Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 802/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2023-11-23 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 7, art. 7a par. 1
journal: Dz.U. 2023 poz 775
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t. j.)
article: art. 25 ust. 1, art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
article: art. 15h ust. 1 pkt 2
journal: Dz.U. 2021 poz 2095
law: Ustawa z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych  chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (t. j.)

SENTENCJA

Dnia 23 listopada 2023 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Magdalena Sieniuć, Sędziowie Sędzia WSA Agnieszka Grosińska-Grzymkowska (spr.), Asesor WSA Tomasz Porczyński, , Protokolant Specjalista Anna Łyżwa, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 23 listopada 2023 roku sprawy ze skargi J. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Sieradzu z dnia 26 lipca 2023 roku nr SKO.4141.291.23 w przedmiocie uznania za nienależnie pobrany i żądania zwrotu zasiłku pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza L. z dnia 26 czerwca 2023 roku, znak: [...]; 2. umarza postępowanie administracyjne.


UZASADNIENIE

II SA/Łd 802/23

U Z A S A D N I E N I E

Decyzją z dnia 10 października 2016 r., po rozpatrzeniu wniosku J.R. z dnia 6 października 2016 r., działający z upoważnienia Wójta Gminy L., Kierownik Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w L., przyznał wnioskodawcy zasiłek pielęgnacyjny w kwocie 153,00 zł miesięcznie na okres od dnia 1 sierpnia 2016 r. do dnia 30 września 2020 r.

Decyzją z dnia 20 listopada 2018 r. zmieniono wysokość zasiłku pielęgnacyjnego, przyznając J.R. świadczenie w kwocie 184,42 zł miesięcznie w okresie od 1 listopada 2018 r. do 31 października 2019 r. oraz w kwocie 215,84 zł miesięcznie w okresie od 1 listopada 2019 r. do 30 września 2020 r.

Decyzją z dnia 21 września 2020 r., działający z upoważnienia Burmistrza L., Kierownik Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w L. zmienił własną decyzję z dnia 10 października 2016 r. w ten sposób, że prawo do zasiłku pielęgnacyjnego przyznano J.R. w kwocie 153,00 zł w okresie od 1 sierpnia 2016 r. do 31 października 2018 r. oraz w kwocie 182,00 zł miesięcznie od 1 listopada 2018 r. do 31 października 2019 r. oraz w kwocie 215,84 zł miesięcznie na okres od 1 listopada 2019 r. do dnia upływu 60. dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności.

W decyzji zmieniającej przytoczono art. 15h ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (tj. Dz. U. z 2021 r., poz. 2095 z późn. zm.), zgodnie z którym z przyczyn związanych z przeciwdziałaniem COVID-19, orzeczenie o niepełnosprawności albo orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, wydane na czas określony na podstawie ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, którego ważność upływa w terminie od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy, zachowuje ważność do upływu 60. dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Ponieważ orzeczenie J.R. było ważne do dnia 30 września 2020 r. świadczenie należało przyznać do dnia upływu 60. dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. W związku z powyższym J.R. został zobowiązany do poinformowania organu właściwego o pozyskaniu nowego orzeczenia o niepełnosprawności, ponieważ może to spowodować powstanie nienależnie pobranych świadczeń.

Zawiadomieniem z dnia 15 marca 2023 r. organ pierwszej instancji wszczął z urzędu postępowanie administracyjne w przedmiocie uznania kwoty wypłaconego zasiłku pielęgnacyjnego za okres od dnia 1 stycznia 2021 r. do dnia 28 lutego 2023 r. za nienależnie pobrane świadczenia.

Decyzją z dnia 5 kwietnia 2023 r., działający z upoważnienia Burmistrza L., Kierownik Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w L. ustalił, że wypłacony J.R. zasiłek pielęgnacyjny od dnia 1 stycznia 2021 r. do dnia 28 lutego 2023 r. został nienależnie pobrany i wobec tego organ określił kwotę nienależnie pobranego świadczenia wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od każdej kwoty świadczenia oraz zażądał zwrotu nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie naliczonymi do dnia spłaty należności na wskazany rachunek bankowy.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Sieradzu, decyzją z dnia 24 maja 2023 r. uchyliło ww. decyzję i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji z uwagi na konieczność ustalenia od jakiej daty zasiłek pielęgnacyjny został nienależnie pobrany przez J.R.

