Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 915/23
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2024-10-03 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6180 Wywłaszczenie nieruchomości i odszkodowanie, w tym wywłaszczenie gruntów pod autostradę
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Wojewoda
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 134 § 1, art. 179a, art. 183 § 2 pkt 5, art. 207 § 2
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Iwona Bogucka Sędziowie: Sędzia NSA Elżbieta Kremer Sędzia del. WSA Agnieszka Miernik (spr.) po rozpoznaniu w dniu 3 października 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej A. A. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 28 listopada 2022 r. sygn. akt I SA/Wa 2620/20 w sprawie ze skargi kasacyjnej A. A. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 23 września 2021 r. sygn. akt I SA/Wa 2620/20 wydanego w sprawie ze skargi A. A. na decyzję Wojewody Mazowieckiego z dnia 21 września 2020 r. nr 3086/2020 w przedmiocie umorzenia postępowania oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 28 listopada 2022 r. sygn. akt I SA/Wa 2620/20, po rozpoznaniu skargi kasacyjnej A. A., w punkcie 1. uchylił wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 23 września 2021 r. sygn. akt I SA/Wa 2620/20 wydany w sprawie ze skargi A. A. na decyzję Wojewody Mazowieckiego z 21 września 2020 r. nr 3086/2020 w przedmiocie umorzenia postępowania; w punkcie 2. stwierdził nieważność zaskarżonej decyzji; w punkcie 3. zasądził od Wojewody Mazowieckiego na rzecz A. A. kwotę 680 złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego; w punkcie 4. odstąpił od zasądzenia kosztów postępowania kasacyjnego.

Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy:

Starosta Legionowski decyzją z 26 marca 2020 r. nr 118/2020 umorzył postępowanie wszczęte na wniosek A. i B. małżonków A. z 10 lutego 2017 r. w przedmiocie ustalenia odszkodowania za działkę gruntu nr [...] z obrębu [...], gmina X.

Wojewoda Mazowiecki decyzją z 21 września 2020 r. nr 3086/2020 utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy.

Jak wyjaśnił Wojewoda, Wójt Gminy X. decyzją z 2 lipca 2007 r. nr 67/2007 zatwierdził projekt podziału nieruchomości uregulowanej w KW [...], położonej w obrębie [...], oznaczonej w ewidencji gruntów jako działka ewidencyjna nr [1] stanowiąca współwłasność A. A. i B. A. W wyniku podziału powstała m.in. działka nr [...] o pow. 0,2927 ha, przeznaczona pod projektowany układ komunikacyjny, tj. drogę dojazdową oznaczoną symbolem 7 KDD. Decyzja zatwierdzająca podział stała się ostateczna.

Jednocześnie, z porozumienia zawartego 17 lipca 2007 r. pomiędzy właścicielami działki nr ew. [...] A. A. i B. A. a Gminą X., reprezentowaną przez Wójta Gminy X., wynika, że A. A. i B. A. zrzekli się prawa do odszkodowania za działkę o nr ew. [...] w zamian za odstąpienie Gminy X. od naliczania opłat adiacenckich.

Wojewoda stwierdził, że porozumienie z 17 lipca 2007 r. było cywilnoprawnym oświadczeniem woli i wiąże w sprawie do czasu uchylenia się od jego skutków, a więc organy orzekające w przedmiotowej sprawie są związane porozumieniem. Wojewoda uznał również, że właściciele nieruchomości zawarli porozumienie z Wójtem Gminy X., w którym dokonali ustaleń w sprawie odszkodowania za działki gruntu wydzielone pod drogi gminne. Zatem, zdaniem organu, kwestia odszkodowania została rozstrzygnięta na drodze cywilnoprawnej, na której może być realizowany ustawowy obowiązek wypłaty odszkodowania przez uzgodnienie jego wysokości między stronami. Gdyby do takiego porozumienia nie doszło, organ byłby zobowiązany wydać decyzję o ustaleniu odszkodowania na zasadach i w trybie określonym w przepisach o odszkodowaniu za wywłaszczone nieruchomości.

