Wyrok WSA we Wrocławiu, sygn. akt IV SA/Wr 209/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Data orzeczenia: 2023-11-09 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: *Oddalono skargę w całości
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędziowie: Sędzia WSA Ireneusz Dukiel, Sędzia WSA Daria Gawlak-Nowakowska, Sędzia WSA Marta Pająkiewicz-Kremis (sprawozdawca), , po rozpoznaniu w Wydziale IV na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 9 listopada 2023 r. sprawy ze skargi A. O. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Legnicy z dnia 16 lutego 2023 r. nr SKO/RŚ-423/52/2023 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę w całości.


UZASADNIENIE

Wnioskiem z dnia 31 marca 2022 r. (data wpływu do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Legnicy) A. O. (dalej: wnioskodawczyni, strona, skarżąca), reprezentowana przez radcę prawnego, wystąpiła o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki nad matką J. P. (ur. w [...]).

Decyzją z dnia 12 sierpnia 2022 r. (nr DR.5212.36.9.2022.IK) Prezydent Miasta Legnicy (dalej: organ pierwszej instancji) odmówił stronie przyznania wnioskowanego świadczenia. Organ pierwszej instancji ustalił, że matka strony choruje m.in. na nieokreśloną niedokrwistość z niedoboru żelaza, niedokrwistość wtórną, zapalenie błony śluzowej żołądka, nadżerki przełyku, miażdżycę uogólnioną – miażdżycę naczyń brzusznych, zespół kruchości, głuchotę, otępienie starcze, ma rozpoznanie podejrzenia guza prawego płuca, zaawansowany zanik kostny kręgosłupa. Legitymuje się orzeczeniem z dnia 23 lutego 2022 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności. Orzeczony znaczny stopień niepełnosprawności datuje się od 86 roku życia. Powołując się na art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 615, dalej: u.ś.r.) organ pierwszej instancji uznał, że z uwagi na wiek powstania stopnia niepełnosprawności podopiecznej strona nie spełnia przesłanki niezbędnej do ustalenia prawa do wnioskowanego świadczenia.

Na skutek odwołania strony od tego rozstrzygnięcia, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Legnicy (dalej: SKO, organ drugiej instancji) decyzją z dnia 5 października 2022 r. nr SKO/RŚ-423/266/2022 uchyliło decyzję organu pierwszej instancji i sprawę przekazało do ponownego rozpoznania z uwagi na naruszenie art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2022 r. poz. 2000, dalej: k.p.a.). Zdaniem SKO, materiał dowodowy sprawy wymaga uzupełnienia, a nadto wyjaśnienia dostrzeżonych rozbieżności. Odnośnie do tej ostatniej kwestii SKO zwróciło uwagę, że z wyjaśnień strony złożonych podczas wywiadu środowiskowego wynika, że jej matka jest osobą leżącą, czynności higieniczne przy matce strona wykonuje w łóżku, a jedynie mycie głowy odbywa się w łazience, do toalety trzeba ją podprowadzić i usadzić. Tymczasem, z orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności podopiecznej wynika, że matka strony wymaga zaopatrzenia w przyrządy ortopedyczne, które będą ułatwiać jej funkcjonowanie. Jak dodatkowo ustalił pracownik socjalny podczas tego wywiadu, wnioskodawczyni będzie starała się o zakup balkonika dla mamy oraz rozważa likwidację progów drzwiowych, aby nie utrudniały one poruszania się balkonikiem. Wskazując na powyższe SKO zwróciło uwagę, że wyjaśnienia strony są niespójne w kontekście zaleceń wynikających z orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Jak argumentowało, w świetle sygnalizowanych przez stronę tak dużych problemów matki z chodzeniem i ustaniem na nogach, trudno sobie wyobrazić celowość zawartych w punkcie 5 w/w orzeczenia zaleceń odnośnie do potrzeby zaopatrzenia w przedmioty ortopedyczne. Zaakcentowało także, że z materiału dowodowego nie wynika w jaki sposób matka strony przemieszcza się do lekarza (z trzeciego pietra ma ją znosić wnuczek), skoro dopiero rozważany jest zakup balkonika dla matki wnioskodawczyni.

Organ drugiej instancji podniósł również, że z dołączonej dokumentacji medycznej w postaci karty informacyjnej leczenia szpitalnego podopiecznej nie wynika, by zgłaszała one dolegliwości podane przez stronę podczas wywiadu środowiskowego (silne zawroty głowy z powodu anemii). Tak więc strona powinna przedłożyć dokumentację medyczną potwierdzającą te dolegliwości.

W kontekście oświadczenia strony że jej matka korzysta z pampersów organ drugiej instancji dostrzegł także konieczność przedłożenia zlecenia na zakup wyrobów medycznych, względnie, dowodów zakupu tego asortymentu (w postaci faktur).

