Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 620/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2023-10-03 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: oddalono skargę
Powołane przepisy: article: Art. 1  par. 1  i 2
journal: Dz.U. 2019 poz 2167
law: Ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych - tekst jedn.
article: Art. 3  par. 1, art. 134 par. 1, art. 151
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: Art. 17
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.
article: Art. 128, art. 129, art. 135, art. 140
journal: Dz.U. 2020 poz 1359
law: Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1359).

SENTENCJA

﻿Sygn. akt III SA/Kr 620/23 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 3 października 2023 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Janusz Kasprzycki Sędziowie WSA Elżbieta Czarny-Drożdżejko WSA Katarzyna Marasek-Zybura (spr.) Protokolant starszy sekretarz sądowy Renata Nowak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 3 października 2023 r. sprawy ze skargi B. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie z dnia 17 lutego 2023 r., nr SKO.NP/4115/30/2023, w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego skargę oddala.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 17 lutego 2023 r. znak: SKO.NP/4115/30/2023, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2000, dalej: k.p.a.) oraz art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 615; dalej: u.ś.r.), utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta Tarnowa z dnia 9 grudnia 2022 r. nr DŚRSM-5202-156/22 w przedmiocie odmowy przyznania B. P. (dalej: skarżąca) prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką.

Powyższe decyzje zostały wydane w następującym stanie faktycznym i prawnym.

Wnioskiem z dnia 14 listopada 2022 r. skarżąca zwróciła się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki nad matką, legitymującą się orzeczeniem Miejskiego Zespołu Ds. Orzekania o Niepełnosprawności w T. z dnia 28 stycznia 2021 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności wydanym na stałe, ze stwierdzeniem, iż nie da się ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność, zaś ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od listopada 2017 r.

Z dołączonych do akt sprawy dokumentów wynika, że skarżąca zgodnie z orzeczeniem z dnia 9 września 2009 r. posiada umiarkowany stopień niepełnosprawności od kwietnia 2003 r., a zatrudnienie może odbywać się jedynie w warunkach pracy chronionej.

W dniu 1 grudnia 2022 r. organ pomocowy przeprowadził wywiad środowiskowy i ustalił, że skarżąca w ramach opieki nad matką wykonuje takie czynności jak: codzienna kąpiel, obcinanie paznokci raz tygodniu, strzyżenie włosów raz w miesiącu, podnoszenie z łóżka codziennie, ubieranie i rozbieranie codziennie, przygotowywanie do snu codziennie, prowadzenie do toalety według potrzeb, podawanie leków trzy razy dziennie lub więcej, mierzenie ciśnienia, rejestrowanie do lekarzy i towarzyszenie podczas wizyt, towarzyszenie podczas badań laboratoryjnych, wykupywanie leków oraz środków medycznych, kontrola poziomu cukru, robienie zakupów, przygotowywanie i podawanie posiłków, pranie, sprzątanie, prasowanie, opłacanie rachunków, załatwianie spraw urzędowych, wychodzenie z mamą na spacery, czytanie, czuwanie podczas snu. W ocenie pracownika socjalnego matka skarżącej ma problemy z poruszaniem się. Porusza się w obrębie mieszkania z pomocą kuli, drugiej osoby. Nie wychodzi samodzielnie z mieszkania. W opiece nad matką skarżącej pomaga córka (dotyczy to pomocy przy kąpieli, podnoszenia z łóżka). Brat skarżącej mieszka i pracuje w K., nie pomaga w żadnej formie (usługowo, finansowo).

Odmawiając przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, organ I instancji w uzasadnieniu rozstrzygnięcia jako przesłankę odmowy przyznania świadczenia wskazał, że wprawdzie osoba wymagająca opieki posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, jednakże nie został spełniony warunek z art. 17 ust. 1b u.ś.r., bowiem niepełnosprawność nie powstała w okresach wymaganych przez ww. przepis (tj. nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia). Ponadto skarżąca ma przyznany specjalny zasiłek opiekuńczy. Organ stwierdził również, że w sprawie nie zachodzi bezpośredni związek przyczynowy między rezygnacją z pracy przez skarżącą, a sprawowaną opieką nad niepełnosprawną matką. Zwrócono uwagę, że w opiece nad niepełnosprawną może pomóc i pomaga wspólnie zamieszkująca wnuczka, umożliwiając skarżącej podjęcie zatrudnienia, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy, na umowę zlecenie, o dzieło.

