Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 869/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2024-01-11 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6135 Odpady
Hasła tematyczne: Odpady
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 135, art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a, art. 145 par. 1 pkt 1 lit. c, art. 200, art. 205 par. 1
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 6, art. 7, art. 77 par. 1, art. 80, art. 107 par. 3
journal: Dz.U. 2022 poz 2000
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
article: art. 3 ust. 1 pkt 6, art. 3 ust. 1 pkt 19, art. 26 ust. 1, art. 26 ust. 2
journal: Dz.U. 2022 poz 699
law: Ustawa z dnia 14 grudnia 2012 r. o odpadach (t. j.)

SENTENCJA

Dnia 11 stycznia 2024 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Agnieszka Grosińska – Grzymkowska Sędziowie: Sędzia WSA Jarosław Czerw Asesor WSA Marcin Olejniczak (spr.) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 11 stycznia 2024 roku sprawy ze skargi H. Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością Spółki komandytowo – akcyjnej z siedzibą w W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Skierniewicach z dnia 24 lipca 2023 roku znak: KO.4113.19.2023 w przedmiocie obowiązku usunięcia odpadów z miejsca nieprzeznaczonego do ich składowania lub magazynowania 1. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Burmistrza B. z dnia 19 kwietnia 2023 r., znak: OŚ.6236.4.2022/2023; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Skierniewicach na rzecz H. Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością Spółki komandytowo – akcyjnej z siedzibą w W. kwotę 200 (dwieście) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Skierniewicach, decyzją z 24 lipca 2023 r. utrzymało w mocy decyzje Burmistrza B. z 19 kwietnia 2023 r., którą ustalono solidarnie wobec H. spółki z o.o. spółki komandytowo – akcyjnej w W. oraz H.J. i O.J. jako posiadaczy odpadów, obowiązki:

1. usunięcie odpadów o kodach:

07 01 01* - wody popłuczne i ługi macierzyste,

07 01 04* - inne rozpuszczalniki organiczne, roztwory z przemywania i ciecze macierzyste,

07 01 07* - pozostałości podestylacyjne i poreakcyjne zawierające związki chlorowców,

07 01 08* - inne pozostałości podestylacyjne i poreakcyjne,

08 01 11* - odpady farb i lakierów zawierających rozpuszczalniki organiczne lub inne substancje niebezpieczne,

08 01 12 - odpady farb i lakierów inne niż wymienione w 08 01 11,

08 01 13*- szlamy z usuwania farb i lakierów zawierające rozpuszczalniki organiczne lub inne substancje niebezpieczne,

08 01 15* - szlamy wodne zawierające farby i lakiery zawierające rozpuszczalniki organiczne lub inne substancje niebezpieczne,

08 01 17* - odpady z usuwania farb i lakierów zawierające rozpuszczalniki organiczne lub inne substancje niebezpieczne,

08 01 19* - zawiesiny wodne farb lub lakierów zawierające rozpuszczalniki organiczne lub inne substancje niebezpieczne,

08 01 21* - zmywacz farb i lakierów,

14 06 03* - inne rozpuszczalniki i mieszaniny' rozpuszczalników,

14 06 05* - szlamy i odpady stałe zawierające inne rozpuszczalniki

składowanych w 17 paletopojemnikach typu mauzer o pojemności 1000 litrów na nieruchomości oznaczonej numerem ewidencyjnym [...], obręb ewidencyjny [...] B.. gmina B., zgodnie z obowiązującymi przepisami;

2. wykonanie obowiązku, o którym mowa w pkt 1 w terminie 60 dni od dnia, w którym decyzja stanie się ostateczna;

3. usunięcie odpadów powinno nastąpić poprzez przetransportowanie odpadów do uprawnionego miejsca odzysku lub unieszkodliwiania (składowania) przez podmiot posiadający odpowiednie zezwolenie wydane przez właściwy organ, zgodnie z ustawą z dnia 14 grudnia 2012 r. o odpadach;

4. pisemne powiadomienie organu o wykonaniu nałożonego obowiązku poprzez potwierdzenie stosownymi dokumentami, tj. kopią karty przekazania odpadów.

Decyzja została wydana na podstawie art. 26 ust. 1 , 2, 3a, 6 ustawy z dnia 14 grudnia 2012 r. o odpadach (Dz. U. z 2022 r. poz. 699 ze zm. - u.o.o.).

