Wyrok WSA w Białymstoku, sygn. akt II SA/Bk 334/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku
Data orzeczenia: 2024-08-01 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 30 ust. 9
journal: Dz.U. 2024 poz 323
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych
article: art. 151
journal: Dz.U. 2024 poz 935
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Elżbieta Trykoszko (spr.), Sędziowie sędzia WSA Elżbieta Lemańska, sędzia WSA Barbara Romanczuk, , po rozpoznaniu w Wydziale II na posiedzeniu niejawnym w dniu 1 sierpnia 2024 r. w trybie uproszczonym sprawy ze skargi M. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Białymstoku z dnia 28 marca 2024 r. nr 406.222/E-9/22/2024 w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę


UZASADNIENIE

Skarga została wywiedziona na tle następujących zdarzeń.

Decyzją z dnia 28 czerwca 2022 r. nr MGOPS.ŚR.8252.11.9.2013 Burmistrz Tykocina stwierdził, że świadczenie pielęgnacyjne, wypłacone M. R. (dalej jako: skarżąca) w okresie od 1 sierpnia 2017 r. do 30 kwietnia 2022 r. jest nienależnie pobranym świadczeniem. Organ I instancji zobowiązał skarżącą do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia w łącznej wysokości 97.838,00 zł wraz z ustawowymi odsetkami. Od tej decyzji skarżąca wniosła odwołanie, po rozpoznaniu którego Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Białymstoku (dalej jako: SKO) decyzją z 22 sierpnia 2022 r nr: 406.815/E-9/22/2022 utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

Wnioskiem z 20 października 2022 r. skarżąca zwróciła się o umorzenie zobowiązania wynikającego z decyzji z 28 czerwca 2022 r. W uzasadnieniu wniosku podała trudną sytuację zdrowotną (choroby i wiek), niskie dochody a także wciąż rosnące koszty utrzymania. Podkreśliła, że na poczet zadłużenia wpłaciła kwotę 10.000 zł, co wyczerpało jej oszczędności. Konieczność spłaty pozostałej części zadłużenia przekracza możliwości finansowej jej i męża oraz zagraża ich egzystencji, tym bardziej w obliczu wzrostu cen energii, opału i żywności i leków. Strona zwróciła się o umorzenie, w jak największej części, kwoty zadłużenia i rozłożenia pozostałej części na możliwe do spłaty raty - z zaniechaniem naliczania odsetek.

Decyzją z 15 listopada 2022 r. nr MGOPS.Ś.8252.11.10.2013 Burmistrz Tykocina odmówił umorzenia nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego w łącznej kwocie 97.838,00 zł wraz z odsetkami ustawowymi. W jej uzasadnieniu opisał chronologię zdarzeń, powołał się na art. 30 ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, a po dokonaniu krótkiej analizy zebranego materiału dowodowego w sprawie uznał, że w przypadku skarżącej nie występują szczególnie uzasadnione okoliczności, pozwalające na zastosowanie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń w formie świadczenia pielęgnacyjnego.

Skarżąca wniosła od tej decyzji odwołanie.

Decyzją z 4 stycznia 2023 r. nr 406.1402/E-9/22/2022 SKO uchyliło zaskarżoną decyzję w całości i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia przez organ I instancji, wskazując że organ I instancji przeprowadził postępowanie z naruszeniem przepisów art. 6, art. 7, art. 11, art. 77 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (dalej jako: k.p.a.).

Ponownie prowadząc postępowanie 23 stycznia 2023 r. przeprowadzono rodzinny wywiad środowiskowy, w trakcie którego skarżąca wniosła o umorzenie całkowite należności głównej wraz z odsetkami. Skarżąca oświadczyła, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z mężem. Ustalono, że łączny dochód w rodzinie wynosi miesięcznie 5306,64 zł, z czego, jak wynika z załącznika do wywiadu kwota 3258,50 zł to łączne stałe, miesięczne wydatki rodziny. Jak ustalono, skarżąca i jej mąż posiadają nieruchomości takie jak dom i gospodarstwo rolne o powierzchni 5,0042 ha przeliczeniowych - 10,5685 ha fizycznych. W dniach 12 i 13 października 2022 r. skarżąca wpłaciła 10.000 zł na konto MGOPS w Tykocinie celem spłaty części nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego. Ww. wpłaty zostały rozliczone w następujący sposób: 8386,38 zł - należność główna, ustawowe odsetki - 1613,62 zł.

