Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 2216/22
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2023-05-16 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 184
journal: Dz.U. 2023 poz 259
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Karol Kiczka Sędziowie: Sędzia NSA Piotr Niczyporuk (spr.) Sędzia del. WSA Agnieszka Miernik Protokolant starszy asystent sędziego Anna Kuklińska po rozpoznaniu w dniu 16 maja 2023 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Skarbu Państwa – Starosty [...] od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 6 kwietnia 2022 r., sygn. akt I SA/Wa 2354/21 w sprawie ze skargi Skarbu Państwa – Starosty [...] na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] sierpnia 2021 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 6 kwietnia 2022 r. sygn. akt I SA/Wa 2354/22, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie (dalej również: Sąd I instancji) oddalił skargę Skarbu Państwa – Starosty [...] (dalej również: Skarżący/Starosta) na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi (dalej również: Minister) z dnia 23 sierpnia 2021 r nr DN.rn.625.43.2021 w przedmiocie reformy rolnej.

Wyrok ten zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym:

Wnioskiem z 4 lipca 2017 r. A. M., J. B., W. B., M. B., I. J., J. B., wystąpili do Wojewody Lubelskiego (dalej również: Wojewoda) o wydanie decyzji stwierdzającej, że nieruchomość położona w miejscowości [...], zabudowana dworkiem, obejmująca działki nr [...], [...] i [...], nie podlegała przejęciu na rzecz Skarbu Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r., Nr 3, poz. 13 dalej "dekret").

Po przeprowadzeniu postępowania dowodowego, Wojewoda ww. decyzją z 15 marca 2019 r. nr GN-Ch.7511.1.12.2017.EG.n: w punkcie 1) stwierdził, że obecne działki ewidencyjne nr [...] o powierzchni [...] ha, [...] o powierzchni [...] ha, [...] o powierzchni [...] ha, [...] o powierzchni [...] ha, [...] o powierzchni [...] ha, [...] o powierzchni [...] ha i nr [...] o powierzchni [...] ha, położone w miejscowości [...], gm. [...], powiat [...], województwo lubelskie, stanowiące założenie dworsko - parkowe w majątku ziemskim pn. "Folwark [...]" - nie podlegały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. W punkcie 2) orzekł, że działki ewidencyjne nr [...] o powierzchni [...] ha, [...] o powierzchni [...] ha, [...] o powierzchni [...] ha, [...] o powierzchni [...]ha, [...] o powierzchni [...] ha, [...] o powierzchni [...] ha, oraz części działek nr [...] o powierzchni [...] ha, [...] o powierzchni [...] ha, [...] o powierzchni [...] ha i nr [...] o powierzchni [...] ha, stanowiące stawy rybne oraz zabudowane budynkami gospodarczymi - podlegały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

Skarżący, działając jako podmiot reprezentujący Skarb Państwa, wniósł do Ministra odwołanie od powyższej decyzji Wojewody z 15 marca 2019 r., zaskarżając jej rozstrzygnięcie w punkcie pierwszym.

Minister decyzją z 19 lutego 2021 r., nr GZ.m.625.113.2019, w punkcie 1) uchylił decyzję Wojewody z 15 marca 2019 r., w zakresie punktu pierwszego rozstrzygnięcia; w punkcie 2) stwierdził, że część działki ewidencyjnej [...], położonej w miejscowości [...], gm. [...], powiat [...], oznaczonej kolorem czerwonym na mapie stanowiącej integralną część decyzji, nie podlegała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN; w punkcie 3) stwierdził, że działki ewidencyjne [...], [...], [...], [...], [...], [...] oraz część działki [...] nieobjęta punktem drugim decyzji, położone w miejscowości [...], gm. [...], powiat [...], podlegały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

Przy piśmie z 21 lutego 2021 r. pełnomocnik J. B. nadesłał do Ministra skrócony akt zgonu J. B. oraz akt poświadczenia dziedziczenia po J. B. z 22 grudnia 2020 r., Rep. A nr [...], mocą którego spadek po J. B. nabyły E. B. i A. J.

Wobec powyższego, że decyzja Ministra z 19 lutego 2021 r., została skierowana do osoby zmarłej, a krąg adresatów decyzji został nieprawidłowo ustalony (pomijał spadkobierców J. B.), Minister decyzją z 3 marca 2021 r., nr SZ.m.625.32.2021, utrzymaną następnie w mocy decyzją z 27 kwietnia 2021 r., nr SZ.m.625.32.1.2021, stwierdził z urzędu nieważność decyzji Ministra z 19 lutego 2021 r.

