Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 2340/23
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2024-09-05 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 188
journal: Dz.U. 2024 poz 935
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Elżbieta Kremer Sędziowie: Sędzia NSA Piotr Niczyporuk (spr.) Sędzia del. WSA Dariusz Chaciński po rozpoznaniu w dniu 5 września 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej M. P. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 26 kwietnia 2023 r., sygn. III SA/Kr 1645/22 w sprawie ze skargi M. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie z dnia 22 sierpnia 2022 r. nr SKO.NP/4115/292/2022 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia 1. uchyla zaskarżony wyrok, zaskarżoną decyzję oraz decyzję Burmistrza [...] z 4 lipca 2022 r. znak: DŚ.5211.6.2022; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie na rzecz M. P. kwotę 720 (siedemset dwadzieścia) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 26 kwietnia 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 1645/22 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie (dalej: Sąd I instancji) oddalił skargę M. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie (dalej: Kolegium) z 22 sierpnia 2022 r. nr SKO.NP/4115/292/2022 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia.

Wyrok ten zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym:

Burmistrz [...] (dalej: Burmistrz) decyzją z 15 marca 2022 r. znak: DŚ.5211.6.2022 odmówił Skarżącej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką.

Zdaniem organu w sprawie nie została spełniona przesłanka z art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2022 r., poz. 615 ze zm., dalej: "u.ś.r."), która uzależnia ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od wieku powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki.

W wyniku rozpoznania odwołania Skarżącej, Kolegium decyzją z 17 maja 2022 r. uchyliło ww. decyzję z dnia 15 marca 2022 r. i przekazało sprawę do ponownego rozpoznania stwierdzając, że organ pomocy społecznej orzekając o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie uwzględnił zmiany stanu prawnego, która nastąpiła na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13. Nadto Kolegium wskazało, że dla stwierdzenia czy zachodzi w sprawie związek przyczynowo -skutkowy między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia przez Skarżącą, a koniecznością sprawowania opieki nad matką istotne jest wskazanie jej historii zatrudnienia szczególnie w kontekście orzeczenia o stopniu niepełnosprawności wydanego przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...] z 5 listopada 2015 r. Kolegium zwróciło uwagę, że ustalenia organu I instancji wynikające ze złożonego przez Skarżącą oświadczenia z 23 lutego 2022 r., w którym podała, że "pracowałam do 30.09.2018 r. chociaż od 2014 r. faktycznie nie wykonywałam pracy ponieważ pierwotnie pobierałam świadczenie macierzyńskie, a następnie przebywałam na urlopie wychowawczym, na którym opiekowałam się już matką od 2015 r." - są niepełne w związku z czym wymagają doprecyzowania. Ponadto Kolegium wskazało, że organ I instancji nie zebrał pełnego materiału dowodowego, pozwalającego na ustalenie, czy niepodejmowanie aktywności zawodowej przez Skarżącą ma związek z koniecznością sprawowania stałej opieki nad niepełnosprawną matką. Organ nie ustalił w szczegółowy sposób, jakich czynności pielęgnacyjno-opiekuńczych wymaga matka Skarżącej mając na uwadze schorzenia na jakie cierpi oraz czy koniecznym jest aby opieka ta była sprawowana w sposób ciągły, uniemożliwiający Skarżącej podjęcie zatrudnienia nawet w niewielkim rozmiarze. Organ odwoławczy wskazał, że ustalenia te winny być dokonane przede wszystkim poprzez sporządzenie opinii dotyczącej sprawności psychofizycznej matki Skarżącej z wyszczególnieniem w jakim zakresie jest ona samodzielna, a w jakim wymaga bezwzględnie pomocy osób drugich, bądź poprzez sporządzenie oceny samoobsługi ww. wg skali Barthel przez podmiot mający w tym zakresie wiedzę i kompetencje, któremu organ zleci sporządzenie takiej opinii. Dodatkowo Kolegium wskazało, że oprócz Skarżącej zobowiązane do alimentacji są dzieci niepełnosprawnej, tj. A. B., która mieszka i pracuje w [...], D. M., która mieszka w [...] i jest osobą pracującą, R. B. zamieszkujący w [...] niepełnosprawny od urodzenia, legitymujący się znacznym stopniem niepełnosprawności. Dodatkowo osoba wymagająca opieki ma brata zamieszkującego w [...], który jest emerytem. W tym stanie rzeczy, w opinii Kolegium istotnie jawi się zaangażowanie pozostałych członków rodziny w sprawowanie opieki, chociażby doraźnej wobec ww., co winien organ pomocowy ustalić w toku ponownie przeprowadzonego postępowania.

