Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 222/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2024-05-17 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: oddalono skargę
Powołane przepisy: article: ART.  3  par. 1, art. 134  par. 1, art. 151
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: Art. 1  par. 1  i 2
journal: Dz.U. 2019 poz 2167
law: Ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych - tekst jedn.
article: Art. 17
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
article: Art. 21 , art. 23, art. 27, art. 129, art. 130
journal: Dz.U. 2020 poz 1359
law: Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1359).

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: SWSA Katarzyna Marasek-Zybura (spr.) Sędziowie: SWSA Elżbieta Czarny-Drożdżejko ASR WSA Ewelina Dziuban po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 17 maja 2024 r. sprawy ze skargi M. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia 11 grudnia 2023 r. znak SKO.ŚR/4111/827/2023 w sprawie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 22 grudnia 2023 r. znak: SKO.Śr/4111/827/2023, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie, działając na podstawie art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 390, dalej: u.ś.r.) oraz art.138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 572 z późn. zm., dalej: k.p.a.), utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy K. z dnia 26 czerwca 2023 r. nr GOPS 5222/3/22 orzekającej o odmowie przyznania M. C. (dalej: skarżąca) prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, mężem – M. C.

Powyższe decyzje zostały wydane w następującym stanie faktycznym i prawnym.

Organ I instancji wyjaśnił, że w dniu 4 lutego 2022 r. do organu wpłynął wniosek skarżącej o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z rezygnacją z zatrudnienia na okoliczność sprawowania stałej i bezpośredniej opieki nad niepełnosprawnym mężem. Ustalono, że skarżąca do 31 grudnia 2021 r. korzystała ze świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki nad mężem legitymującym się orzeczeniem komisji lekarskiej ZUS, gdzie ustalono, że mąż skarżącej jest niezdolny do samodzielnej egzystencji do 31 grudnia 2021 r.

Dalej organ wskazał, że bezsporne w przedmiotowej sprawie jest, że mąż skarżącej jest osobą legitymującą się orzeczeniem lekarza Orzecznika ZUS z dnia 26 stycznia 2022 r., na mocy którego jest niezdolny do samodzielnej egzystencji do 31 grudnia 2023 r. oraz orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym z dnia 26 kwietnia 2023 r. sygn. akt [...] wydanym do 31 lipca 2025 r.

Wskazano również na ustalenia poczynione podczas rodzinnego wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 8 lutego 2022 r. Ustalono wówczas, że skarżąca nie podejmuje zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania stałej i bezpośredniej opieki nad niepełnosprawnym mężem.

Mąż skarżącej w wyniku nieszczęśliwego wypadku doznał urazu czaszkowo mózgowego, co spowodowało niedowład piramidowy prawostronny, zaburzenia mowy. Ponadto w miesiącu lutym 2019 r. w związku z wykryciem złośliwego nowotworu przeszedł operację orchideoktomii prawostronnej, kolejno kraniotomię czołowo skroniową, co znajduje odzwierciedlenie w zaświadczeniu lekarskim oraz zostało potwierdzone w trakcie wywiadu środowiskowego. Dostarczona przez skarżącą ocena wg skali Barthel wskazuje 60 punktów, co oznacza, że mąż skarżącej jest tylko częściowo niesamodzielny i przy niewielkiej pomocy chory może funkcjonować samodzielnie.

Organ I instancji wskazał także, że wywiad środowiskowy uzupełniający przeprowadzony w dniu 8 lutego 2022 r. potwierdził, że stan zdrowia męża skarżącej wymaga zabezpieczenia i świadczenia pomocy ze strony współmałżonki poprzez wykonywanie następujących czynności: przygotowanie posiłków, monitorowanie podawania leków, robienie zakupów, utrzymanie czystości mieszkania, pranie, towarzyszenie podczas załatwiania spraw urzędowych oraz wizyt lekarskich, pomaganie w utrzymaniu higieny osobistej, zapinanie pasków, guzików i zamków w odzieży, asekurowanie przy wchodzeniu i schodzeniu ze schodów, świadczenie pomocy przy ataku padaczki.