W uzasadnieniu decyzji organ wskazał m.in., że 20 kwietnia 2022 r. został poinformowany przez Komisariat Policji w B. o prowadzonym pod nadzorem Prokuratury Rejonowej w Rawie Mazowieckiej postępowaniu w sprawie składowania odpadów na działce nr [...] w B., gmina B. Na podstawie ewidencji gruntów organ ustalił, iż właścicielem ww. działki jest H. spółka z o.o. spółka komandytowo akcyjna w W.. Poza tym Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Łodzi Delegatura w S. w piśmie z 29 kwietnia 2022 r. wskazał, że 27 kwietnia 2022 r. na wniosek Komendanta Komisariatu Policji w B. i przy udziale funkcjonariuszy policji, przedstawicieli Urzędu Miasta i Gminy w B. oraz Państwowej Straży Pożarnej w Rawie Mazowieckiej przeprowadził czynności kontrolne na terenie działki nr [...], w trakcie których stwierdzono, że w jednym z nieużytkowanych budynków inwentarskich znajduje się 15 zbiorników o pojemności 1000 l (tzw. mauzerów), wypełnionych nieznaną substancją (odpadami chemikaliów), a w sąsiedztwie budynków inwentarskich w dwóch ziemnych osadnikach stwierdzono występowanie dwóch zbiorników typu mauzer. W piśmie otrzymanym 25 maja 2022 r. spółka H. oświadczyła, iż nie posiada informacji dotyczących pochodzenia odpadów znajdujących się na działce nr [...]. Spółka poinformowała nadto, że przedmiotem jej działalności jest udzielanie pożyczek korporacyjnych zabezpieczonych nieruchomościami i w związku z udzieleniem takiej pożyczki spółka stała się właścicielem działki nr [...], która ma stanowić zabezpieczenie spłaty udzielonej pożyczki. Spółka podniosła, że na mocy zawartych umów z posiadaczami przedmiotowej nieruchomości pozostają O. i H.J., w związku z czym wejście przez spółkę na teren działki nr [...] wiązałoby się z naruszeniem posiadania wymienionych osób.

Wystąpieniem z 1 czerwca 2022 r. Prokuratura Rejonowa w Rawie Mazowieckiej zwróciła się do Burmistrza B. o wszczęcie postępowania administracyjnego w sprawie nakazania usunięcia odpadów ujawnionych na działce nr [...] w obrębie B. z miejsca nieprzeznaczonego do ich składowania lub magazynowania. W związku z tym, iż właściciel ww. nieruchomości nie usunął znajdujących się na jej terenie odpadów, organ 30 czerwca 2022 r. wszczął z urzędu postępowanie administracyjne w sprawie obowiązku usunięcia odpadów z miejsca nieprzeznaczonego do ich składowania lub magazynowania na ww. działce nr [...]. Natomiast Regionalny Dyrektor Ochrony Środowiska w Łodzi pismem z 6 września 2022r. poinformował organ o zawieszeniu z urzędu postępowania w sprawie wydania decyzji zobowiązującej podmiot korzystający ze środowiska do przeprowadzenia działań naprawczych, w związku z wystąpieniem szkody w środowisku w powierzchni ziemi na terenie działki nr [...] spowodowanej wyciekiem substancji niebezpiecznych z porzuconych pojemników z odpadami niebezpiecznymi, do czasu usunięcia odpadów z miejsc nieprzeznaczonych do ich składowania lub magazynowania. Prokuratura Rejonowa w Rawie Mazowieckiej przekazała organowi kopię opinii z 30 września 2022 r. sporządzonej przez biegłych, stwierdzającej, że przedmiotowe odpady posiadają właściwości niebezpieczne. Jednocześnie poinformowała, iż nie ustalono osoby odpowiedzialnej za składowanie odpadów na działce nr [...] i poinformowała, iż sprawa dotycząca składowania odpadów niebezpiecznych na działce nr [...] została przekazana do dalszego prowadzenia przez Prokuraturę Regionalną w Łodzi.

Organ pierwszej instancji stwierdził, iż przeprowadzone postępowanie wyjaśniające nie doprowadziło do ustalenia, kto jest wytwórcą przedmiotowych odpadów składowanych na działce nr [...]. Okoliczności tej nie ustaliła także Prokuratora. Organ dodał, że z ewidencji gruntów wynika, że właścicielem działki nr [...] jest spółka H., na podstawie umowy przewłaszczania na zabezpieczenie zawartej [...] września 2016 r., następnie kilkukrotnie zmienianej. Zdaniem organu pierwszej instancji własność działki nr [...] przeszła na rzecz spółki, jako zabezpieczenie roszczeń z tytułu udzielonej pożyczki, a z treści umowy z [...] lutego 2019 r., zmieniającej umowę przeniesienia własności nieruchomości na zabezpieczenie wynika, że przedmiotowa nieruchomość pozostaje w posiadaniu H. i O. J. oraz, że osoby te nie udostępniły tej nieruchomości nikomu i nie obciążyły żadną umową. W ocenie organu pierwszej z treści łączącej strony umowy przewłaszczania na zabezpieczenie zawartej [...] września 2016 r. oraz z treści umów zmieniających nie wynika, aby prawo spółki H. do samoistnego posiadania nieruchomości, a co za tym idzie także do władania nieruchomością, na której obecnie składowane są odpady zostało w jakikolwiek sposób ograniczone. Powyższe prowadzi do ustalenia, że podmiotami władającymi powierzchnią działki nr [...] są: spółka H., jako właściciel i posiadacz samoistny nieruchomości oraz O. i H.J. jako posiadacze zależni przedmiotowej nieruchomości. Tym samym organ ten uznał, że stosownie do art. 26 ust.3a u.o.o. w niniejszej sprawie decyzja powinna zostać wydana w stosunku do wszystkich posiadaczy odpadów, odpowiedzialnych za gospodarowanie odpadami, o których mowa w ust. 1, zaś za wykonanie obowiązków wskazanych w decyzji posiadacze odpadów odpowiedzialni są solidarnie.

Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Skierniewicach, po rozpatrzeniu odwołania spółki utrzymało w mocy powyższą decyzję. Organ odwoławczy stwierdził, że w trakcie postępowania wyjaśniającego prowadzonego w niniejszej sprawie na podstawie ewidencji gruntów ustalono, że właścicielem przedmiotowej nieruchomości

jest spółka H., na podstawie umowy przewłaszczania na zabezpieczenie zawartej [...] września 2016 r., następnie zmienianej, a z załącznika nr 1 do powyższej umowy pożyczki wynika, że termin płatności ostatniej raty został ustalony na dzień [...] września 2017 r. Z treści umowy zmieniającej z [...] lutego 2019 r. wynika, że nieruchomość pozostaje w posiadaniu H. i O. J. oraz, że osoby te nie udostępniły tej nieruchomości nikomu i nie obciążyły żadną umową. Powyższe dokumenty wskazują, iż do [...] września 2016 r. (daty zawarcia umowy przewłaszczenia) właścicielami działki byli H. i O. J., po tej dacie zaś właścicielem stała się spółka. Przy czym posiadaczami działki przez wymieniony okres pozostali H. i O. J., gdyż nowy właściciel mimo upływu prawie sześciu lat od końcowej daty spłaty ww. pożyczki nie przejął działki od poprzednich właścicieli, którzy pozostają posiadaczami działki do czasu obecnego. Z powyższych względów za posiadaczy odpadów znajdujących się na przedmiotowej działce, w rozumieniu art. 26 u.o.o. Kolegium uznało solidarnie obecnego właściciela działki oraz jej posiadaczy zależnych będących jednocześnie poprzednimi właścicielami tej działki. Organ odwoławczy dodał, że nie jest kwestią sporną rodzaj i ilość odpadów znajdujących się na działce. Zgromadzony materiał dowodowy nie wskazuje również, aby poprzedni i obecni właściciele działki posiadali zezwolenie na składowanie (magazynowanie) przedmiotowych odpadów na ww. nieruchomości w ramach zezwolenia na ich przetwarzanie zgodnie z wymogami u.o.o. Z powyższych względów działka nie jest przeznaczona do składowania czy magazynowania odpadów w rozumieniu art. 26 u.o.o. Wobec tego Kolegium przyjęło za jednoznacznie ustalone w niniejszej sprawie, iż na przedmiotowej działce znajdują się ww. odpady o kodach wyszczególnionych przez biegłego sądowego, a działka ta nie jest przeznaczona do składowania i magazynowania przedmiotowych odpadów.

W konsekwencji, zdaniem Kolegium organ pierwszej instancji prawidłowo ustalił i zakwalifikował rodzaj i ilość zgromadzonych na przedmiotowej działce odpadów oraz wskazał podstawę powyższych ustaleń potwierdzającą, iż składowane na terenie przedmiotowej nieruchomości substancje stanowią odpady o wymienionych w decyzji kodach. Wykazane także zostało, kto jest posiadaczem przedmiotowych odpadów. Wszystko to razem świadczy o wystąpieniu przesłanek określonych w art. 26 u.o.o. i zaistnieniu podstaw do jego zastosowania.

W skardze na powyższą decyzję H. spółka z o.o. spółka komandytowo – akcyjna w W. zarzuciła naruszenie:

- art. 26 ust. 2, w zw. z art. 3 ust. 1 pkt 19 ustawy o odpadach, poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i nakazanie usunięcia odpadów osobie niebędącej ich posiadaczem;

- art. 7 k.p.a., art. 75 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a., art. 80 k.p.a., art. 107 § 3 k.p.a., w zw. z art. 26 pkt 3a u.o.o., poprzez niepodjęcie wszelkich niezbędnych czynności potrzebnych do prawidłowego ustalenia stanu faktycznego sprawy, niezbadanie całego zebranego materiału dowodowego oraz błędną jego interpretację skutkujące przyjęciem, że obowiązek usunięcia odpadów z ww. nieruchomości oznaczonej numerem ewidencyjnym [...] ciąży solidarnie na spółce jako właścicielu nieruchomości oraz O. J. i H. J., podczas gdy obowiązek ten spoczywa na osobach będących w posiadaniu nieruchomości, które nie dopilnowały prawidłowego jej wykorzystywania i doprowadziły do zaistniałego naruszenia;

- art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a., art. 107 § 3 k.p.a., art. 80 k.p.a., poprzez niezbadanie całego zebranego materiału dowodowego oraz jego błędną ocenę i przyjęcie, że spółka jest obowiązana do naprawy zaistniałego naruszenia, w sytuacji gdy obowiązanymi są posiadacze nieruchomości, co wynikało z postępowania przeprowadzonego przez Łódzkiego Wojewódzkiego Inspektora Ochrony Środowiska, o którym to postępowaniu wspominał Burmistrz B. wydanej przez siebie decyzji;