Decyzją z 8 lutego 2023 r. nr MGOPS.ŚR.8252.11.11.2023 Burmistrz Tykocina odmówił umorzenia nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego w kwocie 89451,61 zł wraz z odsetkami ustawowymi na dzień wydania decyzji w kwocie 13942,45 zł. Organ oceniając sytuację skarżącej uznał, że jest ona w stanie spłacić powyższą kwotę, bowiem w sprawie nie zaistniały szczególnie uzasadnione okoliczności, pozwalające na zastosowanie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń.

Od powyższej decyzji odwołanie wniosła skarżąca. Decyzji zarzuciła m.in. brak rozważenia możliwości częściowego umorzenia i rozłożenia pozostałej kwoty na raty.

W dniu 1 marca 2023 r. skarżąca wraz z mężem podczas wizyty w Urzędzie Miejskim w Tykocinie oznajmili, że w sprawie dotyczącej odmowy umorzenia nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego z decyzji z 8 lutego 2023 r. zawnioskowali o umorzenie nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego wraz z odsetkami w części 1/2 i w tej sytuacji zobowiązują się do spłaty pozostałej połowy zadłużenia w ratach, nie podając wysokości rat ani liczby. Ponadto 3 marca 2023 r. wpłynęła prośba skarżącej o uwzględnienie korekty do protokołu z 1 marca 2023 r., w której prosi o umorzenie całości zadłużenia a jeśli jest to niemożliwe to o umorzenie w całości naliczonych odsetek od otrzymanego świadczenia pielęgnacyjnego oraz 1/4 kwoty świadczenia, a pozostałą kwotę chciałaby rozłożyć na raty.

Decyzją zmieniającą z 6 marca 2023 r. Burmistrz Tykocina zmienił decyzję z 8 lutego 2023 r. w ten sposób, że: rozłożył na raty kwotę nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego w wysokości 89.451,62 zł plus ustawowe odsetki za opóźnienie 13.943,19 zł oraz odsetki naliczane do dnia spłaty, a także ustalił układ ratalny zawierający 36 rat.

Skarżąca wniosła odwołanie od powyższej decyzji.

Decyzją z 28 kwietnia 2023 r. nr 406.437/E-9/22/2023 SKO uchyliło zaskarżoną decyzję z 6 marca 2023 r. w całości i umorzyło postępowanie organu I instancji, wskazując, że organ działając w ramach autokontroli orzekł jedynie o rozłożeniu na raty nienależnie pobranego świadczenia z ustawowymi odsetkami, a co za tym idzie nie uwzględnił w całości żądania skarżącej.

Decyzją z 1 czerwca 2023 r. nr 406.583/E-9/22/2023 SKO uchyliło zaskarżoną decyzję z 8 lutego 2023 r. i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia przez organ I instancji. Kolegium wskazało na konieczność ustalenia precyzyjnego żądania skarżącej oraz uzupełnienia materiału dowodowego, po uprzednim zobowiązaniu strony do udokumentowania ponoszonych wydatków.

Ponownie prowadząc postępowania organ I instancji, pismem z 9 czerwca 2023 r. wezwał skarżącą do wykazania oraz udokumentowania podnoszonych przez nią zwiększonych wydatków związanych z utrzymaniem oraz precyzyjnego wyrażenia żądania dotyczącego sposobu spłaty nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego.

Pismem z 19 czerwca 2023 r. skarżąca zwróciła się o umorzenie 50% należności głównej wraz z odsetkami wynikającymi z decyzji Burmistrza Tykocina z 28 czerwca 2022 r. i rozłożenie pozostałej kwoty do spłaty na 48 rat. Skarżąca przedstawiła również m.in. zestawienie bieżących wydatków, orzeczenia o niepełnosprawności (jej i męża), oświadczenie w sprawie uprawiania gospodarstwa rolnego.