Jak wskazał Wojewoda, skoro w niniejszej sprawie strony zawarły porozumienie dotyczące odszkodowania to postępowanie administracyjne w sprawie ustalenia odszkodowania za działkę ew. nr [...] stało się bezprzedmiotowe.

Skargę na powyższą decyzję wniosła A. A. w części, w której decyzja Wojewody jej dotyczy.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 23 września 2021 r. sygn. akt I SA/Wa 2620/20 oddalił skargę A. A.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosła A. A.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stwierdził, że zaistniały przesłanki do zastosowania art. 179a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r. poz. 329 ze zm.), powoływanej dalej jako "P.p.s.a.", ponieważ w sprawie zaistniała przesłanka nieważności postępowania, o której mowa w art. 183 § 2 pkt 5 P.p.s.a. Sąd I instancji wskazał, że w toku postępowania międzyinstancyjnego okazało się, że przed wydaniem w niniejszej sprawie wyroku z 23 września 2021 r. oraz przed wydaniem zaskarżonej decyzji, w dniu [...] czerwca 2020 r. zmarł uczestnik postępowania B. A. Spadkobiercami zmarłego są żona A. A. oraz dzieci: C. A. i D. D.

Sąd I instancji wyjaśnił, że w myśl art. 30 § 4 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 256 ze zm.), powoływanej dalej jako "K.p.a.", w sprawach dotyczących praw zbywalnych lub dziedzicznych w razie zbycia prawa lub śmierci strony w toku postępowania na miejsce dotychczasowej strony wstępują jej następcy prawni. Następstwo, o którym mowa w tym przepisie, następuje z mocy prawa z momentem otwarcia spadku, czyli śmierci dotychczasowej strony. Zatem, Sąd I instancji stwierdził, że w postępowaniu sądowym nie brali udziału spadkobiercy zmarłego uczestnika postępowania, tj. C. A. i D. D., a przez to zostali pozbawieni możności obrony swych praw (art. 183 § 2 pkt 5 P.p.s.a.). Pozbawienie stron postępowania sądowoadministracyjnego możności obrony ich praw obligowało Sąd do uchylenia, w ramach tzw. autokontroli, wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 23 września 2021 r. sygn. akt I SA/Wa 2620/20 i przystąpienia do ponownego rozpatrzenia sprawy.

Rozpoznając ponownie sprawę, Sąd I instancji uznał, że wniesiona skarga jest zasadna, chociaż z innych przyczyn niż w niej podniesione. Zdaniem Sądu I instancji, stwierdzone naruszenie przepisów postępowania uczyniło bezprzedmiotową merytoryczną ocenę zaskarżonej decyzji. Jak podkreślił Sąd I instancji, prowadzenie postępowania administracyjnego w stosunku do osoby zmarłej i wydanie decyzji musi być ocenione jako rażące naruszenie prawa w rozumieniu art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a. Nie ma przy tym znaczenia, czy prowadząc postępowanie organ wiedział, że osoba ta nie żyje, czy też takiej wiedzy nie posiadał.

Sąd I instancji wskazał, że B. A., który zmarł [...] czerwca 2020 r., był stroną postępowania, zakończonego przez Wojewodę Mazowieckiego zaskarżoną decyzją z 21 września 2020 r. Oznacza to, że zaskarżone rozstrzygnięcie organu skierowane zostało do osoby nieżyjącej. Z tego względu Sąd I instancji uznał, że organ nadzoru nieprawidłowo przeprowadził postępowanie wyjaśniające w sprawie, przez co naruszył przepisy art. 7, art. 8, art. 28, art. 30 § 4 i § 5, art. 97 § 1 pkt 1 K.p.a. i art. 109 K.p.a. Zdaniem Sądu I instancji, takie naruszenie prawa daje podstawę do stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji (art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a.). Z tego względu, Sąd I instancji nie dokonał merytorycznej oceny wydanych w sprawie decyzji.