Po ponownym rozpatrzeniu sprawy działający z upoważnienia Burmistrza L., Kierownik Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w L. decyzją z dnia 26 czerwca 2023 r., w punkcie pierwszym ustalił, że zasiłek pielęgnacyjny został nienależnie pobrany w okresie od 1 stycznia 2021 r. do 28 lutego 2023 r., w punkcie drugim organ określił wysokość nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od kwoty: 215,84 zł od dnia 1 lutego 2021 r. do dnia zapłaty, 215,84 zł od dnia 1 marca 2021 r. do dnia zapłaty, 215,84 zł od dnia 1 kwietnia 2021 r. do dnia zapłaty, 215,84 zł od dnia 1 maja 2021 r. do dnia zapłaty, 215,84 zł od dnia 1 czerwca 2021 r. do dnia zapłaty, 215,84 zł od dnia 1 lipca 2021 r. do dnia zapłaty, 215,84 zł od dnia 1 sierpnia 2021 r. do dnia zapłaty, 215,84 zł od dnia 1 września 2021 r. do dnia zapłaty, 215,84 zł od dnia 1 października 2021 r. do dnia zapłaty, 215,84 zł od dnia 1 listopada 2021 r. do dnia zapłaty, 215,84 zł od dnia 1 grudnia 2021 r. do dnia zapłaty, 215,84 zł od dnia 1 stycznia 2022 r. do dnia zapłaty, 215,84 zł od dnia 1 lutego 2022 r. do dnia zapłaty, 215,84 zł od dnia 1 marca 2022 r. do dnia zapłaty, 215,84 zł od dnia 1 kwietnia 2022 r. do dnia zapłaty, 215,84 zł od dnia 1 maja 2022 r. do dnia zapłaty, 215,84 zł od dnia 1 czerwca 2022 r. do dnia zapłaty, 215,84 zł od dnia 1 lipca 2022 r. do dnia zapłaty, 215,84 zł od dnia 1 sierpnia 2022 r. do dnia zapłaty, 215,84 zł od dnia 1 września 2022 r. do dnia zapłaty, 215,84 zł od dnia 1 października 2022 r. do dnia zapłaty, 215,84 zł od dnia 1 listopada 2022 r. do dnia zapłaty, 215,84 zł od dnia 1 grudnia 2022 r. do dnia zapłaty, 215,84 zł od dnia 1 stycznia 2023 r. do dnia zapłaty, 215,84 zł od dnia 1 lutego 2023 r. do dnia zapłaty, 215,84 zł od dnia 1 marca 2023 r. do dnia zapłaty, w punkcie trzecim organ zażądał zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie naliczonymi do dnia spłaty należności na wskazany w decyzji rachunek bankowy, wskazując, że ostateczną kwotę odsetek ustawowych za opóźnienie należy ustalić z Ośrodkiem Pomocy Społecznej w L. w dniu spłaty.

Od powyższej decyzji J.R. wniósł odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Sieradzu, podnosząc w nim, że zaskarżona decyzja jest dla niego krzywdząca, gdyż jest osobą chorą psychicznie i nie był świadomy, że musi dostarczyć nowe orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, które nie uległo zmianie.

Decyzją z dnia 26 lipca 2023 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Sieradzu utrzymało w mocy zaskarżone rozstrzygnięcie organu I instancji.