Z wywiadu wynika, że mąż skarżącej jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym potrzebującą wsparcia w czynnościach takich jak spożywanie posiłków (potrzebuje pomocy w krojeniu, smarowaniu masłem itp.), potrzebuje pomocy przy czynnościach osobistych w utrzymywaniu higieny osobistej, w korzystaniu z toalety, w wchodzeniu i schodzeniu po schodach. Jest zupełnie zależny w czynnościach takich jak mycie, kąpiel całego ciała oraz w ubieraniu się i rozbieraniu. Organ nadmienił także, że na gospodarstwo domowe skarżącej i jej męża składa się sześć osób, w tym czwórka dzieci. W tym samym domu mieszka również matka męża skarżącej i jej mąż.

Organ I instancji stwierdził, że z akt sprawy wynika, że mąż skarżącej wymaga bardziej czynności wspierających, aniżeli opieki o charakterze "stałym" lub "długoterminowym". Organ I instancji podniósł także, że z przeprowadzonego wywiadu alimentacyjnego wynika, że trudnością w podjęciu zatrudnienia przez skarżącą jest opieka nad małoletnimi dziećmi (1 rok i 3 lata), niżeli same czynności opiekuńcze, których potrzebuje mąż. Tymczasem organ podejmując decyzje w przedmiotowej sprawie nie może kierować się takimi kryteriami, jak potrzeba ochrony macierzyństwa, gdyż przedmiotem orzekania jest stopień wymagalności opieki i pomocy osoby niepełnosprawnej.

Natomiast w rozpatrywanej sprawie niepełnosprawny nie jest osobą na tyle zależną, że skarżąca musi rezygnować z aktywności zawodowej. W opinii organu mąż skarżącej może skorzystać z dziennych domów samopomocy, tym bardziej, że placówka taka funkcjonuje na terenie Gminy K., w niedalekiej odległości od miejsca zamieszkania chorego i zapewnia przez 5 dni w tygodniu kilkugodzinną opiekę oraz transport uczestników. W tym czasie skarżąca może podjąć zatrudnienie, gdyż opieka, jaką świadczy na rzecz męża nie wymaga jej stałej obecności.

Ponadto organ I instancji wskazał, że drugą przesłanką przemawiającą za odmową prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest data powstania niepełnosprawności męża skarżącej. Mąż skarżącej legitymuje się orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS z dnia 26 stycznia 2022 r oraz wyrokiem sądowym sygn. akt [...] z dnia 26 kwietnia 2023 r. Z treści materiałów dowodowych wynika, że mąż skarżącej jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, a niepełnosprawność istnieje od 12 lipca 2018 r. Ponieważ mąż skarżącej urodził się w roku 1980 stwierdzono, że status osoby niepełnosprawnej w stopniu znacznym uzyskał po ukończeniu osiemnastego roku życia. Z uwagi na powyższe organ I instancji stwierdził niespełnienie przesłanki z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych.

W odwołaniu wniesionym od ww. decyzji skarżąca zarzuciła: 1) naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wydanie przedmiotowej decyzji poprzez zastosowanie normy prawnej art. 17 ust. 1b u.ś.r. bez uwzględnienia okoliczności, iż na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP, oraz 2) naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną przez skarżącą, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie uznało wniesione odwołanie za nieuzasadnione i opisaną na wstępie decyzją orzekło o utrzymaniu w mocy decyzji organu I instancji.