- art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a., art. 107 § 3 k.p.a., polegające na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu całego materiału dowodowego wbrew ciążącemu na organie drugiej instancji na mocy art. 77 § 1 k.p.a. obowiązkowi w tym zakresie i w konsekwencji nie podjęcie wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy oraz sporządzenie uzasadnienia niezgodnie z wymogami wynikającymi z art. 107 § 3 k.p.a.;

- art. 26 ust. 2, w zw. z art. 3 ust. 1 pkt 19 u.o.o., poprzez jego błędną wykładnię skutkującą przyjęciem, że może on stanowić podstawę do nakazania właścicielowi nieruchomości usunięcia odpadów w sytuacji, w której organ posiada wiedzę o toczącym się postępowaniu karnym i poszukiwaniu prawdopodobnie "rzeczywistego" posiadacza odpadów ("sprawcy" nielegalnego zdeponowania odpadów na nieruchomości) jak również postępowaniu administracyjnym prowadzonym przez Łódzkiego Wojewódzkiego Inspektora Ochrony Środowiska w tożsamej sprawie;

- art. 3 ust. 1 pkt 19 u.o.o., poprzez uznanie, że skarżąca jako podmiot dysponujący tylko tytułem prawnym do nieruchomości przy jednoczesnym braku jej posiadania jest tym samym posiadaczem odpadów zobowiązanym do ich usunięcia jako władający powierzchnią ziemi, podczas gdy podmiotem posiadającym niepodważalne i samodzielne prawo posiadania i tym samym władania tą powierzchnią ziemi są zgodnie z umową posiadacze nieruchomości – O. J. i H.J.

Wskazując na powyższe zarzuty wniosła o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji i zasądzenie kosztów postępowania.

W uzasadnieniu skargi wskazano, że z uwagi, iż spółka jest tylko powierniczym właścicielem nieruchomości bez jej posiadania oraz że zgodnie z art. 342 k.c. nie może samowolnie naruszać posiadania wystosowała 14 czerwca 2022 r. do H.J. oraz O.J. wezwanie do zabezpieczenia Nieruchomości oraz udzielenia w przedmiotowej sprawie informacji. Spółka nadmieniła, że 6 maja 2022 r. została również poinformowana o prowadzonym przez Komisariat Policji w B. postępowaniu w sprawie składowania wbrew przepisom ustawy odpadów, tj. o czyn określony w art. 183 § 1 k.k. Nadto w przedmiotowej sprawie postępowanie administracyjnie prowadzone było również przez Łódzkiego Wojewódzkiego Inspektora Ochrony Środowiska o czym organy wiedziały. Zdaniem spółki organy dokonały wadliwej wykładni przepisów ustawy o odpadach, błędnie przyjmując, że funkcjonowanie domniemania prawnego stanowi w istocie przerzucenie na władającego powierzchnią ziemi ciężaru ustalenia rzeczywistego posiadacza odpadów. Dodano, że postępowanie dowodowe prowadzone przez organ administracji nie może się w każdych warunkach ograniczyć do ustalenia władającego powierzchnią ziemi. W sprawie istotne jest, iż co najmniej dwie instytucje prowadziły jeszcze swoje postępowania — Prokuratura w Łodzi oraz WIOŚ, a organy nie zrobiły nic w sprawie aby dowiedzieć się na jakim etapie są te postępowania pomimo, iż spółka wskazywała i wnosiła aby zwrócić na te zagadnienia uwagę, a przez to nie podjęły wszelkich niezbędnych czynności potrzebnych do prawidłowego ustalenia stanu faktycznego sprawy. Zdaniem spółki nie ma najmniejszych wątpliwości, że posiadacze wskazani przez spółkę wykonywali faktyczne władztwo nad nieruchomością w sposób trwały, jako jedyni korzystali z nieruchomości i mieli do niej nieograniczony niczym dostęp.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, argumentując jak dotychczas.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje:

Skarga jest zasadna.

W pierwszej kolejności wyjaśnić trzeba, że niniejsza sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym zgodnie z art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 259 – p.p.s.a.), stanowiącym, że sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Z taką sytuacją mieliśmy do czynienia w realiach rozpatrywanej sprawy. W tym trybie rozpoznanie sprawy następuje na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów (art. 120 p.p.s.a.).

Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) w zw. z art. 3 § 1 p.p.s.a., sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej. Wspomniana kontrola sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Z brzmienia art. 145 § 1 p.p.s.a. wynika, że w przypadku, gdy sąd stwierdzi bądź to naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź to naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź wreszcie inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wówczas - w zależności od rodzaju naruszenia – uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub w części, albo stwierdza ich nieważność bądź niezgodność z prawem.

Natomiast w myśl art. 151 p.p.s.a. w razie nieuwzględnienia skargi w całości albo w części sąd oddala skargę odpowiednio w całości albo w części.

Podstawę materialnoprawną prawną zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 14 grudnia 2012 r - o odpadach (Dz. U. z 2022 poz. 699 ze zm. - u.o.o.)

