Wyrok NSA, sygn. akt III OSK 1097/23
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2024-03-01 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 151, art. 133
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 7, art. 77, art. 107 § 3
journal: Dz.U. 2022 poz 2000
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
article: art. 83 ust. 1
journal: Dz.U. 2021 poz 291
law: Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - t.j.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Tamara Dziełakowska Sędziowie: Sędzia NSA Wojciech Jakimowicz Sędzia del. WSA Mariusz Kotulski (spr.) po rozpoznaniu w dniu 1 marca 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej J. P. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 14 września 2022 r. sygn. akt II SA/Wa 587/22 w sprawie ze skargi J. P. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2022 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 14 września 2022 r. sygn. akt II SA/Wa 587/22 oddalił skargę J. P. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2022 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty w drodze wyjątku.

Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.

J. P. (dalej: "skarżący") wnioskiem z dnia [...] maja 2021 r. opisując swoją sytuację życiową i zdrowotną wystąpił o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2021 r. poz. 291 ze zm., zwana dalej: "ustawa emerytalna").

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "Prezes ZUS") decyzją z dnia [...] grudnia 2021 r. znak: [...] odmówił przyznania świadczenia. Wskazał, że zgodnie z art. 83 ustawy emerytalnej ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.

Wskazał, że przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ustawy emerytalnej jest możliwe, gdy spełnione są następujące przesłanki:

- wnioskodawca jest lub był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy emerytalnej lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym,

- nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności,

- nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek,

- nie posiada niezbędnych środków utrzymania.

Prezes ZUS podał, że warunki określone w wyżej cytowanym przepisie muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku.

Podniósł, że z dokumentacji zawartej w aktach rentowych wynika, że na przestrzeni 64 lat życia skarżący udokumentował 31 lat, 9 miesięcy i 24 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych. W 10-leciu przypadającym przed dniem powstania niezdolności do pracy, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano jedynie 1 rok, 3 miesiące i 24 dni tych okresów.

Organ podniósł, że aby przyznać świadczenie w drodze wyjątku należy wziąć pod uwagę całokształt okoliczności w sprawie i dokonać ich oceny pod kątem szczególnych okoliczności, które spowodowały niespełnienie warunków do przyznania świadczenia na zasadach ustawowych. Przez szczególne okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia.

W jego ocenie, w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w wymienionych przerwach wobec skarżącego nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy. Nie istniały zatem, w tym czasie, przeszkody w podjęciu zatrudnienia i objęciu ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Ponadto stwierdził, że skarżący nie wykazał innych szczególnych okoliczności w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które nie miał on wpływu. Wskazał, że rezygnacja z zatrudnienia na rzecz opieki nad matką nie usprawiedliwia braku odpowiedniego okresu ubezpieczenia i nie wystarcza do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Zdaniem Prezesa ZUS opieka nad matką, nie jest szczególną okolicznością uniemożliwiającą nabycie uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Jest to życiowy wybór pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia i poświęceniu się opiece nad matką, a kontynuowaniem zatrudnienia w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień emerytalno-rentowych, wynikających z ubezpieczenia społecznego.

Wskazał nadto, że z dokumentacji rentowej wynika, iż orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] listopada 2021 r. skarżący został uznany za osobę częściowo niezdolną do pracy. Wobec powyższego Prezes ZUS uznał, że skarżący nie spełnia warunku wymaganego do przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, a mianowicie całkowitej niezdolności do pracy potwierdzonej orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS lub komisji lekarskiej ZUS.

W związku z powyższym organ uznał, że w tym stanie faktycznym, brak jest podstaw do przyznania skarżącemu świadczenia w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ustawy emerytalnej. Podniósł, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna skarżącego, z tym że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku.

Od powyższej decyzji skarżący wnioskiem z dnia [...] grudnia 2021 r. wniósł o ponowne rozpatrzenie sprawy.

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] stycznia 2022 r. znak: [...] po rozpatrzeniu wniosku J. P. z dnia [...] grudnia 2021 r. o ponowne rozpatrzenie sprawy dotyczącej renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 735 z późn. zm., zwana dalej: "k.p.a."), utrzymał w mocy poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] grudnia 2021 r. znak: [...].

Na powyższą decyzję J. P. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie.