Zdaniem Kolegium, materiał dowodowy sprawy należy uzupełnić o harmonogram czynności opiekuńczych celem zbadania czy w istocie ich charakter jest tego rodzaju, że wymaga stałej dyspozycyjności opiekuna.

Na co także zwróciło uwagę SKO, akta sprawy nie zawierają żadnych dowodów dotyczących zatrudnienia czy tez aktywności zawodowej i zarobkowej wnioskodawczyni. Strona złożyła do akt sprawy oświadczenie, że posiada 20 lat pracy. Natomiast w trakcie przesłuchania zeznała, że prowadziła swoją działalność gospodarczą do 2016 r., z której zrezygnowała ze względu na zakres opieki. Wymagane jest zatem złożenie przez wnioskodawczynię szczegółowych wyjaśnień dotyczących jej dotychczasowego zatrudnienia i poparcie ich stosowną argumentacją, jak też dokonania ustaleń w tym zakresie przez organ pierwszej instancji na podstawie danych dostępnych w oparciu o art. 23b u.ś.r. (dotyczących podleganiu ubezpieczeniu).

W toku ponownego rozpoznania sprawy organ pierwszej instancji pismem z dnia 28 października 2022 r., doręczonym pełnomocnikowi strony, wezwał stronę do złożenia wyjaśnień w charakterze strony, zobowiązując jednocześnie do dostarczenia na przesłuchanie:

- dokumentacji świadczącej o sytuacji zawodowej wnioskodawczyni (kserokopii świadectw pracy potwierdzających okresy zatrudnienia);

- zaświadczenia lekarskiego zawierającego informacje o schorzeniach matki wraz z zakresem wymaganej opieki a także uzasadnienie odnośnie do potrzeby świadczenia pomocy przez drugą osobę wraz z informacją co do jakich czynności dnia codziennego chory jest samodzielny a przy jakich wymaga pomocy i w jakim stopniu;

- zlecenia zakupów wyrobów medycznych, względnie, dowody w postaci faktur;

- harmonogram czynności opiekuńczych.

W dniu 17 listopada 2022 r. organ przeprowadził dowód z przesłuchania wnioskodawczyni w charakterze strony. W toku przesłuchania strona oświadczyła m.in., że nie została poinformowana przez swojego pełnomocnika o konieczności dostarczenia dokumentów i harmonogramu czynności opiekuńczych wymienionych w piśmie z dnia 28 października 2022 r.

Jak wynika z akt administracyjnych, w dniu przesłuchania strona przedłożyła uzupełniającą dokumentację w sprawie.

Po ponownym przeanalizowaniu całości materiału dowodowego organ pierwszej instancji wydał w dniu 13 grudnia 2022 r. decyzję (nr DR.5212.36.13.2022.IK), w której ponownie odmówił stronie przyznania wnioskowanego świadczenia. Jak wynika z treści tej decyzji, organ poddał analizie zgromadzone w sprawie dowody dochodząc do przekonania, że strona nie spełnia przesłanki niezbędnej do ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego a odnoszącej się do daty powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Odwołując się do art. 17 ust. 5 pkt 4 lit. a) u.ś.r. organ ten wskazał, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. W nawiązaniu do stanu faktycznego sprawy organ pierwszej instancji podniósł, że w przypadku matki wnioskodawczyni, orzeczony znaczny stopień niepełnosprawności datuje się od 10 lutego 2022 r., czyli od 86 roku życia, natomiast według tego orzeczenia nie można ustalić od kiedy istnieje ta niepełnosprawność.

Od tej decyzji pełnomocnik strony wniósł odwołanie. Wnosząc o jej uchylenie podniósł, że decyzja ta została wydana na podstawie błędnej wykładni prawa materialnego (art. 17 ust. 1b pkt 1 i 2 u.ś.r.) oraz z naruszeniem przepisów postępowania (art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 § 1 i art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a.).

SKO, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji, jakkolwiek z innym uzasadnieniem. Zdaniem organu drugiej instancji, ocenę spełnienia przez stronę przesłanek ustawowych do przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego należało przeprowadzić pominięciem art. 17 ust. 1b u.ś.r., albowiem Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13) orzekł, że przepis ten w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.

Dokonując ustaleń faktycznych w oparciu o zebrany w sprawie i uzupełniony w następstwie zaleceń z decyzji z dnia 5 października 2022 r. materiał dowodowy organ drugiej instancji stwierdził, że w dniu 23 lutego 2022 r. w stosunku do matki wnioskodawczyni zostało wydane (na stałe) orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 10 lutego 2022 r. Przyczyna niepełnosprawności została ustalona symbolem 05-R (upośledzenie narządu ruchu). Z danych systemu PESEL nie wynika jaki jest stan cywilny podopiecznej. Strona podała natomiast, że jej matka jest wdową.