Zgodnie z treścią art. 26 ust. 1 u.o.o. posiadacz odpadów jest obowiązany do niezwłocznego usunięcia odpadów z miejsca nieprzeznaczonego do ich składowania lub magazynowania. Z zastrzeżeniem art. 26a, w przypadku nieusunięcia odpadów zgodnie z ust. 1, wójt, burmistrz lub prezydent miasta, w drodze decyzji wydawanej z urzędu, nakazuje posiadaczowi odpadów usunięcie odpadów z miejsca nieprzeznaczonego do ich składowania lub magazynowania, z wyjątkiem przypadku, gdy obowiązek usunięcia odpadów jest skutkiem wydania decyzji o cofnięciu decyzji związanej z gospodarką odpadami, stwierdzenia nieważności, uchylenia lub wygaśnięcia decyzji związanej z gospodarką odpadami (ust. 2). Decyzję, o której mowa w ust. 2, wydaje się w stosunku do wszystkich posiadaczy odpadów odpowiedzialnych za gospodarowanie odpadami, o których mowa w ust. 1. Za wykonanie obowiązków wskazanych w decyzji posiadacze odpadów odpowiedzialni są solidarnie (ust. 3a). W decyzji, o której mowa w ust. 2, określa się w szczególności: 1) termin usunięcia odpadów; 2) rodzaj odpadów; 3) sposób usunięcia odpadów (ust. 6).

Z przywołanych powyżej przepisów wynika, że do zastosowania środka nadzorczego w postaci decyzji nakazującej usunięcie odpadów wymagane jest ustalenie następujących okoliczności: istnienia odpadów w rozumieniu ustawy; składowania odpadów w miejscu nieprzeznaczonym do ich składowania i magazynowania; podmiotu zobowiązanego do usunięcia nielegalnie składowanych odpadów (posiadacza odpadów).

Zgodnie natomiast z treścią z art. 3 ust. 1 pkt 6 u.o.o. przez odpady rozumie się każdą substancję lub przedmiot, których posiadacz pozbywa się, zamierza się pozbyć lub do których pozbycia się jest obowiązany.

W rozpoznawanej sprawie nie jest sporne, że na nieruchomości oznaczonej numerem ewidencyjnym [...], obręb ewidencyjny [...] B.. gmina B. składowane są odpady o kodach wymienionych w części historycznej niniejszego uzasadnienia.

W ocenie sądu zaliczenie wskazanych powyżej materiałów do odpadów w rozumieniu art. 3 ust. 1 pkt 6 u.o.o. jak również ich klasyfikacja nie budzą wątpliwości, co znajduje potwierdzenie w świetle ujawnionych w aktach administracyjnych dowodów, w tym opinii biegłego. W sprawie nie budzi również wątpliwości fakt, że ww. działka nie stanowi miejsca przeznaczonego do składowania odpadów.

Jak już wspomniano zgodnie z treścią art. 26 ust. 1 u.o.o., obowiązek usunięcia odpadów kierowany jest do posiadacza odpadów. Jednocześnie w art. 3 ust. 1 pkt 19 u.o.o. ustawodawca określił, że posiadaczem odpadów jest jego wytwórca lub osoba fizyczna, osoba prawna oraz jednostka organizacyjna nieposiadająca osobowości prawnej będąca w posiadaniu odpadów. W tym samym przepisie wprowadzono też domniemanie, że władający powierzchnią ziemi jest posiadaczem odpadów znajdujących się na nieruchomości. Jak słusznie zauważyło Kolegium ustawa nie definiuje pojęcia władającego powierzchnią ziemi, zatem korzystając z wykładni systemowej sięgnąć można do definicji zawartej w art. 3 pkt 44 ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska (Dz. U. z 2022 r. poz. 2556 ze zm. - p.o.ś.). Zgodnie treścią powołanego przepisu władającym powierzchnią ziemi jest właściciel nieruchomości, a jeżeli w ewidencji gruntów i budynków prowadzonej na podstawie ustawy – Prawo geodezyjne i kartograficzne ujawniono inny podmiot władający gruntem – podmiot ujawniony jako władający.

W rozpoznawanej sprawie organy uznały, że posiadaczem przedmiotowych odpadów są solidarnie H. spółka z o.o. spółka komandytowo – akcyjna w W., jako właściciel i posiadacz samoistny nieruchomości oraz O. i H. J. jako posiadacze zależni przedmiotowej nieruchomości.

