Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 2882/23
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2024-12-10 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Administracyjne postępowanie
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1 pkt 4
journal: Dz.U. 2003 nr 228 poz 2255
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Piotr Niczyporuk Sędziowie: sędzia NSA Karol Kiczka sędzia del. WSA Joanna Skiba (spr.) po rozpoznaniu w dniu 10 grudnia 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej M. K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 23 maja 2023 r. sygn. akt III SA/Kr 1940/22 w sprawie ze skargi M. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 19 października 2022 r. nr SKO-NP-4115-191/22 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia 1. uchyla zaskarżony wyrok, zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza B. z dnia 14 marca 2022 r., nr ŚRFA.000709.5212.2.2022; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu na rzecz M. K. kwotę 720 (siedemset dwadzieścia) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie wyrokiem z dnia 23 maja 2023 r. sygn. akt III SA/Kr 1940/22, oddalił skargę M.K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia [...] października 2022 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia.

Powyższe rozstrzygnięcie zapadło w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy:

W dniu 17 stycznia 2022 r. skarżąca M.K. złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką A.L., która legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Decyzją Burmistrza B. z [...] marca 2022r., znak: [...] orzeczono o odmowie przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką. Odmowę przyznania wnioskowanego świadczenia uzasadniono brakiem związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą, a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką oraz niespełnieniem przesłanki z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, która uzależnia ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od wieku powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki.

Decyzją z [...] października 2022 r., nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. W motywach rozstrzygnięcia stwierdzono, że jakkolwiek w obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b cyt. ustawy, której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13, to jednak zaskarżona decyzja odpowiada prawu gdyż w sprawie nie zachodzi bezpośredni związek przyczynowo – skutkowy pomiędzy rezygnacją z pracy lub jej niepodejmowaniem przez skarżącą, a koniecznością sprawowania opieki nad matką.

Organ odwoławczy przywołał poczynione w sprawie ustalenia, z których wynika, że osoba wymagająca opieki mieszka wspólnie ze skarżącą, która z dniem 1 stycznia 2022 r. zrezygnowała z wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym oraz nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej pracy w celu sprawowania nad nią opieki. Matka skarżącej ma orzeczony znaczny stopień niepełnosprawności od 29 września 2021 r., z powodu schorzeń określnych symbolami niepełnosprawności 05-R i 07-S tj. niepełnosprawność związaną z dysfunkcją narządu ruchu oraz choroby układu oddechowego i krążenia. W orzeczeniu tym wskazano, że mając na uwadze rokowania odnośnie przebiegu choroby oraz możliwości poprawy stanu zdrowia, naruszenie organizmu A.L. uważa się za okresowe i w związku z powyższy orzeczenie to wydano na okres do 30 listopada 2024 r. Matka skarżącej porusza się samodzielnie po mieszkaniu, ale wymaga pomocy przy schodzeniu ze schodów, samodzielnie zakłada ubranie. Korzysta z pampersów ze względu na nietrzymanie moczu. Wymaga pomocy w utrzymaniu higieny osobistej (myciu ciała) przygotowaniu posiłków, podaniu leków, zawiązaniu butów, zasunięcia kurtki. Nadto nie jest w stanie prowadzić gospodarstwa domowego. Na etapie odwołania skarżąca dodała, że matka ma zawroty głowy, zaburzenia pamięci i jest leczona psychiatrycznie z powodu zaburzeń depresyjnych.

W ocenie organu odwoławczego zakres sprawowanej przez skarżącą opieki nie wskazuje, aby uniemożliwiał jej podjęcie jakiejkolwiek aktywności zawodowej, choćby w ograniczonym zakresie godzinowym.

Zwrócono też uwagę na historię zatrudnienia skarżącej. Podano, że skarżąca nie podejmuje zatrudnienia od kwietnia 2007 r., tj. od momentu zakończenia prowadzenia działalności gospodarczej. Od 2008 r. do grudnia 2018 r. z przerwami była zarejestrowana w urzędzie pracy. Natomiast od 1 stycznia 2019 r. jest zgłoszona do ubezpieczenia społecznego rolników z tytułu wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym syna, z której to pracy jak oświadczyła, zrezygnowała z dniem 1 stycznia 2022r. W zestawieniu z datą wydania orzeczenia o niepełnosprawności matki tj. 17 listopada 2021 r. organ przyjął, że nie podejmowanie zatrudnienia przez skarżącą, nie nastąpiło z powodu konieczności zapewnienia opieki matce, a obecna opieka nie wyłącza możliwości dalszej kontynuacji przez odwołującą pracy w gospodarstwie rolnym.

