Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 1788/23
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2024-08-08 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 28 ust 1 pkt 2 art 30 ust 1 i 2
journal: Dz.U. 2022 poz 1205
law: Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j.)

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący sędzia NSA Iwona Bogucka Sędziowie: sędzia NSA Elżbieta Kremer sędzia NSA Maciej Dybowski (sprawozdawca) po rozpoznaniu w dniu 8 sierpnia 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej D.K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 22 lutego 2023 r. sygn. akt II SA/Rz 1073/22 w sprawie ze skargi D.K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnobrzegu z dnia [...] czerwca 2022 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych oddala skargę kasacyjną


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 22 lutego 2023 r., sygn. akt II SA/Rz 1073/22 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie oddalił skargę D. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnobrzegu z dnia [...] czerwca 2022 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych (k. 55, 59-63 akt II SA/Rz 1073/22).

Skargę kasacyjną wywiodła D. K. (dalej skarżąca lub skarżąca kasacyjnie), reprezentowana przez adwokat E. Z., zaskarżyła w całości wyrok II SA/Rz 1073/22 w całości, zarzucając wyrokowi:

I. na podstawie art. 183 § 2 pkt 5 ppsa nieważność postępowania przez pozbawienie skarżącej możności obrony swych praw, polegające na naruszeniu art. 109 ppsa przez przeprowadzenie rozprawy pod nieobecność skarżącej, mimo wniosku skarżącej o jej przesłuchanie na okoliczność całkowitej niezdolności do pracy powstałej przed 16 rokiem życia, jej choroby, objawów choroby, możliwości wykonywania pracy, przyczyn wystąpienia i przebiegu choroby oraz sytuacji życiowej, co pozwala na przyjęcie, że skarżąca wyraźnie zaakcentowała wolę wzięcia czynnego udziału w rozprawie i swobodnego wypowiedzenia się co do okoliczności sprawy, podczas gdy wiedza o jednostkach chorobowych skarżącej, jej upośledzenia umysłowego, jej nieporadności i niezdolności do samodzielnej egzystencji poparte dokumentacją medyczną, zawartą w aktach sprawy pozwalała na przyjęcie, że skarżąca, otrzymując zawiadomienie o terminie rozprawy z adnotacją "stawiennictwo nieobowiązkowe" nie zdała sobie sprawy z konsekwencji swojego niestawiennictwa w postaci orzeczenia kończącego postępowanie bez możliwości wypowiedzenia się co do okoliczności sprawy, skutkiem czego pozbawiono stronę czynnego udziału w postępowaniu;

II. w razie nieuwzględnienia zarzutu nieważności postępowania zarzuciła wyrokowi naruszenie prawa materialnego:

1. art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2009 nr 1 poz. 7 ze zm., dalej upal) przez błędną jego wykładnię i przyjęcie, że przepis ten przewiduje możliwość umorzenia należności uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną, lecz jedynie w odniesieniu do wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego i nie znajduje on zastosowania względem należności powstałych z tytułu zaliczek alimentacyjnych, wypłaconych uprawnionemu na podstawie ustawy z 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz o zaliczce alimentacyjnej [Dz.U. z 2005 r. nr 86 poz. 732 ze zm. - dalej ustawa z 2005 r.], tym samym przepis ten nie ma zastosowania w opisywanej sprawie, podczas gdy judykatura stoi na stanowisku, że art. 30 ust. 2 upal pojęciem "funduszu alimentacyjnego" obejmuje również należności powstałe pod rządami ustawy z 2005 r.;

2. art. 30 ust. 1 upal przez błędne jego zastosowanie prowadzące do konstatacji, że mimo bardzo trudnej sytuacji dłużnika alimentacyjnego art. 30 ust. 2 upal nie stanowi samodzielnej ani dodatkowej przesłanki umorzenia należności powstałych z tytułu zaliczek alimentacyjnych, ponieważ jedyną i konieczną przesłanką umorzenia należności wypłaconych z tytułu zaliczek jest skuteczna egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów, prowadzona przez okres minimum 3 lat.

