Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt II SA/Gd 447/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2024-10-23 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Świadczenie socjalne
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję II i I instancji i umorzono postępowanie (art. 145 § 3 ustawy - PoPPSA)
Powołane przepisy: article: art. 15h ust.1 pkt 2
journal: Dz.U. 2021 poz 2095
law: Ustawa z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych  chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (t. j.)
article: art. 30 ust. 2
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Katarzyna Krzysztofowicz, Sędziowie Asesor WSA Jakub Chojnacki (spr.), Sędzia WSA Krzysztof Kaszubowski, Protokolant Starszy Sekretarz Sądowy Agnieszka Zalewska, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 23 października 2024 r. sprawy ze skargi K. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Słupsku z dnia 8 marca 2024 r., nr SKO.421.197.2023 w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wójta Gminy Nowa Wieś Lęborska z dnia 7 lutego 2024 r., nr ZZ.000002.02.2024; 2. umarza postępowanie administracyjne.


UZASADNIENIE

Zaskarżona do Sądu decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Słupsku (SKO, Kolegium) z 8 marca 2024 r. wydana została w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:

Skarżący wnioskiem z 10 lutego 2023 r. wystąpił do Wójta Nowej Wsi Lęborskiej o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawnym synem. Do wniosku dołączono orzeczenie o niepełnosprawności z 4 grudnia 2021 r., wydane do 31 grudnia 2022 r.

Decyzją z 3 marca 2023 r. Wójt przyznał wnioskowany zasiłek pielęgnacyjny na okres od 1 lutego 2023 r. do upływu sześćdziesiątego dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności.

Pismem z 30 sierpnia 2023 r. Wójt poinformował Skarżącego o wygaśnięciu od 1 kwietnia 2023 r. prawa do zasiłku pielęgnacyjnego. Organ wskazał, że uzyskał informację o wydaniu w dniu 31 marca 2023 r. nowego orzeczenia o niepełnosprawności.

`Następnie organ pierwszej instancji decyzją z 7 lutego 2024 r. uznał za świadczenie nienależnie pobrane przyznany decyzją z 3 marca 2023 r. zasiłek pielęgnacyjny pobrany przez Skarżącego, w okresie od 1 maja 2023 r. do 31 sierpnia 2023 r., w wysokości 863,36 zł i zobowiązał Go do zwrotu tej kwoty wraz z odsetkami.

W uzasadnieniu wyjaśniono, że decyzja z 3 marca 2023 r. została wydana z uwzględnieniem orzeczenia z 4 grudnia 2021 r., natomiast w dniu 30 sierpnia 2023 r. pozyskano z elektronicznego krajowego systemu monitoringu orzekania o niepełnosprawności nowe orzeczenie o niepełnosprawności syna Skarżącego M. M., wydane przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w dniu 31 marca 2023 r. Organ pierwszej instancji stwierdził, że Skarżący nie zgłosił w odpowiednim terminie, że syn nabył nowy dokument potwierdzający jego niepełnosprawność, dlatego świadczenia wypłacone za okres od 1 maja 2023 r. do 31 sierpnia 2023 r. uznano za świadczenia nienależnie pobrane, podlegające zwrotowi zgodnie z art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych.

SKO po rozpoznaniu odwołania Skarżącego od decyzji Wójta, decyzją z 8 marca 2024 r. utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji.

W uzasadnieniu decyzji Kolegium wskazało, że decyzją z 3 marca 2023 r. przyznano Skarżącemu zasiłek pielęgnacyjny na syna M. M., na okres od 1 lutego 2023 r. do upływu sześćdziesiątego dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej, niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Takie nowe orzeczenie o niepełnosprawności wydane zostało względem M. M. w dniu 31 marca 2023 r., przymiot ostateczności uzyskało w dniu 20 kwietnia 2023 r. W konsekwencji orzeczenie o niepełnosprawności M. M. z 4 grudnia 2021 r., którego ważność przedłużona została na mocy art. 15h ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem CO-VID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych utraciło swą ważność z powodu uprawomocnienia się nowego orzeczenia o niepełnosprawności. Spowodowało to, że wypłacane świadczenia od tego momentu są świadczeniami nienależnie pobranymi, co obliguje organ do wszczęcia postępowania w sprawie nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego i w konsekwencji do wydania decyzji o ustaleniu i zwrocie nienależnie pobranych świadczeń, co też organ pierwszej instancji w sposób prawidłowo uczynił. O pozyskaniu nowego orzeczenia o niepełnosprawności Skarżący powinien był poinformować, gdyż była to nowa okoliczność mająca wpływ na pobieranie zasiłku pielęgnacyjnego, Skarżący powinien był też złożyć nowy wniosek o przyznanie zasiłku pielęgnacyjnego. W oparciu o nowe orzeczenie mógł On od 1 maja 2023 r. pobierać zasiłek pielęgnacyjny na syna, gdyby złożył stosowny wniosek i organ wydałby w tym zakresie nową decyzję.