Wskazał, że toku przeprowadzonego w dniu 29 czerwca 2022 r. wywiadu środowiskowego pracownik socjalny ustalił, że:

- wnioskodawczyni mieszka i gospodaruje wspólnie z matką;

- matka strony jest osobą leżącą, pampersowaną na noc;

- podopieczna w dzień załatwia się do toalety, ale trzeba ją podprowadzić;

- zabiegi higieniczna odbywają się w łóżku, za wyjątkiem mycia głowy (podopieczna strony nie jest w stanie wejść i ustać w brodziku, ma silne zawroty głowy);

- posiłki przyjmuje ona samodzielnie, w pozycji siedzącej, pokarm musi być rozdrobniony (matka strony nie posiada własnych zębów i nie nosi protezy) i przygotowany według zaleceń lekarza (jest na ścisłej diecie z powodu nadżerki);

- matka strony samodzielnie zmienia pozycję w łóżku (jedynie gdy czuje się gorzej wymaga pomocy)

- nie jest ona natomiast w stanie samodzielnie przesiąść się z łóżka na fotel i z powrotem;

- nie jest też w stanie sama się ubrać ani rozebrać

- prawa ręka jest słabsza, trzęsie się i jest bezwładna

- matka strony nie dosłyszy (nie chce zgodzić się na aparat słuchowy) i niedowidzi (nie badała się pod kątem jaskry i zaćmy).

W toku przeprowadzonego wywiadu środowiskowego strona podała, że jest nieaktywna zawodowo od 4-5 lat. Musiała zrezygnować z pracy, albowiem stan zdrowia matki się pogarszał. Obecnie, matka strony nie wychodzi na zewnątrz (nie jest w stanie wejść i zejść ze schodów). Z uwagi na to, że mieszkanie znajduje się na trzecim piętrze, to na dół znosi ja wnuk. Najczęściej lekarz wzywany jest do domu. Strona podaje matce leki, zakrapla oczy. Będzie starać się zaopatrzyć mamę w balkonik oraz rozważa likwidację progów drzwiowych. Do wywiadu załączona została, sporządzona przez pracownika socjalnego, ocena stanu psychofizycznego J. P.

Organ drugiej instancji objął analizą także uzupełniony – w następstwie decyzji kasacyjnej z dnia5 października 2022 r. - materiał dowody w sprawie, w tym w szczególności, przedstawiony przez stronę w dniu 17 listopada 2022 r. harmonogram czynności opiekuńczych. Zwrócił uwagę, że strona opisała harmonogram czynności opiekuńczych w następujący sposób:

- godz. 8.00 – poranna toaleta, pomoc w myciu się, poprawieniu łóżka

- godz. 9.00 – przygotowanie śniadania i podanie leków, wyprowadzenie psa

- godz. 10.00 – zrobienie zakupów, sprzątanie, pranie itp., gotowanie obiadu

- godz. 14.00 – podanie obiadu i leków, zaprowadzenie do toalety i do łóżka, dotrzymanie towarzystwa, rozmowa, oglądanie telewizji

- godz. 16.00 – wyprowadzenie psa

- godz. 18.00 – przygotowanie i podanie kolacji, leków

- godz. 19.00- pomoc w myciu i toalecie, sprzątanie

- godz. 20.00 – zaprowadzenie do toalety

- w nocy, około godz. 4.00 nad ranem pomoc w zaprowadzeniu do toalety lub założenie pampersa.

Organ drugiej instancji przeanalizował także przedłożone przez stronę zlecenie na zaopatrzenie w wyroby medyczne, wystawione w dniu 17 listopada 2022 r. oraz osiem faktur. Odnośnie do tych dowodów stwierdził, że nie dokumentują one zakupów wyrobów medycznych tylko leków.

Nadto również (co także przedłożyła strona w dniu 17 listopada 2022 r. ) – wydruk (datowany na 11 sierpnia 2022 r.) z Prywatnego Gabinetu Chirurgicznego; skierowanie do poradni diagnostycznej Pracowni endoskopii, wynik badania endoskopowego, wyniki badań, zaświadczenie lekarskie z dnia 17 listopada 2022 r., potwierdzające rozpoznanie u J. P. – zaburzenia korzeni nerwów rdzeniowych i splotów nerwowych, inne choroby krążka międzykręgowego, niedobory żelaza, chorobę zwyrodnieniową, nadżerkowe zapalenie żołądka (zgodnie z treścią tego zaświadczenia, pacjentka wymaga stałej opieki drugiej osoby).

A także, przedłożone przez stronę świadectwa pracy oraz treść jej zeznań w charakterze strony w dniu 10 czerwca i 17 listopada 2022 r.