W wyniku ponownego rozpoznania odwołania Starosty, Minister wydał decyzję z 23 sierpnia 2020 r.nr DN.rn.625.43.2021, którą w punkcie 1) uchylił zaskarżoną decyzję w zakresie punktu pierwszego rozstrzygnięcia; w punkcie 2) stwierdził, że część działki ewidencyjnej [...], położonej w miejscowości [...], gm. [...], powiat [...], oznaczonej kolorem czerwonym na mapie stanowiącej integralną część niniejszej decyzji, nie podlegała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu; w punkcie 3) stwierdził, że działki ewidencyjne [...], [...], [...], [...], [...],[...]oraz część działki [...]nieobjęta punktem drugim niniejszej decyzji, położone w miejscowości [...], gm. [...], powiat [...], podlegały pod działanie art. 2 ust, 1 lit. e dekretu.

W uzasadnieniu Minister wskazał, że przedmiotowe nieruchomości wchodziły w skład majątku Folwark [...], stanowiącego byłą własność B. B. Majątek ten został przejęty na rzecz Skarbu Państwa na mocy art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, co potwierdza treść nadesłanych przez Archiwum Akt Nowych Wykazów, remanentu ziemi państwowej na dzień 1 października 1946 r. oraz 1 stycznia 1950 r. Dalej Minister stwierdził, że ze znajdującego się w aktach sprawy Wyrysu z planu majątku [...] wykonanego w roku 1944 r., sporządzonego przez geodetę E. B. wynika, że wchodzący w skład majątku Folwark [...] dwór znajdował się na północno - wschodniej części działki [...], oznaczonej aktualnie w ewidencji gruntów jako działka [...]. Teren ten w sposób wyraźny oddzielony był od części działki, na której znajdowały się stawy - między nimi przebiegał rów. Jak wynika natomiast z treści protokołu oględzin nieruchomości z 22 sierpnia 2018 r. dwór nie zachował się do dnia dzisiejszego, jednakże zgromadzone w aktach sprawy dowody, w szczególności: protokoły z przesłuchań świadków – I. D. oraz H. S., protokół w sprawie przejęcia na cele reformy rolnej majątku [...] z 24 września 1944 r. oraz załącznik do tego protokołu, protokół przekazania ośrodka b. majątku [...] z 19 października 1946 r. oraz wykaz służby folwarcznej majątku [...] – wyraźnie wskazują, że dwór ten posiadał mieszkalno - rekreacyjny charakter i nie pełnił żadnej funkcji związanej z produkcją rolną.

Minister wyjaśnił, że dwór był [...], zbudowany w kształcie litery "[...]". W jego bezpośrednim sąsiedztwie znajdował się klomb kwiatowy, obsadzony kwiatami o charakterze ozdobnym: irysami, piwoniami i narcyzami, a także drzewa ozdobne, m. in. zachowany do dnia dzisiejszego kasztanowiec oraz pojedyncze drzewa owocowe (według protokołu w sprawie przejęcia na cele reformy rolnej majątku [...] z dnia 24 września 1944 r. było to 6 jabłoni, 4 czereśnie i 6 wiśni). Fakt obsadzenia bezpośredniego otoczenia dworu roślinami o charakterze ozdobnym niewątpliwie świadczy o jego rezydencjonalno - rekreacyjnym charakterze. Niewielka liczba drzew owocowych znajdujących się w pobliżu wyklucza, zdaniem Ministra, możliwość aby nieruchomość tę uznać za wykorzystywaną na cele gospodarki sadowniczej. Organ odwoławczy wskazał, że zachowana w aktach sprawy dokumentacja (tj. protokół przekazania ośrodka b. majątku [...] z 19 października 1946 r. oraz załącznik do protokołu w sprawie przejęcia na cele reformy rolnej majątku [...] z 24 września 1944 r.) określa dwór wprost jako "dom mieszkalny". Również świadkowie zgodnie wskazują, że stanowił on miejsce zamieszkania właściciela majątku [...] i jego rodziny. Minister podkreślił, że w aktach sprawy brak jest jakichkolwiek informacji wskazujących, aby dwór był trwale, w sposób architektoniczny, przystosowany jako obiekt budowlany do sprawowania zarządu nad majątkiem, brak zatem podstaw aby uznać, że stanowił on centrum zarządzania folwarkiem. Niezasadne zdaniem organu odwoławczego byłoby także uznanie, że właściciel majątku samodzielnie sprawował bezpośredni nadzór nad funkcjonowaniem majątku, albowiem świadkowie zgodnie wskazali, że w majątku zatrudniony był gumienny - brygadzista S. G., zamieszkały poza terenem dworu. Fakt zatrudnienia S. G. potwierdza ponadto znajdujący się w aktach sprawy wykaz służby folwarcznej majątku [...].