Decyzją z 19 lipca 2023 r. nr MGOPS.ŚR.8252.11.13.2013 Burmistrz Tykocina odmówił umorzenia połowy kwoty nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego wraz z odsetkami oraz ustaliło układ ratalny zawierający 36 rat.

Od ww. decyzji odwołanie wniosła skarżąca.

Decyzją z 25 października 2023 r. nr 406.1136/E-9/22/2023 SKO uchyliło zaskarżoną decyzję w całości i ponownie przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia przez organ pierwszej instancji, wskazując na nieprawidłowe wskazanie podstawy prawnej wydanej decyzji (art. 155 k.p.a. - prowadzone postępowanie nie dotyczyło zmiany decyzji w tym trybie), nieuzasadnione wykroczenie przez organ prowadzący postępowanie poza ramy wniosku skarżącej, a także wskazano na konieczność uzupełnienia materiału dowodowego i poddania go szczegółowej analizie w prowadzonym ponownie postępowaniu.

Ponownie prowadząc postępowanie organ I instancji poprzez przeprowadzenie wywiadu środowiskowego ustalił, że łączny dochód rodziny w miesiącu październik 2023 wyniósł 7.207,89 zł netto natomiast zgodnie z listą wydatków załączoną do wywiadu środowiskowego przez skarżącą wynika, że stałe wydatki miesięczne to 6.521,50 zł. Stan zdrowotny państwa R. na chwilę przeprowadzenia wywiadu środowiskowego nie uległ zmianie. Na potwierdzenie listy wydatków załączonych przez stronę nie dołączono żadnych konkretnych faktur ani rachunków, dlatego też przedstawiona kwota została oparta tylko na podstawie oświadczenia skarżącej. Organ ustalił także, że skarżąca wpłaciła kwotę 4.000 zł, która została rozliczona w całości na należność główną.

Pismem z 12 grudnia 2023 r. skarżąca zwróciła się o umorzenie połowy kwoty nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego, wniosła o rozłożenie drugiej połowy na równe raty na okres 48 miesięcy wraz z odsetkami.

Decyzją z 9 stycznia 2024 r., nr MGOPS.ŚR.8252.11.14.2013 Burmistrz Tykocina odmówił umorzenia połowy kwoty nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego wraz z odsetkami wynikającego z decyzji z 28 czerwca 2022 r., która na dzień 9 stycznia 2024 r. wynosiła 85.451,62 zł oraz odmówił rozłożenia na 48 rat pozostałej kwoty. W uzasadnieniu decyzji opisano przebieg toczącego się postępowania, powołano przepisy prawa regulujące kwestie umarzania nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych jak też dokonano analizy sytuacji rodzinnej, osobistej i zdrowotnej Skarżącej, nie znajdując przesłanek uzasadniających zastosowania żądanej ulgi

Od tej decyzji odwołanie wniosła skarżąca, powtarzając argumentację z wcześniejszych odwołań.

Decyzją z 28 marca 2024 r. nr 406.222/E-9/22/2024 SKO utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu organ wskazał, że wynikające z art. 30 ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2024 r. poz. 323, dalej jako: u.ś.r.) przesłanki umorzenia nienależnie pobranych świadczeń to szczególne, o wyjątkowym charakterze okoliczności w zakresie sytuacji życiowej, dochodowej i rodzinnej strony, niemożliwe do przezwyciężenia nawet przy dołożeniu najwyższej staranności i wysiłku. Istotne jest przy tym by okoliczności te były wynikiem czynników obiektywnych, niezależnych od strony. Przepis art. 30 ust. 9 ustawy posiada charakter uznaniowy i organ wydaje decyzję na zasadzie tzw. uznania administracyjnego, przy czym wydanie decyzji musi być poprzedzone zebraniem materiału dowodowego pozwalającego na ustalenie i wnikliwą analizę sytuacji życiowej wnioskodawcy, oraz rozważenie czy zachodzą przesłanki do zastosowania wnioskowanej ulgi.