Skarżąca kasacyjnie wniosła o: uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, ewentualnie jeżeli Sąd uzna, że zostały spełnione przesłanki z art. 188 ppsa, uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i uchylenie decyzji I i II instancji; zasądzenie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, oświadczając że nie zostały uiszczone w całości ani w części; zrzekła się rozprawy, wnosząc o rozpoznanie na posiedzeniu niejawnym (k. 76-83 akt II SA/Rz 1073/22).

Odpowiedzi na skargę kasacyjną nie wniesiono.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

W świetle art. 183 ppsa, Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej i bierze z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania; bada przy tym wszystkie podniesione przez skarżącego zarzuty naruszenia prawa (uchwała pełnego składu Naczelnego Sądu Administracyjnego z 26 października 2009 r. sygn. akt I OPS 10/09, ONSAiWSA 2010/1/1). W sprawie nie zachodzą przesłanki nieważności postępowania.

Według art. 193 zdanie drugie ppsa, w brzmieniu obowiązującym od 15 sierpnia 2015 r., uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej. W ten sposób wyraźnie określony został zakres, w jakim Naczelny Sąd Administracyjny uzasadnia z urzędu wydany wyrok w przypadku, gdy oddala skargę kasacyjną. Regulacja ta, jako mająca charakter szczególny, wyłącza przy tego rodzaju rozstrzygnięciach odpowiednie stosowanie do postępowania przed tym Sądem wymogów dotyczących elementów uzasadnienia wyroku, przewidzianych w art. 141 § 4 w zw. z art. 193 zd. pierwsze ppsa. Mając to na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny mógł zrezygnować z przedstawienia pełnej relacji co do przebiegu sprawy i sprowadzić swoją dalszą wypowiedź już tylko do rozważań mających na celu ocenę zarzutów postawionych wobec wyroku Sądu pierwszej instancji.

Zakres rozpoznawania sprawy wyznacza strona wnosząca skargę kasacyjną przez wskazanie podstaw kasacyjnych. Strona, która kwestionuje orzeczenie wojewódzkiego sądu administracyjnego wnosząc skargę kasacyjną, obowiązana jest wskazać przepisy prawa materialnego lub przepisy postępowania, które - jej zdaniem - zostały naruszone przez Sąd I instancji (art. 174 i 176 ppsa). Przytoczenie podstaw kasacyjnych winno polegać na wskazaniu konkretnych przepisów, konkretnego aktu normatywnego i stopnia ich naruszenia. Ma to istotne znaczenie, bowiem zgodnie z art. 183 § 1 ppsa sąd II instancji jest związany granicami skargi kasacyjnej, a z urzędu bierze pod uwagę tylko nieważność postępowania (postanowienie NSA z 24. 11.2004 r. OSK 948/04; wyrok NSA z 19.1.2012 r. II GSK 1449/10, aprobowane przez J. Drachala, A. Wiktorowską, R. Stankiewicza w: red. R. Hauser, M. Wierzbowski, Prawo o postępowaniu administracyjnym. Komentarz, C.H. Beck 2023, s. 897, nb 19).

Skarżąca kasacyjnie nie postawiła zarzutu dotyczącego błędnej akceptacji zaskarżonym wyrokiem stanu faktycznego, ustalonego przez Kolegium, co czyni ów stan faktyczny wiążącym dla Naczelnego Sądu Administracyjnego. Skarżąca kasacyjnie nie wskazała także jako wzorca kontroli art. 7 i 77 § 1 kpa, w zakresie uznania administracyjnego, co uniemożliwiało kontrolę w tej materii.

Zarzut naruszenia art. 183 § 2 pkt 5 ppsa nie zasługiwał na uwzględnienie.