W następstwie analizy tych dowodów SKO uznało, że większość z czynności opisanych w harmonogramie czynności nie wymaga całodobowej, bądź nawet stałej - w ciągu dnia - obecności strony przy matce (pomoc w porannej toalecie, mycie, przygotowanie posiłków, podanie leków, poprawianie łóżka, dotrzymywanie towarzystwa, wspólne oglądanie telewizji, etc.), a niektóre ze wskazanych przez stronę czynności nie muszą być wykonywane codziennie (zakupy, wizyty lekarskie, realizacja recept). Zaakcentował, że matka strony jest samodzielna przy spożywaniu posiłków. Wskazał, że zgodnie z przedstawionym przez stronę harmonogramem, pomoc przy czynnościach fizjologicznych nie wymagała stałej obecności strony, albowiem zgodnie z przedstawionym opisem czynności, strona prowadzi matkę do toalety dwa razy, tj. o godz. 8 i godz. 14.00. Nadto, SKO wskazało na możliwość uzyskania wsparcia w tej opiece w postaci usług opiekuńczych z MOPS.

Kolegium zaznaczyło, że nie neguje tego, iż wiek oraz stan zdrowia podopiecznej wymaga zapewnienia jej opieki i pomocy, jednakże opisane przez stronę (w formie harmonogramu) codzienne czynności opiekuńcze świadczą o tym, że mogą one być wykonywane przed pójściem do pracy (pomoc w toalecie, przygotowanie i podanie śniadania, podanie lekarstw) albo po powrocie do domu (przygotowanie obiadu – może być ugotowany dzień wcześniej, podanie obiadu, sprzątanie, etc.). Są to wprawdzie czynności codzienne, ale jednak nie takie, aby uniemożliwiały stronie pracę.

Organ drugiej instancji wskazał na możliwość uzyskania przez stronę wsparcia w opiece nad matką od syna wnioskodawczyni, który "pomieszkuje" z nią. Zwrócił nadto uwagę, że takie czynności jak – zakupy, sprzątanie, gotowanie, etc. nie zaspokajają wyłącznie potrzeb jedynie podopiecznej.

Organ drugiej instancji uzupełniająco dodał, że z epikryzy karty informacyjnej leczenia szpitalnego z dnia 18 lutego 2022 r. nie wynika, aby matka strony była osobą leżącą. Wskazał, że może ona stać będąc podtrzymywaną przez drugą osobę, może siedzieć, jest samodzielna przy spożywaniu posiłków.

W kwestii dotychczasowej aktywności zawodowej strony organ drugiej instancji wskazał, że z przedstawionych przez stronę świadectw pracy wynika, że była ona zatrudniona w okresie od 1 września 1980 do 31 lipca 1989 r. oraz w okresie od 2 sierpnia 1989 do 31 stycznia 1992 r. Wedle oświadczenia strony złożonego do protokołu przesłuchania z dnia 10 czerwca 2022 r., wnioskodawczyni prowadziła do 2016 r. działalność gospodarczą, lecz względu na stan zdrowia matki musiała zrezygnować z zatrudnienia i obecnie nie jest w stanie podjąć pracy. Opiekę nad matką sprawuje od około 4-5 lat. SKO zwróciło uwagę, że z przedłożonego przez stronę wydruku z CEIDG wynika, że strona prowadziła działalność gospodarczą w okresie od 2003 r. do 2015 r. Z kolei jej matka uzyskała orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności w dniu 23 lutego 2022 r. z treści tego orzeczenia wynika, że ustalony stopień niepełnosprawność datuje się od dnia złożenia wniosku, tj. od 10 lutego 2022 r.

W podsumowaniu SKO orzekło, że w świetle całokształtu okoliczności faktycznych nie istnieje powód usprawiedliwiający oświadczenie strony o braku możliwości podejmowania zatrudnienia w związku z opieką nad matką. Wyjaśniło, że sama konieczność sprawowania opieki nie stanowi w świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r. samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu pełnomocnik strony skarżącej zarzucił decyzji SKO z dnia 16 lutego 2023 r. naruszenie:

1. prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez:

- zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej, a w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez organ, że brak jest związku pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez stronę a sprawowaną przez nią opieką nad matką, podczas gdy w sprawie taki związek przyczynowo-skutkowy występuje,

- zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej, a w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez organ, że świadczony przez skarżącą zakres opieki nie wypełnia dyspozycji art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., podczas gdy, w rozumieniu tego przepisu osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym wymaga – w zależności od rodzaju schorzenia oraz aktualnego stanu zdrowia – opieki stałej lub d długotrwałej, lecz niekoniecznie całodobowej;

2. prawa procesowego, tj. art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 § 1, art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, tj. faktycznego zakresu opieki skarżącej nad matką.

Wskazując na te zarzuty pełnomocnik strony wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji oraz o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania sądowego.