Skarżąca wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie wnosząc o uchylenie decyzji.

We wspomnianym na wstępie wyroku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie oddalił skargę.

W ocenie Sądu zakres sprawowanej przez skarżącą opieki w zestawieniu ze stanem zdrowia matki wskazuje, że nie odpowiadała ona przesłankom wymienionym w art. 17 u.ś.r. uprawniającym do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Dodatkowo Sąd zauważa, że orzeczenie o stopniu niepełnosprawności matki skarżącej zostało wydane czasowo z uwagi – jak to stwierdzono w jego uzasadnieniu - na możliwość poprawy stanu zdrowia oraz przy uznaniu naruszenia organizmu jako okresowe. Opieka sprawowana przez skarżącą, nie ma takiego charakteru, żeby zmuszała ją do definitywnej rezygnacji z jakiejkolwiek aktywności zawodowej. Nie sposób przyjąć, aby takie czynności jak: pomoc w ubieraniu, sprzątanie, gotowanie, wyjazdy do lekarzy, wykupywanie leków i pomoc w ich zażywaniu mogły być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności skarżącej. Również pomoc w czynnościach higienicznych jest wykonywana zwykle w określonych porach dnia, a zatem i ta czynność nie ma charakteru ciągłego. Są to typowe czynności dnia codziennego, które mogą być wykonywane przez osoby na co dzień pracujące zawodowo i wykonujące je przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu. Ponadto rodzaj i charakter tych czynności mieści się w zakresie prawidłowych relacji rodzinnych jakie występują pomiędzy rodzicem, a dzieckiem. Czynności te w rozmiarze świadczonym przez skarżącą nie wykluczały w ocenie Sądu możliwości podjęcia pracy zarobkowej choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy.

Dodatkowo organ, zdaniem Sądu I instancji słusznie zauważył, że skarżąca ma jeszcze siostrę w równym stopniu zobowiązaną alimentacyjnie względem matki. Jako okoliczności uniemożliwiające jej współuczestniczenie w opiece nad matką wskazano 30 km odległość zamieszkania siostry od miejsca zamieszkania matki. Sąd podkreśla, że siostra skarżącej nie jest zwolniona z ciążącego na niej obowiązku alimentacyjnego wobec matki z samego tylko faktu, że zamieszkują w pewnej odległości od matki. Orzekający w niniejszej sprawie Sąd podziela pogląd prezentowany w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, zgodnie z którym możliwość współdziałania rodzeństwa wnioskodawcy w opiece nad niepełnosprawnym rodzicem jest postrzegana jako element związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem aktywności zawodowej wnioskującego, a potrzebą sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożyła M.K. zaskarżając wyrok w całości. Orzeczeniu zarzucono naruszenie prawa materialnego, tj.:

1. art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie skutkujące uznaniem, iż zakres sprawowanej przez skarżącą opieki nie uniemożliwia jej podjęcia zatrudnienia oraz że między rezygnacją lub niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia nie występuje zawiązek przyczynowy.

2. Art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. żart. 17 ust. 1a u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię skutkującą uznaniem, iż dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego dziecku osoby niepełnosprawnej konieczne jest wykazanie iż pozostałe dzieci niepełnosprawnej są obiektywnie niezdolne do sprawowania opieki i wywiązywania się z ciążącego na nich

obowiązku alimentacyjnego, podczas gdy prawidłowa wykładania tego przepisu nakazuje przyjąć iż możliwości realizacji obowiązku alimentacyjnego przez pozostałe osoby zobowiązane w tym samym stopniu pozostaje bez wpływu na prawo wnioskodawcy do świadczenia pielęgnacyjnego.