Kolegium wyjaśniło, że materialnoprawną podstawę rozstrzygnięcia podejmowanego w rozpoznawanej sprawie stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tj. Dz. U. z 2023 r., poz. 390 z późn. zm.), zwanej dalej ustawą o świadczeniach rodzinnych. Na gruncie ustawy, uprawnienie do świadczeń rodzinnych może nabyć i zachować tylko osoba, która spełnia wszystkie warunki przewidziane w ustawie. W celu zapobiegania nieprawnie pobieranym świadczeniom ustawodawca wprowadził zasadę zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. Obowiązek zwrotu jest zatem instytucją zapobiegającą pobieraniu świadczeń przez osoby do nich nieuprawnione.

Art. 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych stanowi, iż osoba, która po-brała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych podlegają zwrotowi łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie na rachunek bankowy wskazany przez organ właściwy. Odsetki są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty. Zgodnie z brzmieniem art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Z powyższego wynika więc, że pouczenie stanowi warunek niezbędny żądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, które zostało wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących jego ustanie lub zawieszenie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części.

Zgodnie zaś z art. 15h ust. 1 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych, oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (t. j. Dz. U. z 2021 r. poz. 2095 z późn. zm.), dalej jako: "ustawa COVID-19", z przyczyn związanych z przeciwdziałaniem COVID-19, orzeczenie o niepełnosprawności albo orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, wydane na czas określony na podstawie ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, którego ważność:

1) upłynęła w terminie do 90 dni przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, pod warunkiem złożenia w tym terminie kolejnego wniosku o wydanie orzeczenia, zachowuje ważność do upływu 60. dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności;

2) upływa w terminie od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy, zachowuje ważność do upływu 60. dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności.

Jak wynika z akt sprawy decyzją z dnia 21 września 2020 r. organ pierwszej instancji zmienił własną decyzję z dnia 10 października 2016 r., znak: 82/ZP/10/2016, w ten sposób, że prawo do zasiłku pielęgnacyjnego przyznano J.R. w kwocie 153,00 zł w okresie od 1 sierpnia 2016 r. do 31 października 2018 r. oraz w kwocie 184,42 zł miesięcznie od 1 listopada 2018 r. do 31 października 2019 r. oraz w kwocie 215,84 zł miesięcznie na okres od 1 listopada 2019 r. do dnia upływu 60. dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności.

W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ pierwszej instancji zacytował treść art. 15h ust. 1 pkt 2 ustawy COVID-19. W związku z powyższym J.R. został zobowiązany do poinformowania organu właściwego o pozyskaniu nowego orzeczenia o niepełnosprawności, ponieważ może to spowodować powstanie nienależnie pobranych świadczeń. W pouczeniu powyższej decyzji organ pierwszej instancji wskazał, iż w przypadku uzyskania nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności należy bezzwłocznie zgłosić się do Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w L., ponieważ może to spowodować powstanie nienależnie pobranych świadczeń.

W aktach sprawy znajduje również się nowe orzeczenie Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w S. o stopniu niepełnosprawności J.R. z dnia [...] listopada 2020 r., znak: [...], z którego wynika, że J.R. zaliczony został do znacznego stopnia niepełnosprawności do dnia [...] listopada 2025 r. W ww. orzeczeniu wskazano, że niepełnosprawność istnieje od [...]-go roku życia, natomiast ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od [...] sierpnia 2016 r. Powyższe orzeczenie zostało dostarczone do Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w L. w dniu 9 marca 2023 r. - adnotacja wpływu na orzeczeniu.

Decyzją z dnia 26 czerwca 2023 r., znak: [...] organ pierwszej instancji ustalił, że wypłacony J.R. zasiłek pielęgnacyjny od dnia 1 stycznia 2021 r. do dnia 28 lutego 2023 r. został nienależnie pobrany i wobec tego organ określił kwotę nienależnie pobranego świadczenia wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od każdej kwoty świadczenia oraz zażądał zwrotu nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie naliczonymi do dnia spłaty należności na wskazany rachunek bankowy.