W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje:

Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie.Przedmiotem sporu w sprawie jest ocena spełnienia przez stronę skarżącą przesłanek warunkujących ustalenie jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia z uwagi na sprawowaną opiekę nad matką. Przesłanki związane z prawem do świadczenia pielęgnacyjnego reguluje ustawa o świadczeniach rodzinnych, przy czym wśród przepisów tej ustawy znajdują się zarówno przesłanki negatywne jak i przesłanki pozytywne. Przesłanka negatywna znajduje się w treści art. 17 ust. 1b u.ś.r., zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:

1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub

2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.

Powołany przepis stanowił podstawę odmowy ustalenia stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w decyzji z dnia 13 grudnia 2022 r., a zatem przez organ pierwszej instancji. Wydanie tej decyzji organ pierwszej instancji argumentował tym, że orzeczony względem podopiecznej strony znaczny stopień niepełnosprawności datuje się od 86 roku życia.

Organ drugiej instancji w decyzji z dnia 16 lutego 2023 r. zasadnie odmówił zastosowania tego przepisu w sprawie powołując się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, uznający art. 17 ust. 1b u.ś.r. za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na moment powstania niepełnosprawności.

Sąd podziela stanowisko SKO, że w świetle wspomnianego wyroku Trybunału Konstytucyjnego, ocenę spełnienia przez stronę przesłanki do ustalenia jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego należało przeprowadzić w kontekście unormowania zart. 17 ust. 1 pkt 4 us.r.

Jak stanowi powołany przepis, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

W sprawie nie jest kwestionowane, że skarżąca jako córka osoby legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności spełnia kryteria podmiotowe, albowiem należy do kręgu osób uprawnionych do wystąpienia z wnioskiem o wspomniane świadczenie. Spór między stronami dotyczy natomiast tego, czy w sprawie został wykazany związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy rezygnacją czy niepodejmowaniem zatrudnienia przez stronę a koniecznością sprawowania przez nią osobistej opieki nad matką. Wymóg wystąpienia rzeczonego związku wynika z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. in fine, zaś niekwestionowanym w orzecznictwie sądowym obowiązkiem organu administracji publicznej jest zweryfikowanie, czy w określonym stanie faktycznym ów związek zachodzi, tj. czy rezygnacja z zatrudnienia lub niepodejmowanie tego zatrudnienia przez opiekuna osoby legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności pozostaje w bezpośrednim związku z zakresem niezbędnej nad taką osobą opieki. Trzeba w tym miejscu wskazać, że zasadniczym, dowodowym źródłem tych ustaleń jest wywiad środowiskowy, jednak ocenę wystąpienia owego związku organ uprawniony jest wyprowadzić na podstawie całokształtu zebranego w sprawie materiału dowodowego.

W sprawie, podstawą wydania zaskarżonej decyzji stanowił materiał dowodowy, uzupełniony o dowody przeprowadzone przez organ pierwszej instancji w następstwie zaleceń zawartych w decyzji kasacyjnej organu drugiej instancji z dnia 5 października 2022 r. W sumie, zawartą w zaskarżonej decyzji ocenę wystąpienia przesłanki związku przyczynowo-skutkowego organ drugiej instancji wywiódł na podstawie przede wszystkim analizy – wywiadu środowiskowego, zeznań strony, dokumentacji medycznej matki, harmonogramu czynności opiekuńczych sporządzonego osobiście przez skarżącą.

W ocenie Sądu, wbrew zarzutom skargi, postępowanie dowodowe w sprawie prowadzone było z uwzględnieniem zasady słusznego interesu strony i zmierzało do ustalenia wszystkich istotnych w sprawie okoliczności faktycznych. Poza protokołem z wywiadu środowiskowego, niekwestionowany walor dowodowy w sprawie miały – złożone pod rygorem odpowiedzialności karnej zeznania strony (złożone w dniu – 17 listopada 2022 r. i 10 czerwca 2022 r.), a także, przedstawiony przez stronę w dniu 17 listopada 2022 r. harmonogram czynności opiekuńczych.

Skarżąca, jako osoba sprawująca opiekę nad matką, posiadała bowiem najpełniejszą wiedzę w zakresie potrzeb matki, których ta nie jest w stanie zaspokoić samodzielnie, oraz rutyny dnia codziennego, wyznaczanej zakresem czynności opiekuńczych przy matce. Dokonując oceny zebranego materiału dowodowego w jego całokształcie organ drugiej instancji nie przekroczył zasady swobodnej oceny dowodów.