W uzasadnieniu decyzji organ wyjaśnił, że wyrokiem z dnia 21 października 2014 r., sygn. K 38/13, Trybunał Konstytucyjny orzekł, iż art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Organ zwrócił uwagę, że w orzecznictwie sądów administracyjnych podnosi się, że skutkiem tego wyroku jest zmiana zakresu zastosowania art. 17 ust. 1b u.ś.r. odnośnie treści w nim ujętej, ponieważ zakwestionowana norma została ostatecznie wyeliminowana z systemu prawnego, co oznacza, że dalsze stosowanie tego przepisu wraz z normą prawną uznaną za niekonstytucyjną prowadzi do niedopuszczalnego - z punktu widzenia zasady równości - ukształtowania sytuacji prawnej opiekunów dorosłych osób niepełnoprawnych. Norma prawna uznana za niekonstytucyjną stanowi wadliwą podstawę prawną, a wydana na takiej podstawie prawnej decyzja administracyjna również musi być uznana za wadliwą. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego jest wyrokiem zakresowym, nie wywołuje więc skutku określonego w art. 190 ust. 1 i 3 Konstytucji RP, tj. utraty mocy obowiązującej zakwestionowanego aktu normatywnego. Powoduje jednak konieczność takiej wykładni przepisów, aby jej wynik nie był sprzeczny ze stanowiskiem zaprezentowanym w przywołanym wyroku Trybunału Konstytucyjnego.

W świetle powyższego należy przyjąć, że w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała nie później, niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do 25. roku życia, przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. jest zgodny z Konstytucją i brak jest przeszkód prawnych do jego stosowania. W stosunku zaś do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności i w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. Z tego względu Kolegium uznało, że stanowisko organu I instancji w zakresie uznania, że w analizowanej sprawie nie jest możliwe przyznanie wnioskowanego świadczenia z powodu niespełnienia przesłanki wynikającej z art. 17 ust. 1b u.ś.r. jest nieprawidłowe.

Pomimo jednak powyższego, po analizie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, Kolegium stwierdziło, że w przedmiotowej sprawie nie zostały spełnione wszystkie przesłanki warunkujące przyznanie wnioskowanego świadczenia.

Kolegium zaznaczyło, że świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku żony względem męża. Świadczenie pielęgnacyjne, skierowane jest nie do wszystkich opiekunów osób niepełnosprawnych, a tylko tych spełniających określone ustawowo warunki tj. takich, które zmuszone są zrezygnować z aktywności zawodowej właśnie w celu sprawowania czynności opiekuńczych, przy czym zakres świadczonej pomocy i opieki musi uniemożliwiać podjęcie jakiejkolwiek aktywności zawodowej. Świadczenie pielęgnacyjne ma być rekompensatą za rezygnację z pracy przez osobę aktywną zawodowo i niepodejmowanie przez nią zatrudnienia z uwagi na konieczność opieki nad niepełnosprawną osobą bliską, która takiej opieki wymaga, przy czym zakres sprawowanej osobiście przez opiekuna opieki musi wykluczać możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej.

Z akt sprawy wynika, że w lipcu 2018 r. mąż skarżącej w wyniku nieszczęśliwego wypadku doznał urazu czaszkowo mózgowego, co spowodowało niedowład piramidowy prawostronny, zaburzenia mowy. Ponadto w miesiącu lutym 2019 r. w związku z wykryciem złośliwego nowotworu przeszedł operację orchideoktomii prawostronnej, kolejno kraniotomię czołowo skroniową, co znajduje odzwierciedlenie w zaświadczeniu lekarskim oraz zostało potwierdzone w trakcie wywiadu środowiskowego.

Zdaniem Kolegium zakres opieki sprawowanej przez skarżącą nie ma charakteru tego rodzaju, ażeby zmuszał skarżącą do definitywnej i całkowitej rezygnacji z aktywności zawodowej, nawet w ograniczonym czasowo zakresie. Opieka ta, na co wskazuje zakres usług wynikający ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, sprowadza się w większości do czynności, które de facto stanowią czynności zwykłego dnia codziennego. Podczas wywiadu środowiskowego ustalono, że skarżąca zajmuje się szeroko rozumianym prowadzeniem gospodarstwa domowego (do takich czynności należy robienie zakupów, pranie, sprzątanie i utrzymanie porządku, gotowanie i przygotowywanie posiłków, mycie naczyń, prasowanie, palenie w piecu, prace w ogrodzie, odśnieżanie, płacenie rachunków, załatwianie spraw urzędowych), a spośród czynności higieniczno-opiekuńczych – skarżąca wskazuje na udzielanie pomocy przy codziennej toalecie, kąpieli i utrzymaniu higieny osobistej, w ubraniu się, zapinaniu pasków, guzików i zamków w odzieży. Skarżąca świadczy pomoc przy ataku padaczki i monitoruje podawanie leków, pomaga w domowej rehabilitacji. Ponadto umawia wizyty lekarskie i towarzyszy mężowi podczas tych wizyt, tłumaczy rozumienie mowy męża, realizuje recepty.