W wyniku ponownego rozpoznania sprawy, Burmistrz decyzją z 4 lipca 2022 r. po raz kolejny odmówił Skarżącej przyznania wnioskowanego świadczenia stwierdzając jak uprzednio, że nie została spełniona przesłanka z art. 17 ust. 1b u.ś.r.. Ponadto w sprawie nie zachodzi związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy sprawowaną przez Skarżącą opieką nad matką a niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.

Od powyższej decyzji Skarżąca wniosła odwołanie.

Kolegium decyzją z 22 sierpnia 2022 r. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu organ wskazał, że Skarżąca zwróciła się z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką, legitymującą się orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...] z 5 listopada 2015 r. zaliczającym ww. do osób ze znacznym stopniem niepełnoprawności na stałe, ze stwierdzeniem, że daty powstania niepełnosprawności nie da się ustalić, natomiast ustalony stopień tej niepełnosprawności datuje się od 1 listopada 2015 r. Przyczyną niepełnosprawności matki Skarżącej są choroby oznaczone symbolem 07-S, tj. choroby układu oddechowego i krążenia, w tym m.in. przewlekła obturacyjna choroba płuc (POChP), zakaźne choroby płuc, prowadzące do niewydolności oddechowej, nowotwory płuc i opłucnej, wrodzone i nabyte wady serca, choroba niedokrwienna serca, kardiomiopatie, nadciśnienie tętnicze z powikłaniami i wiele innych oraz 10-N choroby neurologiczne, w tym m.in. naczyniopochodny udar mózgu, guzy centralnego układu nerwowego, pourazowa cerebrastenia i encefalopatia, choroby rdzenia kręgowego i inne.

Kolegium podkreśliło następnie, że pomimo dokonania przez organ pomocy społecznej błędnej wykładni art. 17 ust. 1b u.ś.r., kwestionowana decyzja odpowiada prawu, ponieważ w rozpoznawanej sprawie nie zachodzi bezpośredni związek przyczynowo skutkowy pomiędzy rezygnacją z pracy lub niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a koniecznością sprawowania stałej opieki nad matką. Jak wynika z pisma Skarżącej z 10 czerwca 2022 r., w roku 2014 urodziła ona syna i przebywała na urlopie macierzyńskim. Po jego zakończeniu przeszła na urlop wychowawczy, ponieważ jak podaje musiała zaopiekować się matką oraz małym dzieckiem. W dalszej części wskazała, że "dnia 30.09.2018 r. skończył mi się urlop wychowawczy, niestety firma nie przedłużyła ze mną umowy i otrzymałam wypowiedzenie. Nie mogłam kontynuować zatrudnienia ze względu na konieczność zaopiekowania się mamą całodobowo i długotrwale". Nadto w wywiadzie środowiskowym z 16 lutego 2022 r. pracownik socjalny odnotował, że Skarżąca pracowała od 2001 r. do 2014 r., zaś w oświadczeniu z dnia 23 lutego 2022 r. Skarżąca wskazała, że "pracowałam do 30.09.2018 r. chociaż od 2014 r. faktycznie nie wykonywałam pracy ponieważ pierwotnie pobierałam świadczenie macierzyńskie, a następnie przebywałam na urlopie wychowawczym, na którym opiekowałam się już matką od 2015 r.". Zestawiając przywołane wyżej okoliczności z orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...] z dnia 5 listopada 2015 r. Kolegium stwierdziło, że zaprzestanie aktywności zawodowej, jak i niepodejmowanie zatrudnienia przez Skarżącą nie miało związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką. Skarżąca zakończyła aktywność zawodową z dniem 30 września 2018 r. (wypowiedzenie umowy o pracę) podczas gdy rzeczywiście nie wykonywała pracy już od 2014 r. w związku z urodzeniem dziecka a następnie przejściem na urlop macierzyński a następnie urlop wychowawczy. Kolegium wskazało też, że wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego Skarżąca złożyła dopiero 25 stycznia 2022 r. Tym samym, zdaniem Kolegium, Skarżąca nie zrezygnowała z zatrudnienia z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad matką, a jej dotychczasowa bierność zawodowa (urlop macierzyński a następnie wychowawczy) nie pozwala też na przyjęcie, że właśnie z powodu niepełnosprawności matki zatrudnienia nie podejmuje. Zaprzestanie aktywności zawodowej przez opiekuna ma być spowodowane koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie zaś innymi przyczynami, głównie leżącymi po stronie osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. W tym stanie rzeczy bezsprzecznie nie zaistniał związek między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia przez Skarżącą a koniecznością sprawowania opieki nad matką.