W odwołaniu wniesionym od decyzji organu I instancji skarżąca zarzuciła:

- naruszenie przepisów prawa materialnego, mające wpływ na wynik sprawy poprzez zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1b u.ś.r., poprzez nieuwzględnienie okoliczności, iż wskutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. K 38/13, doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, co determinuje naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP,

- błędną wykładnię art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b u.ś.r., polegającą na pominięciu prawnie uzasadnionych celów u.ś.r. i przyjęciu, że okoliczność pobierania przez skarżącą specjalnego zasiłku opiekuńczego stanowi kryterium negatywne do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, a w konsekwencji błędne uznanie, że sam fakt uzyskania i pobierania przez skarżącą specjalnego zasiłku opiekuńczego ma przesądzające znaczenie dla oceny wniosku skarżącej o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego;

- błędną wykładnię art. 27 ust. 5 u.ś.r., polegającą na uznaniu, że w sytuacji skarżącej nie nastąpił zbieg prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i specjalnego zasiłku opiekuńczego, co z kolei skutkowało wadliwym przyjęciem, że przepis art. 27 ust. 5 u.ś.r. nie ma zastosowania w sprawie, a to uniemożliwia skarżącej dokonanie wyboru jednego ze świadczeń opiekuńczych i przesądza o niemożności uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji pobierania specjalnego zasiłku opiekuńczego;

- naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 77 § 1 i art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, przyjmując iż sam fakt pobierania przez skarżącą specjalnego zasiłku opiekuńczego, skutkuje brakiem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i zwalnia organ rozstrzygający w sprawie z podejmowania działań zmierzających do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy pozwalającego na wydanie rozstrzygnięcia z uwzględnieniem słusznego interesu strony

- art. 8 i art. 9 k.p.a. przez niewypełnienie obowiązku pouczenia skarżącej o treści art. 27 ust. 5 u.ś.r. i możliwości dokonania wyboru korzystniejszego świadczenia, co wynikało z błędnej wykładni art. 27 ust. 5 u.ś.r.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie uznało wniesione odwołanie za nieuzasadnione i opisaną na wstępie decyzją z dnia 17 lutego 2023 r. orzekło o utrzymaniu w mocy decyzji organu I instancji.

W pierwszej kolejności Kolegium wyjaśniło, że organ pomocowy nie uwzględnił zmiany stanu prawnego, która nastąpiła na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. K 38/13 (Dz. U. z 2014 r., poz. 1443). W ww. wyroku Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z zasadą równości, o której mowa w art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Wyrok ten jest tzw. wyrokiem zakresowym, na co wskazuje użycie zwrotu "w zakresie, w jakim różnicuje", którego skutkiem jest zmiana zastosowania art. 17 ust. 1b u.ś.r., w zakresie treści w nim ujętej. Wyrok ten powoduje konieczność takiej wykładni przepisów, aby jej wynik nie był sprzeczny ze stanowiskiem wyrażonym w wyroku Trybunału, a to zgodnie z art. 8 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, z którego wynika zasada bezpośredniego stosowania Konstytucji przez sądy. Oparcie wyroku na stanowisku wyrażonym w orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego, stanowi przejaw bezpośredniego stosowania Konstytucji.

Innymi słowy, skutkiem ww. orzeczenia jest stwierdzenie niekonstytucyjności art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, i to począwszy od dnia ogłoszenia wyroku. Stwierdzenie niekonstytucyjności przepisu przekłada się na ukształtowanie nowego stanu prawnego. Zatem w obecnej sytuacji prawnej, nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny. Kolegium podkreśliło, że wyżej zaprezentowane stanowisko odnośnie wykładni i stosowania art. 17 ust. 1b u.ś.r. po wejściu w życie wyroku TK w sprawie o sygn. K 38/13, jest jednolite i utrwalone w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego oraz wojewódzkich sądów administracyjnych.

Reasumując, w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała nie później, niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia, przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. jest zgodny z Konstytucją i nie ma przeszkód prawnych do jego stosowania. Natomiast w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. Wobec tego, w odniesieniu do tych osób, oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium.

