Wyrok WSA we Wrocławiu, sygn. akt III SA/Wr 46/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Data orzeczenia: 2024-11-14 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6537 Egzekucja należności pieniężnych, do których  nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 ust. 3  ustawy o f
Hasła tematyczne: Egzekucyjne postępowanie
Skarżony organ: Dyrektor Izby Administracji Skarbowej
Treść wyniku: *Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 64f par. 1
journal: Dz.U. 2022 poz 479
law: Ustawa z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Anetta Chołuj, Sędziowie Sędzia WSA Katarzyna Borońska (sprawozdawca), Sędzia WSA Magdalena Jankowska-Szostak, , po rozpoznaniu w Wydziale III w dniu 14 listopada 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi A. A. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej we Wrocławiu z dnia 27 listopada 2023 r., nr 0201-IEW2.7113.26.2023.4 w przedmiocie odmowy rozłożenia na raty kosztów egzekucyjnych uchyla zaskarżoną decyzję.


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi A. A. (dalej: skarżąca, strona) jest postanowienie Dyrektora lzby Administracji Skarbowej we Wrocławiu (dalej: DIAS, organ II instancji) z 27 listopada 2023 r., nr 0201-IEW2.7113.26.2023.4, utrzymujące w mocy postanowienie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Legnicy (dalej: ZUS, Zakład, organ egzekucyjny) z 28 września 2023 r. nr 190000/71-651/137098/2023 o odmowie rozłożenia na raty kosztów egzekucyjnych.

Jak wynika z akt sprawy skarżąca zwróciła się pismem z 23 stycznia 2023 r. do Zakładu o rozłożenie na raty zapłaty wszystkich należnych kosztów egzekucyjnych w kwocie 4.271,12 zł. Zaproponowata spłatę kosztów w 42 miesięcznych ratach z terminem płatności do 20-tego każdego miesiąca w kwocie po 100 zł. W treści wniosku wyjaśniła, że nie posiada oszczędności, majątku oraz samotnie utrzymuje się z emerytury. Z oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej wynika, że od [...] r. skarżąca jest wdową, otrzymuje emeryturę w wysokości 1.982,13 zł netto, ponosi stałe wydatki związane z utrzymaniem w kwocie 846 zł (w tym opłaty eksploatacyjne, koszty związane z leczeniem), jej zobowiązania pieniężne ponoszone miesięcznie wynoszą 977,66 zł z tytułu podatków i zaciągniętych kredytów. W skład majątku strony wchodzi dom o powierzchni [...] m2 w B., gospodarstwo rolne o powierzchni [...] ha oraz telewizor [...] o wartości 2.000 zł. Skarżąca oświadczyła, że w aktualnym stanie nie ma żadnych szans na poprawę sytuacji materialnej I zdrowotnej. Od lat choruje na [...], leczona jest [...], ma [...],[...] i nie posiada środków wystarczających na leczenie sanatoryjne i leki konieczne do terapii, spłaty długów, jak również na remont nieruchomości.

Wskazanym na wstepie postanowieniem z 28 września 2023r. ZUS odmówił stronie rozłożenia na raty należności z tytułu kosztów egzekucyjnych wyjasniając, że nie dopatrzył się zaistnienia w sprawie względów społecznych i gospodarczych przemawiających za zastosowaniem ulgi. Organ wskazał, że do uregulowania kosztów egzekucyjnych strona jest zobowiązana jest jako spadkobierca po zmarłym L. A. (mężu). Mając na uwadze, że skarżąca nle odesłała podpisanego formularza umowy obejmującego zobowiązania po zmarłym mężu i nie wpłaciła pierwszej raty, Dyrektor ZUS uznał, że rozłożenie na raty samych tylko kosztów egzekucyjnych, objętych postępowaniem, nie poprawi jej sytuacji, ponieważ wobec pozostałych na|eżności nadal będzie prowadzone postępowanie egzekucyjne. Organ zaznaczył, że koszty objęte postępowaniem nie uległy przedawnieniu. W sprawie nie zaszły nadzwyczajne przypadki losowe, ani szczególne okoliczności, które uniemożliwiatyby uregulowanie ww. kosztów.