Uzasadniając rozstrzygnięcie dotyczące kosztów postępowania kasacyjnego zawarte w punkcie 4 sentencji, Sąd I instancji wskazał, że zapadło na podstawie art. 179a P.p.s.a. w związku z art. 207 § 2 P.p.s.a. W ocenie Sądu I instancji, w sprawie zachodzi szczególnie uzasadniony przypadek, określony w art. 207 § 2 P.p.s.a. Jak podkreślił Sąd, jedyną przyczyną zastosowania w rozpoznawanej sprawie trybu przewidzianego w art. 179a P.p.s.a. było ujawnienie, w toku postępowania międzyinstancyjnego, że uczestnik postępowania B. A. nie żył w dniu wydania wyroku z 23 września 2021 r. Zatem, zastosowanie trybu autokontroli wynika z zawinionych okoliczności leżących po stronie pełnomocnika skarżącej oraz skarżącej kasacyjne A. A. Sąd I instancji wskazał, że ten sam pełnomocnik reprezentował również A. i B. małżonków A. w postępowaniu zakończonym zaskarżoną decyzją i nie dochował należytej staranności tak, aby na etapie wniesienia skargi, a następnie postępowania sądowego pierwszoinstancyjnego, przekazać Sądowi aktualne informacje dotyczące zdolności sądowej B. A.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosła A. A. zaskarżając wyrok w części, to jest co do punktu 1., w którym Sąd I instancji uchylił wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 23 września 2021 r.; punktu 2., w którym Sąd I instancji stwierdził nieważność zaskarżonej decyzji Wojewody Mazowieckiego, a także punktu 4., w którym Sąd I instancji odstąpił od zasądzenia kosztów postępowania kasacyjnego.

Wnosząca skargę kasacyjną zarzuciła Sądowi I instancji, na podstawie art. 174 pkt 2 P.p.s.a. naruszenie przepisów postępowania, to jest:

1. art. 179a P.p.s.a. w związku z art. 183 § 2 pkt 5 P.p.s.a. i art. 134 § 1 P.p.s.a. przez uchylenie własnego wyroku z 23 września 2021 r. oraz stwierdzenie nieważności decyzji Wojewody Mazowieckiego z powodu nieważności postępowania sądowoadministracyjnego;

2. art. 207 § 2 P.p.s.a. przez odstąpienie od zasądzenia kosztów postępowania kasacyjnego w całości, pomimo że nie wystąpiły przesłanki do zastosowania normy tego przepisu.

Z uwagi na powyższe, wniesiono o uchylenie wyroku w zaskarżonej części i rozpoznanie skargi kasacyjnej z 20 grudnia 2021 r. oraz o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych. Złożono też oświadczenie o zrzeczeniu się rozprawy.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podkreślono, że z chwilą śmierci B. A. ustała wspólność majątkowa pomiędzy wnoszącą skargę kasacyjną i jej zmarłym małżonkiem. Zatem, roszczenie o ustalenie i wypłatę odszkodowania utraciło byt roszczenia wspólnego.

Jak wyjaśniła wnosząca skargę kasacyjną, roszczenie o odszkodowanie z tytułu wywłaszczenia ma charakter podzielny i może być dochodzone niezależnie przez współuprawnionych, pod warunkiem, że nie łączy ich ustrój majątkowy, powodujący niepodzielną wspólność majątkową. Ponadto, zakresem zaskarżenia decyzji Wojewody objęto wyłącznie część tej decyzji, która dotyczy wnoszącej skargę kasacyjną.

Wobec powyższego, zdaniem wnoszącej skargę kasacyjną, należało uznać, że spadkobiercom B. A. nie przysługuje przymiot uczestników niniejszego postępowania sądowego, gdyż sprawa nie dotyczy ich interesu prawnego. Pogląd ten, na gruncie niniejszej sprawy, podzielił Naczelny Sąd Administracyjny, który postanowieniem z 31 sierpnia 2022 r. sygn. akt I OZ 386/22 uchylił postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie o zawieszeniu postępowania.

O ile zatem należy zgodzić się z Sądem I instancji, że wystąpiły przesłanki do stwierdzenia nieważności decyzji Wojewody (w niezaskarżonej części), to nie mogą one stanowić podstawy uchylenia zaskarżonego wyroku na zasadzie art. 179a P.p.s.a. Podkreślono, że zakres zaskarżenia ograniczono jednoznacznie do części decyzji dotyczącej skarżącej kasacyjnie.