Następnie Kolegium wskazało, że zgodnie z zaleceniem Sądu zawartym w wiążącym w sprawie wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 21 grudnia 2022 r. sygn. akt III SA/Kr 1096/22, organ I instancji wystąpił do skarżącej o przedłożenie do akt sprawy wypełnionego przez lekarza lub pielęgniarkę środowiskową formularza - karty oceny stanu pacjenta - wg skali Barthel. Dostarczona przez skarżącą ocena wg skali Barthel jednocześnie wskazuje 60 punktów, co oznacza, że skarżący jest tylko częściowo niesamodzielny i przy niewielkiej pomocy chory może funkcjonować samodzielnie.

Kolegium stwierdziło, że uwzględniając ocenę stanu pacjenta i potrzeby męża skarżącej z uwzględnieniem powyższej skali, zasadnie organ I instancji przyjął, że osoba wymagająca opieki może, przy niedużej pomocy, funkcjonować samodzielnie. Zaznaczono, że w tym samym domu co rodzina skarżącej, mieszka również matka osoby wymagającej opieki i jej mąż.

Ponadto na co słusznie zwrócił uwagę organ I instancji – skarżąca nigdy nie kierowała do Ośrodka Pomocy Społecznej w K. wniosku o objęcie pomocą w formie usług opiekuńczych lub specjalistycznych usług opiekuńczych. Świadczenie usług poprzez instytucje pomocy społecznej nigdy nie było brane pod uwagę przez rodzinę ze względu na obecność i sprawowanie opieki przez skarżącą. Co prawda organ I instancji uznał, że samo świadczenie usług opiekuńczych w miejscu zamieszkania mogłoby być niewystarczające, jednak mąż skarżącej może skorzystać z dziennych domów samopomocy, tym bardziej, że placówka taka funkcjonuje w niedalekiej odległości od miejsca zamieszkania chorego i zapewnia przez 5 dni w tygodniu kilkugodzinną opiekę oraz transport uczestników. W tym czasie skarżąca mogłaby podjąć zatrudnienie, gdyż opieka, jaką świadczy na rzecz męża nie wymaga jej stałej obecności.

Kolegium w pełni podzieliło stanowisko organu I instancji, że czynności takie, jak zakupy, pranie, sprzątanie, gotowanie, mycie naczyń, odśnieżanie, prace w ogrodzie, palenie w piecu, czy też załatwianie spraw urzędowych nie są przypisane wyłącznie rodzinom, w którym funkcjonuje niepełnosprawny członek rodziny. Dotyczą one ogółu społeczeństwa, które na co dzień godzi obowiązki zawodowe z domowymi. Zatem w sytuacji skorzystania przez męża skarżącej z usług opiekuńczych lub dziennego ośrodka wsparcia, skarżąca nie musi rezygnować z podejmowania zatrudnienia. W tym czasie skarżąca może podjąć zatrudnienie, gdyż opieka, jaką świadczy na rzecz męża nie wymaga jej stałej obecności. Z akt sprawy wynika, że mąż skarżącej wymaga bardziej czynności wspierających, aniżeli opieki o charakterze "stałym" lub "długoterminowym". Zdaniem organu skarżąca może spróbować skorzystać z Dziennych Ośrodków Pomocy, czy usług opiekuńczych lub specjalistycznych usług opiekuńczych. Przy współpracy z innymi dorosłymi osobami zamieszkującymi we wspólnym domu można odciążyć skarżącą w sprawowaniu opieki, w takim zakresie, aby mogła podjąć zatrudnienie chociażby w niepełnym wymiarze etatu, tym bardziej, że jest ona osobą w wieku aktywności zawodowej, mogącą się odnaleźć na rynku pracy (38 lat).