Wobec powyższego przypomnieć wypada, że w orzecznictwie ugruntowane jest stanowisko, że obalenie domniemania prawnego z art. 3 ust. 1 pkt 19 u.o.o. może nastąpić tylko poprzez wykazanie, że odpadem faktycznie władał inny podmiot. Ciężar przeprowadzenia dowodu w celu obalenia domniemania z art. 3 ust. 1 pkt 19 u.o.o. spoczywa przy tym na władającym powierzchnią ziemi. Nie można przy tym ciężaru dowodowego obalenia domniemania przenosić na organ. Organy nie są bowiem zobowiązane do prowadzenia we własnym zakresie dochodzenia mającego na celu ustalenie podmiotu będącego posiadaczem odpadów, jeśli domniemany z mocy art. 3 ust. 1 pkt 19 u.o.o. posiadacz nie przedstawi wiarygodnych dowodów w tym zakresie (przykładowo wyrok NSA z 6 marca 2019 r., II OSK 816/18). Jednocześnie jednak w orzecznictwie słusznie podkreśla się, że wprowadzone przez ustawodawcę domniemanie prawne odpowiedzialności za odpady władającego powierzchnią gruntu zanieczyszczonego odpadami, wprawdzie zdejmuje z organów prowadzących postępowanie obowiązek dociekania z urzędu, kto był faktycznym wytwórcą odpadów. Nie pozwala im jednak zignorować dowodów, które mogą doprowadzić do ustalenia wytwórcy odpadów lub posiadacza odpadów innego, niż właściciel nieruchomości, jeżeli zostaną one zaoferowane przez stronę. Organ w takiej sytuacji musi odnieść się do wszystkich dowodów wskazanych przez strony i dokonać ich oceny, szczególnie gdy dotyczą one tak kluczowej dla sprawy kwestii jak prawidłowe ustalenie podmiotu zobowiązanego do usunięcia odpadów (zob. np. wyrok NSA z 26 maja 2020 r. II OSK 3271/19, wyrok NSA z 1 czerwca 2021 r., III OSK 1548/21).

W ocenie sądu treść wskazywanych przez skarżącą spółkę umów doprowadziła do obalenia domniemania prawnego wynikającego z art. 3 ust. 1 pkt 19 u.o.o., że spółka jest posiadaczem spornych odpadów. Słusznie wskazuje spółka, że jest ona tylko powierniczym właścicielem nieruchomości bez jej posiadania oraz, że zgodnie z art. 342 k.c. nie może samowolnie naruszać posiadania przysługującego H.J. i O.J. Takie wnioski należy wyciągnąć choćby z treści § 5 ust. 3 umowy z [...] września 2016 r. umowy przeniesienia własności nieruchomości na zabezpieczenie spłaty pożyczki, z § 5 ust. 3 umowy zmieniającej z [...] lipca 2018 r., czy § 4 ust. 1 umowy zmieniającej z [...] lutego 2019 r.

Wprawdzie, jak już wspomniano ustawa o odpadach nie wyjaśnia kim jest "władający powierzchnią ziemi", a pojęcie to zostało zdefiniowane w art. 3 pkt 44 p.o.ś., to w ocenie sądu, pod pojęciem władającego należy także rozumieć podmioty, które władają nieruchomością (powierzchnią ziemi) w oparciu również np. umowy cywilnoprawne.