Kolegium w dalszej kolejności zwróciło uwagę na zakres wykonywanych przez Skarżącą czynności pielęgnacyjno-opiekuńczych w odniesieniu do stanu zdrowia podopiecznej i wyjaśniło, że w piśmie z 10 czerwca 2022 r. Skarżąca podała, iż matka choruje na nadciśnienie tętnicze, cukrzycę, stłuszczenie wątroby, niedokrwistość, przewlekłą chorobę nerek, niedowład prawostronny po przebytym udarze. Powyższe dane potwierdzają załączone do akt sprawy dokumenty medyczne, tj. karta informacyjna z leczenia szpitalnego z dnia 4 czerwca 2020 r. wydana przez ZOZ w [...] Szpital im. [...] Oddział Chorób Wewnętrznych za okres hospitalizacji od dnia 20 maja 2020 r. do 4 czerwca 2020 r. oraz karta informacyjna z pobytu jednodniowego z 5 lipca 2020 r. wydana w Szpitalu Wojewódzkim im. [...] SP ZOZ w [...] Oddział Chorób Wewnętrznych i Nefrologii z Ośrodkiem Dializ, za okres od 4 lipca 2020 r. do 5 lipca 2020 r. Jak wynika z akt sprawy, Skarżąca względem matki wykonuje czynności opiekuńcze polegające na czynnościach toaletowych (kąpiel przebiega ze szczególną ostrożnością w związku ze sprzętem do dializy, który niepełnosprawna ma na sobie), gotuje, przygotowuje wszystkie posiłki zgodnie z zaleceniami dotyczącymi odpowiedniej diety, wykonuje czynności porządkowe, załatwia sprawy związane z wizytami u lekarzy, które wykonywane są regularnie w związku z jaskrą oraz rozrusznikiem (umawia i dowozi na nie matkę), wykupuje leki i pilnuje regularnego ich zażywania - 3 razy dziennie, zakrapia oczy - 3 razy dziennie, podaje wziewy - 2 razy w tygodniu, mierzy saturacje, mierzy poziom insuliny - 4 razy dziennie i w razie konieczności ją podaje, przygotowuje matkę do wyjazdów na dializę - 3 razy w tygodniu, dezynfekuje i opatruje rany związane z przebiegiem cukrzycy, smaruje ciało specjalnymi żelami dla cukrzyków, matka Skarżącej jest pampersowana. Nadto do niepełnosprawnej 2 do 3 razy w tygodniu przyjeżdża pielęgniarka, która wykonuje pomiary ciśnienia, insuliny oraz z nią ćwiczy.