SKO zauważyło, że organ I instancji w toku ponownego rozpoznawania sprawy ustalił treść żądania skarżącej. Strona sprecyzowała swój wniosek, żądając umorzenia 50% należności głównej wraz z odsetkami i rozłożenie pozostałej kwoty do spłaty na 48 miesięcznych rat. Strona podtrzymała ten wniosek podczas uzupełniającego postępowania prowadzonego przez organ, zakończonego zaskarżoną decyzją. Organ uzupełnił materiał dowodowy w koniecznym zakresie a także dokonał jego oceny.

SKO wskazało, że skarżąca prowadzi gospodarstwo domowe wraz z mężem, oddzielnie od siostry. Siostra skarżącej, uczęszcza do Środowiskowego Domu Samopomocy. Na potrzeby pobytu w Środowiskowym Domu Samopomocy skarżąca, co miesiąc dokłada się do utrzymania w kwocie 500,00 zł. Na dochód gospodarstwa domowego skarżącej składają się emerytury jej i małżonka, wypłacane przez KRUS i ZUS, w łącznej kwocie 5481,55 zł (1374,09 zł, 1534,92 zł, 1573,81 zł, 998,73 zł). Poza tym do dochodu gospodarstwa należy doliczyć dochód z gospodarstwa rolnego w wysokości 2313,90 zł, ustalony zgodnie z art. 5 ust. 8 u.ś.r..

SKO podkreśliło, że skarżąca przedstawiła szczegółowo swoje miesięcznie wydatki w piśmie z 15 listopada 2023 r., łączna ich suma wynosi 6521,50 zł. Do listy wydatków dodano również naprawę samochodu (nieprzewidziane) nie wskazując kwoty oraz "inne nieprzewidziane wydatki". Nie wszystkie z wymienionych wydatków zostały udokumentowane, zatem trudno było przesądzić jednoznacznie czy faktycznie takie kwoty są ponoszone przez gospodarstwo domowe skarżącej. Wątpliwość organu budziło wydatkowanie comiesięcznie kwoty na odzież i obuwie 400 zł czy środki higieny w wysokości 300 zł, ale przyjąć należy, że jest to wybór strony i jeśli co miesiąc takie kwoty przeznaczane są na ten cel to widocznie posiada na to środki finansowe. Kolegium nie kwestionowało odpłatności za leki, natomiast przedłożone przez skarżącą faktury za leki w toku ostatnio przeprowadzonego postępowania przez organ opiewają na kwotę 436,94 zł (4 faktury: na kwotę 93,50 zł z 27 grudnia 2023 r., 191,98 zł (data nieczytelna), 82,16 zł z 29 grudnia 2023 r., 69,30 zł z 29 grudnia 2023 r.).

SKO zaznaczyło, że rozumie iż inflacja zwiększyła koszty życia to porównując wydatki skarżącej zadeklarowane w styczniu 2023 r. (pismo z 20 stycznia 2023 r.) wynosiły one 3.258,50 zł, gdzie inflacja w styczniu kształtowała się na poziomie 16.6 proc. rok do roku, natomiast w grudniu 2023 r. - 6,2 proc. rok do roku, a wydatki strony wykazane w listopadzie 2023 r. (6251,50 zł) były dwukrotnie większe niż wykazane w styczniu 2023 r., przy czym na samą żywność na 2 osoby skarżąca wydatkuje kwotę 3.000 zł, czyli 6 razy więcej niż w styczniu 2023 r., co pomimo zrozumienia panującej inflacji aż taki wzrost wydatków na ten cel budzi zdziwienie

Do materiału dowodowego skarżąca przedłożyła także fakturę na kwotę 514,80 zł za zakup "kształtki ceramicznej podokiennej", a także fakturę za zakupione żarówki oraz lampy sufitowe na kwotę 453,55 zł. Powyższe pozwala na przypuszczenie, że strona przeprowadza drobne prace remontowe. W latach wcześniejszych, jak wynika z zebranego w sprawie materiału dowodowego, strona przeprowadzała remonty w domu (m.in. kuchnia, łazienka, wymiana okien, montaż instalacji fotowoltaicznej). Do akt sprawy skarżąca przedłożyła fakturę z 20 listopada 2023 r. za naprawę samochodu w kwocie 2100 zł, fakturę z 7 czerwca 2023 r. za okulary korekcyjne na kwotę 645 zł, fakturę z 23 października 2023 r. na kwotę 500 zł, faktury z 24 listopada 2024 r.: za aparat słuchowy na kwotę 7120 zł (refundacja z NFZ: 2200 zł, udział własny pacjenta: 4920 zł) oraz ładowarkę do aparatów słuchowych na kwotę 250 zł.