Pomimo dokonania przez organ I instancji błędnej wykładni art. 17 ust. 1b u.ś.r., Kolegium doszło do przekonania, że kwestionowana decyzja ostatecznie odpowiada prawu. W rozpoznawanej sprawie nie zachodzi bowiem bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją z pracy lub niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a koniecznością sprawowania stałej opieki nad matką. Skarżąca od 2015 roku jest nieaktywna zawodowo, z kolei niepełnosprawność matki skarżącej powstała w 2017 roku. Dopiero od 2018 roku można rozważać kwestię zaistnienia takiego związku, kiedy skarżąca zaczęła pobierać specjalny zasiłek opiekuńczy. Organ podkreślił w tym miejscu, że zgodnie z treścią art. 17 ust. 1 u.ś.r. rezygnacja z zatrudnienia musi być celowa, zaprzestanie wykonywania pracy, czy niepodejmowanie zatrudnienia musi być intencjonalne. Świadczenie pielęgnacyjne ma zastąpić dochód wynikający ze świadczenia pracy, której nie może podjąć lub z której musi zrezygnować osoba pielęgnująca. Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest więc częściowe zrekompensowanie opiekunowi niepełnosprawnego strat finansowych spowodowanych niemożnością podjęcia pracy lub rezygnacją z niej w związku z koniecznością opieki nad osobą niepełnosprawną.

W dalszej kolejności Kolegium wskazało, że istotnym dla rozstrzygnięcia sprawy jest także zakres wykonywanych przez opiekuna czynności opiekuńczych w odniesieniu do stanu zdrowia podopiecznej.

Organ wyjaśnił, że ustawa o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji sprawowania opieki, ale z treści art. 17 ust. 1 wynika, że aby można było mówić o opiece w jej rozumieniu musi ona być stała lub długoterminowa. Te określenia stała lub długoterminowa wskazują na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie. W orzecznictwie sądów administracyjnych zauważono, że wykonywanie takich czynności jak pomoc w ubraniu i poranna higiena, czy też przygotowanie posiłków (śniadania, obiadu) są czynnościami, które mogą być wykonane w godzinach porannych, przed pójściem do pracy. Wiele osób wykonuje takie czynności, chociażby rodzice w stosunku do małoletnich dzieci przed zaprowadzeniem ich do żłobka czy przedszkola i nie uniemożliwia im to podejmowania zatrudnienia.

W ocenie Kolegium, czynności opiekuńcze wykonywane przez skarżącą wobec niepełnosprawnej matki, które sprowadzają się do pomocy w czynnościach, które w większości mają charakter typowych czynności codziennych, zaś pozostałe są czynnościami, które nie oznaczają stałej lub długotrwałej opieki zdefiniowanej przez orzecznictwo i chociaż w znacznym stopniu ograniczają, to jednak nie uniemożliwiają w sposób zupełny podjęcia aktywności zawodowej.

Z akt sprawy nie wynika, aby matka skarżącej była osobą leżącą, pampersowaną, czy też niekomunikatywną. Nie kwestionując zatem złego stanu zdrowia matki strony, Kolegium podkreśliło, że sama konieczność sprawowania opieki, czy też wykonywanie czynności stanowiących w istocie codzienną pomoc nie stanowi w świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r. samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Kolegium wskazało, że system świadczeń rodzinnych został tak skonstruowany, aby rekompensować utratę dochodów z powodu konieczności pielęgnacji członka rodziny wymuszającej rezygnację lub niepodejmowanie zatrudnienia.

W ocenie Kolegium zebrany materiał dowodowy był w pełni wystarczający dla stwierdzenia, że pomiędzy sprawowaną przez skarżącą opieką nad matką, a rezygnacją i niepodejmowaniem pracy, nie istnieje taki związek. Pomimo tego, że ze zgromadzonego w aktach sprawy materiału dowodowego wynika bezsprzecznie, że matka skarżącej posiada znaczny stopień niepełnosprawności, nie sposób przyjąć, aby skarżąca, z uwagi na zakres i rozmiar czynności, jakie wykonuje opiekując się matką, nie mogłaby podjąć jakiekolwiek pracy. Dodatkowym argumentem jest udział w opiece nad niepełnosprawną matką brata skarżącej oraz wnuczki.