Nadto realizując zalecenia Kolegium, Skarżąca przedłożyła do akt sprawy kartę oceny stanu pacjenta wg zmodyfikowanej skali Barthel, sporządzoną przez pielęgniarkę dyplomowaną. Karta nie zawiera daty sporządzenia. W jej treści odnotowano, że pacjentka potrzebuje pomocy przy krojeniu, smarowaniu - 5 pkt, przy przemieszczaniu się z łóżka na krzesło i z powrotem potrzebuje większej pomocy fizycznej, może siedzieć - 5 pkt, u pacjentki występują przypadkowe zdarzenia fizjologiczne - 5 pkt + 5 pkt, potrzebuje pomocy przy wykonywaniu czynności osobistych - O pkt, jest zależna przy korzystaniu z toalety - O pkt, jest zależna przy myciu, kąpieli całego ciała - O pkt, nie porusza się lub może pokonywać odległość mniejszą niż 50 m - O pkt, nie jest samodzielna przy wychodzeniu i schodzeniu ze schodów - O pkt, jest zależna przy ubieraniu się i rozbieraniu - O pkt. Łączny wynik kwalifikacji wynosi 20 pkt na 100 pkt możliwych do uzyskania. Ponadto w piśmie z 10 czerwca 2022 r. Skarżąca określiła czynności jakie wykonuje względem matki, wskazując, że matka jest niesamodzielna i wymaga pomocy całodobowej i długoterminowej. Dodała, że pomaga matce przy czynnościach higienicznych i toaletowych, przygotowuje ubrania i pomaga się ubierać, przygotowuje posiłki, podaje leki, mierzy ciśnienie i poziom cukru, wykonuje czynności porządkowe, robi zakupy, realizuje recepty, umawia wizyty lekarskie, załatwia sprawy urzędowe, czuwa przy matce w nocy. Podobnej treści oświadczenia składała w oświadczeniach z 16 lutego 2022 r. i 23 lutego 2022 r.

W konsekwencji powyższego, zdaniem Kolegium, czynności opiekuńcze bezpośrednio związane z matką sprowadzają się do pomocy przy czynnościach dnia codziennego.

Dodatkowo Kolegium wskazało, że oprócz Skarżącej zobowiązani do alimentacji względem osoby wymagającej opieki są: siostra A. B. - 43 lat, mieszka i pracuje w [...], jej sytuacja finansowa i zawodowa, według Skarżącej, nie pozwala spełnić obowiązku alimentacyjnego i zaopiekować się matką, siostra D. M. - 49 lat, mieszka w [...], pracuje, ma własną rodzinę (męża i 3 dzieci) jej sytuacja finansowa i zawodowa, zdaniem Skarżącej, nie pozwala spełnić obowiązku alimentacyjnego i zaopiekować się matką, brat R. B. - 47 lat, mieszka w [...], jest osobą niepełnosprawną od urodzenia, legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności na stałe z dnia 7 lutego 2012 r. Skarżąca podała też, że opiekuje się obok matki również i bratem. W ocenie Kolegium, część obowiązków w ww. zakresie mogą przejąć siostry Skarżącej, na których również ciąży wobec matki obowiązek alimentacyjny, wynikający wprost z art. 129 § 1 Kodeksu rodzinnego, jak i obowiązek moralny. Samo natomiast stwierdzenie, że mieszkają zbyt daleko czy pracują zawodowo, nie może automatycznie oznaczać, że w żaden sposób nie mogą wesprzeć siostry (osobiście lub choćby finansowo, realizując tym samym swój obowiązek alimentacyjny) w opiece nad chorą matką.

Przyjęty stan faktyczny sprawy uzasadnia zatem, w opinii Kolegium ocenę, że nie istnieje w realiach rozpoznawanej sprawy bezpośredni i ścisły związek między rezygnacją przez Skarżącą z aktywności zawodowej a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką.

Skargę na powyższą decyzję do Sądu I instancji wniosła Skarżąca.

Opisanym na wstępie wyrokiem z dnia 26 kwietnia 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 1645/22 – Sąd I instancji, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 259 ze zm., dalej: "p.p.s.a.") oddalił wniesioną skargę.

W uzasadnieniu Sąd I instancji podał, że w przedmiotowej sprawie nie został wykazany bezpośredni i ścisły związek przyczynowo skutkowy pomiędzy rezygnacją przez Skarżącą z aktywności zawodowej, a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką, na co trafnie zwróciło uwagę Kolegium. Mając bowiem na uwadze historię zatrudnienia Skarżącej trudno dać wiarę, że to w istocie sprawowana przez nią opieka nad matką stanowiła rzeczywistą przyczynę rezygnacji z zatrudnienia, czy tez niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Nie można przy tym pominąć oświadczenia Skarżącej złożonego w piśmie z 10 czerwca 2022 r.