Mając na uwadze powyższe, wniesiono o:

1. Uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie skargi na podstawie art. 188 p.p.s.a.;

2. Ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi I instancji na podstawie 185 § 1 p.p.s.a.;

3. Zasądzenie na rzecz skarżącej zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Jednocześnie, stosownie do art. 176 § 2 p. p. s. a., oświadczono, iż skarżąca zrzeka się przeprowadzenia rozprawy.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r. poz. 935; dalej jako "p.p.s.a.") Naczelny Sąd Administracyjny (dalej: "NSA") związany jest podstawami skargi kasacyjnej, z urzędu zaś bierze pod uwagę jedynie nieważność postępowania. W niniejszej sprawie żadna z wymienionych w art. 183 § 2 p.p.s.a. przesłanek nieważności postępowania nie zaistniała, wobec czego kontrola NSA ograniczyła się wyłącznie do zbadania zawartych w skardze zarzutów sformułowanych w granicach podstaw kasacyjnych. Sprawę rozpoznano na posiedzeniu niejawnym wobec zrzeczenia się przez skarżącą kasacyjnie prawa do rozprawy, a druga strona, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia skargi kasacyjnej, nie zażądała jej przeprowadzenia stosownie do art. 182 § 2 p.p.s.a.

W skardze kasacyjnej zarzucono wyłącznie naruszenie prawa materialnego w oparciu o art. 174 pkt 1 p.p.s.a.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. - w brzmieniu obowiązującym na datę wydania zaskarżonej decyzji - świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Wobec powyższego zauważyć należy, że w gronie beneficjentów świadczenia pielęgnacyjnego znajdują się osoby najbliższe osobom wymagającym opieki, które zdecydowały się nie wykonywać działalności zawodowej z uwagi na potrzebę stałego współudziału w procesie leczenia, rehabilitacji i edukacji osoby niezdolnej do samodzielnej egzystencji. Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest bowiem zapewnienie odpowiednich świadczeń dla członków rodzin osób niepełnosprawnych, którzy poświęcając się dla najbliższych rezygnują lub nie podejmują zatrudnienia, aby stale się nimi opiekować. Celem uregulowania art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. jest zatem udzielenie pomocy państwa osobie, która podejmuje się sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną i tym samym, na czas tej opieki, dobrowolnie pozbawia się potencjalnego dochodu. Musi więc istnieć związek między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaną opieką. Świadczenie pielęgnacyjne jest niejako surogatem wynagrodzenia za pracę, które jest uzyskiwane przez uprawnionego nie od pracodawcy z tytułu świadczenia pracy, a na podstawie decyzji administracyjnej, w związku z koniecznością rezygnacji przez wnioskującego z zatrudnienia z powodu opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. W istocie, treść art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. jednoznacznie wskazuje, że nie każda rezygnacja lub niepodejmowanie zatrudnienia jest podstawą do przyznania świadczenia, ale tylko taka, której celem jest sprawowanie opieki. Dla ustalenia przesłanki związku przyczynowo-skutkowego w danym przypadku konieczne jest zatem ustalenie czy rodzaj bądź ilość czynności z zakresu faktycznie sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną, wykonywanych przez osobę ubiegającą się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, uniemożliwia tej osobie podjęcie i wykonywanie pracy zarobkowej. Zwrócić bowiem w tym miejscu należy uwagę, że wprawdzie u.ś.r. nie zawiera definicji "sprawowania opieki", tym niemniej z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, iż aby można było mówić o opiece - w rozumieniu tego przepisu - musi ona być stała lub długoterminowa. Określenia "stała" lub "długoterminowa" wskazują zaś na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy więc stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Związek przyczynowo-skutkowy w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. zachodzi zatem wówczas, gdy wymiar i charakter osobistej opieki sprawowanej nad niepełnosprawnym członkiem rodziny jest na tyle absorbujący, że uniemożliwia opiekunowi podjęcie lub kontynuowanie zatrudnienia. Tym samym przesłanka przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, polegająca na "niepodejmowaniu lub rezygnacji z zatrudnienia celem sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny", powinna być rozumiana jako wystąpienie takiej sytuacji, w której sprawowanie osobistych starań o zapewnienie opieki osobie niepełnosprawnej na tyle wypełnia czas podmiotowi tę opiekę sprawującemu, że nie jest on w stanie podjąć (kontynuować) innej stałej aktywności wymagającej jej codziennego i stałego zaangażowania, a przez którą należy rozumieć aktywność zawodową.

W okolicznościach przedmiotowej sprawy zaakcentować trzeba, że w sprawie nie ma sporu, co do tego, iż matka skarżącej wymaga ciągłej opieki, jednak zakwestionowany został wymiar tej opieki sprawowanej przez skarżącą.