Podstawą faktyczną uznania w niniejszej sprawie pobranego przez skarżącego zasiłku pielęgnacyjnego za świadczenie nienależnie pobrane była okoliczność niepoinformowania organu pierwszej instancji o uzyskaniu nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności z dnia [...] listopada 2020 r., znak: [...]. W świetle art. 15h ust. 1 pkt 2 ustawy o COVID-19 wydanie nowego orzeczenia powoduje bowiem utratę ważności orzeczenia dotychczasowego. Utrata ważności dotychczasowego orzeczenia powoduje z kolei wygaśnięcie przyznanego skarżącemu prawa do zasiłku pielęgnacyjnego. Jak wynika z akt sprawy - nowe orzeczenie o niepełnosprawności zostało wydane w dniu [...] listopada 2020 r., znak: [...].

Treść art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy wskazuje, że warunkiem uznania na jego podstawie świadczenia rodzinnego za nienależnie pobrane jest świadomość świadczeniobiorcy braku prawa do pobierania danego świadczenia, która to świadomość musi wynikać z uprzedniego pouczenia.

W orzecznictwie utrwalił się pogląd, który Kolegium w niniejszym składzie podzieliło, w myśl którego obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została skutecznie pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań lub dokumentów, czy też w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia.

Dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma zatem świadomość osoby pobierającej świadczenie. W okolicznościach niniejszej sprawy należy stwierdzić, że obowiązek informacyjny organu został zrealizowany. W sentencji decyzji z dnia 21 września 2020 r. wskazano, że zasiłek pielęgnacyjny został przyznany do upływu 60 dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. W uzasadnieniu decyzji organ pierwszej instancji zacytował treść art. 15h ust. 1 pkt 2 ustawy COVID-19. Oprócz tego odwołujący został pouczony o konieczności niezwłocznego zawiadomienia organu o otrzymaniu nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, a w razie niewywiązania się z tego obowiązku organ wskazał, że może to spowodować powstanie nienależnie pobranych świadczeń - por. pouczenie zawarte w decyzji z dnia 21 września 2020 r., znak: [...].

Odwołujący nie wywiązał się ze swojego obowiązku i nie dostarczył do organu pierwszej instancji niezwłocznie nowego orzeczenia. Treść decyzji, uzasadnienia i pouczenia była jasna, była w nich mowa o tym, że w przypadku wydania nowego orzeczenia strona jest zobowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym fakcie organu wypłacającego świadczenie. Z akt sprawy bezspornie wynika, że nowe orzeczenie o niepełnosprawności zostało dostarczone do organu pierwszej instancji w dniu 9 marca 2023 r.

Kolegium wskazało również, że organ I instancji nieprawidłowo orzekł o uznaniu wypłaconego J.R. zasiłku pielęgnacyjnego za świadczenie nienależnie pobrane od dnia 1 stycznia 2021 r. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ wskazał, że nowe orzeczenie o niepełnosprawności zostało wydane w dniu [...] listopada 2020 r., znak: [...], a stało się prawomocne od dnia 18 grudnia 2020 r. (pismo Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w S. z dnia 27 kwietnia 2023 r., znak: [...] w aktach sprawy), a zatem skarżący nienależnie pobrał świadczenie od 1 stycznia 2021 r. Zgodnie art. 15h ust. 1 ustawy COVID-19, z przyczyn związanych z przeciwdziałaniem COVID-19, orzeczenie o niepełnosprawności albo orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, wydane na czas określony na podstawie ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, którego ważność: [...] 2) upływa w terminie od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy, zachowuje ważność do upływu 60. dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności.

Z treści tego przepisu wynika, że z punktu widzenia ważności orzeczenia o niepełnosprawności istotna jest nie data jego prawomocności, lecz data wydania. Podobnie wypowiedział się Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie wskazując w wyroku z dnia 29 czerwca 2023 r., że "prawo do zasiłku przysługuje nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności. W efekcie, z datą wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności [....], poprzednio przyznane prawo do zasiłku pielęgnacyjnego wygasa".