Biorąc powyższe pod uwagę Minister stwierdził, że dwór nie pełnił jakichkolwiek funkcji związanych z działalnością rolniczą. Część dworska z założenia stanowiła wydzieloną terytorialnie i przestrzennie część majątku o charakterze rezydencjalno - rekreacyjnym, związaną z rolną częścią majątku jedynie osobą właściciela. Zabudowania gospodarcze oraz domy mieszkalne przeznaczone dla pracowników gospodarstwa nie sąsiadowały bezpośrednio z zespołem dworsko - parkowym, były od niego wyraźnie oddzielone, co wskazuje na rozdzielenie funkcji gospodarczych i mieszkalno - reprezentacyjnych. Niewątpliwie, w ocenie Ministra, dwór nie był i nie mógł być wykorzystywany na cele rolnicze, a zatem uznano, że część działki ewidencyjnej [...], położonej w miejscowości [...], gm. [...], powiat [...], oznaczona kolorem czerwonym na mapie stanowiącej integralną część niniejszej decyzji, nie podlegała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Natomiast, działka nr [...] w części nieobjętej punktem drugim decyzji Ministra z 23 sierpnia 2021 r., stanowiła - jak wynika z Wyrysu z planu majątku [...] wykonanego w roku 1944 r. - stawy rybne o geometrycznych, nieregularnych kształtach. Minister wyjaśnił, że do dnia dzisiejszego zachował się tylko jeden ze stawów, co potwierdzają znajdujące się w aktach sprawy zeznania świadka I. D. Na okoliczność, że stawy wchodzące w skład majątku [...] nie miały charakteru krajobrazowego, stanowiły zaś hodowlane stawy rybne, wskazuje bezpośrednio pismo Powiatowego Urzędu Ziemskiego w [...] z 10 lutego 1945 r., protokół w sprawie przejęcia na cele reformy rolnej majątku [...] z 24 września 1944 r. oraz protokół z 7 lutego 1945 r. dotyczącego przekazania nieruchomości na rzecz Samopomocy Chłopskiej.

Jak wyjaśnił Minister, dla oceny czy stawy hodowlane były uznawane za nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, a więc mogły być przeznaczone na cele reformy rolnej, istotne są dwie regulacje prawne. Pierwsza: ustawa z dnia 7 marca 1932 r. o rybołówstwie (Dz. U. Nr 35, poz. 357) - w art. 1 zawierała legalną definicję rybołówstwa, zgodnie z którą rybołówstwo oznaczało zawłaszczanie ryb i raków przez ich łowienie w wodach niezamkniętych. Brak jest odniesienia w tej definicji do wód zamkniętych, jakimi są stawy. To uzasadnia - w ocenie organu - twierdzenie, że w dacie wejścia w życie dekretu stawy hodowlane nie były zaliczane do rybołówstwa, które nie stanowiło działalności rolniczej. Drugim aktem prawnym istotnym dla rozpatrywanej sprawy jest dekret z dnia 12 czerwca 1945 r. o przeniesieniu własności resztówek majątków rozparcelowanych na Spółdzielnie Samopomocy Chłopskiej (Dz. U. Nr 27, poz. 162). W art. 1 pkt 2 tego dekretu zawarto definicję resztówek majątków rozparcelowanych, zgodnie z którą są to części pozostałe z majątków rozparcelowanych na podstawie dekretu wraz ze znajdującymi się na nich budynkami i zakładami przemysłowymi, sadami, pasiekami, stawami rybnymi i wszelkimi innymi urządzeniami oraz inwentarzem. Minister stwierdził, że skoro do resztówek pozostałych z majątków rozparcelowanych na podstawie dekretu zaliczono stawy rybne to wprost wskazuje, że reforma rolna obejmowała także stawy rybne, a więc stanowiły one nieruchomości ziemskie w rozumieniu art. 2 ust. 1 dekretu. Ponieważ stawy hodowlane stanowiły nieruchomość ziemską w rozumieniu art. 2 ust. 1 dekretu, w ocenie Ministra, nie było potrzeby ustalania związku funkcjonalnego tych stawów z pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej.