Zdaniem NSA z akt sprawy wynika, że skarżąca jest jedyną osobą bliską, która ma możliwość objęcia matki potrzebną jej opieką w pełnym i całodobowym zakresie, czego matka skarżącej wymaga z uwagi na niezdolność do samodzielnej egzystencji, bowiem orzeczono 29 września 2021 r., że cierpi na schorzenia określne symbolami niepełnosprawności 05-R i 07-S tj. niepełnosprawność związaną z dysfunkcją narządu ruchu oraz choroby układu oddechowego i krążenia. Tymczasem dokonana w zaskarżonej decyzji przez Kolegium i zaakceptowana następnie w zaskarżonym wyroku przez WSA w Krakowie ocena materiału dowodowego prowadzi do niespójnych z zebranymi dowodami wniosków, że wymiar sprawowanej przez skarżącą opieki nad wymagającą tego matką nie dowodzi istnienia związku z rezygnacją przez skarżącą z zatrudnienia.

W ocenie NSA materiał dowodowy sprawy obrazuje, że skarżąca sprawuje praktycznie całodobową opiekę nad schorowaną 85-letnią matką, która cierpi na miażdżycę uogólnioną i nieokreśloną z zespołem psychoorganicznym otępiennym pochodzenia naczyniowego, brakiem zwieraczy u osoby z cukrzycą typu 2, zaburzeniami krążenia mózgowego, niewydolnością krążenia, cierpiąca na postępujące zniedołężnienie-ograniczenie lokomocji i samoobsługi - poprzedzone okresem częstych upadków, zawroty głowy, upośledzenie pamięci świeżej, zaburzenia pamięci, chorobę nadciśnieniową, cukrzycę. Skarżąca wskazała na etapie odwołania, że matka miewa zaburzenia pamięci i zaburzenia depresyjne. Skarżąca codziennie przygotowuje matce posiłki, wykonuje przy matce wszystkie czynności higieniczne, wykupuje leki oraz załatwia wizyty lekarskie.

Nadto Sąd I instancji dostrzegł, że skarżąca opiekuje również teściową, która mieszka w Gorlicach i do której jeździ raz w miesiącu, przez co zostawia w tym czasie matkę samą w domu. Ta okoliczność miała by wskazywać na to, że opieka nad matką nie musi być sprawowana bez przerwy. Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela tej oceny Sądu I instancji. Sytuacja w której znalazła się skarżąca jest bez wątpienia trudna. Wnioskodawczyni sama poczuwa się w obowiązku do opieki nad teściową, zostawiając przy tym matkę samą w domu, co oczywiście jest obarczone ryzykiem, które by nie wystąpiło w przypadku braku ww. obowiązku. Postawa skarżącej z moralnego punktu widzenia zasługuje na pochwałę, zwłaszcza, że wszystkich tych czynności dokonuje sama, ze względu na to, iż w rzeczywistości sama prowadzi gospodarstwo domowe, bowiem mąż pracuje w Wielkiej Brytanii.

Według NSA w tej szczególnie trudnej dla skarżącej sytuacji, uwzględniwszy charakter schorzeń matki skarżącej oraz zakres sprawowanej opieki, nie sposób podzielić oceny Sądu pierwszej instancji aprobującego przedstawione w zaskarżonej decyzji stanowisko Kolegium, że pomiędzy sprawowaną przez skarżącą opieką nad matką a rezygnacją z zatrudnienia nie ma związku. Przy czym nie jest także prawidłowa argumentacja, iż skoro skarżąca od kwietnia 2008 do końca 2018 r. nie pracowała, to nie istnieje tym bardziej związek przyczynowy między niepodejmowaniem przez nią zatrudnienia a opieką nad matką uznaną za niezdolną do samodzielnej egzystencji. O istnieniu związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem lub rezygnacją z zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki przesądza bowiem nie to, kiedy skarżąca wcześniej nie pracowała, lecz to, jaki jest rzeczywisty zakres sprawowanej przez nią opieki nad matką i jednocześnie jakie są potrzeby niepełnosprawnej matki w dacie składania wniosku o świadczenie pielęgnacyjne. Nadmienić wypada, że skarżąca od 1 stycznia 2019 r. jest zgłoszona do ubezpieczenia społecznego rolników z tytułu wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym syna, z której to pracy jak oświadczyła, zrezygnowała z dniem 1 stycznia 2022r. Niepełnosprawność matki z kolei datuje się na 17 listopada 2021 r. Trafnie zatem podnosi skarga kasacyjna, że nie została prawidłowo oceniona przesłanka rezygnacji lub niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia tj. braku wystąpienia związku przyczynowego.