Jak wynika z akt sprawy - nowe orzeczenie o niepełnosprawności zostało wydane w dniu [...] listopada 2020 r., co oznacza, iż zasiłek pielęgnacyjny przysługiwał stronie do dnia 30 listopada 2020 r., a zatem już od dnia 1 grudnia 2020 r. zasiłek pielęgnacyjny jest świadczeniem nienależnie pobranym.

Kolegium nie mogło jednak odpowiednio zreformować zaskarżonej decyzji organu pierwszej instancji, bowiem konsekwencją tej zmiany byłoby orzeczenie na niekorzyść strony skarżącej w rozumieniu przepisu art. 139 Kpa. Stosownie do treści tego przepisu, organ odwoławczy nie może wydać decyzji na niekorzyść strony odwołującej się, chyba że zaskarżona decyzja rażąco narusza prawo lub rażąco narusza interes społeczny.

W ocenie Kolegium, rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji jest nieprawidłowe z uwagi na fakt, że zasiłek pielęgnacyjny został pobrany nienależnie przez skarżącego już od dnia 1 grudnia 2020 r., a nie od dnia 1 stycznia 2021 r., jak orzekł organ. Jednakże z uwagi na brzmienie art. 15h ust. 1 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych, oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych mogące budzić wątpliwości interpretacyjne nie można uznać, że organ pierwszej instancji w sposób rażący naruszył cytowany przepis. Rażące naruszenie prawa ma bowiem miejsce wówczas, gdy uchybienie prawu ma charakter oczywisty, jasny, bezsporny, nie dopuszczający możliwości odmiennej wykładni, czego w sprawie stwierdzić nie można. Zatem nie jest możliwe wydanie przez Kolegium orzeczenia na niekorzyść strony odwołującej się.

Wobec podnoszonych w odwołaniu przez skarżącego okoliczności dotyczących braku możliwości w spłacie należności powstałych z tytułu nienależnie pobranych świadczeń, Kolegium poinformowało, że zgodnie z art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Ze stosownym wnioskiem w tej sprawie skarżący winien zatem wystąpić do Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w L.

W skardze skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi J.R. podniósł, że decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Sieradzu jest dla niego krzywdząca, gdyż jest osobą chorą psychicznie i nie był świadomy, że musi dostarczyć nowe orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, które nie uległo zmianie. W dalszej części skargi skarżący wskazał, że jest osobą niepełnosprawną od dzieciństwa z chorobami psychicznymi, jest sierotą, jego rodzice nie żyją, mieszka sam. Utrzymuje się z niskiej renty chorobowej i zasiłku pielęgnacyjnego, dlatego też nie jest w stanie zwrócić nienależnie pobranych świadczeń. Z uwagi na stan zdrowia bardzo często, tj. 2-3 razy w roku, przebywa w Szpitalu Psychiatrycznym w [...], wymaga pomocy osób drugich i korzysta z usług opiekuńczych w [...] Domu Pomocy. Wobec powyższego J.R. wniósł o uwzględnienie jego trudnej sytuacji materialnej, zdrowotnej i rodzinnej.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Sieradzu wniosło o jej oddalenie, wskazując, że zarzuty sformułowane w skardze stanowią powtórzenie podniesionych już w odwołaniu od decyzji organu pierwszej instancji, co których Kolegium odniosło się szczegółowo w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i w całości podtrzymuje przedstawioną tam argumentację.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje:

Stosownie do art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) w związku z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 z późn. zm. – p.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Uchylenie zaskarżonej decyzji w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia przepisów prawa materialnego, jeżeli miało ono wpływ na wynik sprawy, lub naruszenia przepisów prawa procesowego, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a także dając podstawę do wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Natomiast w razie nieuwzględnienia skargi, sąd skargę oddala (art. 151 p.p.s.a.).

Dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji oraz analizując dokumenty zawarte w aktach administracyjnych, Sąd doszedł do przekonania, że skarga zasługuje na uwzględnienie.

Punkt wyjścia do rozważań w rozpoznawanej sprawie stanowi treść art. 30 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2023 r. poz. 390 – u.ś.r.), zgodnie z którym osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Jak natomiast wynika z art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się: świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania.