W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżąca podkresliła, że została zobowiązana jako spadkobierczyni po zmarłym mężu do uiszczenia zaległych należności za lata 2014-2018, mimo że przyjęła spadek z dobrodziejstwem inwentarza i w zakresie odpowiedzialności za długi po mężu skarżąca nie ma faktycznego majątku, z którego byłaby w stanie spłacić powstałe zobowiązania. Skarżąca wyjaśniła, że wcześniejsze rozstrzygnięcie dotyczyło kwoty ponad 4.200 zł, natomiast kolejne kwoty nieco ponad 2.700 zł. Oświadczyła, że nie jest w stanie ustalić prawidłowości tego wyliczenia. Po raz kolejny podkreśliła, że jest samotną [...] -letnią schorowaną kobietą, przeszła [...] i leczy się [...]. Nie ma sił i możliwości, by "podnosić z ruin" posiadany majątek. Nie ma także środków pieniężnych - uzyskuje niską emeryturę, jak również stale brakuje skarżącej środków na życie.

Po rozpatrzeniu zażalenia skarżącej, skarżonym obecnie postanowieniem z 27 listopada 2023 r. DIAS utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie organu egzekucyjnego. Organ odwoławczy przeanalizował kwestię wymagalności kosztów egzekucyjnych objętych postępowaniem i nie stwierdził, aby uległy one przedawnieniu. Wskazał, że na koszty egzekucyjne składała się naliczona opłata manipulacyjna w związku z doręczeniem skarżącej wystawionych tytułów wykonawczych. Po przeanalizowaniu zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, organ odwoławczy nie stwierdził zaistnienia w sprawie uzasadnionych względów społecznych i gospodarczych. Zwrócił uwagę na wysokość posiadanych przez skarżącą zaległości i osiąganych dochodów w kontekście możliwości zawarcia ewentualnego układu ratalnego i zauważył, że realizacja układu ratalnego byłaby pozorna. Stan środków pieniężnych, którymi skarżąca dysponuje, nie potwierdzał, aby występowała realna nadwyżka, która mogłaby zostać przeznaczona na obsługę uktadu ratalnego.

W skardze na powyższe postanowienie strona wniosła o jego zmianę poprzez rozłożenie na raty kosztów egzekucyjnych wobec braku możliwości lch spłaty jednorazowo lub w ratach proponowanych wcześniej przez ZUS, względnie uchylenie orzeczenia i ponowne jego rozpoznanie. W uzasadnieniu skargi wskazała, że argumenty organu nie są poparte logicznymi, ani jakimikolwiek rachunkowymi wyliczeniami. Początkowo żądano kwoty ok. 5.000 zł, następnie koszty te zmieniono i w żaden sposób nie udzielono Skarżącej informacji o zmianie i jej przyczynach, czy i które kwoty przedawniły się, jak również czy i które kwoty omyłkowo liczono. Skarżąca wyjaśniła, że nic nie może zrozumieć z otrzymanych postanowień. W konsekwencji powyższego. Zwróciła uwagę, że spłata długu w ratach jest możliwa. Skarżąca podkreśliła, że jako spadkobierca po zmarłym mężu jest zobowiązana do uiszczenia wszystkich należności za lata 2010-2014, przyjęła spadek z dobrodziejstwem inwentarza i w zakresie odpowiedzialności za długi po mężu nie ma faktycznego majątku, z którego byłaby w stanie je spłacić. Jednocześnie skarżąca zwróciła uwagę, że ZUS jako wierzyciel ma prawo zaspokoić się z majątku po mężu w części wynoszącej ½ czynnej masy spadkowej. Stan posiadanego majątku, zawarty w spisie inwentarza, nie zmienił się na wyższy (kilkudziesięcioletnie sprzęty domowe I gospodarcze, gospodarstwo rolne o powierzchni [...] ha zabezpieczone hipotekami na rzecz banku na kwotę ponad 206 000 zł i zobowiązania ZUS; z budynków gospodarstwa pozostał budynek mieszkalny, reszta nadaje sie do rozbiórki i walące się [...]). Końcowo skarżąca podkreśliła, że jest [...] -letnią kobietą, po operacji [...], leczy się [...] i nie ma sił ani możIiwości by podnosić z ruin posiadany majątek. Utrzymuje się z emerytury w kwocie 1.900 zł, dopłata unijna w 2023 r. wyniosła 3.000 zł.

Odpowiadając na skargę DIAS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanwoisko zawarte w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje.