Konkludując, w ocenie NSA akta sprawy niewątpliwie wskazują, że zaistniała przesłanka w postaci związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia a sprawowaniem opieki nad nienadającą się do samodzielnej egzystencji matką, w wymiarze uniemożliwiającym podjęcie przez skarżącą zatrudnienia. Z akt administracyjnych w sposób niezbity wynika, że matka skarżącej potrzebuje nieprzerwanej opieki osoby trzeciej ze względu na stan zdrowia.

Zasadnie także w skardze kasacyjnej wskazano, że okoliczność, iż skarżąca ma siostrę, na której ciąży obowiązek alimentacyjny wobec matki, nie ma znaczenia przy ocenie przysługiwania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Z przepisu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. nie wynika także, aby przesłanką negatywną przyznania świadczenia pielęgnacyjnego było stwierdzenie, że obok osoby ubiegającej się o świadczenie są również inne osoby, na których w tym samym stopniu ciąży obowiązek alimentacyjny wobec osoby wymagającej opieki i które mogłyby w pewnym zakresie opiekować się tą osobą lub udzielać wsparcia finansowego opiekunowi takiej osoby. Nie jest zatem dopuszczalna odmowa przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego ze względu na to, że obowiązek alimentacyjny spoczywa także na innych osobach oraz że osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne, a także pozostałe osoby, na których spoczywa obowiązek alimentacyjny, mogłyby podzielić między siebie obciążenia związane z opieką nad osobą niepełnosprawną. Taka przesłanka negatywna przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego nie została przewidziana przez ustawodawcę w treści art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. ani w art. 17 ust. 1a stanowiącego, że osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne w przypadku, gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Zdaniem NSA, w okolicznościach przedmiotowej sprawy, niesłusznie Sąd pierwszej instancji, podzielił zawartą w zaskarżonej decyzji błędną argumentację Kolegium, że z uwagi na fakt, iż skarżąca ma siostrę, obciążoną w równym stopniu co ona obowiązkiem alimentacyjnym względem matki, w stosunku do którego nie ma obiektywnych przeszkód uniemożliwiających mu wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego – brak również z tego powodu jest możliwości przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego.

NSA zauważa, że bezsprzecznie skarżąca jak i jej siostra należą do pierwszej grupy zobowiązanych alimentacyjnie względem matki i jednocześnie uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego. W orzecznictwie NSA ukształtowało się stanowisko, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie określa tego, która z osób, tj. czy wnioskodawca czy może ktoś z rodzeństwa, winni sprawować opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny i jakimi kryteriami należy się kierować przy wskazaniu takiej osoby. W takiej sytuacji nie powinno być podważane, iż rozstrzygnięcie tej kwestii należy pozostawić samej rodzinie. W sytuacji zatem gdy jedno z uprawnionych w pierwszej kolejności dzieci podopiecznego zwraca się o przyznanie takiego świadczenia, to nie ma podstaw pozbawienia go tego prawa z tego powodu, że żyją inne dzieci osoby wymagającej opieki. Ustawodawca takiego wymogu nie przewidział w stosunku do osób należących do tej samej grupy alimentacyjnej. Wymóg ten dotyczy jedynie osób z różnych grup alimentacyjnych. W stosunku do pozostałych sytuacji znajdą zastosowanie ogólne zasady i przesłanki przyznawania tego świadczenia, a wśród nich przesłanka faktycznego sprawowania opieki. Zatem w sytuacji, gdy jedno z rodzeństwa, które w rzeczywistości sprawuje pełną opiekę nad rodzicem i z tego tytułu zrezygnowało z pracy bądź nie podejmuje zatrudnienia oraz ubiega się o świadczenie pielęgnacyjne, nie ma podstaw do pozbawiania go tego prawa z powodu, że żyją inne dzieci, które również taki obowiązek alimentacyjny mogą wypełniać, ale nie zwróciły się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Zaprezentowany pogląd jest w zasadzie jednolity w najnowszym orzecznictwie NSA (por. wyroki NSA z: 29 maja 2024 r., sygn. akt I OSK 1596/23; 29 maja 2024 r., sygn. akt 1626/23; 29 maja 2024 r., sygn. akt I OSK 1554/23; 29 maja 2024 r., sygn. akt I OSK 1521/23; 29 maja 2024 r., sygn. akt I OSK 1627/23; 9 maja 2024 r., sygn. akt I OSK 1397/23; 9 maja 2024 r., sygn. akt 1407/23; 9 maja 2024 r., sygn. akt 1471/23; 13 lutego 2024 r., sygn. akt I OSK 127/23; 30 stycznia 2024 r., sygn. akt I OSK 781/22; 9 stycznia 2024 r., sygn. akt I OSK 2449/22; 5 lipca 2023 r., sygn. akt I OSK 1576/22; 28 stycznia 2022 r., sygn. akt I OSK 925/21 publik. CBOSA). W konsekwencji NSA stwierdził, że z art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie wynika, aby przeszkodą do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego była okoliczność istnienia, oprócz skarżącej jej siostry należącego do pierwszej grupy zobowiązanych alimentacyjnie i uprawnionych do złożenia wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