Podstawą faktyczną uznania w niniejszej sprawie pobranego przez skarżącego zasiłku pielęgnacyjnego za świadczenie nienależnie pobrane była okoliczność niepoinformowania niezwłocznie organu I instancji o uzyskaniu nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności z dnia [...] listopada 2020 r. Organy obu instancji uznały bowiem, że w świetle art. 15h ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2021 r. poz. 2095 z późn. zm.) wydanie ww. nowego orzeczenia spowodowało utratę ważności orzeczenia dotychczasowego, a to z kolei - w związku z treścią decyzji Burmistrza L. z dnia 21 lipca 2020 r. miało, zdaniem organów obu instancji, doprowadzić do wygaśnięcia przyznanego skarżącemu prawa do zasiłku pielęgnacyjnego.

Istota sporu w rozpoznawanej sprawie sprowadza się do odpowiedzi na pytanie, czy w tak ustalonych okolicznościach wypłacony za okres od 1 stycznia 2021 r. do 28 lutego 2023 r. zasiłek pielęgnacyjny może być uznany za świadczenie nienależnie pobrane w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Treść tego przepisu nie budzi wątpliwości, że warunkiem uznania na jego podstawie świadczenia rodzinnego za nienależnie pobrane jest świadomość świadczeniobiorcy braku prawa do pobierania danego świadczenia, która to świadomość musi wynikać z uprzedniego pouczenia.

W orzecznictwie utrwalił się pogląd - który Sąd w niniejszym składzie podziela - w myśl którego obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została skutecznie pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań lub dokumentów, czy też w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia.

Dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma zatem świadomość osoby pobierającej świadczenie. Osoba zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia musi być świadoma, że okoliczność, która powoduje ustanie prawa do uzyskanego świadczenia, wystąpiła. Z tego względu istotne jest dochowanie obowiązku poinformowania świadczeniobiorcy o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczenia, a następnie ustalenie, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony, i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego (por. np. wyrok NSA z dnia 27 kwietnia 2022 r., sygn. I OSK 1392/21; por. też wyroki WSA: z dnia 28 października 2021 r., sygn. II SA/Gl 764/21 i z dnia 15 lipca 2022 r., sygn. II SA/Gl 281/22; dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń i Informacji o Sprawach pod adresem: orzeczenia.nsa.gov.pl).

W okolicznościach niniejszej sprawy należy stwierdzić, że obowiązek informacyjny organu nie został zrealizowany. Skarżący nie został pouczony, że niepoinformowanie organu o otrzymaniu nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności będzie powodować utratę prawa do świadczenia - pouczono jedynie, że może to spowodować powstanie nienależnie pobranego świadczenia. Pouczenie było sformułowane nieprecyzyjnie. Nie można utożsamiać realizacji pouczenia z samym brzmieniem rozstrzygnięcia w zakresie daty końcowej, do której nastąpiło przyznanie świadczenia.

Dla oceny, czy został spełniony warunek pouczenia, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., konieczne jest uwzględnienie celu tej regulacji prawnej. Wprowadzając powyższy warunek ustawodawca zmierzał do tego, aby obowiązek zwrotu świadczenia nienależnie pobranego ciążył wyłącznie na osobach, które pobierały dane świadczenie w sposób w pełni świadomy w tym znaczeniu, że zdawały sobie sprawę, iż świadczenie im nie przysługuje.