Wnosząca skargę kasacyjną wskazała przy tym, że na gruncie niniejszej sprawy ujawnia się problem, jaki jest faktyczny zakres skargi od decyzji Wojewody, w związku ze śmiercią małżonka skarżącej. Z chwilą śmierci B. A., m.in. na skarżącą przeszły prawa i obowiązki majątkowe zmarłego, co wynika z art. 922 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. z 2022 r. poz. 1360 ze zm.), powoływanej dalej jako "K.c.". W ocenie wnoszącej skargę kasacyjną, zakresem zaskarżenia objęto wyłącznie decyzję, która orzekała o jej uprawnieniach, a więc co do ½ odszkodowania, które na skutek ustania wspólności, z mocy prawa uległo konwersji i stało się jej majątkiem osobistym. Wskazana wątpliwość, w opinii wnoszącej skargę kasacyjną, nie mogła mieć jednak wpływu na dokonaną przez Sąd I instancji ocenę postępowania administracyjnego, w zakresie w jakim dotyczyło ono części przypadającej spadkobiercom. Śmierć strony postępowania administracyjnego nie tamuje jego toku, a może stanowić jedynie przesłankę do zawieszenia postępowania na podstawie art. 97 § 1 pkt 1 K.p.a.

Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 179a P.p.s.a., wnosząca skargę kasacyjną zaznaczyła, że przepis art. 183 § 2 P.p.s.a. wskazuje przesłanki nieważności postępowania, które toczy się przed sądem administracyjnym, a więc nie dotyczy nieważności postępowania administracyjnego. W odniesieniu do postępowania administracyjnego, ustawodawca przewiduje bowiem nieważność decyzji lub innego aktu, a nie postępowania. Wykładnia przepisu art. 179a P.p.s.a., jako przepisu szczególnego, nie może być dokonywana rozszerzająco.

Uzasadniając zarzut naruszenia art. 207 § 2 P.p.s.a., wnosząca skargę kasacyjną wskazała, że jak wynika z rozstrzygnięcia, Sąd I instancji nie tylko nie zasądził kosztów wynagrodzenia pełnomocnika, ale również kosztów poniesionego wpisu od skargi. Zdaniem wnoszącej skargę kasacyjną, w sprawie nie sposób uznać, że wystąpiły "szczególne przesłanki" odstąpienia od zasady zwrotu kosztów postępowania. Wnosząca skargę kasacyjną nie miała wpływu na wystąpienie przesłanek stanowiących motywy rozstrzygnięcia, skarga została uwzględniona w całości, wymagała wniesienia opłaty oraz poniesienia kosztów pełnomocnika. Rozstrzygnięcie o kosztach w sposób uprzywilejowany traktuje z kolei organ administracji, którego działanie było podstawą rozstrzygnięcia.

Nie wniesiono odpowiedzi na skargę kasacyjną.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Na wstępie należy podać, że sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 182 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935), powoływanej dalej jako "P.p.s.a.", ponieważ skarżąca kasacyjnie zrzekła się rozprawy, a pozostałe strony, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia skargi kasacyjnej, nie zażądały przeprowadzenia rozprawy.

Zgodnie z art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 P.p.s.a. Z tego względu Naczelny Sąd Administracyjny przy rozpoznaniu sprawy związany był granicami skargi kasacyjnej. Granice te są wyznaczone wskazanymi w niej podstawami, którymi może być naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (art. 174 pkt 1 P.p.s.a.), a także naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 P.p.s.a.).