Warto w tym miejscu zwrócić uwagę, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz za obiektywny brak możliwości kontynuowania lub podejmowania zatrudnienia przez opiekuna z uwagi na intensywność czynności opiekuńczych. Rozmiar i częstotliwość czynności opiekuńczych musi zatem stanowić obiektywnie postrzeganą przeszkodę dla aktywności zarobkowej opiekuna w ramach jednej z form zatrudnienia wymienionych w art. 3 pkt 22 u.ś.r.

Sąd w pełni podziela zaprezentowaną w zaskarżonej decyzji ocenę materiału dowodowego, który nie wykazał bezpośredniego związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy rezygnacją czy niepodejmowaniem przez stronę z zatrudnienia a sprawowaną opieką nad matką.

Co się tyczy przesłanki rezygnacji z zatrudnienia to tego rodzaju przesłanka w sprawie nie wystąpiła, albowiem z niekwestionowanych prze stronę ustaleń faktycznych w sprawie wynika, że strona do 2015 r. prowadziła działalność gospodarczą. Wedle twierdzeń strony, zaprzestanie tej działalności spowodowane było już wtedy koniecznością opiekowania się schorowaną matką, przy czym jak trafnie zwraca uwagę SKO w zaskarżonej decyzji, matka strony dopiero w dniu 23 lutego 2022 r. uzyskała orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, zgodnie z którym, ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od dnia złożenia wniosku, tj. od dnia 10 lutego 2022 r.

W ocenie Sądu, zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie potwierdził również wystąpienia w sprawie drugiej z przesłanek warunkujących możliwość ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, a mianowicie, przesłanki niepodejmowania zatrudnienia przez stronę z uwagi na konieczność opiekowania się matką.

Trafnie w tym aspekcie zwraca uwagę organ drugiej instancji przede wszystkim na sporządzony przez stronę harmonogram czynności opiekuńczych, stanowiący niewątpliwie uzupełnienie ustaleń poczynionych w toku wywiadu środowiskowego. Przypomnieć w tym miejscu wypada, że na potrzebę wezwania strony do przedłożenia takiego harmonogramu wskazano w decyzji kasacyjnej dnia 5 października 2022 r., uchylającej wcześniejszą decyzję o odmowie przyznania stronie świadczenia pielęgnacyjnego (z dnia 12 sierpnia 2022 r.).

Zgodnie z przedstawionym przez stronę w tym harmonogramie opisie dnia codziennego, czynności opiekuńcze przy matce strona rozpoczyna o godzinie 8.00 rano, kiedy to pomaga matce w porannej toalecie (myciu się) i ścieleniu łózka. O godzinie 9.00 przygotowuje śniadanie, podaje matce leki i wyprowadza psa; pomiędzy godziną 10.00 a 14.00 robi zakupy, sprząta, pierze, gotuje obiad. O godzinie 14.00 podaje obiad i leki, zaprowadza do toalety i do łóżka, następnie, do godz. 16.00 dotrzymuje matce towarzystwa przy wspólnej rozmowie i oglądaniu telewizji, o godzinie 16.00 strona wyprowadza psa. O godzinie 18.00 przygotowuje i podaje matce kolację oraz leki. O godzinie 19.00 pomaga przy myciu i toalecie, sprząta. O godzinie 20.00 zaprowadza matkę do toalety.

Zgodnie z harmonogramem, strona pomaga matce także nocy. Około godziny 4.00 nad ranem udziela pomocy w zaprowadzeniu do toalety lub zakłada pampersa.

W ocenie Sądu, zgodzić należy się z organem drugiej instancji, że opisane przez stronę w formie harmonogramu czynności opiekuńcze poprzez swój charakter i intensywność nie mogą stanowić obiektywnej przeszkody dla podjęcia przez stronę zatrudnienia. Zasadnie organ drugiej instancji podnosi, że większość opisanych przez stronę czynności stanowią wprawdzie czynności codzienne, ale nie angażujące na tyle czasowo stronę by nie mogła ona połączyć opieki nad matką oraz zatrudnienia w ramach jednej z form wskazanych w art. 3 pkt 22 u.ś.r.

Trafnie zwraca uwagę organ drugiej instancji, że część opisanych przez stronę czynności opiekuńczych może być wykonywana przed pójściem do pracy (pomoc w porannej toalecie, przygotowanie i podanie śniadania, podanie lekarstw) oraz po powrocie z pracy (przygotowanie obiadu (może być także ugotowany dzień wcześniej), podanie obiadu, sprzątanie).

Zasadnie również zauważa (w kontekście faktu wspólnego zamieszkiwania strony z matką), że takie czynności jak – zakupy, sprzątanie, gotowanie, etc. zaspokajają nie tylko i wyłącznie potrzeby podopiecznej. Zasadności tego stwierdzenia nie podważa fakt, że matka strony pozostaje na diecie zdrowotnej oraz wymaga odpowiedniego przygotowania posiłków (zmiksowania).