Minister podkreślił, że dodatkowych wyjaśnień wymaga kwestia orzeczenia przez

Wojewodę, że działka [...] w całości nie podlegała pod działanie przepisów dekretu, pomimo zasadnego uznania, że stawy rybne stanowiły nieruchomości nadające się do realizacji celów reformy rolnej. Nieprawidłowość ta, zdaniem Ministra, wynika z błędnego utożsamienia przez Wojewodę (zarówno w treści zaskarżonej decyzji, jak i protokołu oględzin nieruchomości) południowej części działki [...] z działką nr [...] - w rzeczywistości znajdującej się w znacznej odległości od dworu wchodzącego w skład Folwarku [...]. Błąd Wojewody spowodowany został mylnym uznaniem, że oznaczenie "[...]", znajdujące się w obrębie konturu działki [...], na znajdującej się w aktach sprawy mapie ewidencyjnej obrębu [...] - [...], ark. 2, odnosi się do numeru działki, a tymczasem jest to oznaczenie punktu granicznego. Na mapie stanowiącej integralną część niniejszej decyzji, linię podziału działki [...] na część dworską oraz część, na której znajdowały się stawy – przeprowadzono wzdłuż północno - wschodniej krawędzi (oddzielającego ww. części działki) rowu, oznaczonego jako użytek "W". Powierzchnia rowu pozostawiona została poza obszarem części działki ewidencyjnej [...] uznanej za teren dworski, niepodlegający pod działanie przepisów dekretu.

Natomiast, odnosząc się do działek oznaczonych numerami [...], [...], [...], [...], [...] i [...] Minister stwierdził, że Wojewoda bezzasadnie przyjął tezę wnioskodawców, iż stanowiły one część mieszkalno - rezydencjonalną Folwarku, pozbawioną rolnego charakteru. Z Wyrysu z planu majątku [...] wykonanego w roku 1944 r. wynika bowiem, iż działki [...] (odpowiadająca aktualnej działce [...]) oraz częściowo [...] (odpowiadająca aktualnym działkom [...] i [...]) stanowiły łąki, a zatem tereny o niewątpliwie rolniczym charakterze. Sposób wykorzystania działki [...] (odpowiadającej aktualnym działkom [...] i [...]) oraz części działki [...] (odpowiadającej aktualnej działce [...]), nie został określony na ww. Wyrysie. Jednakże (jak wyjaśnił Minister) z protokołu przekazania ośrodka b. majątku [...] z 19 października 1946 r. wynika, że działki [...] i [...] obejmowały [...] ha gruntów ornych, [...] łąk i [...] ha nieużytków. Porównując powyższe wielkości z treścią Wyrysu z planu majątku [...] wykonanego w roku 1944 r. Minister uznał, że w protokole tym za nieużytki uznane zostały stawy (ok. [...] ha) oraz zabudowania (ok. [...] ha na działce [...] i [...] ha na działce [...]). Powierzchnia łąk ([...]ha) pozostała niezmieniona w obu tych dokumentach. Zasadny jest zatem, zdaniem organu odwoławczego, wniosek, że działka [...] oraz części działki [...], odpowiadające aktualnej działce [...], a także część działki [...] nieoznaczona jako łąki, stanowiły na dzień przejęcia grunty orne.

Biorąc pod uwagę powyższe ustalenia, a także okoliczność, że żadne informacje zawarte w zgromadzonym materiale dowodowym nie potwierdzają, aby ww. nieruchomości stanowiły zabudowania mieszkalne lub park, Minister uznał, że stanowiły one nieruchomości rolnicze, nadające się na potrzeby reformy rolnej, i jako takie zasadnie przejęte na własność Państwa.

Dalej Minister wyjaśnił, że w aktach sprawy znajdują się nadesłane przez pełnomocnika wnioskodawcy oświadczenia H. M., T. L. i S. S., z których wynika, że "dworek wraz z otoczeniem parkowym o łącznej powierzchni około 7 hektarów stanowiły odrębną całość nie powiązaną funkcjonalnie z resztą majątku - folwarkiem". W ocenie organu odwoławczego oświadczenia te budzą zasadnicze wątpliwości i wbrew twierdzeniom wnioskodawcy, nie mogą być traktowane jak zeznania świadków. Po pierwsze, są one jednobrzmiące - co świadczy, że ich treść nie została wyartykułowana w sposób swobodny przez osoby pod nimi podpisane. Zdaniem Ministra, oświadczenia stanowią wzór przedstawiony im do podpisu. Po drugie, przed złożeniem oświadczeń osoby te nie zostały pouczone o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Po trzecie – oświadczenia zawierają twierdzenie co do istnienia związku funkcjonalnego nieruchomości objętej wnioskiem z rolną częścią majątku [...], czyli co do okoliczności, która winna zostać zbadana w niniejszym postępowaniu. Zawierają one zatem jedynie tezę, która w toku postępowania winna zostać dowiedziona lub obalona, nie zaś informacje dotyczące stanu faktycznego.