Jednocześnie należy podkreślić, iż stosownie do art. 184 P.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny oddala skargę kasacyjną, jeżeli nie ma usprawiedliwionych podstaw albo jeżeli zaskarżone orzeczenie mimo błędnego uzasadnienia odpowiada prawu. Z dyspozycji tej normy wynika, że oddalenie skargi kasacyjnej jest następstwem uznania jej przez sąd za bezzasadną. Skarga kasacyjna jest bezzasadna także wówczas, gdy samo orzeczenie jest zgodne z prawem, a błędne jest jedynie jego uzasadnienie. Dotyczy to również przypadku, kiedy uzasadnienie prawidłowego orzeczenia jest błędne w części (por. wyroki NSA z 17 maja 2011 r. sygn. akt I OSK 113/11; z 20 stycznia 2006 r. sygn. akt I OSK 344/05 i sygn. akt I OSK 345/05, jeżeli nie zaznaczono inaczej, wszystkie orzeczenia sądów administracyjnych cytowane w tym wyroku są dostępne w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych - http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Orzeczenie odpowiada prawu mimo błędnego uzasadnienia, gdy nie ulega wątpliwości, że po usunięciu błędów zawartych w uzasadnieniu sentencja nie uległaby zmianie.

Rozpoznając w tak zakreślonych granicach skargę kasacyjną wniesioną w niniejszej sprawie należy stwierdzić, że nie było podstaw do jej uwzględnienia, chociaż uzasadnienie zaskarżonego wyroku jest częściowo błędne.

Z niespornych okoliczności sprawy wynika, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie rozpoznał na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 23 września 2021 r. sygn. akt I SA/Wa 2620/20 sprawę ze skargi A. A. na decyzję Wojewody Mazowieckiego z 21 września 2020 r. utrzymującą w mocy decyzję Starosty Legionowskiego z 26 marca 2020 r. w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie ustalenia odszkodowania na działkę.

Odpis sentencji powyższego wyroku przesłano pełnomocnikowi skarżącej, organowi oraz uczestnikom postępowania – Wójtowi Gminy X. i B. A.

W dniu 8 października 2021 r. Sąd powziął informację o śmierci uczestnika postępowania B. A. na skutek zwrotu przesyłki sądowej zawierającej odpis sentencji powyższego wyroku z adnotacją "adresat zmarł".

W związku z powyższym w dniu 3 grudnia 2021 r., w wykonaniu zarządzenia Przewodniczącego Wydziału I Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 22 listopada 2021 r., zwrócono się do Urzędu Stanu Cywilnego w X.ie o nadesłanie, w terminie 7 dni, odpisu aktu zgonu B. A.

W dniu 20 grudnia 2021 r. skarżąca, reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika, wniosła skargę kasacyjną od powyższego wyroku.

W dniu 20 grudnia 2021 r. do Sądu wpłynęło pismo Urzędu Stanu Cywilnego w X. z 15 grudnia 2021 r. zawierające odpis skrócony aktu zgonu ww., z którego wynika, że zmarł on w dniu [...] czerwca 2020 r.

W wykonaniu zarządzenia Przewodniczącego Wydziału I Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 1 kwietnia 2022 r., pełnomocnik skarżącej, w piśmie z 21 kwietnia 2022 r., poinformował, że po zmarłym nie zostało przeprowadzone i nie toczy się postępowanie spadkowe, w tym nie został sporządzony akt poświadczenia dziedziczenia. Jednocześnie pełnomocnik skarżącej wskazał, że następcami prawnymi zmarłego uczestnika postępowania są jego dzieci C. A. i D. D. oraz skarżąca.

Z okoliczności powyższych wynika, że B. A. w dacie wniesienia skargi nie posiadał zdolności sądowej, nie mógł więc stać się stroną postępowania sądowego. Zdolność sądowa podmiotów postępowania sądowoadministracyjnego jest bezwzględną przesłanką procesową (art. 25 § 1 P.p.s.a. w związku z art. 64 § 1 K.p.c.). Cecha ta pozwala na skuteczne przeprowadzenie ważnego postępowania przed sądem administracyjnym z udziałem danego podmiotu w charakterze strony. Utrata zdolności sądowej przez osobę fizyczną następuje z chwilą śmierci (art. 8 § 1 K.c.). Dodać przy tym należy, że fakt, iż okoliczność śmierci skarżącego nie była znana Sądowi I instancji w dniu wydania zaskarżonego wyroku, nie może mieć znaczenia, bowiem skierowane rozstrzygnięcia do osoby nieżyjącej wywołuje konieczność jego wyeliminowania z obrotu prawnego z przyczyny, o której mowa w art. 183 § 2 pkt 2 P.p.s.a. (por. wyrok NSA z 15 marca 2017 r. sygn. akt II OSK 2035/15).