Kolegium zgodziło się z organem I instancji, że podstawową trudnością w podjęciu zatrudnienia przez skarżącą jest opieka nad małoletnimi dziećmi (1 rok i 3 lata), niżeli same czynności opiekuńcze, których potrzebuje mąż. Tymczasem organy podejmując decyzje w przedmiotowej sprawie nie mogą kierować się takimi kryteriami, jak potrzeba ochrony macierzyństwa, gdyż przedmiotem orzekania jest stopień i zakres opieki i pomocy, jakiej wymaga osoba niepełnosprawna. Natomiast w rozpatrywanej sprawie niepełnosprawny nie jest osobą na tyle zależną, że jego żona (gdyby rodzina wykorzystała wyżej wskazane formy pomocy) musiałaby rezygnować z aktywności zawodowej.

Organ podkreślił, że wskazywane podczas wywiadu środowiskowego czynności takie jak: robienie zakupów, sprzątanie, pranie, gotowanie, mycie naczyń, zmiana pościeli, palenie w piecu, odśnieżanie, prace w ogrodzie, załatwianie spraw urzędowych, płacenie rachunków, umawianie wizyt lekarskich (zapewnienie asysty podczas tych wizyt), czy realizacja recept nie stanowią czynności, które świadczą o konieczności sprawowania stałej lub długotrwałej czy całodobowej opieki. Nie wszystkie z tych czynności są wykonywane codziennie, a jeśli już są wykonywane codziennie, to nie zajmują tyle czasu, aby determinowało to u skarżącej potrzebę definitywnej rezygnacji z aktywności zawodowej.

W związku z powyższym, nie kwestionując złego stanu zdrowia męża skarżącej i konieczności wsparcia przez żonę, Kolegium stwierdziło, że sama konieczność sprawowania opieki nie stanowi w świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r. samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżąca zarzuciła naruszenia prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowani opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

W oparciu o powyższe skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, a także zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych.

W uzasadnieniu skargi skarżąca podniosła, że z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że podstawowym wymogiem uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, która nie musi być opieką całodobową. Warunku "stałej" opieki nie można rozumieć jako wykonywania opieki nieustannie i przez 24 godziny na dobę, lecz ma to być opieka stała w sensie trwałości, zaś "długotrwała" w sensie rozciągłości w czasie, jako opieka nad niepełnosprawną osobą, której zakres wyznaczony jest niepełnosprawnością osoby wymagającej opieki, a więc koniecznością wykonywania czynności warunkujących egzystowanie tej osoby w warunkach godności człowieka. Istotą opieki, o której mowa w art. 17 ust 1 u.ś.r. jest więc nie tylko jej stałość i ciągłość, ale także zapewnienie zaspokojenia normalnych, codziennych potrzeb osoby, nad którą jest sprawowana; zapewnienie jej egzystencji, której bez pomocy osób trzecich nie jest w stanie sobie sama zapewnić. Przede wszystkim nie sposób przyjąć, że skoro pomoc (opieka) świadczona przez skarżącą nie jest wykonywana przez całą dobę (a jedynie we wskazanych godzinach), to tym samym nie można mówić o opiece "stałej i długoterminowej" w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, zważył co następuje:

Stosownie do art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1634, dalej p.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego w sposób, który miał wpływ na wynik sprawy, bądź przepisów postępowania w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a także stosują środki określone w ustawie. Sąd administracyjny, zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a p.p.s.a.

Zdaniem Sądu skarga nie jest uzasadniona.