W cenie NSA nie można również zgodzić się z zawartym w zaskarżonym wyroku Sądu pierwszej instancji, jak również w zaskarżonej decyzji Kolegium, wskazaniem, że w kontekście świadczenia pielęgnacyjnego, pomoc jest możliwa jedynie wówczas, gdy wnioskodawca wykaże w sposób niebudzący wątpliwości, iż wyczerpał wszystkie inne możliwości zapewnienia opieki osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji (w tym m. in. możliwości oparte na współdziałaniu wszystkich dzieci osoby potrzebującej, ewentualnie z możliwości zatrudnienia opiekuna, czy skorzystanie z usług opiekuńczych sfinansowanych przez osoby zobowiązane do alimentacji). Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. takiego wymogu nie ustanawia, natomiast wyraźnie określa podmiotowe

i przedmiotowe oraz pozytywne i negatywne przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Jest to zatem wymóg pozaustawowy i niedopuszczalne jest wprowadzanie przez sąd administracyjny, dodatkowych, nieprzewidzianych w u.ś.r., negatywnych przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Jednocześnie wskazać w tym miejscu należy, że uszło uwadze Sądu pierwszej instancji, iż odesłanie zawarte w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. do przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ma ograniczony charakter w tym znaczeniu, że nie daje podstaw w procesie wykładni do odwoływania się do przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w zakresie szerszym, niż to wynika z odesłania. W kwestii kryteriów i przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego u.ś.r. ma charakter autonomiczny, co również czyni całkowicie nieuprawnionym stanowisko o niewystępowaniu związku przyczynowo - skutkowego między niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia, a sprawowaną przez nią opieką nad matką, w sytuacji istnienia jeszcze brata skarżącej, zobowiązanego do alimentacji wobec matki. Tym samym zasadnie skarżąca w skardze kasacyjnej zarzuciła Sądowi pierwszej instancji błędną wykładnię art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1 a u.ś.r

Mając na uwadze przedstawione w sprawie stanowisko NSA stwierdził, że skarga kasacyjna posiada usprawiedliwione podstawy, jednocześnie uznając, iż istota sprawy jest dostatecznie wyjaśniona i na podstawie art. 188 w związku z art. 193 oraz art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a uchylił zaskarżony wyrok, zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza B. z [...] marca 2022 r. O kosztach postępowania sądowego orzeczono w pkt 2 wyroku w oparciu o art. 203 pkt 1 p.p.s.a. i art. 209 p.p.s.a. oraz art. 205 § 2 p.p.s.a.

Ponownie rozpoznając sprawę organy orzekające uwzględnią wskazania i oceną prawną NSA wyrażone w przedmiotowym wyroku, stosownie do art. 188 w zw. z art. 153 p.p.s.a. Jednocześnie w związku z nowelizacją u.ś.r. dokonaną art. 43 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz.U. z 2023 r. poz. 1429 z późn. zm.) organ pierwszej instancji będzie miał na uwadze zmianę stanu prawnego spowodowaną wejściem w życie ww. ustawy.