Pogląd, że śmierć ww. strony postępowania administracyjnego w dniu [...] czerwca 2020 r. prowadzi do wniosku, że nie stał się on uczestnikiem postępowania sądowego, na gruncie tej sprawy wyraził już Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 31 sierpnia 2022 r. sygn. akt I OZ 386/22, którym uchylił postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 26 kwietnia 2022 r. sygn. akt I SA/Wa 2620/20 o zawieszeniu postępowania międzyinstancyjnego w sprawie skargi A. A. na decyzję Wojewody Mazowieckiego z dnia 21 września 2020 r. nr 3086/2020. Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu postanowienia wskazał, że skoro nie jest kwestionowane to, że skarga w niniejszej sprawie została wniesiona w dniu 31 października 2020 r., to uznać należy, że postępowanie sądowoadministracyjne toczy się od tego dnia, a śmierć B. A. nie mogła stanowić podstawy zawieszenia postępowania sądowego wywołanego skargą.

Jak wyżej wskazano, odpis sentencji wyroku z 23 września 2021 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie przesłał także B. A. Oznacza to skierowanie wyroku do osoby nieposiadającej zdolności sądowej. Z tych względów w sprawie doszło do nieważności postępowania, a co za tym idzie zaistniała przesłanka skorzystania przez Sąd I instancji z instytucji autokontroli przewidzianej w art. 179a P.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem: "Jeżeli przed przedstawieniem skargi kasacyjnej Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu wojewódzki sąd administracyjny stwierdzi, że w sprawie zachodzi nieważność postępowania albo podstawy skargi kasacyjnej są oczywiście usprawiedliwione, uchyla zaskarżony wyrok lub postanowienie rozstrzygając na wniosek strony także o zwrocie kosztów postępowania kasacyjnego i na tym samym posiedzeniu ponownie rozpoznaje sprawę. Od wydanego orzeczenia przysługuje skarga kasacyjna". Tryb autokontroli wynikający z tej regulacji przedstawia się jako specyficzny tryb postępowania, umożliwiający Sądowi I instancji dokonanie korekty orzeczenia na skutek stwierdzenia, że w sprawie zachodzi nieważność postępowania albo uwidocznionych w skardze kasacyjnej oczywiście uzasadnionych zarzutów. Od tego orzeczenia przysługuje stronom postępowania skarga kasacyjna, co oznacza, że zachowany jest standard dwuinstancyjności postępowania sądowoadministracyjnego.

Zasadne było zatem orzeczenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie o uchyleniu wyroku z 23 września 2021 r. sygn. akt I SA/Wa 2620/20, przy czym nieprawidłowo Sąd ten uznał okoliczność śmierci B. A. za skutkującej nieważnością postępowania, o której mowa w art. 183 § 2 pkt 5 P.p.s.a.

Stosownie bowiem do art. 183 § 2 pkt 5 P.p.s.a., nieważność postępowania zachodzi: jeżeli strona została pozbawiona możności obrony swoich praw. W orzecznictwie sądowym wskazuje się, że sytuacja gdy strona została pozbawiona możności obrony swych praw ma miejsce wówczas, gdy wskutek uchybień procesowych strona nie mogła brać i nie brała udziału w postępowaniu bądź w jego istotnej części, a skutki tych uchybień nie mogły być usunięte na rozprawie poprzedzającej wydanie wyroku. Bez znaczenia pozostaje to, czy pozbawienie strony możności obrony swych praw miało, czy też nie, wpływ na ostateczny wynik sprawy. O nieważności postępowania decyduje bowiem waga uchybień procesowych, a nie skutki, które wynikają lub mogą z nich wyniknąć (tak NSA w wyroku z 7 lipca 2017 r. sygn. akt I OSK 2493/15). Przy czym dla skuteczności uwzględnienia, czy to na wniosek, czy też z urzędu, podstawy kasacyjnej opisanej w art. 183 § 2 pkt 5 P.p.s.a. konieczne jest wniesienie odpowiedniego środka zaskarżenia przez podmiot, którego prawa naruszono. Ustawodawca wprost wymaga spełnienia warunku pozbawienia strony wnoszącej kasację obrony "swych praw", gdyż zarówno w postępowaniu administracyjnym, jak i w postępowaniu sądowoadministracyjnym swoimi uprawnieniami procesowymi rozporządza strona tego postępowania, których one dotyczą.