Sąd w składzie orzekającym podziela stanowisko wyrażane w judykaturze, że art. 25 ust. 1 u.ś.r. nie daje organom uprawnienia do pomijania na tej podstawie prawnej istotnych okoliczności faktycznych, tzn. o charakterze prawotwórczym, które się ujawnią w toku postępowania, a które nie zostały "niezwłocznie" podane do wiedzy organu przez osobę zobowiązaną. Przy ocenie, czy zaistniały okoliczności mające wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, decydujące są materialnoprawne przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych warunkujące to prawo, czyli z którymi ustawa łączy skutek w postaci nieprzysługiwania lub ustania prawa do świadczeń rodzinnych, zaś sam tylko fakt niepoinformowania nie ma takiego charakteru. Przepis ten nie uchyla generalnej normy z art. 7 k.p.a. ustanawiającej zasadę prawdy obiektywnej, w myśl której organy "podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy" - co oznacza, że organ prowadzący postępowanie ma obowiązek zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego, aby ustalić stan faktyczny sprawy zgodny z rzeczywistością (por. wyroki WSA: z dnia 10 października 2019 r., sygn. IV SA/Wr 245/19 i z dnia 15 lipca 2022 r., sygn. II SA/Gl 281/22).

W ocenie składu orzekającego, nowe orzeczenie o niepełnosprawności pozostaje w istocie bez wpływu na przysługujące materialnie prawo do zasiłku pielęgnacyjnego w tym sensie, że potwierdza jedynie, iż dana osoba nadal pozostaje niepełnosprawna w stopniu znacznym. Brak poinformowania organu o uzyskaniu nowego orzeczenia nie spowodował, że świadczenia zostały wypłacone skarżącemu nienależnie, gdyż prawo do tego świadczenia w sensie materialnym nie ustało.

Na marginesie, warto również wskazać, że w orzecznictwie zwraca się uwagę, że sposób sformułowania przepisu art. 15h ust. 2 pkt 1 ustawy COVID nie jest do końca jednoznaczny i może stwarzać podstawę do rozbieżnych interpretacji. Jak wskazał m.in. WSA w Poznaniu w wyroku z dnia 11 marca 2022 r. o sygn. akt II SA/Po 461/21 - "jeżeli orzeczenie o niepełnosprawności albo orzeczenie o stopniu niepełnosprawności wygasa w okresie trwania pandemii wirusa SARS-CoV-2, ulega ono, z mocy prawa, przedłużeniu do 60. dnia licząc od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, ale nie dłużej niż do momentu wydania nowego orzeczenia. Okres, na jaki ustawodawca przedłużył ważność terminowego orzeczenia, a więc 60 dni tudzież data wydania nowego orzeczenia dotyczy sytuacji, w której odwołano stan zagrożenia epidemicznego lub stan pandemii". Na gruncie takiej interpretacji można by dopuścić i taki pogląd, że dotychczasowe orzeczenie o niepełnosprawności było nadal orzeczeniem ważnym, tj. nie wygasło, pomimo wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności.

Wskazana niejednoznaczność analizowanej regulacji może być istotna w kontekście przepisu art. 7a § 1 k.p.a., który stanowi, że jeżeli przedmiotem postępowania administracyjnego jest nałożenie na stronę obowiązku bądź ograniczenie lub odebranie stronie uprawnienia, a w sprawie pozostają wątpliwości co do treści normy prawnej, wątpliwości te są rozstrzygane na korzyść strony.

Reasumując, należy stwierdzić, że w okolicznościach kontrolowanej sprawy zasiłek pielęgnacyjny pobrany w okresie od 1 stycznia 2021 r. do 28 lutego 2023 r., wbrew stanowisku organów obu instancji, nie nosi znamion nienależnie pobranego świadczenia w rozumieniu przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych. To z kolei powodować musiało uchylenie obu kontrolowanych decyzji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 135 p.p.s.a., o czym orzeczono jak w pkt 1 wyroku.

Przedstawiona wyżej ocena prawna powoduje jednocześnie, że dalsze procedowanie przez organy administracyjne w przedmiocie nienależnie pobranego przez skarżącego zasiłku pielęgnacyjnego stało się bezprzedmiotowe. Zatem postępowanie wszczęte przez organ I instancji z urzędu w dniu 15 marca 2023 r. w sprawie ustalenia kwoty nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego za okres od 1 stycznia 2021 r. do 28 lutego 2023 r. podlega umorzeniu, o czym orzeczono w pkt 2 wyroku, na podstawie art. 145 § 3 p.p.s.a.