W nawiązaniu do art. 3 pkt 22 u.ś.r. wskazać w tym miejscu trzeba, że kwestię możliwości podjęcia przez stronę zatrudnienia należy w sprawie rozważać przez pryzmat zawartej w tym przepisie – na potrzeby ustawy – definicji zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, przez co należy rozumieć - wykonywanie pracy na podstawie stosunku pracy, stosunku służbowego, umowy o pracę nakładczą oraz wykonywanie pracy lub świadczenie usług na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia, umowy o dzieło albo w okresie członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej, spółdzielni kółek rolniczych lub spółdzielni usług rolniczych, a także prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej.

W przekonaniu Sądu, przedstawiony przez stronę harmonogram czynności opiekuńczych przy matce uzasadnia wniosek, że strona jest w stanie, przy odpowiedniej organizacji czasu pracy, godzić opiekę nad matką (bez uszczerbku dla podopiecznej) z formami aktywności zawodowej wskazanymi w art. 3 pkt 22 u.ś.r., a zatem, przykładowo, w ramach umowy zlecenia, co nie wymaga 8-godzinnej nieobecności strony w domu.

Dla takiej konkluzji (nie kwestionując przy tym ograniczeń ruchomych podopiecznej) są przy tym obojętne poczynione przez organ ustalenia faktyczne w zakresie stopnia samodzielności podopiecznej strony. Z niespornych ustaleń faktycznych wynika, że matka strony może samodzielnie jeść (wymaga jedynie przygotowania i podania posiłku), może samodzielnie zmienić pozycję w łóżku (nie jest w stanie przesiąść się z łóżka na fotel i odwrotnie). Nie wymagając bardziej skomplikowanych czynności pielęgnacyjnych może zatem przez kilka godzin pozostać sama w domu.

Dostrzegając osłabioną sprawność jej prawej ręki (zgodnie z oświadczeniem strony matka nie może utrzymać przedmiotów w prawej ręce z powodu trzęsienia tej ręki) , trzeba w tym miejscu jednocześnie odnotować, że jeżeli z tego powodu samodzielne spożywanie posiłków jest przez nią utrudnione, strona może przecież podać matce ciepły posiłek (np. obiad) po powrocie z pracy. Jest to kwestia zatem jedynie organizacji w łączeniu aktywności zawodowej z konieczną opieką nad matką. Jak trafnie zwrócił uwagę organ drugiej instancji w zaskarżonej decyzji, w razie potrzeby strona może również skorzystać ze świadczeń opiekuńczych oferowanych przez Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej.

W nawiązaniu do kwestii fizjologicznych, to także one w ocenie Sądu, nie mogą stanowić one przeszkody dla przyjęcia, że opieka jaką wykonuje strona przy matce nie jest na tyle angażująca by wykluczała możliwość zarobkowania, choćby w formach takich jak zlecenie, czy umowa agencyjna. Z przedstawionego przez stronę harmonogramu czynności wynika, że strona pomaga matce w dojściu do toalety dwa razy dziennie do wczesnego popołudnia (godz. 8.00 i 14.00) i wieczorem (godz. 20.00). W razie potrzeby także nad ranem. Zgodnie z oświadczeniem strony, zdarza się ("od czasu do czasu"), że matka ma zakładane pampersy.

W nawiązaniu do kwestii tego, czy matka strony jest w zupełności osobą leżącą, czy też jest w stanie poruszać się w domu przy pomocy laski lub balkonika (względnie, osoby trzeciej), to Sąd podobnie jak organ dostrzega pewną sprzeczność w stanowisku strony, która podczas wywiadu środowiskowego (przeprowadzonego w dniu 29 czerwca 2022 r.) z jednej strony oświadczyła, z jej matka jest osobą leżącą, z drugiej, zadeklarowała chęć kupna mamie balkonika i likwidację progów drzwiowych. Trafnie w tym kontekście zwraca uwagę organ na to, że z przedłożonej przez stronę epikryzy karty informacyjnej leczenia szpitalnego z dnia 18 lutego 2022 r. nie wynika, by matka strony była osobą leżącą. Wydają się również przeczyć temu zawarte w orzeczeniu o znacznym stopniu niepełnosprawności zalecenia (pkt 5 zaleceń ) odnośnie do potrzeby zaopatrzenia matki w sprzęt ortopedyczny.

Kwestia uznania matki strony za osobą stale leżącą jawi się w świetle całokształtu materiału dowodowego jako mogąca budzić wątpliwości także z tego powodu, że strona deklarując pogorszenie się stanu zdrowia matki od czasu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego nie przedstawiła jednocześnie (choć była reprezentowana przez fachowego pełnomocnika) dokumentacji medycznej potwierdzającej pogorszenie stanu zdrowia matki po dacie sporządzenia wywiadu środowiskowego, w którym to wywiadzie deklarowała chęć zakupu dla mamy balkonika oraz likwidację progów.

