Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt IV SA/Po 2/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2024-02-22 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6180 Wywłaszczenie nieruchomości i odszkodowanie, w tym wywłaszczenie gruntów pod autostradę
Hasła tematyczne: Administracyjne postępowanie
Wywłaszczanie nieruchomości
Skarżony organ: Wojewoda
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 7, 8, 77, 107
journal: Dz.U. 2022 poz 2000
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
article: art. 129 ust. 5 pkt 3
journal: Dz.U. 2023 poz 344
law: Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Katarzyna Witkowicz - Grochowska Sędzia WSA Monika Świerczak (spr.) Asesor sądowy WSA Jacek Rejman po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 22 lutego 2024 r. sprawy ze skargi S. J. i M. S. na decyzję Wojewody z dnia 10 listopada 2023 r. nr [...] w przedmiocie odmowy ustalenia odszkodowania za nieruchomość 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta P. z dnia 8 września 2023 r. nr [...]; 2. zasądza od Wojewody na rzecz skarżących S. J. i M. S. solidarnie kwotę 680 zł ( sześćset osiemdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Wojewoda decyzją z dnia 10 listopada 2023 r., znak [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r. poz. 775 z późn. zm.); zwanej dalej k.p.a., w związku z art. 129 ust. 5 pkt 3 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2023 r. poz. 344 z późn. zm.), zwanej dalej u.g.n., po rozpatrzeniu odwołania M. S. i S. J., utrzymał w mocy decyzję Prezydenta Miasta P. z 8 września 2023 r., znak [...] odmawiającą ustalenia na rzecz S. J., M. S. oraz S. S. odszkodowania za nieruchomość położoną w P., stanowiącą dawną parcelę nr [...] o pow. 20 802 m2, zapisaną dawniej w księdze wieczystej [...] (aktualnie działka nr [...] z arkusza mapy 20 w obrębie Ż.).

Rozstrzygnięcie zapadło w następującym stanie faktycznym.

Orzeczeniem o wywłaszczeniu nieruchomości z 30 grudnia 1950 r., nr [...], wydanym na podstawie art. 1, 4 dekretu z dnia 7 kwietnia 1948 r. o wywłaszczeniu majątków zajętych na cele użyteczności publicznej w okresie wojny 1939 - 1945 r. (Dz. U. Nr 20 poz. 138), zmienionego ustawą z dnia 30 grudnia 1949 r. o zmianie niektórych przepisów dekretu z dnia 7 kwietnia 1948 r, o wywłaszczeniu majątków zajętych na cele użyteczności publicznej w okresie wojny 1939-1945 r. (Dz. U. Nr 65, poz. 527) oraz na podstawie art. 19 - 24 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 września 1934 r. - Prawo o postępowaniu wywłaszczeniowym (Dz. U. Nr 86, poz. 776 i z 1939 r. Nr 31 poz. 205), oraz opublikowanym w Dzienniku Urzędowym Wojewódzkiej Rady Narodowej z 10 stycznia 1951 r., Nr 1, poz. 8, wywłaszczona została m.in. nieruchomość należąca do S. S., zapisana w k.w[...], oznaczona nr parc. [...] o pow. 20802 m2.

Następnie na podstawie ww. orzeczenia o wywłaszczeniu oraz art. 41 § 1 oraz art. 42 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 września - Prawa o postępowaniu wywłaszczeniowym (Dz. U. Nr 86 poz. 776) dnia 12 października 1951 r. Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Poznaniu orzekło o wykonaniu wywłaszczenia.

Obecnie ww. nieruchomość stanowi działkę oznaczoną nr [...] z arkusza mapy 20 obrębu Ż. , zapisaną w KW nr [...]

Osoba wywłaszczona - S. S. – zmarła w dniu [...] r., co wynika z aktu zgonu znajdującego się w aktach sprawy.

Niekwestionowana analiza spadkowa przeprowadzona przez organy wykazuje, że uprawnionymi do wystąpienia z wnioskiem o ustalenie odszkodowania za wywłaszczenie ww. nieruchomości są spadkobiercy S. S.: M. J. S., S. S. S. oraz S. M. J. zd. S..

Wnioskiem z 29 listopada 2021 r. S. J., reprezentowana przez A. K., M. S. oraz S. S. wystąpili do Prezydenta Miasta P. o ustalenie odszkodowania za ww. nieruchomość.

Pismem z 10 stycznia 2022 r. Prezydent Miasta P. zawiadomił strony o wszczęciu postępowania o ustalenie odszkodowania za wywłaszczoną na rzecz Skarbu Państwa nieruchomość położoną w P., zapisaną dawniej w księdze wieczystej k.w[...], stanowiącą dawną parcelę nr [...] o pow. 20,802 m2 (aktualnie działka nr [...] z arkusza mapy 20 obrębu Ż. ).

Pismem z 8 marca 2022 r. wnioskodawcy wyjaśnili, że uprawnionymi do wystąpienia z wnioskiem o ustalenie odszkodowania są: M. J. S., S. S. S. oraz S. M. J. zd. S.. Wnioskodawcy wskazali również, że z umowy o dział spadku wynika, że L. S. na całkowite zaspokojenie udziału w spadku po S. S. otrzymała od M. S. dożywotnie utrzymanie, a tym samym nie otrzymała udziału w gospodarstwie rolnym, zaś wywłaszczona nieruchomość stanowiła część gospodarstwa rolnego.