Z dokumentacji wynika, że strona orzeczeniem z 7 czerwca 2023 r. nr 2147.2023 wydanym przez Miejski Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności została zaliczona do lekkiego stopnia niepełnosprawności. Orzeczenie wydano na stałe. Strona wymaga systematycznego leczenia i okresowej kontroli lekarskiej. Ogólny stan zdrowia pogorszył się.

S. R. orzeczeniem z dnia 24 kwietnia 2023 r. Miejskiego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Białymstoku został zaliczony do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności. Orzeczenie zachowuje ważność do 30 kwietnia 2026 r. Wymaga systematycznego leczenia i okresowej kontroli lekarskiej. Ogólny stan zdrowia pogorszył się.

SKO wskazało, że w orzecznictwie podkreśla się, że szczególnie uzasadnione okoliczności winny stanowić zdarzenia nadzwyczajne, na które zobowiązany do zwrotu świadczeń nie ma wpływu, a zaistnienie których wyłącza lub ogranicza możliwość wykonania zobowiązania lub też doprowadziłoby do takiego pogorszenia sytuacji rodziny, że zostałaby ona narażona na niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb bytowych, ponieważ instytucja umorzenia nienależnie pobranych świadczeń ma charakter wyjątkowy. Takie okoliczności nie zaistniały w przedmiotowej sprawie.

W skardze na powyższą decyzję skarżąca zarzuciła jej naruszenie przepisów postępowania: art. 7, 8 oraz 11 k.p.a., a także art. 30 ust. 9 u.ś.r. poprzez naruszenie zasady prawdy obiektywnej poprzez błędną ocenę sytuacji materialnej skarżącej, zasady prowadzenie postępowania w sposób budzący zaufanie do władzy publicznej, zasady braku wyjaśnienia zasadności przesłanek, którymi kierowano się przy załatwieniu sprawy i braku rzetelnego ustalenia stanu materialnego skarżącej. Wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i decyzji ją poprzedzającej.

W uzasadnieniu skargi skarżąca podkreśliła, że nieprawdziwie został oceniony jej status materialny. Skarżąca z mężem korzystali z pobytów w sanatoriach, ale były to pobyty finansowane przez NFZ. Inwestycje poczynione w celu modernizacji domu miały miejsce w latach 2018 - 2020. Skarżąca ponownie wskazała, że zarówno ona jak i jej mąż są osobami schorowanymi i w wieku ponad 65 lat, nie mogą podjąć zatrudnienia. Skarżąca i jej mąż nie są w stanie także gospodarować na posiadanej ziemi. Instalację fotowoltaiczną skarżąca zainstalowała dzięki programowi "Czyste powietrze". Zdaniem skarżącej ze strony organu brakowało empatii i zrozumienia sytuacji w jakiej znalazła się skarżąca. Nie uwzględniono faktu, że w przeważającej części uzyskane świadczenie pielęgnacyjne zostało wydane na dostosowanie domu do potrzeb osoby niepełnosprawnej, dowożenia jej do lekarzy. Przy utrzymaniu w mocy zaskarżonej decyzji małżonkom pozostałoby na utrzymanie 2434,57 zł. Skarżąca powołała w skardze orzecznictwo sądów administracyjnych, z którego wynika m.in., że decyzja wydana na postawie art. 30 ust. 9 u.ś.r. jest decyzją uznaniową, a organ w ogóle nie przewidywał możliwości zastosowania ulgi.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. SKO podkreśliło, że uzasadnienie skargi zawiera powtórzenie argumentów zawartych w odwołaniu od decyzji I instancji, do których organ odniósł się w zaskarżonej decyzji. SKO ponownie podkreśliło, że instytucja umorzenia ma charakter wyjątkowy.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył, co następuje:

Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Materialnoprawną podstawą orzekania w niniejszej sprawie są przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zgodnie z art. 30 ust. 9 u.ś.r. organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Rozstrzygnięcie w przedmiocie umorzenia należności następuje w ramach uznania administracyjnego, co oznacza, że nawet jeżeli ziszczą się szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny to organ ma możliwości rozstrzygnięcia, czy i w jakiej wysokości ulga może zostać zastosowana (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 7 czerwca 2023 r., I OSK 1478/22, dostępny na stronie: https://orzeczenia.nsa.gov.pl , dalej jako: CBOSA).