Jednocześnie Minister zaznaczył, że z protokołu przesłuchania świadka H. M. z 12 grudnia 2018 r. wynika, że nie ma ona żadnej wiedzy dotyczącej majątku [...] - widziała go jedynie z daleka oraz na obrazie. Również świadek S. S. podczas przesłuchania w charakterze świadka wprost wskazał, że nigdy nie był na terenie majątku [...]. Świadek T. L. nie stawiła się natomiast na przesłuchanie.

Nie sposób również, zdaniem Ministra, uznać, aby dworek wraz z otoczeniem parkowym obejmował powierzchnię około 7 ha. Obszar objęty wnioskiem – stanowiący dwór wraz z bezpośrednim otoczeniem, tzw. ośrodek majątku [...] - obejmuje 6,50 ha, jak zaś wykazano powyżej, jedynie północno - wschodnią część działki [...], na której posadowiony był budynek dworu, można uznać za pozbawioną rolnego charakteru. Pozostały obszar ośrodka majątku [...] stanowiły stawy rybne (ok. 2,43 ha), grunty orne (1,33 ha), łąki (1,39 ha) i zabudowania gospodarcze (0,56 ha).

Mając powyższe na względzie Minister wskazał, że materiał dowodowy zgromadzony w aktach sprawy nie zawiera informacji mogących wskazywać, aby w skład majątku [...] wchodziła nieruchomość o charakterze parkowym. W żadnej ze znajdujących się w aktach sprawy ewidencji nie podano powierzchni parku, podczas gdy w przypadku innych majątków takie wartości były podawane.

Wobec powyższych ustaleń zdaniem organu odwoławczego, oświadczenia H. M., T. L. i S. S. należy uznać za niewiarygodne i odmówić im mocy dowodowej.

Skargę na powyższą decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z 23 sierpnia 2021 r., w zakresie punktu 2, wniósł Starosta zarzucając naruszenie:

1) art. 77 § 1 w zw. z art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r., poz. 725 ze zm., dalej jako "k.p.a."), poprzez bezpodstawne (niewynikające ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego) przyjęcie, że pomiędzy zespołem dworsko - parkowym, obejmującym obecnie część działki nr [...] , a pozostałą częścią majątku ziemskiego [...] nie zachodziła zależność funkcjonalna, wskazująca na niemożność funkcjonowania obu tych części majątku niezależnie od siebie, podczas gdy - jak prawidłowo ustalił w niniejszej sprawie Wojewoda - taka zależność w istocie w przedmiotowym stanie faktycznym zachodziła, co znajduje potwierdzenie w zgromadzonym w sprawie materiale dowodowym;

2) art. 107 § 1 pkt 6 k.p.a. w zw. z art. 107 § 3 k.p.a., poprzez brak uzasadnienia dla przyjętego przez organ odwoławczy stanowiska, że pomiędzy zespołem dworsko - parkowym, obejmującym obecnie część działki nr [...]- a pozostałą częścią majątku ziemskiego [...] nie zachodziła zależność funkcjonalna, wskazująca na niemożność funkcjonowania obu tych części majątku niezależnie od siebie, co w konsekwencji oznacza, że ww. stanowisko Ministra ma charakter dowolny (tj. zostało sformułowane przez ten bez oparcia w zgromadzonym w sprawie materiale dowodowym i bez wykazania jego zasadności, do czego Minister był zobowiązany w toku prowadzonego postępowania odwoławczego).

Mając na względzie wskazane zarzuty, Skarżący wniósł o zmianę zaskarżonej decyzji oraz zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko przedstawione w zaskarżonej decyzji.

Opisanym na wstępie wyrokiem z 6 kwietnia 2022 r., sygn. akt I SA/Wa 2354/21 Sąd I instancji oddalił wniesioną skargę.