Organ I instancji pozyskał do akt sprawy: wydruki zdjęć z ksiąg wieczystych k.w. nr [...], wydruk z księgi wieczystej nr [...], artykuł matrykuły [...] obręb P., mapę ewidencyjną arkusza mapy 20 obrębu Ż. , wykaz zmian gruntowych obejmujący m.in. wywłaszczoną nieruchomości, a także kopie dokumentów z archiwalnych akt wywłaszczeniowych [...] oraz [...], a także pismo Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych w P. z 23 marca 1960 r. Nr. [...], wnoszące o oddalenie wniosków o ustalenie odszkodowania tytułem wywłaszczenia wskazanych w tym piśmie nieruchomości.

Pismami z 8 czerwca 2022 r. pełnomocnicy S. J. oraz M. S. wyjaśnili, że nie mają wiedzy o jakiejkolwiek korespondencji prowadzonej między L. S., a organem wywłaszczeniowym, dotyczącej odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość.

Pismem z 19 lipca 2022 r. Prezydent Miasta P. zawiadomił strony o możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów. Dnia 9 sierpnia 2022 r. pełnomocnicy M. S. oraz S. S. zapoznali się z aktami organu I instancji.

Decyzją z 15 września 2022 r., znak [...], Prezydent Miasta P. orzekł o odmowie ustalenia na rzecz wnioskodawców ustalenia odszkodowania za nieruchomość objętą niniejszym postępowaniem.

Następnie, wskutek odwołania wniesionego przez M. S., decyzją z 7 listopada 2022 r., znak [...], Wojewoda uchylił powyższą decyzję i przekazał sprawę organowi I instancji do ponownego rozpatrzenia.

W toku ponownego rozpatrywania niniejszej sprawy, organ I instancji pozyskał szereg dokumentów archiwalnych:

1) pismo Prezydium Rady Narodowej m. P. - Wydziału Społeczno- Administracyjnego z 22 lutego 1958 r., [...] (k. 273 akt organu i instancji) stanowiące odpowiedź do osoby wywłaszczonej orzeczeniem Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w P. z 30 grudnia 1950 r., nr [...]; z treści pisma wynika, że wniosek tej osoby o ustalenie odszkodowania za wywłaszczenie nieruchomości został oddalony z uwagi na przedawnienie roszczenia i że ostatnim dniem na złożenie wniosku był 31 styczeń 1955 r.;

2) pismo Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowej w P. (DOKP) z 14 maja 1964 r., [...] (k. 274 akt organu I instancji), skierowane do Prezydium Rady N. m. P. - Urzędu Spraw Wewnętrznych, z którego wynika, że w stosunku do nieruchomości wywłaszczonych orzeczeniem Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w P. z dnia 30 grudnia 1950 r. nr [...], którego wykonanie zostało stwierdzone orzeczeniem Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w P. z dnia 12 października 1951 r, nr [...], DOKP uchyla się od zaspokojenia roszczeń odszkodowawczych z uwagi na upływ terminu ich zgłaszania, który nastąpił 31 stycznia 1955 r.;

3) pismo Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowej w P. (DOKP) z sierpnia 1963 r. (data dzienna nieczytelna), nr [...] (k. 275 akt organu I instancji), skierowane do Prezydium Rady Narodowej m. P. - Urzędu Spraw Wewnętrznych, z którego wynika, że w stosunku do nieruchomości wywłaszczonych orzeczeniem Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w P. z dnia 30 grudnia 1950 r. nr [...], którego wykonanie zostało stwierdzone orzeczeniem Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w P. z dnia 12 października 1951 r. nr [...], DOKP uchyla się od zaspokojenia roszczeń odszkodowawczych z uwagi na upływ terminu ich zgłaszania, który nastąpił 31 stycznia 1955 r.;

4) pismo Prezydium Rady Narodowej m. P. - Wydziału Społeczno- Administracyjnego z 7 marca 1958 r., [...], (k. 278 akt organu I instancji) wskazujące na termin przedawnienia roszczeń odszkodowawczych oraz wyjaśniające treść ówcześnie obowiązujących przepisów;

5) pismo DOKP P. z 12 października 1954 r. nr [...], (k. 279 akt organu I instancji), w której pouczono adresata o konieczności złożenia pisemnego wniosku do Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej - Wydziału Społeczno-Administracyjnego w P. o ustalenie odszkodowania w związku z wywłaszczeniem z 12 października 1951 r. nr [...] w nieprzekraczalnym terminie do 31 stycznia 1955 r.

Decyzją z 8 września 2023 r., znak [...], Prezydent Miasta P. orzekł o odmowie ustalenia na rzecz S. J., M. S. oraz S. S. odszkodowania za nieruchomość położoną w P., stanowiącą dawną parcelę nr [...] o pow. 20 802 m2, zapisaną dawniej w księdze wieczystej [...] (aktualnie działka nr [...] z arkusza mapy 20 w obrębie Ż.).

Odwołanie od powyższej decyzji złożyli S. S., M. S. oraz S. J., reprezentowani przez profesjonalnego pełnomocnika. Odwołanie T. S. i S. J. zostało złożone w ustawowym terminie, natomiast odwołanie S. S. zostało złożone po terminie.