Konsekwencją takiego charakteru decyzji wydawanej w powyższym przedmiocie jest ograniczony zakres sądowej kontroli legalności takiego aktu. Jak wskazał NSA w wyroku z 27 października 2020 r. (I OSK 1011/20, CBOSA) sądowa kontrola decyzji uznaniowej polega na zbadaniu, czy przed podjęciem tej decyzji, orzekający organ administracji publicznej dysponował niezbędnym materiałem dowodowym uzasadniającym rozstrzygnięcie sprawy, czy dokonał wszechstronnej oceny okoliczności faktycznych istotnych dla takiego rozstrzygnięcia, a także, czy rozważył wszelkie okoliczności mogące mieć wpływ na wybór możliwości rozstrzygnięcia. Zwrócić przy tym należy uwagę, że sąd administracyjny nie ocenia decyzji uznaniowej z punktu widzenia jej słuszności (por. wyrok WSA w Krakowie z 14 listopada 2012 r., III SA/Kr 3/12, CBOSA).

Przesłanką zastosowania art. 30 ust. 9 u.ś.r. jest wystąpienia szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny. Naczelny Sąd Administracyjny zaznaczył w powołanym powyżej wyroku, że pojęcie szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny obejmuje całokształt sytuacji materialnej, zdrowotnej i życiowej wnioskodawcy, istniejącej w chwili podejmowania decyzji. Szczególnie uzasadnionymi okolicznościami będą więc takie okoliczności, które są nieprzewidywalne, rzadko zdarzające się albo takie, których nie sposób przewidzieć. Innymi słowy, szczególnymi okolicznościami w rozumieniu omawianej regulacji są np. wypadki losowe - np. wypadek komunikacyjny, klęska żywiołowa, ciężka choroba, ale i splot różnych okoliczności, w tym kalectwo, obiektywny i stały brak jakichkolwiek możliwości zarobkowych itp. Za niezasadne uznaje się umorzenie należności w stosunku do osób, które co prawda deklarują, że znajdują się w trudnej sytuacji majątkowej, ale jednocześnie posiadają obiektywną zdolność do pracy i do uzyskiwania dochodu pozwalającego na zapewnienie odpowiedniego poziomu życia. Kłóciłoby się to bowiem z fundamentalną dla prawa socjalnego zasadą subsydiarności (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 4 listopada 2022 r., sygn. akt I SA/Wa 1474/22, CBOSA).

Z tego też względu organ administracji publicznej w prowadzonym postępowaniu powinien ustalić i ocenić całokształt sytuacji materialnej, zdrowotnej i życiowej osoby oraz jej rodziny ubiegającej się o zastosowanie ulgi w kwestii zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Zebrany w sprawie materiał dowodowy powinien odzwierciedlać stan majątkowy, rodzinny, wiek, stan zdrowia (np. występującą niepełnosprawność czy długotrwałe, przewlekłe choroby, wydatki ponoszone w związku z opieką medyczną), ewentualne wydatki rodziny związane z edukacją lub korzystaniem z dodatkowych (pozaszkolnych) zajęć np. edukacyjnych czy sportowych.