Na wstępie Sąd I instancji przytoczył treść art. 2 ust. 1 lit e. dekretu oraz zaznaczył, że kontrolował zaskarżoną (w zakresie punktu 2) decyzję Ministra z 23 sierpnia 2022 r., stwierdzająca, że część działki ewidencyjnej [...], położonej w miejscowości [...], gm. [...], powiat [...], nie podlegała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

Dalej Sąd I instancji wskazał, że z materiału dokumentacyjnego (kopia odpisu wyrysu z planu rozparcelowanego majątku [...] wykonanego w 1944 r.) wynika, że wchodzący w skład majątku Folwark [...] dwór znajdował się w północno - wschodniej części działki [...] (obecna działka [...] ). Słusznie, zdaniem Sądu I instancji, Minister stwierdził, że teren ten w sposób wyraźny był oddzielony od pozostałej części działki, na której (jak ustalono) znajdowały się stawy. Zdaniem Sądu I instancji widoczne jest, że między tymi częściami przebiegał rów. W protokole przekazania majątku [...] z 19 października 1946 r. oraz załączniku do protokołu w sprawie przejęcia na cele reformy rolnej majątku [...] z 24 września 1944 r. przedmiotowy dwór określano jako "dom mieszkalny". Przeprowadzone ustalenia wykazały, że budynek nie zachował się do dnia dzisiejszego, zgromadzone materiały dowodowe jak: ww. protokół przekazania i załącznik, protokoły z przesłuchań świadków – I. D. oraz H. S., czy wykaz służby folwarcznej majątku [...] świadczą jednak, że dwór ten posiadał charakter mieszkalny oraz nie pełnił żadnej funkcji związanej z produkcją rolną. Minister opisał, że dwór był drewniany, zaś w jego bezpośrednim sąsiedztwie znajdował się klomb kwiatowy, obsadzony kwiatami o charakterze ozdobnym a także drzewa ozdobne oraz pojedyncze drzewa owocowe. Zabudowania gospodarcze oraz domy mieszkalne przeznaczone dla pracowników gospodarstwa nie sąsiadowały bezpośrednio z zespołem dworsko - parkowym, co wskazuje (jak prawidłowo stwierdził organ odwoławczy) na rozdzielenie funkcji gospodarczych i mieszkalno - reprezentacyjnych.

W ocenie Sądu I instancji, nie można podzielić stanowiska Skarżącego, że w odniesieniu do przedmiotowej części działki zachodzi związek funkcjonalny a kluczowe znaczenie w tym zakresie miał fakt zarządzania majątkiem przez gumiennego - brygadzistę. Jak ocenił bowiem organ odwoławczy (i stanowisko to Sąd zaakceptował) jest to okoliczność świadcząca, że właściciel majątku, zamieszkały we dworze, nie sprawował stałego i bezpośredniego nadzoru nad działaniem gospodarstwa rolnego, a zatem dwór nie stanowił centrum zarządzania gospodarstwem rolnym. Przeczy tezie o istnieniu związku funkcjonalnego między dworem a gospodarstwem rolnym. Podkreślić bowiem należy, że wykonywanie uprawnień właścicielskich nie jest równoznaczne z wykonywaniem stałego i bieżącego kierownictwa (które w niniejszym przypadku sprawowane było przez zatrudnionego pracownika) i nie stanowi przesłanki uzasadniającej, że gospodarcza część majątku [...] nie mogła funkcjonować bez rezydencji właściciela lub odwrotnie.

Biorąc powyższe pod uwagę, zdaniem Sądu I instancji, prawidłowo Minister stwierdził, że część działki ewidencyjnej [...], położonej w miejscowości [...], gm. [...], powiat [...], nie podlegała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

Podsumowując Sąd I instancji wskazał że ze wszystkich powyżej podanych przyczyn niezasadne są zarzuty skargi dotyczące naruszenia przez organ przepisów prawa procesowego. Minister prawidłowo ustalił stan faktyczny w sprawie, zebrał i rozpatrzył materiał dowodowy, wyjaśnił motywy, jakimi się kierował wydając decyzję. Wbrew zarzutom skargi stan faktyczny sprawy został ustalony w zgodzie z zasadami prawdy obiektywnej i znajduje potwierdzenie w zgromadzonych w aktach materiałach dowodowych, a jego subsumcja pod normę prawa materialnego była właściwa. Decyzja zawiera także wszystkie wymagane elementy, stąd zarzut naruszenia przepisów postępowania przez organ również uznać należy za chybiony. Skoro zatem zaskarżonej decyzji nie można skutecznie postawić zarzutu naruszenia prawa to wniesiona na nią skarga, jako pozbawiona usprawiedliwionych podstaw, podlegała oddaleniu, o czym Sąd orzekł na podstawie art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (obecnie Dz. U. z 2022 r., poz. 259, dalej jako "p.p.s.a.").