Wskazaną na wstępie decyzją z 10 listopada 2023 r. Wojewoda utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu decyzji Wojewoda opisał obowiązujące w przeszłości regulacje dotyczące procedury wywłaszczeniowej i odszkodowawczej. Organ wskazał, że zgodnie z art. 33 ust. 1 dekretu z 26 kwietnia 1949 r. wniosek o ustalenie odszkodowania w brzmieniu obowiązującym w dacie złożonego wniosku każda ze stron mogła złożyć do prezydium wojewódzkiej rady narodowej po zgłoszeniu wniosku o wszczęcie postępowania wywłaszczeniowego. Wykonawca narodowych planów gospodarczych mógł zgłosić wniosek o ustalenie odszkodowania równocześnie z wnioskiem o wszczęcie postępowania wywłaszczeniowego. W razie sporu co do tytułu własności nieruchomości (art. 26b ust. 3) wniosek o ustalenie odszkodowania podlegał rozpatrzeniu po prawomocnym rozstrzygnięciu sporu.

Ponadto zgodnie z art. 38a ust. 1 powyższego dekretu, obowiązującym w dacie złożenia ww. wniosku, roszczenia odszkodowawcze przedawniały się po upływie trzech lat od dnia, w którym orzeczenie o wywłaszczeniu stało się ostateczne w toku instancji.

Organ wskazał, że w aktach sprawy znajduje się pismo PKP - Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych z 19 maja 1952 r. (k. 119 akt organu i instancji), skierowane do Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej - Wydziału Społeczno-Administracyjnego w P.. Ww. podmiot, powołując się na orzeczenie o wykonaniu wywłaszczenia z dnia 12 października 1951 r. nr [...], wystąpił przedmiotowym pismem o ustalenie odszkodowania za wywłaszczone grunty pod urządzenia kolejowe na terenie gminy m. P.. Organ podkreślił jednak, że na tym dokumencie znajduje się odręczna notatka wskazująca na wycofanie wniosku.

Organ wskazał, że zgromadzone dokumenty nie wskazują wprost na wycofanie przez PKP - Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych wniosku o ustalenie odszkodowania. Jednakże z treści rzeczonych dokumentów jednoznacznie wynika, że w sytuacji wywłaszczenia dokonanego orzeczeniem o wywłaszczeniu nieruchomości z 30 grudnia 1950 r., nr [...], odpowiedzialność za terminowe złożenie wniosku o ustalenie odszkodowania spoczywała na osobach wywłaszczonych, a gdyby postępowanie odszkodowawcze rzeczywiście było prowadzone od początku do końca z inicjatywy PKP - Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych, nie byłoby konieczności składania wniosków odszkodowawczych przez osoby wywłaszczone.

Ponadto z treści pisma Prezydium Rady Narodowej m. P. - Wydziału Społeczno- Administracyjnego z 7 marca 1958 r., [...] wynika, że niektóre osoby wywłaszczone złożyły stosowny wniosek w terminie. Wprawdzie z uwagi na częściową anonimizację rzeczonych dokumentów nie jest możliwe ustalenie konkretnych wnioskodawców. Wynika z nich jednak jednoznacznie, że dotyczą one wywłaszczenia, którym objęta została m.in. dawna parcela nr [...], więc pozostają one wiarygodną informacją na temat trybu załatwiania roszczeń odszkodowawczych w ramach tego konkretnego wywłaszczenia.

Organ uznał, że w stosownym czasie nie został złożony wniosek o ustalenie odszkodowania, a w konsekwencji roszczenie odszkodowawcze powstałe na gruncie dekretu uległo przedawnieniu. Mając na uwadze treść regulacji przywołanego wyżej art. 233 u.g.n., zgodnie z którym sprawy wszczęte, lecz niezakończone decyzją ostateczną przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy prowadzi się na podstawie jej przepisów, w ocenie organu nie jest możliwe ustalenie odszkodowania w niniejszej sprawie na podstawie art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. Organ wskazał, że ze względu na fakt, że w niniejszej sprawie w świetle obowiązujących w dacie wywłaszczenia przepisów roszczenie odszkodowawcze uległo przedawnieniu, nie można uznać, że sprawa została wszczęta, lecz nie zakończona zgodnie z art. 233 u.g.n.

Pismem z dnia 8 grudnia 2023 r. pełnomocnik skarżących wniósł skargę na ww. decyzję, zarzucając naruszenie art. 7 w zw. z art. 77 § 1 w zw. z art. 107 § 3, art. 8, art. 81a k.p.a., a także art. 21 Konstytucji RP.

W ocenie skarżących organ nieprawidłowo ustalił stan faktyczny spraw z naruszeniem zasady prawdy obiektywnej. W ocenie skarżących nieuzasadnione było przyjęcie przez organy, że wniosek PKP - Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych o odszkodowanie z 19 maja 1952 r., skierowany do Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej - Wydziału Społeczno-Administracyjnego w P. został wycofany, a tym samym roszczenie skarżących stało się przedawnione.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:

W niniejszej sprawie skarga zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j.: Dz.U. z 2021 r., poz. 137 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Oznacza to, że sądy administracyjne nie orzekają merytorycznie, tj. nie wydają orzeczeń, co do istoty sprawy, lecz badają zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego, określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami procedury administracyjnej, normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej.

Z brzmienia zaś art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2023 r., poz. 259, zwanej dalej – p.p.s.a.) wynika, że w przypadku, gdy sąd stwierdzi bądź to naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź to naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź wreszcie inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wówczas - w zależności od rodzaju naruszenia – uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub w części, albo stwierdza ich nieważność bądź niezgodność z prawem.

Nie ulega więc wątpliwości, że zaskarżona decyzja lub postanowienie mogą ulec uchyleniu tylko wtedy, gdy organom administracji publicznej można postawić uzasadniony zarzut naruszenia prawa, czy to materialnego, czy to procesowego, jeżeli naruszenie to miało, bądź mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Przy tym z mocy art. 134 § 1 p.p.s.a. tejże kontroli legalności sąd dokonuje także z urzędu, nie będąc związany zarzutami i wnioskami powołaną podstawą prawną.