W odpowiedzi na skargę organ podtrzymał stanowisko jak w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w powołanym wyżej wyroku oddalił skargę J. P. uznając, że zaskarżona decyzja została wydana zgodnie z prawem.

Uzasadniając swoje stanowisko Sąd I instancji wskazał, że zaskarżona decyzja Prezesa ZUS nie naruszała przepisów prawa materialnego i procesowego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Z akt administracyjnych sprawy wynika, że organ administracyjny przed wydaniem zaskarżonej decyzji zebrał obszerny materiał dowodowy, mając na względzie art. 7 k.p.a., który następnie wziął pod rozwagę przy wydawaniu zaskarżonej decyzji. Wprawdzie Prezes ZUS w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji wprost nie odwołał się do poszczególnych dowodów, które były rozważane, czym naruszył powołany w skardze art. 107 § 3 k.p.a. - przez niepełne sformowanie uzasadnienia zaskarżonej decyzji, lecz nie miało to istotnego wpływu na wynik sprawy, a w szczególności na prawidłową ocenę dowodów w zakresie przesłanek wskazanych w art. 83 ustawy emerytalnej. Prezes ZUS, mając na względzie, że na mocy ww. przepisu ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, uznał, że skarżący nie spełnia przesłanek do przyznania świadczenia w drodze wyjątku w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Po analizie okoliczności wynikających z akt administracyjnych sprawy wskazał, że skarżący na przestrzeni 64 lat życia udokumentował 31 lat, 9 miesięcy i 24 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych. W 10-leciu przypadającym przed dniem powstania niezdolności do pracy, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano jedynie 1 rok, 3 miesiące i 24 dni tych okresów. W latach 1976-1977, 1991-1993, 2011-2019 wystąpiły przerwy w wykonywaniu przez skarżącego zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenia emerytalne i rentowe.

Sąd I instancji uznał, że w sprawach świadczeń przyznawanych w drodze wyjątku ważne są powody, dla których ubezpieczony nie mógł nabyć uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Aby przyznać świadczenie w drodze wyjątku należy wziąć pod uwagę całokształt okoliczności w sprawie i dokonać ich oceny pod kątem szczególnych okoliczności, które spowodowały niespełnienie warunków do przyznania świadczenia na zasadach ustawowych. Zdaniem Sądu miało to miejsce w sprawie i potwierdza to uzasadnienie zaskarżonej decyzji oraz materiał dowodowy znajdujący się w aktach sprawy. Przez szczególne okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia.

Sąd I instancji podzielił stanowisko organu twierdzącego, że skarżący nie wykazał szczególnych okoliczności, uniemożliwiających przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia w ww. okresach.

Zdaniem WSA w Warszawie ocena dokonana przez organ jest prawidłowa, spójna i logiczna, a ponadto mieści się w dyspozycji art. 80 k.p.a. Warto też zauważyć, że skarżący zarówno w toku postępowania administracyjnego, jak i w skardze nie wykazał też innych szczególnych okoliczności w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które nie miał wpływu w ww. okresach przerwy w zatrudnieniu.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wskazał też, że Prezes ZUS przy rozpatrywaniu uprawnień do renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji poddał ocenie również sytuację materialną skarżącego, mając na względzie ustalenia, które wynikają z akt administracyjnych. Trafnie też wskazał, że sytuacja ta nie stanowiła jedynego kryterium do przyznania świadczenia w drodze wyjątku.

W niniejszej sprawie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał, że zasadne było oddalenie skargi, na mocy art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r. poz. 329 z późn. zm., zwana dalej "p.p.s.a.").

Skargę kasacyjną od tego wyroku wniósł J. P., zaskarżając wyrok w całości i zarzucając mu:

1) naruszenie przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 133 p.p.s.a. w zw. z art. 7, 77 oraz 107 § 3 k.p.a. polegające na oddaleniu skargi i uznaniu, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych prawidłowo ustalił, że skarżący kasacyjnie nie spełnia przesłanki "szczególnych okoliczności" wyrażonej w art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, która uzasadniałaby przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, podczas gdy organ rozstrzygający nie uwzględnił wszystkich okoliczności mających istotne znaczenie w sprawie, tj. konieczności zajmowania się przez J. P. schorowaną matką, całkowicie niezdolnej do pracy i samodzielnej egzystencji, następnie po śmierci matki podjęcie pracy zarobkowej oraz praktycznie nieprzerwanie przebywanie skarżącego na zwolnieniu lekarskim od blisko 3 lat (również obecnie) z racji jego stanu zdrowia i wskazanie przez organ, że zaistniały stan faktyczny nie może być uznany jako przesłanka przyznania świadczenia w drodze wyjątku,

2) naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, poprzez jego błędną wykładnię i uznanie, że wskazana w tym przepisie przesłanka "szczególnych okoliczności" nie została spełniona przez skarżącego kasacyjnie, bowiem konieczność zajmowania się schorowaną matką, czy problem ze znalezieniem pracy przez dłuższy okres czasu, a następnie powstanie niezdolności do pracy trwającej do dnia dzisiejszego, nie stanowi przesłanki do przyznania renty w drodze wyjątku.

Mając powyższe na uwadze skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i uwzględnienie skargi kasacyjnej poprzez przyznanie skarżącemu renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, bowiem istota sprawy jest dostatecznie wyjaśniona, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji. Jednocześnie wniósł o zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych, a także oświadczył, iż zrzeka się rozprawy.

Powyższe zarzuty rozwinięto w uzasadnieniu skargi kasacyjnej.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie i oświadczył, że nie żąda przeprowadzenia rozprawy. Nadto poinformował, że decyzją z dnia [...] września 2022 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w [...] przyznał J. P. prawo do emerytury w trybie zwykłym od dnia 9 września 2022 r., tj. od ukończenia 65 lat (znak: [...]).

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Skoro w niniejszej sprawie pełnomocnik strony skarżącej kasacyjnie – na podstawie art. 176 § 2 p.p.s.a. – zrzekł się rozprawy, a strona przeciwna w ustawowym terminie nie zawnioskowała o jej przeprowadzenie, to rozpoznanie skargi kasacyjnej nastąpiło na posiedzeniu niejawnym, zgodnie z art. 182 § 2 i 3 p.p.s.a.

Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny przy rozpatrywaniu sprawy na skutek wniesienia skargi kasacyjnej związany jest granicami tej skargi, a z urzędu bierze pod rozwagę tylko nieważność postępowania w wypadkach określonych w § 2, z których żaden w rozpoznawanej sprawie nie zachodzi. Oznacza to, że przytoczone w skardze kasacyjnej przyczyny wadliwości prawnej zaskarżonego orzeczenia determinują zakres kontroli dokonywanej przez Naczelny Sąd Administracyjny. Sąd ten, w odróżnieniu od wojewódzkiego sądu administracyjnego, nie bada całokształtu sprawy, lecz tylko weryfikuje zasadność zarzutów postawionych w skardze kasacyjnej.

Podstawy, na których można oprzeć skargę kasacyjną zostały określone w art. 174 p.p.s.a. Przepis art. 174 pkt 1 p.p.s.a. przewiduje dwie postacie naruszenia prawa materialnego, a mianowicie błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie. Przez błędną wykładnię należy rozumieć niewłaściwe zrekonstruowanie treści normy prawnej wynikającej z konkretnego przepisu, natomiast przez niewłaściwe zastosowanie, dokonanie wadliwej subsumcji przepisu do ustalonego stanu faktycznego. Również druga podstawa kasacyjna wymieniona w art. 174 pkt 2 p.p.s.a. – naruszenie przepisów postępowania – może przejawiać się w tych samych postaciach, co naruszenie prawa materialnego, przy czym w wypadku oparcia skargi kasacyjnej na tej podstawie skarżący powinien nadto wykazać istotny wpływ wytkniętego uchybienia na wynik sprawy.

W niniejszej sprawie strona skarżąca oparła skargę kasacyjną na obu podstawach: naruszeniu przepisów prawa materialnego oraz naruszeniu przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a.). Rozpoznając zarzuty skargi kasacyjnej w tak zakreślonych granicach, stwierdzić należy, że nie są uzasadnione i z tego powodu skarga kasacyjna nie zasługiwała na uwzględnienie.