Na wstępie Sąd wskazuje, iż podziela pogląd organu II instancji, że nie ma znaczenia data powstania niepełnosprawności dla świadczenia pielęgnacyjnego otrzymywanego przez opiekunów osób dorosłych. Przywołany w decyzji organu I instancji art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych nie mógł być stosowany w związku z uznaniem go za niekonstytucyjny przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r., sygn. K 38/13. Stosując właściwą wykładnię art. 17 ust. 1b u.ś.r., należy przyjąć, iż w stosunku do opiekunów osób, których niepełnosprawność powstała później, oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. W konsekwencji niedopuszczalne jest oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, co znalazło potwierdzenie w jednolitej linii orzeczniczej Naczelnego Sądu Administracyjnego, którą Sąd w składzie orzekającym w pełni podziela (por. wyroki NSA z dnia 29 kwietnia 2019 r., sygn. I OSK 300/19, z dnia 26 kwietnia 2019 r., sygn. I OSK 8/19, opubl. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych).

Materialnoprawną podstawę wydania decyzji przez organy obu instancji stanowił przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r., z treści którego wynika, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje matce albo ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka, osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej lub innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Ze wskazanych przepisów wynika, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje wymienionym w nim osobom, jeżeli spełnią one łącznie wskazane w nich przesłanki.

W niniejszej sprawie niewątpliwie spełnione zostały dwie z trzech ustawowych przesłanek pozytywnych przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, tj.: znaczny stopień niepełnosprawności osoby wymagającej opieki oraz pozostawanie skarżącej i jej męża w grupie osób związanych obowiązkiem alimentacyjnym.

Co do znacznego stopnia niepełnosprawności, "orzeczenie lekarskie o niepełnosprawności wydane w trybie ustawy z 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (tekst jedn. Dz.U. z 2011 r. Nr 127, poz. 721) jest dokumentem urzędowym w rozumieniu art. 76 § 2 k.p.a., a więc jest dowodem tego, co zostało w nim urzędowo stwierdzone. Nie podlega ono weryfikacji przez organ administracji publicznej w prowadzonym przez niego postępowaniu o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Dokument urzędowy, który spełnia wymogi określone w przepisach, ma szczególną moc dowodową w postępowaniu. Polega ona na przyjęciu dwóch domniemań, tzn. prawdziwości oraz zgodności z prawdą twierdzeń w nim zawartych. W konsekwencji organ nie może odrzucić - bez przeprowadzenia przeciwdowodu - istnienia faktu stwierdzonego w dokumencie urzędowym. W orzecznictwie podkreśla się, że skoro dokumenty urzędowe są najbardziej wiarygodnymi środkami dowodowymi, to dowody przeciwne muszą być zdecydowanie przekonywające (por. wyrok NSA z 3 marca 2011 r., II OSK 389/2010, Lexis.pl nr 2535296; wyrok WSA we Wrocławiu, z 14 maja 2013 r., IV SA/Wr 178/13, CBOSA)" (B. Godlewska-Bujok, Ustawa o świadczeniach rodzinnych. Komentarz - LexisNexis 2014, komentarz do art. 17).

Z kolei co do pozostawania skarżącej i jej męża w grupie osób związanych obowiązkiem alimentacyjnym, w uzasadnieniu wyroku z dnia 24 czerwca 2014 r., sygn. I OSK 789/13 (opubl. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych), Naczelny Sąd Administracyjny trafnie wskazał, iż "obowiązków alimentacyjnych, przewidzianych w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym, o jakich mowa w art. 17 ust. 1 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych, nie można sprowadzać wyłącznie do tych z art. 128 i następnych k.r.o., lecz odnosić je należy do wszystkich przepisów k.r.o., które o obowiązkach alimentacyjnych stanowią, nie wyłączając art. 23 i 27 k.r.o. Przy czym, obowiązki alimentacyjne małżonków wyprzedzają obowiązki alimentacyjne krewnych (zob. art. 130 k.r.o.). "Skoro małżonek jest pierwszą osobą z kręgu zobowiązanych do alimentacji po ustaniu, unieważnieniu lub orzeczeniu separacji małżeństwa (odpowiednio art. 60 § 1-3, art. 21 i 614 § 4 k.r.o.), to tym bardziej jest on pierwszym zobowiązanym do dostarczania środków utrzymania współmałżonkowi w trakcie trwania małżeństwa na podstawie art. 27 k.r.o." (zob. M. Andrzejewski, Komentarz do art. 130 k.r.o., uw. 2 (w) Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, LEX 2010). To samo wynika też ze stanowiska ustawodawcy, nowelizującego przepisy o świadczeniach rodzinnych, który uznaje, że zobowiązanym do opieki nad osobą tego wymagającą powinien być w pierwszej kolejności jej małżonek (zob. druk sejmowy nr 3393/IV kadencja, s. 16)" (por. także M. Załucki, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz 2023, wyd. 1, C.H. Beck 2023, komentarz do art. 21).