W orzecznictwie podkreśla się, że przesłanka "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny" obejmuje przede wszystkim te przypadki, w których zachodzi duże prawdopodobieństwo, że egzekucja nienależnie pobranego świadczenia może spowodować następstwa niedające się pogodzić z zasadą ochrony godności człowieka, w szczególności przez uniemożliwienie rodzinie świadczeniobiorcy funkcjonowania na poziomie minimum egzystencji (por. wyrok NSA z 16 kwietnia 2020 r., I OSK 941/19 oraz z 8 marca 2013 r., I OSK 1659/12). Jeżeli organ uzna, że w danym przypadku istnieje takie ryzyko, to powinien w dalszej kolejności rozważyć możliwość udzielenia ulgi w części bądź ustalić, czy wystarczające jest rozłożenie płatności na raty, ewentualnie odroczenie terminu płatności.

Na początku należy podkreślić, że sąd ma świadomość, że skarżąca znajduje się w dość trudnej sytuacji życiowej. Jest osobą starszą, schorowaną, prowadzi gospodarstwo domowe ze schorowanym mężem. Jednak organy bardzo skrupulatnie przeanalizowały sytuację materialną skarżącej i trudno uznać, że jest ona nadzwyczajnie ciężka.

Jak ustaliło SKO, na dochód gospodarstwa domowego skarżącej składają się emerytury jej i małżonka, wypłacane przez KRUS i ZUS, w łącznej kwocie 5481,55 zł (1374,09 zł, 1534,92 zł, 1573,81 zł, 998,73 zł). Poza tym do dochodu gospodarstwa skarżącej należy doliczyć dochód z gospodarstwa rolnego w wysokości 2313,90 zł. Miesięczny dochód gospodarstwa skarżącej wynosi 7795,45 zł. SKO ustaliło, że siostra skarżącej przebywa w Środowiskowym Domu Samopomocy, a siostra co miesiąc dokłada się do utrzymania domu w kwocie 500,00 zł.

Skarżąca przedstawiła szczegółowo swoje miesięcznie wydatki w piśmie z 15 listopada 2023 r., łączna ich suma wyniosła 6521,50 zł. Składało się na nią: gaz (butla) - 80 zł, woda i ścieki - 73 zł, odpady komunalne (kosz) - 54 zł, telefon - 40 zł, leki jej i małżonka - 800 zł, prąd i światło - obecnie nie ma faktur, żywność (2 osoby) - 3000 zł, środki higieny (proszki, płyny, pasty) - 300 zł, odzież, obuwie - 400 zł, ubezpieczenie domu - 774 zł/rok, miesięcznie - 64,50 zł, ubezpieczenie samochodu 1050 zł/rok, miesięcznie 87,50 zł, benzyna do samochodu - 500 zł, "podatek za Tykocin" - 1169 zł/rok, 97,50 zł miesięcznie, węgiel ekogroszek - 6 ton po 2000 zł - miesięcznie ok. 1025 zł. Do listy wydatków dodano również naprawę samochodu (nieprzewidziane) nie wskazując kwoty oraz "inne nieprzewidziane wydatki".

W kwestii oceny wydatków sąd zgodził się z SKO. Części ww. wydatków nie została udokumentowana, zatem trudno jednoznacznie stwierdzić czy rzeczywiście są one ponoszone przez gospodarstwo domowe skarżącej. SKO podkreśliło, że skarżąca w styczniu 2023 r. swoje wydatki wyliczyła na 3.258,50 zł, natomiast już w grudniu tego samego roku były one prawie dwukrotnie wyższe. Skarżąca wskazywała, że inflacja zwiększyła koszty życia, jednak, jak trafie zauważyło SKO inflacja w styczniu kształtowała się na poziomie 16,6 proc. rok do roku, natomiast w grudniu 2023 r. - 6,2 proc. rok do roku. Zdaniem sądu tak wielki wzrost wydatków może budzić uzasadnione wątpliwości.

Należy zgodzić się, że zwrot pobranych świadczeń nie pozostanie bez wpływu na sytuację życiową rodziny skarżącej. Jednak pozostawienie w dyspozycji strony środków nienależnych byłoby sprzeczne z interesem społecznym. Gospodarstwo domowe skarżącej dysponuje stałym dochodem w wysokości 7795,45 zł, także posiadanie gospodarstwa rolnego, które może zostać oddane w płatną dzierżawę (obecnie córka wraz z mężem dzierżawi bezpłatnie ww. gospodarstwo rolne), uzasadnia odmowę zastosowania ulgi w postaci umorzenia połowy kwoty nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego wraz z odsetkami oraz odmowy rozłożenia na 48 rat pozostałej kwoty. Należy także zauważyć, że sytuacja finansowa skarżącej uległa zmianie (poprawie), bowiem na etapie składania wniosku o umorzenie, S. R. nie był uprawniony do świadczenia emerytalnego, gdzie obecnie z tego tytułu otrzymuje dochód w łącznej wysokości 2572,54 zł, co z pewnością wpływa na poprawę sytuacji finansowej gospodarstwa domowego.