Takiego dowodu nie może stanowić przedłożone przez stronę zaświadczenie lekarskie z dnia 17 listopada 2022 r. Potwierdza ono bowiem jedynie ogólnie, że "pacjentka wymaga stałej opieki drugiej osoby". Nie odnosi się zatem ono do kwestii pogorszenia sprawności ruchowej podopiecznej. Z kolei kwestia tego, że matka strony nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować i wymaga opieki, nie była w sprawie kwestionowana. Postępowanie dowodowe ukierunkowane było natomiast na ustalenie, czy strona może łączyć tę opiekę z aktywnością zawodową.

Wzmiankowo jedynie należy dodać, że z przedłożonej przez stronę ankiety osoby ubiegającej się o świadczenie pielęgnacyjne wynika, że matka nie ma ograniczenia w samodzielnym spożywaniu posiłków, w domu porusza się przy pomocy laski i drugiej osoby oraz może stać podtrzymywana przez drugą osobę.

Końcowo należy dodać, że strona, pomimo wezwania, nie przedstawiła żądanych dowodów na zakup wyrobów medycznych w postaci pampersów (pieluchomajtek), których użycie deklarowała "od czasu do czasu". Przedłożyła jedynie zlecenie na zakup pieluchomajtek, wystawione w dniu 17 listopada 2022 r..

Jakkolwiek kwestia tego, czy matka strony jest osobą stale leżącą, nie mogła mieć - w świetle przedstawionego przez stronę harmonogramu czynności (które wyłączając pomoc przy porannej i wieczornej higienie, podaniu leków i posiłków, sporadycznie przy załatwianiu potrzeb fizjologicznych wypełniały przede wszystkim czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego oraz wyprowadzaniem psa) – przesądzającego znaczenia dla powodzenia wniosku, to jednak dostrzeżona sprzeczność w oświadczeniach strony strony odnośnie do tej kwestii niewątpliwie rzutowała na ocenę zebranego w sprawie materiału dowodowego w kontekście faktycznych ograniczeń matki w jej codziennym funkcjonowaniu.

Jak Sąd zaznaczył, przesądzające znaczenie należało w sprawie przypisać wnioskom wynikającym ze sporządzonego przez stronę harmonogramu czynności, one to bowiem obrazują stopień zaangażowania strony w czynności opiekuńcze nad matką.

Zasadności wyrażonego w zaskarżonej decyzji stanowiska SKO odnośnie do braku związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy opieką nad matką a biernością zawodową strony nie podważa przedłożone przez nią zaświadczenie lekarskie z dnia 17 listopada 2022 r. potwierdzające, że matka strony wymaga stałej opieki drugiej osoby.

Należy wyraźnie zaakcentować, że w sprawie organ drugiej instancji nie kwestionował ani stanu zdrowia matki wnioskodawczyni, ani tego, że wskutek wieku i chorób wymaga ona opieki ze strony swojej córki. Nie kwestionował również osobistego zaangażowania strony w tę opiekę. Stwierdził natomiast , że charakter tej opieki w zakresie niezbędnym, nie wyklucza podjęcia przez stronę aktywności zawodowej. Sąd stanowisko organu w pełni podziela. Należy dostrzec, że w przepisie art. 17 ust. 1 u.ś.r. mowa jest o opiece stałej lub długotrwałej. Jakkolwiek nie musi to oznaczać opieki całodobowej, to jednak chodzi tu o sprawowanie opieki stałej, ciągłej (długotrwałej) wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Świadczenie to bowiem ma być rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga (por. wyrok NSA z dnia 2 lutego 2017 r., sygn. akt I OSK 2729/16). Opieki w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie spełnia opieka świadczona nawet codziennie, ale w określonych porach, nie kolidujących z możliwością podjęcia zatrudnienia.

Uzupełniająco należy dodać, że nie zawsze ustalenie znacznego stopnia niepełnosprawności automatycznie pozwala przyjąć, że osoba niepełnosprawna wymaga opieki w takim rozmiarze, który uniemożliwia opiekunowi podjęcie aktywności zawodowej nawet w niepełnym wymiarze czasu pracy.

W podsumowaniu dotychczasowych rozważań należy stwierdzić, że w sprawie nie doszło do naruszenia art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię. Sąd nie stwierdził również naruszenia powołanych w skardze przepisów prawa procesowego uznając, że wydanie zaskarżonej decyzji zostało poprzedzone wyczerpująco zebranym i wszechstronnie ocenionym materiałem dowodowym. Przy tej wydaniu zaskarżonej decyzji organ nie przekroczył zasady swobodnej oceny dowodów.

Kierując się przedstawioną argumentacją, Sąd, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2022 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634) skargę w sprawie w całości oddalił.