W ocenie Sądu, w niniejszej sprawie, skarżąca nie spełnia natomiast warunku sprawowania stałej opieki oraz przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w związku ze sprawowaniem opieki. Mając na uwadze zebrany w sprawie materiał dowodowy, nie budzi wątpliwości Sądu fakt, że z materiału tego w żaden sposób nie wynika, aby mąż skarżącej wymagał stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby, wykluczającej podjęcie przez opiekuna jakiegokolwiek zatrudnienia.

Jak wynika z akt sprawy, mąż skarżącej posiada orzeczenie lekarza Orzecznika ZUS z dnia 26 stycznia 2022 r., na mocy którego jest niezdolny do samodzielnej egzystencji od 12 lipca 2018 r. do 31 grudnia 2023 r. oraz orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym z dnia 26 kwietnia 2023 r. sygn. akt [...] wydanym do 31 lipca 2025 r. Dostarczona przez skarżącą ocena wg skali Barthel wskazuje 60 punktów, co oznacza, że mąż skarżącej jest tylko częściowo niesamodzielny i przy niewielkiej pomocy chory może funkcjonować samodzielnie.

Z oświadczenia złożonego przez skarżącą wynika, że nie podejmuje ona zatrudnienia.

Zdaniem Sądu zakres opieki, nie wymusza na skarżącej rezygnacji z podjęcia zatrudnienia. Podkreślić należy, że ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego w żaden sposób nie wynika, iż mąż skarżącej, nie jest w stanie funkcjonować bez stałej obecności skarżącej. Podkreślić należy, że prowadzenie gospodarstwa domowego, nie stanowi czynności o charakterze nadzwyczajnym i nie świadczy o konieczności sprawowania stałej lub długotrwałej opieki innej osoby. Stanowi zaś codzienną rutynę osób, w tym takich, które również pracują zawodowo. Czynności związane z opieką nad mężem skarżącej ograniczają się zaś do pomocy w spożywanie posiłków (potrzebuje pomocy w krojeniu, smarowaniu masłem itp.), potrzebuje pomocy przy czynnościach osobistych w utrzymywaniu higieny osobistej, w korzystaniu z toalety, w wchodzeniu i schodzeniu po schodach. Jest zupełnie zależny w czynnościach takich jak mycie, kąpiel całego ciała oraz w ubieraniu się i rozbieraniu. Nie są to czynności oznaczające stałą lub długotrwałą opieką innej osoby w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. Organ nadmienił także, że na gospodarstwo domowe skarżącej i jej męża składa się sześć osób, w tym czwórka dzieci. W tym samym domu mieszka również matka męża skarżącej i jej mąż.

Systemowo, świadczenia pielęgnacyjne, zgodnie z art. 17 ust. 1 zdanie ostatnie u.ś.r., przysługują tylko tym osobom, które "nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji".