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł Starosta, zaskarżając wyrok w całości. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił naruszenie przepisów postępowania, to jest naruszenie:

1) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 80 k.p.a., poprzez nieprawidłową kontroli działalności administracji publicznej i oddalenie skargi w sytuacji, gdy Minister:

- nie zebrał w całości materiału dowodowego niezbędnego do rozstrzygnięcia sprawy i nie rozpatrzyły tego materiału, co doprowadziło do błędnych ustaleń faktycznych, polegających na przyjęciu, że - poprzez bezpodstawne (niewynikające ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego) przyjęcie, że pomiędzy zespołem dworsko - parkowym, obejmującym obecnie część działki nr [...] a pozostałą częścią majątku ziemskiego [...] nie zachodziła zależność funkcjonalna, wskazująca na niemożność funkcjonowania obu tych części majątku niezależnie od siebie, podczas gdy - jak prawidłowo ustalił w niniejszej sprawie organ I instancji - taka zależność w istocie w przedmiotowym stanie faktycznym zachodziła, co znajduje potwierdzenie w zgromadzonym w sprawie materiale dowodowym,

- błędnie oceniły zebrany w sprawie materiał dowodowy, sprzecznie z zasadami swobodnej oceny dowodów poprzez dowolne ustalenie, nie znajdujące oparcia w materiale dowodowym, że część działki oznaczonej aktualnym [...], położona w miejscowości [...], powiat [...], nie podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu;

2) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. art. 107 § 1 pkt 6 k.p.a. w zw. z art. 107 § 3 k.p.a. poprzez nieprawidłową kontroli działalności administracji publicznej i oddalenie skargi w sytuacji, gdy Minister nie uzasadnił w wyczerpujący sposób stanowiska, że pomiędzy zespołem dworsko - parkowym, obejmującym obecnie część działki nr [...]- a pozostałą częścią majątku ziemskiego [...] nie zachodziła zależność funkcjonalna, wskazująca na niemożność funkcjonowania obu tych części majątku niezależnie od siebie, co w konsekwencji oznacza, że ww. stanowisko Ministra ma charakter dowolny (tj. zostało sformułowane przez te organy bez oparcia w zgromadzonym w sprawie materiale dowodowym i bez wykazania jego zasadności, do czego Minister był zobowiązany w toku prowadzonego postępowania).

Stawiając powyższe zarzuty, wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji oraz o zasądzenie na rzecz Skarżących kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm prawem przepisanych.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

W myśl art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod uwagę tylko nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności wymienionych w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec powyższego rozpoznanie sprawy nastąpiło w granicach zgłoszonych podstaw i zarzutów skargi kasacyjnej.

W oparciu o art. 176 p.p.s.a. skarga kasacyjna winna zawierać zarówno wskazanie przesłanek kasacyjnych, jak i ich uzasadnienie. Wskazanie podstaw kasacyjnych wymusza potrzebę konkretnego przytoczenia tych regulacji prawnych, które zostały naruszone w ocenie wnoszącego skargę kasacyjną, co ma istotne znaczenie ze względu na zasadę związania Sądu II instancji granicami skargi kasacyjnej.

Rozpoznając zarzuty Skarżącego kasacyjnie, w tak zakreślonych granicach, stwierdzić należy, że nie są one uzasadnione i z tego powodu skarga kasacyjna nie zasługiwała na uwzględnienie.

Przechodząc do oceny zarzutów kasacyjnych należy wskazać, iż te zostały przywołane wyłącznie w ramach podstawy kasacyjnej uregulowanej w art. 174 pkt 2 p.p.s.a. Zarzuty kasacyjne dotyczą naruszenia przepisów k.p.a., bowiem przywołanie w zarzutach przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej, nastąpiło wyłącznie w kontekście zarzutu błędnej oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego na okoliczność tego, iż to właśnie ww. przepis stanowił podstawę objęcia przedmiotowych nieruchomości dekretem o reformie rolnej. Odnosząc się do powyższej kwestii należy jasno wskazać, iż Minister prawidłowo ustalił stan faktyczny w sprawie, zebrał i rozpatrzył materiał dowodowy, wyjaśnił motywy, jakimi się kierował wydając decyzję. Sąd I instancji kontrolując zaskarżoną decyzję organu stwierdził, iż wbrew zarzutom skargi stan faktyczny sprawy został ustalony w zgodzie z zasadami prawdy obiektywnej i znajduje potwierdzenie w zgromadzonych w aktach materiałach dowodowych, a jego subsumcja pod normę prawa materialnego była właściwa.