Nieważność postępowania wskutek pozbawienia strony możności obrony swych praw zachodzi wówczas, gdy strona, wbrew swej woli, została faktycznie pozbawiona możności działania. Ten przejaw nieważności występuje wówczas, gdy na skutek wadliwości procesowych sądu lub strony przeciwnej strona nie mogła brać i rzeczywiście nie brała udziału w postępowaniu lub jego istotnej części (pogląd ten jest podzielany zarówno przez sądy administracyjne - postanowienie NSA z 18.5. 2018 r. I FSK 1544/17; wyrok NSA z 17.5.2018 r. II GSK 20/18, cbosa; jak i przez Sąd Najwyższy - postanowienie SN z 26.1.2012 r. I UK 272/11, Lex 1215416). Warunkiem zaistnienia tej przesłanki jest sytuacja, gdy zaistniałe uchybienie procesowe godzi bezpośrednio w istotę procesu stawiając pod znakiem zapytania spełnienie jego celu w konkretnym przypadku (W. Piątek w: A. Skoczylas, P. Szustakiewicz, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, C.H. Beck 2023, s. 402, do art. 183 § 2 nb 12).

W przedmiotowej sprawie sytuacja taka nie miała miejsca - skarżąca została prawidłowo zawiadomiona o terminie rozprawy, otrzymując także właściwe pouczenie (k. 43-45, 52 akt II SA/Rz 1073/22). Skarżąca miała możliwość uczestniczenia w rozprawie; nie wniosła o odroczenie rozprawy. Sąd administracyjny nie prowadzi dowodu z zeznań stron (art. 106 § 3 ppsa). Stan zdrowia skarżącej, w tym orzeczenie Komisji Lekarskiej ZUS Nr [...] z [...] kwietnia 2020 r., wskazujące na całkowitą niezdolność do pracy do [...] lutego 2025 r., był Sądowi znany na podstawie kserokopii stosownych dokumentów (wszystkie błędnie oznaczone nr 1 - załączonych do wniosku z 10 lutego 2022 r.); faktur i paragonów za leki wykupione przez skarżącą (błędnie oznaczone nr 5, 6); opinii sądowo-lekarskiej uzupełniającej z [...] stycznia 2022 r., zaświadczeń lekarskich i faktury za leki (błędnie oznaczone nr 1 - załączonych do odwołania); załączonych do akt sądowych (k. 8-11, 15-30v, 53 akt II SA/Rz 1073/22). W kontrolowanej sprawie nie doszło do naruszenia art. 109 ppsa. Sposób sporządzenia pism w postępowaniu administracyjnym i sądowoadministracyjnym wskazuje, że skarżąca korzystała z pomocy osoby trzeciej, o dużej kulturze prawnej, nie uczestnicząc w rozprawie, mogła złożyć kolejne pismo po otrzymaniu zawiadomienia o rozprawie wraz ze stosownym pouczeniem.

Sytuacja w której zapadł wyrok z 24.2.2022 r. I GSK 2312/18 była szczególna: Pełnomocnik skarżącej Spółki w dniu 9 czerwca 2017 r. poinformowała Sąd I instancji, że niezdolność pełnomocnika do pracy trwa nadal i uwarunkowana jest znacznymi ograniczeniami w poruszaniu się, tym bardziej zważywszy na odległość między miejscem zamieszkania pełnomocnika Spółki a siedzibą Sądu. Z tej przyczyny pełnomocnik wskazała, że nie ma możliwości stawić się w Sądzie, wyznaczyć pełnomocnika substytucyjnego oraz zapewnić stronie możliwość zapewnienia merytorycznej pomocy prawnej na rozprawie. W dniu 12 czerwca 2017 r. odbyło się posiedzenie Sądu. Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku I GSK 2312/18 ocenił skutki przeprowadzenia rozprawy mimo że pełnomocnik skarżącej czynności złożenia wniosku o odroczenie rozprawy dokonał ze szczególną starannością.