Podstawę prawną wydanych w sprawie postanowień stanowiły przepisy ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (tekst jedn.: Dz. U. z 2022 r., poz. 479), dalej: "u.p.e.a." Przesłanki zastosowania ulgi w spłacie zobowiązań, o którą zwracała się skarżąca zostały zawarte w art. 64f § 1 u.p.e.a. Zgodnie z jego treścią, na wniosek zobowiązanego organ egzekucyjny prowadzący postępowanie egzekucyjne może rozłożyć na raty zapłatę kosztów egzekucyjnych, w przypadku uzasadnionym względami społecznymi lub gospodarczymi.

W art. 64f § 1 u.p.e.a. ustawodawca posłużył się nieostrym pojęciem "względów społecznych lub gospodarczych". Obecna brzmienie przepis ten uzyskał z dniem 20 lutego 2021 r. na mocy nowelizacji z dnia 4 lipca 2019 r. (Dz. U. z 2019 r. poz. 1553). W poprzednio obowiązującym stanie prawnym stanowił on: "Organ egzekucyjny, ze względu na ważny interes zobowiązanego, może rozłożyć na raty zapłatę przypadających na jego rzecz kosztów egzekucyjnych. Na postanowienie w sprawie rozłożenia na raty spłaty kosztów egzekucyjnych przysługuje zażalenie." Rezygnację z przesłanki "ważnego interesu zobowiązanego" (która nadal obowiązuje przy ocenie podstaw do umorzenia kosztów egzekucyjnych) na rzecz przesłanki "względów społecznych lub gospodarczych" należy, zdaniem Sądu, odczytać jako stworzenie szerszych, niż dotychczas warunków zastosowania ulgi w postaci rozłożenia na raty kosztów egzekucyjnych.

Powyższe znajduje potwierdzenie także w literaturze przedmiotu, w której podkreśla się, że nie należy utożsamiać względów społecznych z interesem społecznym lub charakterem socjalnym pomocy. Podobnie nie należy utożsamiać względów gospodarczych z interesem zobowiązanego w sferze prowadzenia działalności gospodarczej lub z interesem społecznym w odniesieniu do sfery gospodarki. Wydaje się, że pojęcie względów społecznych i gospodarczych należy rozumieć szeroko - jako okoliczności ze sfery społecznej i gospodarczej, niekoniecznie bezpośrednio dotyczące zobowiązanego, wskazujące na większe korzyści w tych sferach w przypadku udzielenia pomocy niż w przypadku odmowy (P. M. Przybysz [w:] Postępowanie egzekucyjne w administracji. Komentarz, Lex/el. 2023, art. 64f).

Względy społeczne lub gospodarcze to sytuacje, gdy szczególny splot okoliczności uzasadnia rozłożenie na raty zapłaty kosztów egzekucyjnych, przy czym przesłanki tej nie można utożsamiać z subiektywnym przekonaniem dłużnika. O istnieniu względów społecznych lub gospodarczych zobowiązanego decydować powinny kryteria zobiektywizowane, zgodnie z powszechnie aprobowaną hierarchią wartości. Zauważyć należy, że egzekucja administracyjna jest prowadzona w interesie ogólnym. Niewywiązywanie się z zobowiązań publicznoprawnych godzi w szeroko pojęty interes publiczny, sprzeciwiając się równocześnie zasadom sprawiedliwości społecznej (por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 28 czerwca 2016 r., SK 31/14). W orzecznictwie dotyczącym przepisu art. 64f § 1 u.p.e.a. w brzmieniu sprzed 20 lutego 2021 r. wskazywano, że wniosek o rozłożenie na raty zapłaty kosztów egzekucyjnych powinien wskazywać okoliczności o charakterze obiektywnie nadzwyczajnym, nieprzewidywalne i trudne do zapobieżenia i odwrócenia, uzasadniające udzielenie pomocy (wyrok NSA z 10 czerwca 2020 r., sygn. akt I GSK 247/20, Lex nr 3048022). W ocenie Sądu, również w obecnym stanie prawnym tego rodzaju okoliczności mogą uzasadniać istnienie względów społecznych lub gospodarczych przemawiających za udzieleniem pomocy.