Należy mieć świadomość, że zobowiązanie do zwrotu świadczeń przez stronę leży w najlepiej rozumianym interesie społecznym. Były to bowiem świadczenia nienależnie pobrane. Środki te powinny wrócić do systemu pomocy społecznej, który ciągle jest niedoinwestowany.

Kwota świadczeń, do zwrotu których zobowiązano skarżącą wynosi 85.451,62 zł plus odsetki. Rzeczywiście jednorazowa zapłata takiej sumy byłaby olbrzymim obciążeniem dla skarżącej. Jednak nie przekreśla to możliwości samego zwrotu, który może nastąpić w częściach. Należy przy tym uwzględnić, że przepis art. 30 ust. 9 u.ś.r. przewiduje różne formy udzielenia ulgi w spłacie nienależnie pobranych świadczeń. Tym samym uznanie, że skarżąca nie spełnia warunków do przyznania ulgi w przedmiotowym zakresie, nie oznacza definitywnego zamknięcia drogi do ubiegania się o udzielenie takiej ulgi, która pozostawać będzie adekwatną do aktualnej sytuacji rodzinnej i majątkowej.

Zarzuty skargi w ocenie sądu są bezzasadne i nie zasługują na uwzględnienie - nie zostały naruszone przepisy art. 7, art. 11 k.p.a.- organ prawidłowo ustalił stan faktyczny, obszernie wyjaśnił powody wydanego rozstrzygnięcia, prawidłowo ocenił sytuację materialną skarżącej, prawidłowo zinterpretował przepisy (przede wszystkim art. 30 ust. 9 u.ś.r.) i dokonał prawidłowej subsumcji stanu faktycznego po hipotezę normy prawnej. W szczególności zaś nie doszło do przekroczenia granic uznania administracyjnego. Powoływane w skardze okoliczności dotyczące stanu zdrowia oraz sytuacji majątkowej skarżącej były brane przez organ pod uwagę.

Nie jest zasadny także zarzut naruszenia art. 8 k.p.a., a więc zasady budowania zaufania do władzy publicznej. Dla oceny legalności rozstrzygnięcia podjętego w ramach uznania administracyjnego kluczowe znaczenie ma kwestia poprawności zastosowania art. 7 k.p.a., tak jako źródła zasady prawdy materialnej, jak i dyrektywy rozstrzygnięcia sprawy administracyjnej przez uwzględnienie interesu społecznego i słusznego interesu strony. Tylko w sytuacji niewyjaśnienia wszystkich okoliczności oraz nieuzasadnienia w dostateczny sposób wyższego wartościowania interesu społecznego nad słusznym interesem strony można mówić o naruszeniu zasady postępowania wyrażonej w art. 8 k.p.a. Z taką jednak sytuacją nie mamy do czynienia w niniejszej sprawie.

Sąd nie ma wątpliwości, że orzekający organ administracji publicznej dysponował niezbędnym materiałem dowodowym uzasadniającym rozstrzygnięcie sprawy oraz dokonał wszechstronnej oceny okoliczności faktycznych istotnych dla takiego rozstrzygnięcia, a także rozważył wszelkie okoliczności mogące mieć wpływ na wybór możliwości rozstrzygnięcia.

Reasumując należy uznać, że skarżąca nie wykazała okoliczności świadczących o szczególnych okolicznościach dotyczącej jej rodziny. Kolegium dokonało dokładnej analizy sytuacji materialnej skarżącej, skarżąca posiada stały dochód, posiada gospodarstwo rolne, które może oddać w płatną dzierżawę.

Biorąc powyższe pod uwagę sąd orzekł na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r. poz. 935).