Niniejsza sprawa została rozpoznana przez Sąd na posiedzeniu niejawnym, zgodnie z zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału IV z 31 stycznia 2024 r., wydanym na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych.

Kontrolą Sądu w niniejszej sprawie objęta była decyzja Wojewody z dnia 10 listopada 2023 r., znak [...], wydana na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r. poz. 775 z późn. zm.); zwanej dalej k.p.a., w związku z art. 129 ust. 5 pkt 3 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2023 r. poz. 344 z późn. zm.), zwanej dalej u.g.n., utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta P. z 8 września 2023 r., znak [...] odmawiającą ustalenia na rzecz S. J., M. S. oraz S. S. odszkodowania za nieruchomość położoną w P., stanowiącą dawną parcelę nr [...] o pow. 20 802 m2, zapisaną dawniej w księdze wieczystej [...] (aktualnie działka nr [...] z arkusza mapy 20 w obrębie Ż.).

Zgodnie z art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n., starosta, wykonujący zadanie z zakresu administracji rządowej, wydaje odrębną decyzję o odszkodowaniu gdy nastąpiło pozbawienie praw do nieruchomości bez ustalenia odszkodowania, a obowiązujące przepisy przewidują jego ustalenie. Obecnie nie budzi już wątpliwości, że przepis ten ma zastosowanie także do stanów faktycznych, które miały miejsce przed wejściem w życie ustawy o gospodarce nieruchomościami.

Artykuł 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. stanowi podstawę do przyznania odszkodowania za już dokonane pozbawienie prawa do nieruchomości i tym samym może być on stosowany do spraw zaszłych, w których doszło do pozbawienia prawa do nieruchomości bez ustalonego odszkodowania. Przepis ten "uaktualnia" regulacje prawne, które przewidywały przyznanie odszkodowania za odjętą nieruchomość, a do wydania aktu o odszkodowaniu nie doszło. Przepis art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. nie zawęża podstaw prawnych, na jakich może dojść do pozbawienia praw do nieruchomości, co pozwala brać pod uwagę szeroki zakres przypadków, ale nie jest jednocześnie normą upoważniającą bezpośrednio do wydania aktu o odszkodowaniu. Obowiązek ustalenia odszkodowania musi wynikać z odrębnych podstaw prawnych, zatem ustalenie odszkodowania może nastąpić, jeżeli przepisy prawa przewidują i przewidywały przyznanie odszkodowania za określony sposób lub formę pozbawienia praw do nieruchomości. W każdym zatem przypadku należy ocenić, czy pozbawienie praw przed wejściem w życie ustawy o gospodarce nieruchomościami nastąpiło w takiej formie prawnej lub przy zastosowaniu takiej instytucji prawnej, która znajduje odzwierciedlenie w obecnie obowiązującej formie przejmowania praw do nieruchomości na cel publiczny (por. wyrok NSA, sygn. akt I OSK 1736/22).

Nieruchomość objęta niniejszym postępowaniem została wywłaszczona na podstawie art. 1, art. 4 dekretu z dnia 7 kwietnia 1948 r, o wywłaszczeniu majątków zajętych na cele użyteczności publicznej w okresie wojny 1939 -1945 r, (Dz. U. Nr 20 poz. 138), zmienionego ustawą z dnia 30 grudnia 1949 r. o zmianie niektórych przepisów dekretu z dnia 7 kwietnia 1948 r. o wywłaszczeniu majątków zajętych na cele użyteczności publicznej w okresie wojny 1939- 1945 r. (Dz. U. Nr 65, poz. 527), (dalej: "dekret o wywłaszczeniu").

Zgodnie z art. 1 tego dekretu:

1. dopuszczalne było wywłaszczenie nieruchomości zajętych w okresie od 1 września 1939 r. do 9 maja 1945 r. na cele wymienione w art. 2 pkt 1) i znajdujących się w dniu wejścia w życie niniejszego dekretu we władaniu Skarbu Państwa, związków samorządu terytorialnego lub przedsiębiorstw państwowych;

2. dopuszczalne było także wywłaszczenie nieruchomości, zajętych w okresie od 1 września 1939 r. do 9 maja 1945 r. na cele wymienione w art. 2 pkt 1 i przewidzianych w dniu wejścia w życie niniejszego dekretu na budowę, rozbudowę i przebudowę przedsiębiorstw podstawowych gałęzi gospodarki narodowej, będących przedsiębiorstwami państwowymi lub przejętych na własność Państwa;

3. wywłaszczenie polegało na odjęciu prawa własności z dniem 9 maja 1945 r.

W myśl art. 2 pkt 1 ww. dekretu wywłaszczenie dotyczyć mogło tylko tych nieruchomości, które m.in. zostały zajęte: a) na cele budowy, rozwoju i utrzymania urządzeń komunikacji publicznej, b) na cele przedsiębiorstw podstawowych gałęzi gospodarki narodowej, będących przedsiębiorstwami państwowymi lub przejętych na własność Państwa, c) na cele wojskowe, d) pod ulice i place publiczne, skwery, zieleńce, parki, place sportowe i cmentarze, e) pod zalesienia lub na melioracje, f) na cele użyteczności publicznej.