Organ podkreślił, że w przypadku kilku osób zobowiązanych do alimentacji możliwe jest takie podzielenie się obowiązkami, żeby każda z tych osób mogła podjąć (utrzymać) zatrudnienie. Co więcej, realizacja obowiązku nie musi polegać na osobistych staraniach, lecz może polegać na finansowaniu usług opiekuńczych dla matki, stosownie do indywidualnych możliwości.

Na marginesie Kolegium wskazało, że skarżąca może rozważyć możliwość zwrócenia się do Ośrodka Pomocy Społecznej o przyznanie pomocy w postaci usług opiekuńczych. Taka pomoc mogłaby stanowić uzupełnienie opieki sprawowanej przez skarżącą, umożliwiając jej podjęcie zatrudnienia.

Końcowo Kolegium stwierdziło, że skarżąca jest uprawniona do specjalnego zasiłku opiekuńczego (decyzja z dnia 22 listopada 2022 r. znak: DŚRSM.5203-24/22) w związku z opieką nad matką na okres od 1 listopada 2022 r. do 31 października 2023 r., zatem w sprawie zachodzi także przesłanka negatywna wymieniona w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit.b u.ś.r. W stanie faktycznym niniejszej sprawy nie można jednak rozpatrywać zbiegu uprawnień do świadczeń opiekuńczych w aspekcie możliwości wyboru świadczenia korzystniejszego zgodnie z treścią art. 27 ust. 5 u.ś.r., ponieważ taka możliwość uaktualniłaby się w przypadku, gdyby jedyną przesłanką odmowy przyznania dochodzonego świadczenia była okoliczność pobierania przez skarżącą specjalnego zasiłku opiekuńczego, co w niniejszej sprawie nie zachodzi.

W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżąca zarzuciła:

1) naruszenie prawa materialnego, a to art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., poprzez jego nieprawidłową wykładnię i uznanie, że w rozpoznawanej sprawie nie zachodzi bezpośredni związek przyczynowy między rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej albo jej niepodejmowaniem przez skarżącą, a koniecznością stałej opieki nad matką z uwagi na to, że skarżąca od 2015 roku jest nieaktywna zawodowo, z kolei niepełnosprawność matki skarżącej powstała w 2017 roku - co wskazuje na to, że badając związek przyczynowy, organ jako przeszkodę traktuje brak aktywności zawodowej w okresie bezpośrednio poprzedzającym podjęcie opieki nad matką - podczas gdy prawidłowa wykładnia powyższego przepisu winna prowadzić do konstatacji, że przepis art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. na równi z rezygnacją z zatrudnienia traktuje niepodejmowanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a co za tym idzie, dopuszcza przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego także tym osobom, które nie były aktywne zarobkowo i zawodowo w okresie poprzedzającym podjęcie opieki nad osobą niepełnosprawną, natomiast o tym, czy istnieje adekwatny związek pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a sprawowaną opieką, decyduje zakres wymaganych czynności i konieczny na to czas, wykluczający aktywność zarobkową i zawodową opiekuna, co jest wystarczającą przesłanką żeby uznać, że opiekun nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, gdyż opiekuje się niepełnosprawną osobą,

2) naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a to art. 7 i art. 77 § 1 w zw. z art. 107 § 3 k.p.a., poprzez brak wystarczającego rozpatrzenia całego materiału dowodowego, i błędne ustalenie, że w rozpoznawanej sprawie nie zachodzi bezpośredni związek przyczynowy między rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej albo jej niepodejmowaniem przez skarżącą, a koniecznością stałej opieki nad matką, a także poprzez błędne ustalenie, że skarżąca nie wykazała w dostateczny sposób, że zakres sprawowanej opieki nad matką, uniemożliwia jej w sposób zupełny podjęcie zatrudnienia w innej pracy zarobkowej, podczas gdy:

a) podczas wywiadu środowiskowego z dnia 1 grudnia 2022 r. ustalono, że skarżąca nie podejmuje zatrudnienia z powodu opieki nad matką, przy czym organ nie zakwestionował ustaleń wywiadu i nie uznał, że ustalenia są błędne, zwłaszcza w zakresie stwierdzenia powyższej okoliczności;

b) organ łączy brak związku przyczynowego z faktem pozostawania przez skarżącą osobą bezrobotną przed podjęciem opieki nad matką, podczas gdy ta okoliczność nie jest przeszkodą w ustaleniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, jeżeli wnioskodawca nie podejmuje pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawnym, co ma miejsce w realiach faktycznych przedmiotowej sprawy;