W sytuacji, kiedy skarga kasacyjna zarzuca naruszenie prawa materialnego oraz naruszenie przepisów postępowania, co do zasady w pierwszej kolejności rozpoznaniu podlegają zarzuty naruszenia przepisów postępowania (por. wyrok NSA z dnia 27 czerwca 2012 r., II GSK 819/11; wyrok NSA z dnia 26 marca 2010 r., II FSK 1842/08; wyrok NSA z dnia 4 czerwca 2014 r., II GSK 402/13). Podkreślić trzeba, że dla uznania za usprawiedliwioną podstawę kasacyjną z art. 174 pkt 2 p.p.s.a. nie wystarcza samo wskazanie naruszenia przepisów postępowania, ale nadto wymagane jest, aby skarżący wykazał, że następstwa stwierdzonych wadliwości postępowania były tego rodzaju lub skali, iż kształtowały one lub współkształtowały treść kwestionowanego w sprawie orzeczenia (por. wyrok NSA z dnia 5 maja 2004 r., FSK 6/04; wyrok NSA z dnia 26 lutego 2014 r., II GSK 1868/12).

Ponadto prawidłowo sporządzona skarga kasacyjna powinna zawierać przytoczenie podstaw kasacyjnych oraz ich uzasadnienie (art. 176 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Przytoczenie podstaw kasacyjnych, to wskazanie konkretnych przepisów prawa materialnego lub przepisów postępowania, które w ocenie skarżącego zostały naruszone przez sąd pierwszej instancji, oraz precyzyjne wyjaśnienie, na czym polegało niewłaściwe zastosowanie lub błędna wykładnia prawa materialnego, bądź wykazanie możliwego istotnego wpływu naruszenia prawa procesowego na rozstrzygnięcie sprawy przez sąd pierwszej instancji. Konieczne jest zatem wskazanie konkretnych jednostek redakcyjnych, które zdaniem skarżącego kasacyjnie zostały naruszone. Związanie Naczelnego Sądu Administracyjnego granicami skargi kasacyjnej polega na tym, że jest on władny badać naruszenie jedynie tych przepisów, które zostały wyraźnie wskazane przez stronę skarżącą. Ze względu na ograniczenia wynikające ze wskazanych regulacji prawnych, Naczelny Sąd Administracyjny nie może we własnym zakresie konkretyzować zarzutów skargi kasacyjnej, uściślać ich, ani w inny sposób korygować.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego niezasadny okazał się zarzut naruszenie przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 133 p.p.s.a. w zw. z art. 7, 77 oraz 107 § 3 k.p.a. polegające na oddaleniu skargi i uznaniu, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych prawidłowo ustalił, że skarżący kasacyjnie nie spełnia przesłanki "szczególnych okoliczności" wyrażonej w art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej.

Na wstępie wskazać należy, że przez podstawę kasacyjną należy rozumieć konkretny przepis prawa, którego naruszenie przez Sąd pierwszej instancji zarzuca skarga kasacyjna. W odniesieniu do przepisu, który nie stanowi jednej zamkniętej całości, a składa się z ustępów, punktów i innych jednostek redakcyjnych, wymóg skutecznie wniesionej skargi kasacyjnej jest spełniony wówczas, gdy wskazuje ona konkretny przepis naruszony przez sąd pierwszej instancji, z podaniem numeru artykułu, ustępu, punktu i ewentualnie innej jednostki redakcyjnej przepisu (por. wyrok NSA z dnia 20 sierpnia 2008 r., II FSK 557/07; wyrok NSA z dnia 7 marca 2014 r., II GSK 2019/12; wyrok NSA z dnia 28 czerwca 2013 r., II OSK 552/12; wyrok NSA z dnia 22 stycznia 2013 r., II GSK 1573/12; wyrok NSA z dnia 27 marca 2012 r., II GSK 218/11; wyrok NSA z dnia 8 marca 2012 r., II OSK 2496/10; wyrok NSA z dnia 14 lutego 2012 r., II OSK 2232/10). Warunek przytoczenia podstawy zaskarżenia i ich uzasadnienia nie jest spełniony, gdy skarga kasacyjna zawiera wywody zmuszające Sąd kasacyjny do domyślania się, który przepis skarżący miał na uwadze, podnosząc zarzut naruszenia prawa materialnego lub procesowego. Naruszony przez Sąd I instancji przepis musi być wyraźnie wskazany, gdyż w przeciwnym razie ocena zasadności skargi kasacyjnej nie jest możliwa. Naczelny Sąd Administracyjny jest związany granicami skargi kasacyjnej i nie ma w związku z tym kompetencji do dokonywania za wnoszącego skargę kasacyjną wyboru, który przepis prawa został naruszony i dlaczego. Stanowi to powinność autora skargi kasacyjnej, który jest profesjonalnym pełnomocnikiem strony (por. wyrok NSA z dnia 20 sierpnia 2008 r., II FSK 557/07; wyrok NSA z dnia 6 lutego 2014 r., II GSK 1669/12; wyrok NSA z dnia 14 marca 2013 r., I OSK 1799/12; wyrok NSA z dnia 23 stycznia 2014 r., II OSK 1977/12). Podnosząc w niniejszej sprawie zarzut naruszenia przepisów postępowania, tj. art. 133 p.p.s.a. skarżący kasacyjnie nie wskazał, jakie konkretnie jednostki redakcyjne tego artykułu - w jego opinii - zostały naruszone. Tymczasem artykuł 133 p.p.s.a. dzieli się na 3 paragrafy. Również z uzasadnienia skargi kasacyjnej nie wynika, o który dokładnie paragraf mogło chodzić.