Z kolei zgodnie z art. 4 ust. 1 tego dekretu, do wywłaszczenia na jego podstawie stosowało się odpowiednio przepisy rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 września 1934 r. - prawo o postępowaniu wywłaszczeniom (Dz. U. R. P. Nr 86, poz. 776) w brzmieniu ustawy z dnia 30 marca 1939 r. (Dz. U. R. P. Nr 31, poz. 205) ze wskazanymi w tym przepisie zmianami. Do najważniejszych z nich zalicza się:

1. zawiadomienie i doręczenie do rąk właściciela lub posiadacza nieruchomości w toku czynności wstępnych postępowania przygotowawczego i wywłaszczenia (art. 6-25) zastępuje się przez ogłoszenie w Wojewódzkim Dzienniku Urzędowym i przez wywieszenie odpisu tych ogłoszeń w siedzibie właściwego zarządu gminnego lub miejskiego (art. 4 ust. 1 pkt 4 dekretu o wywłaszczeniu);

2. dalsze posiadanie nieruchomości przez wywłaszczającego nie jest uzależnione od złożenia do depozytu sądowego sumy odszkodowania (art. 4 ust. 1 pkt 5 dekretu o wywłaszczeniu);

3. ustalenie odszkodowania dokonywane jest na wniosek właściciela (art. 4 ust. 1 pkt 6 dekretu o wywłaszczeniu).

Następnie 12 października 1951 r. Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w P. na podstawie wskazanego wyżej orzeczenia o wywłaszczeniu oraz art. 41 § 1 i art. 42 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 września 1934 r. – Prawo o postępowaniu wywłaszczeniowym (Dz, U. Nr 86 poz. 776), wydało orzeczenie o wykonaniu wywłaszczenia. Przedmiotowe orzeczenie obejmowało m.in. nieruchomość należącą do S. S., zapisaną w ks. wiecz[...], oznaczona Nr parc, [...] o pow. 20802 m2.

Ponadto w odniesieniu do kwestii odszkodowań za wywłaszczenie należy wskazać, że art. 7 ust. 1 ustawy z 29 grudnia 1951 r. stanowił, że nie zakończone ostatecznie postępowanie z wniosku o ustalenie odszkodowania w sprawach, wymienionych w art. 5 i 6, będzie prowadzone dalej na zasadach dekretu z dnia 26 kwietnia 1949 r. (Dz. U. R. P. Nr 27, poz. 197 i Nr 55, poz. 438) zarówno co do wysokości i trybu ustalenia odszkodowania, jak i co do sposobu wypłaty odszkodowania. Z kolei art. 6 ustawy z 29 grudnia 1951 r. stanowił, że postępowanie wywłaszczeniowe, prowadzone na podstawie dekretu z dnia 7 kwietnia 1948 r. o wywłaszczeniu majątków zajętych na cele użyteczności publicznej w okresie wojny 1939 - 1945 r. (Dz, U. R. P. z 1948 r. Nr 20, poz. 138 i z 1949 r. Nr 65, poz, 527) lub na podstawie art. 55 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 września 1934 r. (Dz. U. R. P. z 1934 r. Nr 86, poz. 776 oraz z 1939 r. Nr 31, poz. 205), będzie prowadzone dalej na tej samej podstawie aż do wydania ostatecznego orzeczenia o wywłaszczeniu z tym, że odwołania będą rozpatrywane przez odwoławcze komisje wywłaszczeniowe. Przepis art. 8 stosuje się odpowiednio.

Z powyższego wynika, że niezakończone postępowania odszkodowawcze, będące konsekwencją wywłaszczenia dokonanego dekretem, o którym mowa w art. 6 ustawy z 29 grudnia 1951 r. miały być prowadzone w trybie przepisów dekretu z 26 kwietnia 1949 r.

Zgodnie z art. 33 ust. 1 dekretu z 26 kwietnia 1949 r. wniosek o ustalenie odszkodowania w brzmieniu obowiązującym w dacie złożonego wniosku każda ze stron mogła złożyć do prezydium wojewódzkiej rady narodowej po zgłoszeniu wniosku o wszczęcie postępowania wywłaszczeniowego. Wykonawca narodowych planów gospodarczych mógł zgłosić wniosek o ustalenie odszkodowania równocześnie z wnioskiem o wszczęcie postępowania wywłaszczeniowego. W razie sporu co do tytułu własności nieruchomości (art. 26 ust. 3) wniosek o ustalenie odszkodowania podlegał rozpatrzeniu po prawomocnym rozstrzygnięciu sporu.

Ponadto zgodnie z art. 39 ust. 1 powyższego dekretu, obowiązującym w dacie złożenia wniosku przez PKP - Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych, roszczenia odszkodowawcze przedawniały się po upływie trzech lat od dnia, w którym orzeczenie o wywłaszczeniu stało się ostateczne w toku instancji.

Kluczowe dla rozstrzygnięcia sprawy jest pismo się pismo PKP - Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych z 19 maja 1952 r. (k. 119 akt organu i instancji), skierowane do Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej - Wydziału Społeczno-Administracyjnego w P.. Wskazany powyżej podmiot, powołując się na orzeczenie o wykonaniu wywłaszczenia z dnia 12 października 1951 r. nr [...], wystąpił przedmiotowym pismem o ustalenie odszkodowania za wywłaszczone grunty pod urządzenia kolejowe na terenie gminy m. P.. Na tym dokumencie znajduje się odręczna notatka o treści: "wycofano" wraz z nieczytelnym wskazaniem sygnatury akt sprawy. Z tej okoliczności organy wywodzą, że w odniesieniu do skarżących nie wniesiono w terminie wniosku o odszkodowanie za wywłaszczoną nieruchomość.