c) wywiad środowiskowy - którego treść nie została w żaden sposób zakwestionowana przez organ - w sposób szczegółowy ustalił czynności podejmowane codziennie w ramach opieki nad matką, z którego to zestawienia wynika w sposób jednoznaczny, że skarżąca podejmuje czynności opiekuńcze całodobowo i w sposób ciągły oraz nie ma możliwości podjęcia pracy zarobkowej;

d) skarżąca obiektywnie mogłaby podjąć pracę zarobkową, jako że posiada orzeczenie jedynie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności i może być zatrudniona w warunkach pracy chronionej, a nadto w 2015 roku podejmowała aktywność zawodową, natomiast konieczność całodobowej opieki nad matką uniemożliwia podejmowanie takiej aktywności;

e) organ nie opiera powyższego wniosku na wnikliwej analizie materiału dowodowego przedłożonego przez skarżącą, lecz całkowicie bezrefleksyjnie powołuje się na nieprzystające do rzeczonego stanu faktycznego orzecznictwo wojewódzkich sądów administracyjnych, pomijając w swojej argumentacji szczegółowe rozważania nad konkretnym stanem faktycznym występującym w przedmiotowej sprawie, nie wyjaśniając jak - zdaniem organu - można pogodzić opiekę nad matką skarżącej z pracą zarobkową - a wręcz posługuje się tak abstrakcyjnymi i oderwanymi od przedmiotowej sprawy porównaniami, jak porównanie opieki nad matką skarżącej do opieki nad dzieckiem, które można rano nakarmić i ubrać a następnie odprowadzić do żłobka, celem podjęcia aktywności zawodowej przez opiekuna;

f) to organ podejmuje działania zmierzające do wykazania, że skarżąca nie spełnia wymogu formalnego do otrzymania wnioskowanego świadczenia, co oznacza, że ciężar dowodu spoczywa na organie administracji i to organ obowiązany jest do wykazania, że w przypadku danej osoby zakres wykonywanej opieki nie uprawniał do otrzymania przedmiotowego świadczenia, a ewentualne niejasności i występujące wątpliwości, powinny być rozpoznawane na korzyść osoby ubiegającej się o świadczenie; a co za tym idzie, należało uznać, że skarżąca wykazała w dostateczny sposób, że zakres sprawowanej opieki nad matką uniemożliwia jej w sposób zupełny podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a organ - prowadząc postępowanie dowodowe - nie ustalił ani jednej okoliczności faktycznej pozwalającej na przeciwną konstatację

3) naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a to art. 7 i art. 77 § 1 w zw. z art. 107 § 3 k.p.a., poprzez brak wystarczającego rozpatrzenia całego materiału dowodowego, i błędne ustalenie, że brat skarżąca i córka skarżącej mogą również sprawować opiekę nad matką skarżącej, podczas gdy:

a) organ w ogóle nie dokonał ustaleń faktycznych, które stanowiłyby podstawę powyższych wniosków, a zamiast tego dokonał arbitralnego i nieuzasadnionego ustalenia w powyższym zakresie;

b) córka skarżącej jest osobą uczącą się do czerwca 2023 r. i po tym terminie planuje wyjazd, a więc nie będzie miała możliwości osobistej pomocy skarżącej;

c) brat skarżącej mieszka na stałe w K. i nie pomaga w żaden sposób skarżącej w opiece nad matką, co nie powinno być okolicznością uniemożliwiającą przyznanie prawa do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego;

d) obowiązek alimentacyjny skarżącej względem matki wyprzedza obowiązek alimentacyjny córki skarżącej, a co za tym idzie, organ powołuje się na możliwość uzyskiwania jej pomocy w sposób nieuprawniony, a nawet możliwość uzyskiwania pomocy od córki skarżącej, nie powinna czynić przeszkody do uzyskania przez skarżącą prawa do świadczenia pielęgnacyjnego; a co za tym idzie sam fakt posiadania rodzeństwa oraz córki przez skarżącą nie powinien wpływać na decyzję organu, tym bardziej że wspomniane osoby nie są w stanie podjąć się całodobowej opieki w szerszym zakresie niż to czynią,

4) naruszenie prawa materialnego, a to art. 17 ust. 1 u.ś.r., poprzez jego nieprawidłowe zastosowanie i uznanie, że skarżącej słusznie odmówiono prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, między innymi z tego względu, że brat i córka skarżącej mogą również sprawować opiekę nad matką skarżącej, podczas gdy skarżąca spełnia wszelkie przesłanki konieczne do uzyskania tego świadczenia, a ustawodawca nie przewidział wśród negatywnych przesłanek przyznania świadczenia, niemożliwości sprawowania opieki przez pozostałe rodzeństwo, co za tym idzie, świadczenie jest przyznawane temu kto wystąpi z wnioskiem i kto spełni przesłanki i nie ma podstaw pozbawienia go tego prawa z tego powodu, że żyją inne dzieci podopiecznej.