Nadto zarzut naruszenia przepisów postępowania może się przejawiać w dwóch postaciach, a mianowicie przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie. Przez błędną wykładnię należy rozumieć nieprawidłowe zrekonstruowanie treści normy prawnej wynikającej z konkretnego przepisu, natomiast przez niewłaściwe zastosowanie dokonanie wadliwej subsumcji przepisu do zaistniałego stanu faktycznego. Tymczasem w podniesionym zarzucie strona skarżąca kasacyjnie nie wskazała żadnej z tych postaci naruszenia wskazanych przepisów. Mając na uwadze treść zarzutu oraz uzasadnienia skargi kasacyjnej można jedynie domyślać się, że chodzi o niewłaściwe zastosowanie wskazanych w nim przepisów.

Uwzględniając powyższą uwagę stwierdzić należy, że zarzut niewłaściwego zastosowania art. 7, art. 77 oraz 107 § 3 k.p.a. w zw. z art. 151 p.p.s.a. nie jest uzasadniony.

W niniejszej sprawie Sąd I instancji dokonał merytorycznej oceny zaskarżonej decyzji i zasadnie uznał, że powołane w uzasadnieniu przepisy nie zostały przez organ naruszone. Organ administracji publicznej właściwie, tj. zgodnie z obowiązującym prawem w przeprowadzonym postępowaniu prawidłowo ustalił stan faktyczny sprawy, który znajduje potwierdzenie w zebranym materiale dowodowym, dokonał oceny całokształtu materiału dowodowego oraz nie przekroczył przy tym przysługujących mu granic uznania administracyjnego. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych szczegółowo wskazał istotne okoliczności sprawy oraz okres podlegania ubezpieczeniu. Do okoliczności tych odniósł się także w sposób wyczerpujący Sąd I instancji w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia, poprawnie wyjaśniając motywy podjętego wyroku, a zwłaszcza brak spełnienia przesłanek "szczególnych okoliczności".

Z tych przyczyn zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego nie doszło do naruszenia ogólnej zasady kształtującej postępowanie dowodowe wyrażonej w art. 7 k.p.a., tj. zasady prawdy obiektywnej, jak również art. 77 § 1 k.p.a. tj. obowiązku zebrania w sposób wyczerpujący i rozpatrzenia materiału dowodowego. Generalnie obie zasady przenoszą ciężar dowodu na organ, jednakże strona postępowania nie jest zwolniona od lojalnego współdziałania w wyjaśnianiu okoliczności faktycznych. W przedmiotowej sprawie organ wywiązał się prawidłowo ze swoich obowiązków, gdyż prowadził postępowanie dowodowe uwzględniając całokształt przepisów k.p.a., zebrał wszystkie niezbędne dowody i rozpatrzył cały materiał dowodowy. Skarżący kasacyjnie wskazał, że organ nie uwzględnił wszystkich okoliczności mających istotne znaczenie w sprawie tj. konieczność zajmowania się przez skarżącego schorowaną matką całkowicie niezdolną do samodzielnej egzystencji oraz praktycznie nieprzerwane przebywanie na zwolnieniu lekarskim od blisko 3 lat. Tymczasem okoliczności te były organowi znane, brał je pod uwagę i odniósł się do nich.