Istotę sporu w niniejszej sprawie można więc sprowadzić do ustalenia, czy rzeczywiście istnieją przesłanki do stwierdzenia, że roszczenie odszkodowawcze S. J., M. S. oraz S. S. za nieruchomość położoną w P., stanowiącą dawną parcelę nr [...] o pow. 20 802 m2, zapisaną dawniej w księdze wieczystej k.w[...] (aktualnie działka nr [...] z arkusza mapy 20 w obrębie Ż.) uległo przedawnieniu.

Zgodnie z przepisami dekretu z dnia 26 kwietnia 1949 r. o nabywaniu i przekazywaniu nieruchomości niezbędnych dla realizacji narodowych planów gospodarczych orzeczenie o odszkodowaniu za wywłaszczoną nieruchomość było wydawane w postępowaniu odrębnym od postępowania wywłaszczeniowego i wymagało złożenia odrębnego wniosku przez którąkolwiek ze stron postępowania wywłaszczeniowego (art. 33 ust. 1 dekretu). W myśl art. 39 dekretu roszczenia odszkodowawcze przedawniają się po upływie trzech lat od dnia, w którym orzeczenie o wywłaszczeniu stało się ostateczne w toku instancji (ust. 1). Treść przywołanego przepisu nie budzi wątpliwości, co do materialnoprawnego charakteru wskazanego w nim terminu. Przedawnienie, o którym mowa jest bowiem powiązane z instytucją prawa materialnego - odszkodowaniem za wywłaszczenie.

Odszkodowanie to przybiera postać świadczenia głównego (zasadniczego) - będącego ekwiwalentem za odjęcie prawa do nieruchomości oraz świadczeń dodatkowych - akcesoryjnych, (bezpośrednio z nim powiązanych), a więc zapłaty odsetek za zwłokę i waloryzacji przyznanego ale niewypłaconego odszkodowania.

Należy wskazać, że przewidziany w art. 39 ust. 1 dekretu z 26 kwietnia 1949 r. termin, mimo że został określony jako przedawnienie, to jest w istocie określonym przez ustawodawcę terminem dochodzenia roszczeń o odszkodowanie, który jest terminem materialnym. Termin materialny należy odróżnić od terminu procesowego, który stanowi okres do dokonania określonej czynności procesowej przez podmioty postępowania administracyjnego. O ile upływ procesowego terminu załatwienia sprawy, nie pozbawia kompetencji do jej załatwienia, o tyle upływ terminu materialnego odnoszący się do strony powoduje wygaśnięcie praw i obowiązków o charakterze materialnym, tj. uprawnienia (roszczenia), a termin ten nie podlega przedłużeniu lub przywróceniu. Upływ takiego terminu skutkujący przedawnieniem roszczenia powoduje, że stosunek materialnoprawny nie może być nawiązany.

Zgodnie z art. 9 ustawy z 29.12.1951 r. zmieniającej dekret z dnia 26 kwietnia 1949 r. o nabywaniu i przekazywaniu nieruchomości niezbędnych dla realizacji narodowych planów gospodarczych: "Terminy przedawnienia roszczeń odszkodowawczych w sprawach, w których orzeczenie o wywłaszczeniu zostało wydane ostatecznie w toku instancji lub uprawomocniło się przed wejściem w życie niniejszej ustawy - zaczynają biec od daty wejścia w życie tej ustawy. Jeżeli w powyższych sprawach przedawnienie - stosownie do przepisów dotychczasowych - nastąpiło we wcześniejszym terminie, przedawnienie następuje w terminie, obliczonym według przepisów dotychczasowych.". Ustawa ta weszła w życie w dniu 31 stycznia 1952 r.

Należy wskazać, że zgodnie z wówczas obowiązującymi przepisami, tj. art. 39 ust. 1 dekretu z 26.04.1949 r., a następnie w zw. z art. 9 ustawy z 29.12.1951 r. zmieniającej dekret z dnia 26 kwietnia 1949 r. o nabywaniu i przekazywaniu nieruchomości niezbędnych dla realizacji narodowych planów gospodarczych, trzyletni termin do złożenia wniosku o odszkodowanie za wywłaszczoną przedmiotową nieruchomość upłynął więc z dniem 31 stycznia 1955 r.

Jak już wcześniej wskazano - zgodnie z art. 33 ust. 1 dekretu wniosek o ustalenie odszkodowania w brzmieniu obowiązującym w dacie złożonego wniosku każda ze stron mogła złożyć do prezydium wojewódzkiej rady narodowej po zgłoszeniu wniosku o wszczęcie postępowania wywłaszczeniowego. Wykonawca narodowych planów gospodarczych mógł zgłosić wniosek o ustalenie odszkodowania równocześnie z wnioskiem o wszczęcie postępowania wywłaszczeniowego.

W przedmiotowej sprawie wykonawcą narodowego planu gospodarczego były Polskie Koleje Państwowe. Niesporne jest, że pismo PKP - Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych z 19 maja 1952 r. (k. 119 akt organu i instancji), skierowane do Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej - Wydziału Społeczno-Administracyjnego w P. należy uznać za wniosek o ustalenie odszkodowania za wywłaszczone grunty pod urządzenia kolejowe na terenie gminy m. P. w związku z orzeczeniem o wykonaniu wywłaszczenia z dnia 12 października 1951 r. nr [...]