Nieważność postępowania, o której mowa w art. 183 § 2 pkt 5 P.p.s.a., ma więc miejsce w razie wniesienia skargi do wojewódzkiego sądu administracyjnego przez stronę, która zmarła po wniesieniu skargi, ale przed wydaniem wyroku przez sąd wojewódzki. Wówczas utrata zdolności sądowej następuje w trakcie postępowania sądowego. Utrata zdolności sądowej w niniejszej sprawie nie nastąpiła w trakcie postępowania sądowego, ale w trakcie postępowania administracyjnego. Wobec tego, rację należało przyznać autorowi skargi kasacyjnej, że Sąd I instancji nieprawidłowo zastosował art. 183 § 2 pkt 5 P.p.s.a. w okolicznościach rozpoznawanej sprawy. Takiej trafności nie można jednak przypisać zarzutowi kasacyjnemu w odniesieniu do zastosowania przez Sąd I instancji przepisu art. 179a P.p.s.a. Sąd I instancji trafnie uznał, że doszło do nieważności postępowania, którą to okoliczność Sąd bierze pod uwagę z urzędu, z tym że okoliczność śmierci B. A. przed wszczęciem postępowania sądowego skutkowała nieważnością postępowania, o której mowa w art. 183 § 2 pkt 2 P.p.s.a., gdyż zaskarżony wyrok został skierowany do osoby nieżyjącej. Skutkowało to koniecznością wyeliminowania wyroku z 23 września 2021 r. z obrotu prawnego, tyle że z przyczyny, o której mowa w art. 183 § 2 pkt 2 P.p.s.a., czyli gdy strona nie miała zdolności sądowej lub procesowej.

Kolejno należy zauważyć, że w skardze kasacyjnej pomimo tego, że objęto zakresem zaskarżenia punkt 2. wyroku z 28 listopada 2022 r. sygn. akt I SA/Wa 2620/20, dotyczący stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji, nie oparto tego wniosku na prawidłowo sformułowanym zarzucie kasacyjnym. Autor skargi kasacyjnej nie wskazał żadnych przepisów prawa, których naruszenie wiązałoby się z podniesionym przez niego wnioskiem. Kasator nie nawiązał w żadnym stopniu do tych rozważań Sądu I instancji, w których Sąd wskazał, że organ nadzoru nieprawidłowo przeprowadził postępowanie wyjaśniające w sprawie, przez co naruszył przepisy art. 7, art. 8, art. 28, art. 30 § 4 i 5, art. 97 § 1 pkt 1 i art. 109 K.p.a., które to naruszenie prawa daje podstawę do stwierdzenia nieważności zaskarżonych decyzji (art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a.). Tak sformułowany wniosek skargi kasacyjnej nie mógł zatem odnieść spodziewanego skutku. Tym samym rozważania Sądu I instancji wskazujące, że prowadzenie postępowania administracyjnego w stosunku do osoby zmarłej i wydanie decyzji musi być ocenione jako rażące naruszenie prawa w rozumieniu art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a., nie zostały podważone. Podobnie jak rozważania wskazujące, że skoro doszło do wydania decyzji w stosunku do osoby zmarłej, to jest ona obarczona wadą nieważności i powinna być usunięta z obrotu prawnego, aby nie wywoływała skutków prawnych, a także wskazujące, że uczestnikami postępowania i adresatami zaskarżonej decyzji powinni być następcy prawni zmarłego B. A.