Natomiast jeśli chodzi o zarzut naruszenia art. 107 § 3 k.p.a., to Sąd I instancji uznał wprawdzie, że Prezes ZUS w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji wprost nie odwołał się do poszczególnych dowodów, które były rozważane, czym naruszył powołany w skardze art. 107 § 3 k.p.a. - przez niepełne sformowanie uzasadnienia zaskarżonej decyzji, tym niemniej nie miało to istotnego wpływu na wynik sprawy, a w szczególności na prawidłową ocenę dowodów w zakresie przesłanek wskazanych w art. 83 ustawy emerytalnej.

Dodać należy, że nie budzi wątpliwości, iż z dokumentacji rentowej wynika, iż orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] listopada 2021 r. skarżący został uznany za osobę częściowo niezdolną do pracy. Dlatego też organ zasadnie uznał, że skarżący nie spełnia warunku wymaganego do przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, a mianowicie całkowitej niezdolności do pracy potwierdzonej orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS lub komisji lekarskiej ZUS. Nadto skarżący nie wykazał zaistnienia szczególnych okoliczności, na które nie miał wpływu, a które uniemożliwiły mu podjęcie zatrudnienia. Również ocena, że rezygnacja z zatrudnienia na rzecz opieki nad matką nie usprawiedliwia braku odpowiedniego okresu ubezpieczenia i nie wystarcza do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Niewątpliwie opieka nad matką, nie jest szczególną okolicznością uniemożliwiającą nabycie uprawnień do świadczenia z FUS w trybie zwykłym. Jest to życiowy wybór pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia i poświęceniu się opiece nad matką, a kontynuowaniem zatrudnienia w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień emerytalno-rentowych, wynikających z ubezpieczenia społecznego. Organ podniósł, że ocenie podlegała również sytuacja materialna skarżącego, z tym że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku.

Niezasadny jest również zarzut art. 151 p.p.s.a., który ma charakter wynikowy. Jego zastosowanie przez Sąd I instancji jest za każdym razem rezultatem uznania, że w sprawie nie zaistniało tego rodzaju naruszenie przepisów prawa materialnego bądź regulacji procesowej, która uzasadniałaby wyeliminowanie z obrotu prawnego zaskarżonego przejawu działania administracji publicznej. Skoro jednak Sąd I instancji, w niniejszej sprawie nie uznał, że takowe okoliczności zachodzą, to oznacza, że prawidłowo został zastosowany przez niego art. 151 p.p.s.a.

Na uwzględnienie nie zasługuje również zarzut art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, "poprzez jego błędną wykładnię i uznanie, że wskazana w tym przepisie przesłanka "szczególnych okoliczności" nie została spełniona przez skarżącego kasacyjnie, bowiem konieczność zajmowania się schorowaną matką, czy problem ze znalezieniem pracy przez dłuższy okres czasu, a następnie powstanie niezdolności do pracy trwającej do dnia dzisiejszego, nie stanowi przesłanki do przyznania renty w drodze wyjątku".

W odniesieniu do powyższego zarzutu należy wskazać, że naruszenie prawa materialnego może przejawiać się w dwóch postaciach: jako błędna wykładnia albo jako niewłaściwe zastosowanie określonego przepisu prawa. Podnosząc zarzut naruszenia prawa materialnego przez jego błędną wykładnię wykazać należy, że sąd mylnie zrozumiał stosowany przepis prawa, natomiast uzasadniając zarzut niewłaściwego zastosowania przepisu prawa materialnego wykazać należy, że sąd stosując przepis popełnił błąd subsumcji, czyli że niewłaściwie uznał, iż stan faktyczny przyjęty w sprawie nie odpowiada stanowi faktycznemu zawartemu w hipotezie normy prawnej zawartej w przepisie prawa. W obu tych przypadkach autor skargi kasacyjnej wykazać musi, jak w jego ocenie powinien być rozumiany stosowany przepis prawa, czyli jaka powinna być jego prawidłowa wykładnia. Jednocześnie należy podkreślić, że ocena zasadności zarzutu naruszenia prawa materialnego może być dokonana wyłącznie na podstawie ustalonego w sprawie stanu faktycznego, nie zaś na podstawie stanu faktycznego, który skarżący uznaje za prawidłowy (por. wyrok NSA z dnia 13 sierpnia 2013 r., II GSK 717/12; wyrok NSA z dnia 4 lipca 2013 r., I GSK 934/12).