Dalej Sąd I instancji podał, że niewątpliwie matka Skarżącej jest osobą schorowaną i wymagającą opieki. Jednakże opieka sprawowana przez Skarżącą, nie ma takiego charakteru, na co zasadnie zwróciło uwagę Kolegium, żeby zmuszała ją do definitywnej rezygnacji z aktywności zawodowej. Nie sposób bowiem przyjąć, aby takie czynności jak: gotowanie, przygotowywanie posiłków, sprzątanie, umawianie wizyt lekarskich, dowożenie na te wizyty, wykupywanie leków, ich podawanie mogły być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności Skarżącej. Są to typowe czynności dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo i wykonują je przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu. Natomiast czynności polegające na utrzymywaniu higieny nie są czynnościami oznaczającymi długotrwałą opiekę uniemożliwiającą podjęcie zatrudnienia. Mając na uwadze powyższe, zdaniem Sądu I instancji, nie sposób przyjąć, aby zakres oraz rozmiar opieki sprawowanej przez Skarżącą nad niepełnosprawną matką powodował brak możliwości podjęcia przez nią zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy.

Ponadto, zdaniem Sądu I instancji, ocena, czy istnieje związek pomiędzy niepodejmowaniem (rezygnacją) z zatrudnienia a opieką nad osobą niepełnosprawną, wymaga również ustalenia, czy istnieją inne osoby zobowiązane do alimentacji względem osoby niepełnosprawnej w tym samym stopniu, co osoba wnioskująca o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. W przypadku bowiem osób zobowiązanych w różnym stopniu, możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego została jednoznacznie określona w art. 17 ust. 4 u.ś.r. i potwierdzona uchwałą Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 listopada 2022 r., sygn. akt I OPS 2/22. Konieczność uwzględnienia innych osób zobowiązanych do alimentacji przy ocenie spełnienia przesłanek określonych w art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika w pierwszej kolejności z faktu, że są to świadczenia z zakresu pomocy społecznej, a zatem ich przyznanie powinno uwzględniać zasadę subsydiarności, w świetle której Państwo powinno pomagać tam, gdzie jednostka (rodzina) nie może poradzić sobie sama. Równocześnie, interpretacja przepisów u.ś.r. wymaga odwołania do wyrażonej w Konstytucji RP zasady wspierania rodzin, które znajdują się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej (art. 71 ust. 1 Konstytucji). W związku z powyższym, w ocenie Sądu I instancji, należy zwrócić uwagę, że Skarżąca posiada jeszcze dwie siostry (brat legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności), a zatem mogą one wspólnie realizować obciążający je z mocy prawa obowiązek alimentacyjny.

Podsumowując, zdaniem Sądu I instancji, w sytuacji gdy istnieją inne osoby zobowiązane do alimentacji, w stosunku do których brak jest obiektywnych przeszkód w realizacji ww. ustawowego obowiązku, brak jest związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem (rezygnacją z) zatrudnienia a opieką nad osobą niepełnosprawną, ponieważ w opiece powinny uczestniczyć również pozostałe osoby zobowiązane do alimentacji, a zatem nie zachodziła konieczność rezygnacji przez Skarżącą z zatrudnienia.

W konsekwencji powyższych rozważań, zdaniem Sądu I instancji, prawidłowe jest stanowisko Kolegium, że okoliczności stanu faktycznego sprawy uzasadniały odmowę przyznania Skarżącej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką. Pomimo niekwestionowanego złego stanu zdrowia matki Skarżącej i konieczności pomocy przez córkę (do czego jest zobowiązana zgodnie z Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym), samo sprawowanie opieki, jak wyżej podkreślono, nie stanowi w świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r., samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosła Skarżąca, zaskarżając go w całości. Zaskarżonemu wyrokowi zarzuciła naruszenie prawa materialnego, tj.

a) art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez uznanie, że stan zdrowia osoby niepełnosprawnej oraz zakres sprawowanej nad nią opieki nie wymaga rezygnacji z zatrudnienia przez Skarżącą oraz w sprawie nie występuje związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia przez Skarżącą, a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną;

b) art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię i uznanie, że Skarżącej nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na fakt, że żyją jeszcze inne osoby na których ciąży obowiązek alimentacyjny w stopniu pierwszym, które jednak są osobami nie dającymi rękojmi sprawowania należytej opieki nad osobą niepełnosprawną oraz żaden przepis prawa nie przewiduje kryteriów wyboru opiekuna z grupy osób na których ciąży obowiązek alimentacyjny w tym samym stopniu.

Wobec powyższego wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Nadto, wniosła o zasądzenie kosztów postępowania oraz zrzekła się przeprowadzenia rozprawy.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zawiera usprawiedliwione podstawy, zatem podlegała uwzględnieniu.

Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod uwagę nieważność postępowania. W sprawie nie występują enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 p.p.s.a. przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego. Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny związany był granicami skargi kasacyjnej.

Skoro w niniejszej sprawie Skarżąca kasacyjnie - na podstawie art. 176 § 2 p.p.s.a. - zrzekła się rozprawy, a strona przeciwna w ustawowym terminie nie zawnioskowała o jej przeprowadzenie, to rozpoznanie skargi kasacyjnej nastąpiło na posiedzeniu niejawnym, zgodnie z art. 182 § 2 i 3 p.p.s.a..

W niniejszej sprawie nie ulega żadnej wątpliwości, że wymiar czynności, które wykonuje Skarżąca w związku z opieką nad niepełnosprawną matką uniemożliwia jej podjęcia zatrudnienia. Istotą sporu jest natomiast to, czy wobec sytuacji, że Skarżąca ma rodzeństwo, które w takim samym stopniu jak ona zobowiązane jest do alimentacji wobec matki, można mówić o zaistnieniu związku przyczynowego między niepodejmowaniem zatrudnienia przez Skarżącą, a opieką nad matką.

Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie stanowiły przepisy u.ś.r., regulujące zasady przyznawania świadczeń pielęgnacyjnych. Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Wskazać trzeba, że u.ś.r. nie zawiera definicji "sprawowania opieki’, jednakże w orzecznictwie sądowoadministracyjnym wskazuje się, że aby można było mówić o opiece, w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r., musi ona być "stała" lub "długoterminowa". Określenia te wskazują na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie. Natomiast w sytuacji, gdy opieka nad daną osobą nie nosi cech opieki stałej lub długotrwałej, taki związek przyczynowo-skutkowy nie istnieje. Takich ustaleń nie można utożsamiać z oceną wskazań, dotyczących osoby niepełnosprawnej wynikających z treści orzeczenia o niepełnosprawności. Poza sporem bowiem jest, że w przypadku osób z orzeczonym znacznym stopniem niepełnosprawności, w rozumieniu art. 3 pkt 21 u.ś.r. nie podlega badaniu, w toku innego postępowania administracyjnego, czy w odniesieniu do takiej osoby zachodzi konieczność sprawowania opieki i konieczność udzielania jej pomocy w sposób określony w stosownych przepisach.

Jak wynika z akt administracyjnych, co już zostało wyżej wskazane, matka Skarżącej choruje na choroby układu oddechowego i krążenia, w tym m.in. przewlekłą obturacyjna choroba płuc (POChP), zakaźne choroby płuc, prowadzące do niewydolności oddechowej, nowotwory płuc i opłucnej, wrodzone i nabyte wady serca, choroba niedokrwienna serca, kardiomiopatie, nadciśnienie tętnicze z powikłaniami i wiele innych oraz 10-N choroby neurologiczne, w tym m.in. naczyniopochodny udar mózgu, guzy centralnego układu nerwowego, pourazowa cerebrastenia i encefalopatia, choroby rdzenia kręgowego. Skarżąca podała, iż wykonuje czynności opiekuńcze polegające na czynnościach toaletowych (kąpiel przebiega ze szczególną ostrożnością w związku ze sprzętem do dializy, który niepełnosprawna ma na sobie), gotuje, przygotowuje wszystkie posiłki zgodnie z zaleceniami dotyczącymi odpowiedniej diety, wykonuje czynności porządkowe, załatwia sprawy związane z wizytami u lekarzy, które wykonywane są regularnie w związku z jaskrą oraz rozrusznikiem (umawia i dowozi na nie matkę), wykupuje leki i pilnuje regularnego ich zażywania - 3 razy dziennie, zakrapia oczy - 3 razy dziennie, podaje wziewy - 2 razy w tygodniu, mierzy saturacje, mierzy poziom insuliny - 4 razy dziennie i w razie konieczności ją podaje, przygotowuje matkę do wyjazdów na dializę - 3 razy w tygodniu, dezynfekuje i opatruje rany związane z przebiegiem cukrzycy, smaruje ciało specjalnymi żelami dla cukrzyków, matka Skarżącej jest pampersowana. Nadto do niepełnosprawnej 2 do 3 razy w tygodniu przyjeżdża pielęgniarka, która wykonuje pomiary ciśnienia, insuliny oraz z nią ćwiczy. Skarżąca wskała, że matka jest niesamodzielna i wymaga pomocy całodobowej i długoterminowej.