W oparciu o powyższe zarzuty skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji oraz zasądzenie kosztów według norm przepisanych.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, zważył co następuje:

Stosownie do art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 259, dalej p.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego w sposób, który miał wpływ na wynik sprawy, bądź przepisów postępowania w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a także stosują środki określone w ustawie. Sąd administracyjny, zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a p.p.s.a.

Zdaniem Sądu skarga nie jest uzasadniona.

Materialnoprawną podstawę wydania decyzji przez organy obu instancji, stanowił przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r., z treści którego wynika, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje matce albo ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka, osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej lub innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1359, dalej: k.r.o.), ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Na wstępie Sąd wskazuje, iż podziela pogląd organu II instancji, że nie ma znaczenia data powstania niepełnosprawności dla świadczenia pielęgnacyjnego otrzymywanego przez opiekunów osób dorosłych. Przywołany w decyzji organu I instancji art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych nie mógł być stosowany w związku z uznaniem go za niekonstytucyjny przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r., sygn. K 38/13. Stosując właściwą wykładnię art. 17 ust. 1b u.ś.r., należy przyjąć, iż w stosunku do opiekunów osób, których niepełnosprawność powstała później, oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. W konsekwencji niedopuszczalne jest oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, co znalazło potwierdzenie w jednolitej linii orzeczniczej Naczelnego Sądu Administracyjnego, którą Sąd w składzie orzekającym w pełni podziela (por. wyroki NSA z dnia 29 kwietnia 2019 r., sygn. I OSK 300/19, z dnia 26 kwietnia 2019 r., sygn. I OSK 8/19, opubl. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych).

Ze wskazanych przepisów wynika, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje wymienionym w nim osobom, jeżeli spełnią one łącznie wskazane w nich przesłanki.

W ocenie Sądu, w niniejszej sprawie, skarżąca nie spełnia warunku sprawowania stałej opieki, oraz przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w związku ze sprawowaniem opieki nad matką. Mając na uwadze zebrany w sprawie materiał dowodowy, nie budzi wątpliwości Sądu fakt, że organ prawidłowo ustalił, że z materiału tego w żaden sposób nie wynika, aby matka skarżącej wymagała stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby, wykluczającej podjęcie przez opiekuna jakiegokolwiek zatrudnienia.

Jak wynika z akt sprawy, matka skarżącej posiada orzeczenie Miejskiego Zespołu Ds. Orzekania o Niepełnosprawności w T. z dnia 28 stycznia 2021 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności wydanym na stałe, ze stwierdzeniem, iż nie da się ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność, zaś ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od listopada 2017 r.

Z oświadczenia złożonego przez skarżącą w dniu 14 listopada 2022 r. wynika, że nie podejmuje ona stałego zatrudnienia (k. 15 akt administracyjnych) od 21 czerwca 1999 r. nadal, tj. przez ponad 23 lata, z powodu sprawowania opieki nad dzieckiem, a z zaświadczenia z dnia 30 czerwca 2015 r. (k. 18 akt administracyjnych) wynika, że w okresie tym w dniach od 1 marca do 30 czerwca 2015 r. skarżąca odbyła czteromiesięczny staż w Przedszkolu, uzyskując z tego tytułu stypendium. Innego zatrudnienia we wskazanym okresie skarżąca nie podejmowała.

Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że w ramach opieki nad matką, skarżąca pomaga jej w takich czynnościach jak codzienna kąpiel, obcinanie paznokci raz tygodniu, strzyżenie włosów raz w miesiącu, podnoszenie z łóżka codziennie, ubieranie i rozbieranie codziennie, przygotowywanie do snu codziennie, prowadzenie do toalety według potrzeb, podawanie leków trzy razy dziennie lub więcej, mierzenie ciśnienia, rejestrowanie do lekarzy i towarzyszenie podczas wizyt, towarzyszenie podczas badań laboratoryjnych, kupowanie leków oraz środków medycznych, kontrola poziomu cukru, robienie zakupów, przygotowywanie i podawanie posiłków, pranie, sprzątanie, prasowanie, opłacanie rachunków, załatwianie spraw urzędowych, wychodzenie z mamą na spacery, czytanie, czuwanie podczas snu. Ponadto, w ocenie pracownika socjalnego, matka skarżącej ma problemy z poruszaniem się. Porusza się w obrębie mieszkania z pomocą kuli lub drugiej osoby. Nie wychodzi samodzielnie z mieszkania.

Zdaniem Sądu, wskazany przez skarżącą zakres opieki nie wymusza na skarżącej rezygnacji z podjęcia zatrudnienia. Podkreślić należy, że ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, w żaden sposób nie wynika, iż matka skarżącej, nie jest w stanie funkcjonować bez stałej obecności skarżącej. Czynności skarżącej związane z opieką nad matką, ograniczają się zaś do pomocy w kąpieli, obcinaniu paznokci raz tygodniu, strzyżeniu włosów raz w miesiącu, podnoszenie z łóżka codziennie, ubieraniu i rozbieraniu codziennie, przygotowywaniu do snu codziennie, prowadzeniu do toalety według potrzeb, podawaniu leków trzy razy dziennie lub więcej, mierzeniu ciśnienia, rejestrowaniu do lekarzy i towarzyszeniu podczas wizyt, towarzyszeniu podczas badań laboratoryjnych, kupowanie leków oraz środków medycznych, kontroli poziomu cukru, przygotowywaniu i podawaniu posiłków, czuwaniu podczas snu, pozostałe czynności to prowadzenie gospodarstwa domowego. Nie są to natomiast czynności oznaczające stałą lub długotrwałą opieką innej osoby w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. Nie ma przeszkód zatem przeszkód w postaci stałej opieki nad matką, aby skarżąca podjęła pracę, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy, przeszkodą w podjęciu pracy przez ponad 23 lata (za wyjątkiem czteromiesięcznego stażu w 2015 r.), zgodnie z oświadczeniem skarżącej, miała być opieka nad dzieckiem.

Sąd wskazuje, że systemowo, świadczenia pielęgnacyjne, zgodnie z art. 17 ust. 1 zdanie ostatnie u.ś.r., przysługują tylko tym osobom, które "nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji".

System świadczeń rodzinnych został tak pomyślany, aby rekompensować utratę dochodów z powodu konieczności pielęgnacji członka rodziny wymuszającej rezygnację lub niepodejmowanie zatrudnienia. Wnioskujący musi sprawować stałą opiekę nad osobą niepełnosprawną i być jej niezbędny w tak znacznym wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni związek przyczynowy.

W ocenie Sądu, zebrany w sprawie materiał dowodowy był wystarczający dla stwierdzenia, że pomiędzy sprawowaną przez skarżącą opieką nad matką a niepodejmowaniem przez nią pracy, nie istnieje związek przyczynowy.