Bezzasadność tego zarzutu jest konsekwencją stwierdzenia, że zarówno Sąd I instancji nie dokonywał wykładni art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, a w szczególności w zakresie pojęcia "szczególnych okoliczności", jak i autor skargi kasacyjnej (tak w podniesionym zarzucie oraz w uzasadnieniu skargi kasacyjnej) nie przedstawił na czym polega błędna wykładnia tego pojęcia oraz jaka powinna być prawidłowa jego interpretacja. De facto zarzut ten odwołuje się błędnego zastosowania tego przepisu. Ta postać naruszenia nie została jednak wskazana wyraźnie w zarzucie, a nadto w świetle ustalonego przez organ stanu faktycznego i przyjętego przez Sąd I instancji nie budzi wątpliwości, że zasadnie stwierdzono, iż przesłanki wynikające z art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej w niniejszej sprawie nie zostały spełnione. Przyznanie tego świadczenia jest możliwe tylko w przypadku, gdy ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych (szczególnych) , niezależnych od jego woli okoliczności, nie spełnia on wymagań do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym i tylko z tego powodu przyznanie świadczenia w trybie wyjątkowym jest zasadne.

Konieczne jest zatem wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakichś szczególnych okoliczności. Ustawa o emeryturach i rentach nie precyzuje, jak należy rozumieć "szczególne okoliczności", zaistnienie których może usprawiedliwiać niespełnienie warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym. Nie ulega jednak wątpliwości, że dokonując wykładni pojęcia szczególnych okoliczności, należy mieć na względzie cel, któremu służy tryb przyznawania świadczeń w drodze wyjątku. Celem tym jest to, żeby w indywidualnych i uzasadnionych przypadkach beneficjentami świadczeń przyznawanych w tym trybie były osoby, które nie mogły otrzymać świadczeń na zasadach ogólnych ze względu na niespełnienie wymaganych warunków ustawowych. Chodzi tylko o zdarzenia albo trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodów ich skutków niemożliwych lub obiektywnie trudnych do przezwyciężenia. "Szczególne okoliczności" to okoliczności obiektywne, niezależne i niezawinione przez ubiegającego się o świadczenie w drodze wyjątku. Pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy zatem wyjątkowych potrzeb czy niedostatku, sytuacji życiowej starającego się o to świadczenie. Nie chodzi tu o każdy przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, lecz o taki, który mieści się w zakresie pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które na gruncie ustawy emerytalnej ograniczają, utrudniają, czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Wprawdzie przepisy cyt. ustawy nie uzależniają wprost przyznania świadczenia w drodze wyjątku od okresu odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne, to jednak przy ocenie sprawy nie można zupełnie pomijać tej okoliczności, gdyż świadczenie to może być przyznane w razie nieznacznego niedopełnienia warunków do przyznania świadczenia na zasadach ogólnych (por. m.in. wyrok WSA w Warszawie z dnia 13 października 2010 r., sygn. akt II SA/WA 1046/10 oraz wyrok WSA w Warszawie z dnia 4 listopada 2010 r., sygn. akt II SA/WA 1196/10).). W konsekwencji, przyjmuje się, że inaczej należy więc oceniać sytuację osoby mającej niewielki okres ubezpieczenia od osoby, która udowodniła okresy ubezpieczenia niewiele odbiegające od wymaganych ustawowo (por. m.in. Łukasz Prasołek /w:/ Emerytury i renty z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Komentarz, pod red. B. Gudowskiej i dr hab. K. Ślebzaka, wyd. 1, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2013 i cyt. tam orzecznictwo, w tym m.in. wyrok NSA z dnia 12 marca 2009 r., sygn. akt I OSK 1023/08).

Należy jednocześnie bardzo wyraźnie podkreślić, że świadczenie w drodze wyjątku nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy. Te są przyznawane w ramach pomocy społecznej.

W związku z powyższym Naczelny Sąd Administracyjny działając na podstawie art. 184 p.p.s.a. orzekł o oddaleniu skargi kasacyjnej.