System świadczeń rodzinnych został tak pomyślany, aby rekompensować utratę dochodów z powodu konieczności pielęgnacji członka rodziny wymuszającej rezygnację lub niepodejmowanie zatrudnienia. Wnioskujący musi sprawować stałą opiekę nad osobą niepełnosprawną i być jej niezbędny w tak znacznym wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni związek przyczynowy. Przede wszystkim jednak wnioskujący o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, musi wykazywać się gotowością do podjęcia pracy, a zatem także być to tej pracy zdolny ze względu na stan zdrowia.

W ocenie Sądu, zebrany w sprawie materiał dowodowy był wystarczający dla stwierdzenia, że pomiędzy sprawowaną przez skarżącą opieką nad mężem a niepodejmowaniem przez nią z pracy, nie istnieje związek przyczynowy. Ze zgromadzonego w aktach sprawy materiału dowodowego nie wynika, aby mąż skarżącej, posiadający co prawda orzeczony znaczny stopień niepełnosprawności, był niesamodzielny w większości sfer życia. Z tych przyczyn nie sposób przyjąć, aby skarżąca, z uwagi na zakres i rozmiar czynności jakie wykonuje opiekując się mężem, rzeczywiście nie mogła podjąć żadnego zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy.

Przeciwnie z materiału dowodowego zgromadzonego w aktach administracyjnych wynika, że skarżąca na dzień złożenia wniosku opiekowała się 23 miesięcznym dzieckiem (ur. w marcu 2020 r.), a od czerwca 2022 r. także kolejnym dzieckiem wówczas nowonarodzonym. Tym samym prawidłowe jest ustalenie organu, że przyczyną niepodejmowania zatrudnienia przez skarżącą jest jej opieka nad dziećmi, a nie konieczność sprawowania opieki nad mężem. Sąd podziela w tym zakresie stanowisko przyjęte w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 maja 2021 r., sygn. I OSK 275/21 (opubl. w CBOSA), że prawidłowo interpretowana hipoteza normy wyrażonej w art. 17 ust. 1 u.ś.r. obejmuje również konieczność poszukiwania związku - także czasowego - pomiędzy zaprzestaniem aktywności zawodowej (działań zmierzających do jej podjęcia), a wystąpieniem konieczności opieki nad osobą niepełnosprawną. Sąd podziela także pogląd wyrażony w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 25 lutego 2022 r., sygn. III SA/Kr 1700/21 (opubl. w CBOSA), że ustalenia w zakresie przyczynowego muszą się opierać na w pełni miarodajnych przesłankach w aspekcie subiektywnym (motywy niepodejmowania zatrudnienia) oraz obiektywnym (uwarunkowana czynnikami zewnętrznymi możliwość znalezienia pracy). W ocenie Sądu, podjęcie przez skarżącą i jej męża decyzji o posiadaniu trzeciego i czwartego dziecka, mimo znacznego stopnia niepełnosprawności męża skarżącej, również pośrednio świadczy o tym, że zakres opieki skarżącej nad niepełnosprawnym mężem oceniali oni jako możliwy do pogodzenia z opieką nad dwójką małych dzieci, a w konsekwencji o tym, że objęcie dzieci opieką placówek edukacyjnych pozwoli skarżącej na podjęcie pracy i jej pogodzenie z opieką nad mężem.

Zdaniem Sądu, zaskarżone rozstrzygnięcie zostało oparte na szczegółowej analizie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, który pozwolił na wyczerpujące ustalenie istotnych okoliczności sprawy, to jest zakresu i rozmiaru sprawowanej przez skarżącej opieki nad mężem oraz przyczyn niepodejmowania zatrudnienia przez skarżącą. Ustalenia poczynione w tym zakresie, znalazły odzwierciedlenie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Zaskarżona decyzja zawiera wyczerpujące uzasadnienie faktyczne i prawne podjętego przez organ rozstrzygnięcia, które, w ocenie Sądu, w całości odpowiada prawu. Organy zastosowały się do zaleceń Sądu zawartych w wiążącym w sprawie wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 21 grudnia 2022 r. sygn. akt III SA/Kr 1096/22.

Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 151 p.p.s.a., Sąd oddalił skargę jako bezzasadną.