględni stanowisko wyrażone w niniejszym wyroku.

Mając na uwadze powyższe Sąd orzekł jak w pkt I sentencji wyroku na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit c p.p.s.a. O kosztach orzeczono na podstawie art. 250 p.p.s.a. Sąd przyznał pełnomocnikowi skarżącej – koszty nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w wysokości wynikającej z § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. z 2023 r., poz. 2361). Sąd uwzględnił przy tym wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 kwietnia 2020 r. w sprawie SK 66/19 i uznał, że analiza statusu adwokata oraz jego roli w postępowaniu, w którym występuje jako podmiot powołany i zobowiązany do zastępstwa prawnego, prowadzi do uznania, że różnicowanie jego wynagrodzenia, tj. obniżenie pełnomocnikom z urzędu wynagrodzenia, które otrzymaliby, gdyby występowali w sprawie jako pełnomocnicy z wyboru, nie ma konstytucyjnego uzasadnienia.