Organ odwoławczy swoje rozstrzygnięcie oparł przede wszystkim na tym, że na ww. piśmie znajduje się odręczna notatka o treści: "wycofano" wraz z nieczytelnym wskazaniem sygnatury akt sprawy. Z tej okoliczności organ wywiódł, że w odniesieniu do skarżących nie wniesiono w terminie wniosku o odszkodowanie za wywłaszczoną nieruchomość. Organ jako wzmocnienie tej argumentacji wskazał na szereg pism (wskazanych w punktach 1-5 w części ustalającej stan faktyczny niniejszego uzasadnienia). W ocenie organu dokumenty te mają charakter dowodów pośrednich. Organ przyznał, że nie wskazują one wprost na wycofanie przez PKP- Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych wniosku o ustalenie odszkodowania, jednakże z treści rzeczonych dokumentów jednoznacznie wynika, że w sytuacji wywłaszczenia dokonanego orzeczeniem o wywłaszczeniu nieruchomości z 30 grudnia 1950 r., nr [...], odpowiedzialność za terminowe złożenie wniosku o ustalenie odszkodowania spoczywała na osobach wywłaszczonych.

Organ wskazał, że gdyby postępowanie odszkodowawcze rzeczywiście było prowadzone od początku do końca z inicjatywy PKP - Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych, nie byłoby konieczności składania wniosków odszkodowawczych przez osoby wywłaszczone.

Ponadto organ wskazał, że z treści pisma Prezydium Rady N. m. P. - Wydziału Społeczno - Administracyjnego z 7 marca 1958 r., L.dz. [...] wynika, że niektóre osoby wywłaszczone złożyły stosowny wniosek w terminie.

Wprawdzie z uwagi na częściową anonimizację rzeczonych dokumentów nie jest możliwe ustalenie konkretnych wnioskodawców. Według organu wynika z nich jednak jednoznacznie, że dotyczą one wywłaszczenia, którym objęta została m.in. dawna parcela nr [...], więc pozostają one wiarygodną informacją na temat trybu załatwiania roszczeń odszkodowawczych w ramach tego konkretnego wywłaszczenia.

W ocenie Sądu powyższe ustalenie organu, że doszło do skutecznego wycofania wniosku przez PKP – DOKP jest co najmniej przedwczesne. Organ nie podjął jakichkolwiek działań w celu ustalenia pełnej treści rzeczonej adnotacji: "wycofano". W ocenie Sądu pod tą adnotacją wskazano sygnaturę akt sprawy i można przypuszczać, że właśnie w tych aktach znajduje się dokumentacja w zakresie wycofania wniosku. Organ nie podjął żadnych działań w celu ustalenia tych okoliczności.

Nie ustalono przede wszystkim w jakiej formie dokonano rzekomego wycofania wniosku i z jakich powodów PKP miałoby ten wniosek wycofać. Ponadto nie jest jasne, czy wniosek został wycofany w całości, czy też w odniesieniu do części wywłaszczonych nieruchomości. Należy w tym miejscu wskazać, że na orzeczeniu z dnia 12 października 1951 r. Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w P. orzekło o wykonaniu wywłaszczenia 155 nieruchomości należących do różnych podmiotów.

Najbardziej istotne jest w ocenie Sądu to, że nie ustalono w jakiej dacie przedmiotowa adnotacja została na przedmiotowe pismo naniesiona. Nie wiadomo czy dokonano tego jeszcze w trakcie biegu terminu do wniesienia wniosku o odszkodowanie za wywłaszczoną nieruchomość, czy też po upływie tego terminu. Brak pieczątki i czytelnego podpisu pod tą adnotacją uniemożliwia ustalenie, czy dokonała tego osoba uprawniona i na jakiej podstawie.

W sytuacji braku ustalenia powyższych okoliczności, treść ww. pism wskazanych przez organ, dotyczących wywłaszczenia, którym objęta została m.in. dawna parcela nr [...], nie może rzutować na ustalenie, że przedmiotowy wniosek został skutecznie wycofany w odniesieniu do nieruchomości S. S..

Pisma wskazywane przez organ rzeczywiście stanowią informację na temat trybu załatwiania roszczeń odszkodowawczych w ramach tego konkretnego wywłaszczenia. Anonimizacja danych wnioskodawców nie pozwala na jednoznaczne określenie kogo konkretnie dotyczą. Przede wszystkim Sąd jednak podkreśla, że pisma te nie dotyczą wszystkich uprawnionych do odszkodowania i jako dowody pośrednie nie mogą prowadzić do uznania, że adnotacja: "wycofano" na piśmie PKP - Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych z 19 maja 1952 r. (k. 119 akt organu i instancji) została tam umieszczona zgodnie z obowiązującymi procedurami, przez osobę uprawnioną, na podstawię wiążących dokumentów oraz że skutecznie wycofuje ona wniosek o odszkodowanie w odniesieniu do nieruchomości S. S..

Sąd wskazuje, że zgodnie z art. 11 dekretu z dnia 26 kwietnia 1949 r. o nabywaniu i przekazywaniu nieruchomości niezbędnych dla realizacji narodowych planów gospodarczych: "Jeżeli dekret nie stanowi inaczej, w postępowaniu, prowadzonym na jego podstawie, stosuje się przepisy rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnym (Dz. U. R. P. z 1928 r. Nr 36, poz. 341, z 1934 r. Nr 110, poz. 976 i z 1938 r. Nr 3, poz. 16) i rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu przymusowym w administracji (Dz. U. R. P. z 1928 r. Nr 36, poz. 342, z 1933 r. Nr 84, poz. 624, z 1934 r. Nr 110, poz. 976 i z 1945 r. Nr 50, poz. 284)."