Umowa przewłaszczenia na zabezpieczenie, w wyniku której dochodzi do przeniesienia prawa własności, ze swej istoty, jest zawierana jedynie w celu zagwarantowania nabywcy nieruchomości spełnienia określonego świadczenia przez dotychczasowego właściciela. Nabywca nie jest przy tym zainteresowany uzyskaniem prawa własności nieruchomości na stałe. Nabywa on prawo własności nieruchomości jedynie na wypadek konieczności przymusowego dochodzenia należnej mu wierzytelności od zbywcy nieruchomości. Umowa taka była wielokrotnie przedmiotem analizy Sądu Najwyższego, m.in. w wyroku z 13 maja 2011 r., V CSK 360/10, w którym wyjaśniono, że przewłaszczenie na zabezpieczenie jest umową zawieraną na podstawie art. 353 Kodeksu cywilnego pomiędzy dłużnikiem - właścicielem rzeczy a jego wierzycielem, stosownie do której dłużnik przenosi na wierzyciela własność rzeczy w celu zabezpieczenia wykonania jakiegoś zobowiązania. Szerzej o charakterze tej umowy wypowiedział się Sąd Najwyższy w motywach orzeczeń z 19 listopada 1992 r., II CRN 87/92 (OSNCP 1993, Nr 5, poz. 89) i z 5 maja 1993 r., III CZP 54/93 (OSP 1994, Nr 10, poz. 176), zwracając uwagę na to, że ważność czynności prawnej przysparzającej zależy od prawidłowej przyczyny przysporzenia, Sąd Najwyższy wyjaśnił, że przeniesienie własności rzeczy w celu zabezpieczenia określonej wierzytelności ma inną niż tradycyjne, własną przyczynę przysporzenia, którą jest causa cavendi. Ta odrębność przyczyny przysporzenia sprawia, że odmiennie niż np. przy umowie sprzedaży, przewłaszczenie rzeczy w celu zabezpieczenia nie następuje z zamiarem trwałego wyzbycia się jej własności i już tylko z tego powodu wykluczone jest identyfikowanie stosunku przewłaszczenia w celu zabezpieczenia ze stosunkiem sprzedaży. Decyduje o tym nie tylko nazwa umowy, ale przede wszystkim treść stosunku prawnego wykreowanego przez oświadczenia woli prowadzące do jego nawiązania i ukształtowania wzajemnych praw i obowiązków stron. W dalszej kolejności Sąd Najwyższy motywował, że w omawianej sytuacji dochodzi do przeniesienia własności nieruchomości w celu zabezpieczenia (w tym przypadku spłaty pożyczki), nie zaś w celu definitywnego wyzbycia się jej własności. Zawarcie umowy przewłaszczenia nieruchomości na zabezpieczenie powoduje jednak przeniesienie prawa własności, stosownie do art. 155 § 1 Kodeksu cywilnego. W umowie przewłaszczenia na zabezpieczenie strony mogą postanowić, że dłużnik - zbywca zatrzyma przewłaszczoną rzecz, oznaczoną co do tożsamości, w swoim posiadaniu i będzie z niej korzystał w sposób uzgodniony z wierzycielem (por. wyrok SN z 19 listopada 1992 r., II CRN 87/92, OSNC 1993, Nr 5, poz. 89). Intencją stron umowy o przewłaszczenie na zabezpieczenie (art. 65 § 2 Kodeksu cywilnego) nie jest przeniesienie własność rzeczy celem zaspokojenia zobowiązania z umowy np. pożyczki i przyjęcie przez wierzyciela świadczenia w postaci rzeczy na poczet długu z tytułu spłaty pożyczki. Przy przewłaszczeniu na zabezpieczenie realizacja zamierzonego przez strony celu następuje w ten sposób, że w razie niespłacenia długu wierzyciel może, jako właściciel rzeczy, zaspokoić z niej swoją wierzytelność bez potrzeby zachowywania niektórych procedur dyktowanych interesem dłużnika, ale nie oznacza to jednak, że zupełnie dowolnie. W każdym wypadku zaspokojenia się wierzyciela z przewłaszczonej rzeczy następuje nie z chwilą nabycia przez wierzyciela własności rzeczy, ale z chwilą dokonania czynności powodującej zaspokojenie się wierzyciela z tej rzeczy i prowadzącej do umorzenia w całości lub w części zabezpieczonej wierzytelności. Sposoby zaspokojenia się wierzyciela korzystającego z przewłaszczenia na zabezpieczenie nie są określone w ustawie, ale za dopuszczalne należy uznać tylko takie, które gwarantują ochronę praw dłużnika i pozostałych jego wierzycieli w sposób możliwie najbardziej zbliżony do rozwiązań ustawowych przyjętych dla zastawu zwykłego czy hipoteki. Zaspokojenie zabezpieczonej wierzytelności z przewłaszczonej rzeczy może nastąpić np. poprzez jej zbycie, oddanie osobie trzeciej do odpłatnego korzystania lub rozporządzenie nią w inny sposób. Niezależnie od wątpliwości zgłoszonych w tej kwestii w literaturze, w orzecznictwie przyjęte jest, że sposobem zaspokojenia wierzyciela może być też zatrzymanie rzeczy i zarachowanie jej wartości na poczet zabezpieczonej wierzytelności. Czynność taka jest bowiem również zgodna z celem przewłaszczenia na zabezpieczenie. Z chwilą, kiedy w płaszczyźnie rzeczowej wierzyciel staje się bezwarunkowo właścicielem rzeczy i jako sposób zaspokojenia wierzytelności wybiera np. sprzedaż rzeczy (lub przewłaszczonego prawa), to ma on swobodę w dysponowaniu rzeczą jedynie w płaszczyźnie rzeczowej. W płaszczyźnie obligacyjnej jest on zobowiązany postąpić z rzeczą, tak by został zaspokojony jego słuszny interes, ale i by ewentualna nadwyżka wartości prawa zabezpieczającego została przekazana dłużnikowi.

Sąd w składzie orzekającym w pełni podziela powyższe zapatrywanie prawne dotyczące charakteru, istoty umowy przewłaszczenia na zabezpieczenie.

Z powyższych wywodów, dokonanych na gruncie prawa cywilnego, należy wyprowadzić dwie zasadnicze wskazówki istotne dla sądowej kontroli legalności zaskarżonych decyzji.

Po pierwsze - przeniesienie prawa własności na podstawie umowy przewłaszczenia na zabezpieczenie nie ma na celu definitywnego zbycia nieruchomości przez dotychczasowego właściciela, a jej istota sprowadza się do zabezpieczenia roszczeń nabywcy wobec zbywcy nieruchomości z tytułu zawarcia innej umowy, która dała asumpt do zawarcia z kolei umowy przewłaszczenia na zabezpieczenie, zrodziła potrzebę ustanowienia takiego zabezpieczenia.

Po drugie - przewłaszczenie na zabezpieczenie, właśnie z powodu wyłącznie gwarancyjnego celu tej umowy, zwykle nie prowadzi do zmian w stanie posiadania, a strony takiej umowy mogą, stosownie do swego uznania i oczywiście w granicach prawa, określić zakres posiadania przysługującego każdej z nich.