W tych okolicznościach, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, nie można zgodzić się oceną Sądu I instancji, jak i organu odwoławczego, o braku związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudniania przez Skarżącą, a koniecznością sprawowania osobistej opieki nad matką.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego nieprawidłowe jest stanowisko Sądu I instancji, jak i organów, które uznały, że Skarżącej nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne ze względu na możliwość wzięcia udziału w sprawowaniu opieki przez jej rodzeństwo. Wskazać bowiem należy, że z art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie wynika, aby przeszkodą do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego była okoliczność istnienia, oprócz skarżącej innych osób obowiązanych do alimentacji i uprawnionych do złożenia wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Tym samym, jeśli jest kilka osób zobowiązanych alimentacyjnie w jednakowym stopniu, to można przyznać świadczenie jednej z tych osób - tej, która spełnia warunki wymagane art. 17 ust. 1 u.ś.r.

Podkreślić trzeba, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie określa tego, która z takich osób winna sprawować opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny i jakimi kryteriami należy się kierować przy wskazaniu takiej osoby. W takiej sytuacji nie powinno być podważane, iż rozstrzygnięcie tej kwestii należy pozostawić samej rodzinie. W sytuacji zatem gdy jedno z uprawnionych w pierwszej kolejności dzieci podopiecznego zwraca się o przyznanie takiego świadczenia, to nie ma podstaw pozbawienia go tego prawa z tego powodu, że żyją inne dzieci osoby wymagającej opieki. Ustawodawca takiego wymogu nie przewidział w stosunku do osób należących do tej samej grupy alimentacyjnej. Wymóg ten dotyczy jedynie osób z różnych grup alimentacyjnych. W stosunku do pozostałych sytuacji znajdą zastosowanie ogólne zasady i przesłanki przyznawania tego świadczenia, a wśród nich przesłanka faktycznego sprawowania opieki. Zatem w sytuacji gdy jedno z rodzeństwa, które w rzeczywistości sprawuje pełną opiekę nad rodzicem i z tego tytułu zrezygnowało z pracy bądź nie podejmuje zatrudnienia, ubiega się o świadczenie pielęgnacyjne, nie ma podstaw do pozbawiania go tego prawa z tego powodu, że żyją inne dzieci, które również taki obowiązek alimentacyjny mogą wypełniać, ale nie zwróciły się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego (por. przykładowe wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia: 13 lutego 2024 r., sygn. akt I OSK 127/23; 30 stycznia 2024 r., sygn. akt I OSK 781/22; 9 stycznia 2024 r., sygn. akt I OSK 2449/22; 28 grudnia 2023 r., sygn. akt I OSK 2083/22; 5 lipca 2023 r., sygn. akt I OSK 1576/22; 28 stycznia 2022 r., sygn. akt I OSK 925/21, jeżeli nie zaznaczono inaczej, wszystkie orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych - http://orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej: "CBOSA").

Sąd I instancji dopuścił się zatem naruszenia art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię, akceptując stanowisko organu odwoławczego o braku związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą, a koniecznością sprawowania opieki nad matką. Wadliwe jest stanowisko, że w niniejszej sprawie można odmówić przyznania świadczenia pielęgnacyjnego ze względu na potencjalną możliwość brania udziału w sprawowaniu opieki nad matką przez rodzeństwo Skarżącej.

Ponownie rozpatrując sprawę organ I instancji weźmie pod uwagę ocenę prawną przedstawioną w niniejszym wyroku, po czym wyda stosowne rozstrzygnięcie.

Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny uznał skargę kasacyjną za mającą usprawiedliwione podstawy i na podstawie art. 188 w zw. z art. 193 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) oraz art. 182 § 2 p.p.s.a. uchylił zaskarżony wyrok oraz decyzje organów orzekających obu instancji.

O kosztach orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (t.j. Dz. U. z 2023, poz.1935) - 480 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania przed Sądem I instancji i art. 203 pkt 1 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b) tego rozporządzenia - 240 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.