Natomiast zgodnie z art. 68 ust. 3 ww. rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnym: "Sprawy należy załatwiać w formie pisemnej i doręczać stronom odpowiednie pisma, jeżeli tego przepisy bądź wprost bądź pośrednio wymagają, albo jeżeli to wyraźnie leży w interesie strony.". Następnie zgodnie z art. 72 ust. 1 i 2: "(1) W toku postępowania władza wydaje decyzje (orzeczenia i zarządzenia) tak często, jak tego zajdzie potrzeba. (2) Decyzje dzielą się na główne i incydentalne. Decyzje główne sprawę, będącą przedmiotem postępowania, załatwiają co do jej istoty, względnie sprawę kończą w danej instancji. Decyzje incydentalne rozstrzygają inne kwestje, wynikające w toku postępowania." Skoro więc w niniejszej sprawie pojawiła się adnotacja o wycofaniu wniosku, to żeby sprawę można uznać za załatwioną konieczne było załatwienie potencjalnego podania o wycofanie wniosku w formie pisemnej. Z akt sprawy nie wynika natomiast żeby w rzeczywistości złożono podanie o wycofanie wniosku, ani żeby taki wniosek został skutecznie przez organy rozpoznany.

Organ odwoławczy wskazał, że z treści pisma Prezydium Rady Narodowej m. P. - Wydziału Społeczno - Administracyjnego z 7 marca 1958 r., L.dz. [...] wynika, że niektóre osoby wywłaszczone złożyły stosowny wniosek w terminie. Niezrozumiałe jest dla Sądu, jak z tej okoliczności można pośrednio wywodzić, że taki wniosek w odniesieniu do nieruchomości S. S. nie został złożony w terminie. W sytuacji gdy w sprawie występowało wiele stron i część z nich złożyła wniosek w terminie, a uprzednio PKP - Dyrekcja Okręgowa Kolei Państwowych pismem z 19 maja 1952 r. (k. 119 akt organu i instancji), skierowanym do Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej - Wydziału Społeczno-Administracyjnego w P. wniosło całościowo o ustalenie odszkodowania za wywłaszczone grunty pod urządzenia kolejowe na terenie gminy m. P. w związku z orzeczeniem o wykonaniu wywłaszczenia z dnia 12 października 1951 r. nr [...], obowiązkiem organu w pierwszej kolejności powinno być ustalenie z jakich powodów mogło nastąpić ewentualne wycofanie wniosku i jakiego zakresu dotyczy. Jest bowiem możliwe, że skoro następczo pewne osoby złożyły samodzielnie wnioski o ustalenie odszkodowania, to właśnie w odniesieniu do tych osób PKP – DOKP postanowiło swój wniosek wycofać. Brak jednoznacznego ustalenia okoliczności wycofania wniosku PKP – DOKP nie pozwala w ocenie składu orzekającego przyjąć, że dotyczyło ono wszystkich uprawnionych do odszkodowania.

Artykuł 129 ust. 5 pkt 3 i art. 233 u.g.n. mają zastosowanie do stanów faktycznych sprzed wejścia w życie ustawy o gospodarce nieruchomościami, a to oznacza obowiązek uregulowania roszczeń sprzed 1 stycznia 1998 r. (przed wejściem w życie ustawy o gospodarce nieruchomościami). Dotyczy to spraw, w których wydano pozostający w obrocie prawnym akt w zakresie odjęcia własności nieruchomości, a nie zostało do tej pory ustalone i wypłacone odszkodowanie z tego tytułu, mimo że przepisy na podstawie których nastąpiło przejęcie, takie odszkodowanie przewidywały. Takie okoliczności wystąpiły w niniejszej sprawie.

Sąd uznał, że organy co najmniej przedwcześnie przyjęły, że w stosownym czasie nie został złożony wniosek o ustalenie odszkodowania, a w konsekwencji roszczenie odszkodowawcze powstałe na gruncie dekretu uległo przedawnieniu.

Jeżeli organ ustali sygnaturę akt wskazaną pod adnotacją: "wycofano" i odszuka dokumenty, z których jednoznacznie będzie można wywnioskować, że skutecznie wycofano wniosek PKP - Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych z 19 maja 1952 r. wobec nieruchomości S. S. (irrelewantne pozostają rozstrzygnięcia wobec innych podmiotów), wówczas zasadne będzie przyjęcie, że roszczenie odszkodowawcze powstałe na gruncie dekretu uległo przedawnieniu.

Natomiast jeżeli organ nie odnajdzie konkretnych dokumentów i okoliczności takich nie ustali, zasadne będzie przyjęcie, że w przedmiotowej sprawie wnioskiem z 19 maja 1952 r. wszczęto postępowanie w zakresie odszkodowania za wywłaszczenie nieruchomości S. S., które nie zostało zakończone i spełnione zostały trzy przesłanki określone w art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n., zgodnie z którym starosta, wykonujący zadanie z zakresu administracji rządowej, wydaje odrębną decyzję o odszkodowaniu gdy (1) nastąpiło pozbawienie praw do nieruchomości (2) bez ustalenia odszkodowania, a (3) obowiązujące przepisy przewidują jego ustalenie.

W tym stanie rzeczy Sąd uznał, że organy obu instancji naruszyły przepisy postępowania w sposób mogący mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co skutkowało uchyleniem orzeczeń organów obu instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135 p.p.s.a.

O kosztach Sąd orzekł na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 1 p.p.s.a.