Sąd I instancji zasadnie wskazał, że z materiału dokumentacyjnego wynika, że wchodzący w skład majątku Folwark [...] dwór znajdował się w północno - wschodniej części działki [...] (obecna działka [...]). Ponadto teren ten w sposób wyraźny był oddzielony od pozostałej części działki, na której znajdowały się stawy. Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy potwierdził, że dwór ten posiadał charakter mieszkalny oraz nie pełnił żadnej funkcji związanej z produkcją rolną. Zabudowania gospodarcze oraz domy mieszkalne przeznaczone dla pracowników gospodarstwa nie sąsiadowały bezpośrednio z zespołem dworsko - parkowym, co wskazuje na rozdzielenie funkcji gospodarczych i mieszkalno - reprezentacyjnych.

Sąd I instancji, trafnie nie podzielił stanowiska Skarżącego, że w odniesieniu do przedmiotowej części działki zachodzi związek funkcjonalny a kluczowe znaczenie w tym zakresie miał fakt zarządzania majątkiem przez gumiennego - brygadzistę. Jak ocenił bowiem organ odwoławczy (i stanowisko to Sąd zaakceptował) jest to okoliczność świadcząca, że właściciel majątku, zamieszkały we dworze, nie sprawował stałego i bezpośredniego nadzoru nad działaniem gospodarstwa rolnego, a zatem dwór nie stanowił centrum zarządzania gospodarstwem rolnym. Przeczy tezie o istnieniu związku funkcjonalnego między dworem a gospodarstwem rolnym.

Trafnie zatem w toku dotychczasowego postępowania uznano, iż część działki ewidencyjnej [...], położonej w miejscowości [...], gm. [...], powiat [...], nie podlegała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

Sąd I instancji dokonał zatem właściwej analizy materiału dowodowego, uwzględnił w stanie faktycznym wszystkich okoliczności sprawy, a swoją ocenę uzasadnił nie przekraczając granic swobodnej oceny dowodów (art. 80 k.p.a.). Zarzut naruszenia art. 7 k.p.a. i art. 77 k.p.a. był skuteczny, gdyż Skarżący kasacyjnie wykazał pominięcie dowodów znajdujących się w posiadaniu WSA. Taka sytuacja nie miała miejsca w niniejszej sprawie. WSA właściwie rozpatrzył przedmiotową sprawę wydając orzeczenie mające oparcie w niekwestionowanym stanie faktycznym.

Za nieusprawiedliwione należy więc uznać zarzuty skargi kasacyjnej naruszenia przez Sąd Wojewódzki przepisów postępowania, w tym art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. oraz powiązanych z nim przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego. Naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. może bowiem mieć miejsce wówczas, gdy dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji Sąd nie dostrzegł, iż rozstrzygnięcie to narusza przepisy prawa, bądź odnajdując te błędy prawne niewłaściwie ocenił ich wpływ na wynik sprawy administracyjnej, przy czym w obu wypadkach ta wadliwość w rozumowaniu Sądu musi mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Z taką natomiast sytuacją nie mamy do czynienia w rozpoznawanej sprawie. W niniejszej sprawie Sąd I instancji trafnie podzielił stanowisko organów i uznał, że postępowanie administracyjne zostało przeprowadzone wnikliwie, a przepisy mające zastosowanie w niniejszej sprawie zostały właściwie zinterpretowane.

Nie jest także trafny zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. art. 107 § 1 pkt 6 k.p.a. w zw. z art. 107 § 3 k.p.a. w sposób wskazany w petitum skargi kasacyjnej. W myśl art. 107 § 1 pkt 6 i § 3 k.p.a., decyzja musi zawierać uzasadnienie faktyczne i prawne, na które składają się w szczególności wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, a także wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Zatem aby naruszenie przepisów postępowania, w tym art. 107 § 3 p.p.s.a. mogło stanowić podstawę uchylenia decyzji, koniecznym jest wykazanie, że uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd I instancji trafnie przyjął, że kontrolowana decyzja organu zawiera wszystkie wymagane elementy a jej uzasadnienie zostało sporządzone w sposób umożliwiający poznanie toku rozumowania organu. Decyzja zawiera wyjaśnienie istotnych dla sprawy okoliczności, pozwalając na kontrolę prawidłowości rozstrzygnięcia, stąd zarzut naruszenia przepisów postępowania przez organ również uznać należy za chybiony.

Stwierdzić zatem należy, że zaskarżony wyrok nie narusza przepisów obowiązującego prawa, a skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie.

Z tych względów, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 orzekł, jak w sentencji.