Dodatkowo jedynie Sąd wskazuje, że stosownie do stanowiska wyrażonego przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie np. w wyroku z dnia 26 kwietnia 2021 roku, sygn. III SA/Kr 1065/20, z dnia 14 października 2022 r., sygn. III SA/Kr 731/22, z dnia 28 października 2022 r., sygn. III SA/Kr 935/22, z dnia 7 grudnia 2022 r., sygn. III SA/Kr 1025/22 i III SA/Kr 1104/22 czy z dnia 14 marca 2023 r., sygn. III SA/Kr 1670/22 (opubl. w CBOSA), w których Sąd wskazał, że jeżeli osoba wymagająca opieki ma oprócz osoby skarżącej jeszcze inne dzieci, z których część zamieszkuje w nieznacznej odległości od tej osoby, to realizując obowiązek alimentacyjny, w zakresie je obciążającym, mogą one wspomóc osobę skarżącą w opiece nad wymagającym opieki. Natomiast dzieci zamieszkujące w dalszej odległości, również realizując obowiązek alimentacyjny, w zakresie je obciążającym, powinny wspomóc tę osobę w inny sposób tj. finansując pomoc w opiece nad nią. Zgodnie bowiem z art. 128 k.r.o., obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny), obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Stosownie do treści art. 129 § 2 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, krewnych w tym samym stopniu, w tym wypadku dzieci, obowiązek alimentacyjny obciąża, co należy podkreślić, w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym. Natomiast zgodnie z art. 135 § 1 k.r.o., zakres świadczeń alimentacyjnych zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego. Z kolei stosownie do § 2 tego przepisu, wykonanie obowiązku alimentacyjnego wobec osoby niepełnosprawnej, może, ale nie musi, polegać w całości lub w części na osobistych staraniach o utrzymanie uprawnionego; w takim wypadku świadczenie alimentacyjne pozostałych zobowiązanych, polega na pokrywaniu w całości lub w części kosztów utrzymania uprawnionego. Zgodnie zaś z art. 140 § 1 k.r.o., osoba, która dostarcza drugiemu środków utrzymania, będąc zobowiązana z tego powodu, że uzyskanie na czas świadczeń alimentacyjnych od osoby zobowiązanej w tej samej kolejności, byłoby dla uprawnionego niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami, może żądać zwrotu od osoby, która powinna była te świadczenia spełnić. Okoliczności te mają znaczenie dla oceny czy zachodzi bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez wnioskującego o świadczenie pielęgnacyjne, a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. W niniejszej sprawie skarżąca ma brata, i nie zostało wykazane aby brat nie był w stanie realizować swojego obowiązku alimentacyjnego wobec matki, w części go obciążającej, poprzez finansowanie pomocy w opiece nad matką, ani też, aby skarżąca nie była w stanie uzyskać od brata, zwrotu przypadającej na niego części świadczeń alimentacyjnych, stosownie do treści art. 140 § 1 k.r.o., w sytuacji gdyby istotnie spełniła je wobec matki w części obciążającej brata.

Pomoc społeczna ma charakter subsydiarny, ponieważ to na rodzinie ciąży obowiązek opieki nad osobą niepełnosprawną. Pomoc Państwa jest zatem możliwa jedynie wówczas, gdy wnioskujący o nią wykaże w sposób niebudzący wątpliwości, że wyczerpał wszystkie inne możliwości zapewnienia opieki osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji (w tym m.in. współdziałanie wszystkich dzieci w opiece, ew. zatrudnienie opiekuna, czy skorzystanie z usług opiekuńczych), a mimo to - ze względu na rzeczywisty zakres opieki, wynikający z potrzeb osoby niepełnosprawnej (a dokładniej, jej stanu zdrowia) – istnieje konieczność rezygnacji z zatrudnienia bądź ww. sytuacja uniemożliwia jego podjęcie (zob. np. wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 10 października 2022 r., sygn. III SA/Kr 699/22 czy z dnia 12 września 2022 r., sygn. III SA/Kr 335/22, opubl. w CBOSA).

Prawidłowo Kolegium również wskazało, że w stanie faktycznym niniejszej sprawy nie można rozpatrywać zbiegu uprawnień do świadczeń opiekuńczych w aspekcie możliwości wyboru świadczenia korzystniejszego zgodnie z treścią art. 27 ust. 5 u.ś.r., ponieważ taka możliwość uaktualniłaby się w przypadku, gdyby jedyną przesłanką odmowy przyznania dochodzonego świadczenia była okoliczność pobierania przez skarżącą specjalnego zasiłku opiekuńczego, co w niniejszej sprawie nie zachodzi. Przedmiotem postępowania w niniejszej sprawie nie była również ocena zasadności przyznania skarżącej specjalnego zasiłku opiekuńczego. Na marginesie jedynie wskazać można, że w decyzjach przyznających ten zasiłek, organ odstępował od uzasadniania decyzji na podstawie art. 107 § 4 k.p.a.

Zdaniem Sądu, zaskarżone rozstrzygnięcie zostało oparte na szczegółowej analizie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, który pozwolił na wyczerpujące ustalenie istotnych okoliczności sprawy. Zaskarżona decyzja zawiera wyczerpujące uzasadnienie faktyczne i prawne podjętego przez organ rozstrzygnięcia, które, w ocenie Sądu, w całości odpowiada prawu.

Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 151 p.p.s.a., Sąd oddalił skargę jako bezzasadną.