W sprawie kontrolowanej (II SA/Rz 1073/22) stan faktyczny był zgoła odmienny. Skarżąca nie wnosiła o odroczenie rozprawy. Sam wniosek o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z przesłuchania skarżącej "na okoliczność całkowitej niezdolności do pracy powstałej przez 16 rokiem życia, mojej choroby, objawów choroby, możliwości wykonywania pracy, przyczyn wystąpienia i przebiegu choroby oraz sytuacji życiowej", zgłoszony w skardze (k. 4 akt II SA/Rz 1073/22), nie stanowił przesłanki do odroczenia rozprawy, ani też nie mógł zostać uwzględniony (art. 106 § 3 ppsa). Brak postanowienia oddalającego ów wniosek w protokole rozprawy nie stanowi naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, skoro ustalenia w tej materii poczynione przez organy obu instancji mogły być ocenione przez Sąd I instancji na podstawie zgromadzonych w aktach administracyjnych i sądowych kserokopii dokumentów.

Zarzut naruszenia art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2022 r. poz. 1205 - w brzmieniu obowiązującym w dacie wydania zaskarżonej decyzji; art. 133 § 1 ppsa; J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, LexisNexis 2012, s. 343-344, uw. 1, zgodnie z zasadą tempus regit actum), okazał się niezasadny. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego dominuje pogląd, że art. 30 ust. 2 upal nie znajduje zastosowania do zaliczek alimentacyjnych wypłaconych na podstawie ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz o zaliczce alimentacyjnej (Dz.U. z 2005 r. nr 86 poz. 732 ze zm.). Pogląd ten w pełni aprobuje doktryna. Wójt właściwy wierzyciela (art. 30 ust. 2 upal) władny jest jedynie decydować o odstąpieniu od żądania zwrotu należności "z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego" w rozumieniu upal, a więc nie może procedować co do świadczeń podlegających reżimom ustawy z 2005 r. i ustawy z 18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym (Dz.U. z 1991 r. nr 45 poz. 200 ze zm., dalej ustawa z 1974 r.; A. Korcz-Maciejko w: A. Brzeźna, M. Gajda-Durlik, A. Korcz-Maciejko, Ustawa o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Komentarz, C.H. Beck 2019, nb 4 do art. 30 upal). Poglądy te Naczelny Sąd Administracyjny w niniejszym składzie podziela.

Nieusprawiedliwiony okazał się zarzut naruszenia art. 30 ust. 1 upal. W ustępie 1 art. 30 upal przewidziano możliwość umorzenia należności z tytułu z tytułu świadczenia z funduszu alimentacyjnego, z tytułu zaliczek alimentacyjnych oraz należności powstałe z tytułu świadczeń alimentacyjnych wypłaconych na podstawie ustawy z 1974 r. Kompetencję w tej sprawie ma organ właściwy dłużnika. Regulacja ta stanowi instrument służący zachęcaniu dłużników do terminowego regulowania dochodzonych w postępowaniu cywilnym należności alimentacyjnych. [...] Regulacja art. 30 ust. 1 upal uzależnia wysokość potencjalnego umorzenia wyłącznie od długości trwania skutecznej egzekucji; w tym przypadku nie ma znaczenia sytuacja dochodowa ani rodzinna dłużnika (G. Krawiec, Ustawa o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Komentarz, Wydawnictwo C.H.Beck 2022, s. 154-155, nb 1-3 do art. 30 upal). Naczelny Sąd Administracyjny w niniejszym składzie poglądy te podziela.

Na podstawie art. 184 ppsa skargę kasacyjną należało oddalić.

Z odrębnym wnioskiem o przyznanie wynagrodzenia za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy, wraz z właściwym oświadczeniem, pełnomocnik z urzędu winna wystąpić do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie (art. 258 § 2 pkt 8 ppsa).