W skardze na decyzję SKO Skarżący domagał się jej uchylenia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania lub umorzenia świadczeń nienależnie pobranych w całości.

W ocenie Skarżącego organ drugiej instancji dokonał błędnej interpretacji art. 15h ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem CO-VID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych. Prawidłowa interpretacja tego przepisu prowadzi bowiem do wniosku, że okres, na jaki ustawodawca przedłużył okres obowiązywania decyzji, a więc sześćdziesiąt dni, oraz data wydania nowego orzeczenia, dotyczy sytuacji, w której odwołano stan zagrożenia epidemicznego lub stan pandemii. Jeżeli w dniu wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności stan zagrożenia epidemicznego lub stan epidemii nie został odwołany, to okresy, o których mowa w art. 15h ust. 1 pkt 2 ustawy nie rozpoczęły swojego biegu. Innymi słowy, orzeczenie o niepełnosprawności, którego ważność została wydłużona przepisami covidowymi nie wygasło pomimo wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności, jeszcze w okresie epidemii. Naturalną konsekwencją tego stanu rzeczy jest brak wygaśnięcia decyzji przedłużającej okres pobierania zasiłku pielęgnacyjnego, a co za tym idzie zasiłek pielęgnacyjny był pobierany w sposób legalny, pomimo wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności. Poza tym, dziecko Skarżącego otrzymało kolejne orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, które kwalifikowało je do korzystania z dalszej pomocy w formie zasiłku pielęgnacyjnego, nielogiczne jest zatem żądać zwrotu czegoś, co i tak przysługiwało niepełnosprawnemu dziecku.

W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie, powtarzając argumentacją przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sad Administracyjny w Gdańsku, zważył, co następuje:

Skarga podlega uwzględnieniu.

Istota sporu w sprawie w pierwszym rzędzie dotyczy interpretacji art. 15h ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2021 r. poz. 2095 ze zm.), będącego podstawą przedłużenia ważności orzeczenia o niepełnosprawności syna Skarżącego z 4 grudnia 2021 r., co skutkowało wydaniem z kolei decyzji z 3 marca 2023 r., przyznającej zasiłek pielęgnacyjny do upływu sześdzisiątego dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. W myśl wskazanej regulacji, z przyczyn związanych z przeciwdziałaniem COVID-19, orzeczenie o niepełnosprawności albo orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, wydane na czas określony na podstawie ustawy z 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, którego ważność upływa w terminie od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy, zachowuje ważność do upływu 60. dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności.

Podstawą uznania, że doszło do nienależnego pobrania przez Skarżącego spornego świadczenia świadczenia było uznanie, że uzyskanie przez Skarżącego kolejnego orzeczenia o niepełnosprawności w okresie trwania pandemii lub zagrożenia epidemiologicznego spowodowało, że decyzja przyznająca świadczenie wygasła.

Zdaniem Sądu dokonana przez organy administracji wykładnia prawa nie jest prawidłowa. Niewątpliwe celem regulacji z art. 15h ust. 1 pkt 2 wskazanej ustawy było zwolnienie osób uprawnionych od konieczności uzyskiwania nowych orzeczeń o niepełnosprawności, w sytuacji gdy działanie organów administracji było istotnie zakłócone z powodu pandemii koronawirusa. Zasadność przyjętego rozwiązania podyktowana była koniecznością ograniczenia aktywności obywateli z jednej strony, a także koniecznością odciążenia działających w szczególnych warunkach organów administracji, z drugiej strony. Działania te miały na celu ochronę zdrowia i życia oraz umożliwienie działania instytucji państwowych, w zakresie jedynie koniecznym do realizowania niezbędnych w tamtym czasie zadań Państwa. Zarówno argument celowościowy, jak i również brzmienie omawianego przepisu przemawiają za tym, że należy go interpretować w ten sposób, że bieg wskazanego terminu, do którego przedłuża się ważność orzeczeń, rozpoczyna się dopiero po odwołaniu stanu zagrożenia epidemicznego, w związku z zakażeniami wirusem SARS-CoV-2. Skoro tak, to również ziszczenie się wskazanego w omawianym przepisie warunku, w postaci wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności, mogło nastąpić dopiero po 1 lipca 2023 r. Z tym dniem odwołano bowiem stan zagrożenia epidemicznego (por. rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 14 czerwca 2023 r. w sprawie odwołania obszarze Rzeczypospolitej Polskiej stanu zagrożenia epidemicznego – Dz. U., poz. 1118). Skoro tak, to decyzja z 3 marca 2023 r. nie mogła wygasnąć w okresie stanu pandemii albo zagrożenia epidemicznego, natomiast w okresie od 1 lipca do 31 sierpnia (60 dni od ustania pandemii) Skarżący nie uzyskał nowego orzeczenia niepełnosprawności. Stało się to wcześniej. Skarżący miał zatem prawo oczekiwać, że ważność dotychczasowego orzeczenia, a co za tym idzie decyzji przyznającej świadczenie zachowane są do końca sierpnia 2023 r. Fakt wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności przed dniem 1 lipca 2023 r. nie powodowała, że ziścił się warunek z art. art. 15h ust. 1 pkt 2 ustawy covidowej, ponieważ z przepisu tego wynika wprost, że uzyskanie nowego orzeczenia musi nastąpić po ustaniu stanu epidemii lub zagrożenia epidemicznego. Skoro racjonalny ustawodawca zwolnił w okresie epidemii obywateli z obowiązku uzyskiwania nowych orzeczeń o niepełnosprawności, to sprzeczne z wolą ustawodawcy jest takie intepretowanie tego przepisu, które prowadziłoby do potraktowania w sposób mniej korzystny osób, które uzyskały pomimo trudności, kolejne orzeczenie o niepełnosprawności w okresie epidemii lub zagrożenia epidemicznego, w stosunku do osób, które takich starań nie podjęły. Działania tej pierwszej grupy osób były ich prawem, a nie obowiązkiem i nie prowadziły do utraty ważności orzeczeń o niepełnosprawności wcześniej niż z upływem 31 sierpnia 2023 r.