W tym kontekście zasadniczego znaczenia nabiera ustalenie i wszechstronne faktycznej sytuacji strony, a konkretnie wszystkich okoliczności potencjalnie mieszczących się tak rozumianym pojęciu "względów społecznych lub gospodarczych", którym jednych z aspektów może niewątpliwie być również (ale nie tylko) sytuacja materialna i finansowa strony. Podkreślić bowiem należy, że rozstrzygnięcie w przedmiocie rozłożenia na raty kosztów egzekucyjnych podejmowane jest w ramach tzw. uznania administracyjnego - o czym świadczy użycie w art. 64f u.p.e.a. określenia "może". Konstrukcja uznania administracyjnego oznacza, że stwierdzenie przez organ egzekucyjny w sprawie istnienia określonej przesłanki może, lecz nie musi prowadzić do rozstrzygnięcia uwzględniającego wniosek strony. Przesądza to także w konsekwencji o zakresie sądowej kontroli legalności tego rodzaju rozstrzygnięcia, która sprowadza się w tym wypadku przede wszystkim do oceny, czy organy egzekucyjne prawidłowo przeprowadziły postępowanie, a w szczególności, czy zgromadziły i przeanalizowały materiał dowodowy oraz czy wnioski organów mają uzasadnienie w tym materiale i czy dokonana ocena mieściła się w ustawowych granicach, tj. czy organy prawidłowo zinterpretowały pojęcie niedookreślone na tle stanu faktycznego sprawy. Sąd nie może natomiast zastępować organu lub nakazać organowi podjęcia określonego rozstrzygnięcia, czego domagała się strona we wniesionej skardze.

W skardze strona podniosła, że wydane w sprawie decyzje nie wyjaśniają w sposób dostateczny jaka kwota z tytułu kosztów egzekucyjnych w istocie obciąża skarżącą. W tej kwestii organ II instancji zawarł w decyzji wyjaśnienia, które należy uznać za wystarczające. Wyjaśnił bowiem, że koszty powstały w związku z nieuregulowaniem przez skarżącą zobowiązania wynikającego z decyzji ZUS z 19 grudnia 2017 r., nr 190000/71/43/3728-0/2017/RED, którą orzeczono o odpowiedzialności skarżącej jako spadkobiercy po zmarłym L. A. z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne zdrowotne oraz Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. W stosunku do zobowiązanej wystawiono upomnienia, a następnie tytuły wykonawcze (szczegółowo wymienione w zaskarżonej decyzji na str. 1 i 2), co spowodowało naliczenie opłaty manipulacyjnej w wysokości 100 zł oddzielnie dla każdego tytułu wykonawczego, przy czym całkowita dochodzona należność została pomniejszona o wpłatę dokonaną przez skarżącą i wyniosła 27095,44 zł. Zmiana wysokości kosztów egzekucyjnych pierwotnie z kwoty 4.271,12 zl na kwotę 2.705,44 zł wynikała z ponownego zweryfikowania (przeliczenia) przez ZUS wcześniej naliczonych skarżącej kosztów egzekucyjnych i miała miejsce na jej korzyść.

W ocenie Sądu organ odmawiając rozłożenia na raty kosztów egzekucyjnych nie dokonał natomiast gruntownej analizy zaistnienia względów społecznych i gospodarczych.

W świetle art. 64f § 1 u.p.e.a. jest to jedyna przesłanka rozłożenia na raty tych kosztów i to ona powinna być przedmiotem analizy. Organ odmawiając rozłożenia na raty kosztów egzekucyjnych uznał, że zawarcie układu ratalnego nie wpłynie na sytuację skarżącej, bowiem nie podpisała przesłanego jej formularza, obejmującego zobowiązania objęte wskazaną wyżej decyzją z 19 grudnia 2017 r. Zaznaczyć jednak należy, że art. 64f § 1u.p.e.a. nie uzależnia możliwości rozłożenia na raty kosztów egzekucyjnych od zapłaty bieżących (wymagalnych należności), czy od zawarcia układu ratalnego, co do egzekwowanej kwoty. Nie można też uznać w świetle uzasadnień organów, że rozłożenia na raty kosztów byłoby nieracjonalne, skoro – jak wynika z akt sprawy, należności dochodzone od skarżącej na podstawie powyższej decyzji zostały zabezpieczone hipoteką na nieruchomości do wartości stanu czynnego spadku i do tej wysokości mogą być z tego majątku egzekwowane, nie wpływając zatem bezpośrednio na możliwości płatnicze strony w odniesieniu do samych kosztów egzekucyjnych. Tym samym jaką zbyt pochopną należy ocenić konkluzję organu, że z tego powodu zastosowanie wnioskowanej ulgi nie mogłoby przynieść pozytywnych rezultatów z punktu widzenia ekonomicznego, w szczególności w odniesieniu do proponowanej przez stronę kwoty raty 100 zł miesięcznie. Skarżąca, jak wynika z ustaleń organu, osiągała w 2023 r. dochód z tytułu emerytury i dopłat rolnych w łącznej kwocie netto 20232,13 zł i nie posiada innego majątku poza gruntami rolnymi zabudowanymi (pow. [...]ha) i gruntami ornymi (pow. [...] ha) położonymi w N. Organ co prawda wskazuje w decyzji, że na kwotę ostatecznego dochodu pozostającego w dyspozycji skarżącej (412 zł) wpływają tak że kwoty innych spłacanych przez nią zobowiązań łącznie w wysokości 973,66 zł (z tytułu podatków za 2022 r. – 8845 zł oraz zobowiązanie zaciągnięte w banku – 40 000 zł), jednak przeważającą część tych obciążeń stanowią spłaty zobowiązań o charakterze prywatnym, co nie wyklucza, że skarżąca jest gotowa w pierwszej kolejności spłacać zobowiązania publicznoprawne, skoro deklaruje, że będzie w stanie wpłacać kwoty po 100 zł miesięcznie z tego tytułu.