Przechodząc do kolejnej istotnej kwestii, a mianowicie, różnicy między posiadaniem samoistnym, a zależnym, należy wskazać, że posiadanie jest wprawdzie zjawiskiem prawnym w tym sensie, że rodzi określone skutki prawne, ale nie jest prawem podmiotowym. W konsekwencji utrwalony został pogląd o faktycznej naturze posiadania. Definicja posiadania zawarta w art. 336 k.c. składa się wyłącznie z elementów faktycznych, zaś art. 339 k.c. formułuje jedynie domniemanie, zgodnie z którym posiadacz jest osobą uprawnioną (zob. Ochrona posiadania, J. Ignatowicz, Wydawnictwo Prawnicze Warszawa 1963, s. 108 i nast., bowiem rozważania zawarte w tej pozycji nadal pozostają aktualne w omawianym zakresie, także na gruncie obowiązujących regulacji Kodeksu cywilnego, a także wyrok WSA w Krakowie z 29 czerwca 2023 r., I SA/Kr 319/22).

Skoro więc posiadanie jest zagadnieniem ze sfery faktów, a własność prawem to dopuszczalna jest sytuacja, w której, pomimo przeniesienia prawa własności nieruchomości, dotychczasowy właściciel pozostaje jej posiadaczem.

Skarżąca spółka konsekwentnie argumentuje, że stan posiadania nieruchomości w żaden sposób nie uległ zmianie po nabyciu prawa jej własności od pożyczkobiorcy. W ocenie spółki także po zawarciu umowy przewłaszczenia na zabezpieczenie H. i O. J. nadal władają nieruchomością jako posiadacz samoistny.

Na posiadanie składają się elementy: fizyczny (corpus possessionis) oraz psychiczny (animus rem sibi habendi). Te dwa elementy bywają też określane, jako odpowiednio zewnętrzny i wewnętrzny. Zasadniczo władztwo faktyczne polega na efektywnym korzystaniu z posiadanej rzeczy bądź na realnej, obiektywnej możliwości takiego korzystania. Psychiczny, subiektywny element posiadania oznacza natomiast wolę posiadacza wykonywania względem rzeczy określonego prawa dla siebie albo inaczej - we własnym imieniu. Ta wola posiadania ze swej istoty jest czynnikiem wewnętrznym, a w związku z tym jej istnienie, treść można przyjąć tylko o tyle, o ile urzeczywistniła się ona wobec otoczenia. Wola posiadania wyraża się w takim postępowaniu posiadacza z rzeczą, które wyraźnie manifestuje otoczeniu, że uważa się on za osobę mającą do rzeczy określone prawo.

Posiadaczem samoistnym jest ten, kto rzeczą faktycznie włada jak właściciel (art. 336 Kodeksu cywilnego). Wobec tego posiadacz samoistny musi mieć wolę władania rzeczą cum animo domini i wyrażać na zewnątrz wolę korzystania z rzeczy w takim właśnie zakresie, a więc jak właściciel. W razie zaistnienia uzasadnionych wątpliwości, należy pamiętać o treści art. 339 k.c., który ustanawia domniemanie posiadania o charakterze samoistnym. (por. Kodeks cywilny, Komentarz pod red. Z. Resicha, Wydawnictwo Prawnicze 1972 do art. 336 i nast. Kodeksu cywilnego)

W tym kontekście nie sposób zgodzić się z organami co do tego, że od momentu przeniesienia prawa własności nieruchomości na skarżącą spółkę, O. i H.J. przestali być jej samoistnym posiadaczem.

Przede wszystkim nie potwierdzają tego wskazane wyżej zapisy umowy przewłaszczania na zabezpieczenie zawartej [...] września 2016 r. oraz umów ją zmieniających. Potwierdza to także treść złożonych ze skargą dwóch decyzji Łódzkiego Wojewódzkiego Inspektora Ochrony Środowiska z 11 lipca 2022 r. o wstrzymaniu działalności w zakresie zbierania odpadów przez O. i H.J., prowadzących gospodarstwo rolne w B., na terenie działki [...], obręb B., gmina B. bez wymaganego zezwolenia oraz wymierzeniu O. i H. J. administracyjnej kary pieniężnej za gospodarowanie odpadami w zakresie zbierania odpadów na terenie ww. działki [...]. W obu decyzjach organ środowiskowy ustalił, że właścicielem działki [...] jest H. spółka z o.o. spółka komandytowo-akcyjna na mocy zwartej umowy przeniesienia własności nieruchomości na zabezpieczenie spłaty pożyczki oraz, że posiadaczami nieruchomości do czasu wydania nieruchomości są H. i O. J. i są faktycznie władającymi nieruchomością.

W świetle powyższego zdaniem sądu uznać należy, że skarżąca spółka nie jest posiadaczem przedmiotowych odpadów w rozumieniu 26 ust. 1, w zw. z art. 3 ust. 1 pkt 19 u.o.o.

Tym samym organy naruszyły art. 6 art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. co doprowadziło do naruszenia art. 26 ust. 1 i 2 u.o.o. przez nałożenie na spółkę obowiązku usunięcia przedmiotowych odpadów.

W konsekwencji sąd, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit.c, w zw. z art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji o czym orzekł w punkcie pierwszym sentencji wyroku.

W przedmiocie kosztów postępowania sąd orzekł w punkcie drugim sentencji wyroku na podstawie art. 200 i art. 205 § 1 p.p.s.a.