W takim stanie rzeczy brak było podstaw do uznania pobrania świadczenia w sposób nienależny. Świadczeniem pobranym nienależnie jest: 1) świadczenie rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania; 1a) świadczenie rodzinne wypłacone w związku z zastosowaniem przepisów o utracie i uzyskaniu dochodu - po ustaleniu, że wystąpiły okoliczności, o których mowa w art. 5 ust. 4c; 2) świadczenie rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia; 3) świadczenie rodzinne wypłacone w przypadku, o którym mowa w art. 23a ust. 5, za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenia rodzinne; 4) świadczenie rodzinne przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie rodzinne przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego; 5) świadczenie rodzinne wypłacone osobie innej niż osoba, która została wskazana w decyzji przyznającej świadczenia rodzinne, z przyczyn niezależnych od organu, który wydał tę decyzję (por. art. 30 ust. 2 ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, Dz. U. z 2023 r. poz. 390).

W ocenie Sądu, w przedmiotowej sprawie żadne z powyższych okoliczności nie wystąpiły. Brak było zatem podstaw do wszczęcia postępowania administracyjnego, co oznacza, że prowadzone postępowanie było bezprzedmiotowe. Zauważyć jedynie dodatkowo należy, że w orzecznictwie zasadnie wskazuje się, że obowiązek zwrotu świadczenia nienależnie pobranego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została skutecznie pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań lub dokumentów, czy też w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia. Dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma zatem świadomość osoby pobierającej świadczenie. Osoba zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia musi być świadoma, że okoliczność, która powoduje ustanie prawa do uzyskanego świadczenia, wystąpiła. Z tego względu istotne jest dochowanie obowiązku poinformowania świadczeniobiorcy o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczenia, a następnie ustalenie, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego (por. wyrok NSA z 27 kwietnia 2022 r., sygn. akt I OSK 1392/21). Oznacza to, że nawet gdyby hipotetycznie przyjąć za prawidłową interpretację spornego przepisu zaprezentowaną w zaskarżonej decyzji, to zauważyć należy, że decyzja 3 marca 2023 r. przyznająca świadczenie, nie zawiera adekwatnych do wyjątkowej sytuacji (epidemia) w jakiej była wydawana, pouczeń o obowiązku poinformowania o uzyskaniu kolejnego orzeczenia o niepełnosprawności. Ograniczenie się jedynie do przytoczenia przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych było w takim wypadku niewystarczające i powoduje, że niemożliwym byłoby przypisanie Skarżącemu winy w niedopełnieniu takiego obowiązku. Co więcej, art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. odnosi się do okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych. W okolicznościach niniejszej sprawy okoliczność taka nie zaistniała, nawet przy uwzględnieniu rozumowania organów administracji. W okresie objętym decyzją o uznaniu świadczenia za nienależnie pobrane, w sposób nieprzerwany Skarżący dysponował orzeczeniami o niepełnosprawności syna. Pierwszym z 4 grudnia 2021 r. oraz kolejnym z 31 marca 2023 r. W sprawie zatem nieprzerwanie istniała przesłanka w postaci niepełnosprawności syna Skarżącego, zatem nie można stwierdzić okoliczności powodującej ustanie prawa do przedmiotowego świadczenia, o której mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r.

Mając powyższe na względzie, Sąd na podstawie art. 145 § 1 lit. a i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935) orzekł jak w pkt. 1 wyroku. Zgodnie z § 3 art. 145 wskazanej ustawy, w przypadku, o którym mowa w § 1 pkt 1 i 2, sąd stwierdzając podstawę do umorzenia postępowania administracyjnego, umarza jednocześnie to postępowanie (pkt 2 wyroku).