Nade wszystko Sąd, w kontekście powołanej w art. 64 § 1 u.p.e.a. przesłanki względów społecznych, zwraca uwagę, że koszty egzekucyjne, w odniesieniu do których strona zwraca się o przyznanie jej ulgi w spłacie, powstały w wysokości 2705,44 zł i obejmują opłaty manipulacyjne związane z wystawieniem [...] tytułów wykonawczych, obejmujących należności składkowe zmarłego męża skarżącej za poszczególne okresy rozliczeniowe. Zobowiązanie skarżącej jako spadkobierczyni do zapłaty tych należności ma natomiast charakter jednorodny, wynika z decyzji o odpowiedzialności za zadłużenie spadkodawcy wobec ZUS i powstało w odniesieniu do wszystkich tych należności w momencie jej doręczenia. W stosunku do skarżącej nie są obecnie egzekwowane zaległe składki ubezpieczeniowe za poszczególne okresy ubezpieczenia spadkodawcy, ale de facto jej własne zobowiązanie, określone wskazaną wyżej decyzją z 19 grudnia 2017 r. , które mogło być w związku z tym objęte jednym tytułem wykonawczym, bowiem wynikało z tej samej podstawy. Wystawienie wielu tytułów wykonawczych generuje w takim wypadku dodatkowy koszt, nie mający przy tym realnego związku z nakładem podejmowanych przez organ działań w związku koniecznością wyegzekwowania zobowiązania. Podkreślić należy, że podobny problem był podnoszony w przypadku decyzji określających zobowiązania podatkowe (VAT) za kilka okresów rozliczeniowych i był przedmiotem interwencji Rzecznika Małych i Średnich Przedsiębiorstw, w wyniku czego organy otrzymały od Ministra Finansów zalecenie obejmowania tych należności w jednym tytule wykonawczym (np. wielopozycyjnym) tak, by nie prowadziło to do generowania kosztów egzekucyjnych i nadmiernego obciążania podatników. Powyższe jest oczywiście kierunkiem uzasadnionym zważywszy, że opłata manipulacyjna , oprócz refinansowania wydatków rzeczywiście poniesionych przez organ egzekucyjny powinna pełnić również funkcję prewencyjną i wychowawczą. W sytuacji, gdy nie było przeszkód by objąć zobowiązanie skarżącej jednym tytułem wykonawczym trudno uznać, by cele te były realizowane. W konsekwencji dokonując oceny przesłanki względów społecznych w kontekście art. 64 § 1 u.p.e.a. organy powinny uwzględnić także okoliczności w jakich w ogóle doszło do obciążenia skarżącej ww. kwotą kosztów egzekucyjnych, mając na uwadze także wartości takie, jak zasada budowania zaufania do organów administracji publicznej.

Ponownie rozpoznając sprawę organ powinien uwzględnić powyższą ocenę oraz gruntownie odnieść się do określonej w przepisach prawa przesłanki rozłożenia na raty kosztów postępowania egzekucyjnego sformułowanej w art. 64f § 1 u.p.e.a., tj. względów społecznych i gospodarczych. Organ powinien ustalić, czy przesłanka ta została spełniona i w dalszej kolejności, biorąc pod uwagę całość okoliczności sprawy – dotyczących zarówno sytuacji materialnej strony, jak i okoliczności powstania zobowiązania - ocenić, czy skarżącej należy udzielić ulgi.

Z przytoczonych powodów Sąd uchylił zaskarżone postanowienie na podstawie art. 145 § pkt 1 lit a i c p.p.s.a.