Na prawidłowe stanowisko Sądu I instancji w powyższym zakresie nie może mieć wpływu zakres zaskarżenia decyzji Wojewody Mazowieckiego z 21 września 2020 r. nr 3086/2020. Znajduje oparcie w aktach sprawy twierdzenie skargi kasacyjnej, że zakresem zaskarżenia objęto decyzję w części, w której dotyczy ona skarżącej. Jednak myli się autor skargi kasacyjnej wskazując, że zakresem zaskarżenia objęto wyłącznie decyzję, która rozstrzygała o ½ odszkodowania za grunt przejęty pod drogę. Z akt sprawy wynika i nie jest to sporne, że zaskarżona decyzja została wydana wprawdzie na skutek rozpoznania wniosku małżonków A. o odszkodowanie, to jednak przedmiotem zaskarżonej decyzji nie było ustalenie odszkodowania, ale umorzenie postępowania w sprawie o ustalenie odszkodowania. Organy administracyjne uznały bowiem, że skoro strony zawarły porozumienie dotyczące odszkodowania za grunt przejęty pod drogę, to postępowanie administracyjne w sprawie ustalenia odszkodowania za działkę ew. nr [...] położoną w obrębie [...] stało się bezprzedmiotowe. W rezultacie w skardze na tę decyzję skarżąca zakwestionowała stanowisko organów co do bezprzedmiotowości postępowania administracyjnego. Do ustalenia odszkodowania w sprawie w ogóle nie doszło, gdyż istotą sprawy na tym etapie było wyłącznie ustalenie czy zasadne jest orzekanie o odszkodowaniu. Sposób zakończenia sprawy z wniosku skarżącej w postaci rozstrzygnięcia o umorzeniu postępowania powoduje, że rozstrzygnięcie to musi dotyczyć wszystkich stron postępowania, niezależnie od tego, że zakresem zaskarżenia objęto decyzję wyłącznie w odniesieniu do skarżącej. W tym znaczeniu przedmiot decyzji administracyjnej o umorzeniu postępowania jest niepodzielny. W przeciwieństwie do decyzji ustalającej odszkodowanie, która z racji podzielności świadczeń pieniężnych, może być wyeliminowana z obrotu prawnego w części, w razie skutecznego zaskarżenia jej w części.

Powyższe oznacza, że możliwość zakwestionowania stanowiska organów co do bezprzedmiotowości postępowania w sprawie z wniosku A. i B. małżonków A. należało zapewnić następcom prawnym zmarłego B. A. Prawidłowo więc Sąd I instancji uznał, że w sprawie uczestnikami postępowania i adresatami zaskarżonej decyzji powinni być następcy prawni zmarłej w toku postępowania administracyjnego strony (przed wydaniem decyzji odwoławczej), ponieważ jedną z podstawowych zasad postępowania administracyjnego jest zasada czynnego udziału strony w postępowaniu administracyjnym wyrażona w art. 10 K.p.a., zgodnie z którą organy administracji publicznej obowiązane są zapewnić stronom czynny udział w każdym stadium postępowania, a przed wydaniem decyzji umożliwić im wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań. Z powołanej zasady wynika między innymi obowiązek organu ustalenia z urzędu stron danego postępowania, powiadomienia stron o wszczęciu postępowania, a także doręczenia wszystkim podmiotom będącym stronami wydanych w sprawie rozstrzygnięć.

Niezasadny okazał się również zarzut naruszenia art. 207 § 2 P.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem w przypadkach szczególnie uzasadnionych sąd może odstąpić od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości lub w części.

W związku z zarzutem autora skargi kasacyjnej, że Sąd I instancji nie tylko nie zasądził kosztów wynagrodzenia pełnomocnika, ale również kosztów poniesionego wpisu od skargi, należy wskazać, że nie było przeszkód prawnych w podjęciu takiego rozstrzygnięcia przez Sąd I instancji. Zgodnie z art. 212 P.p.s.a. wpis stanowi opłatę sądową, zaś opłaty sądowe zawierają się w pojęciu kosztów sądowych, obok zwrotu wydatków (art. 211 P.p.s.a).

W kwestii zaś przesłanki szczególnie uzasadnionego przypadku, o którym mowa w art. 207 § 2 P.p.s.a., wyjaśnić należy, że na podstawie tego przepisu Sąd działa w sposób uznaniowy. Zgodzić się należało z Sądem I instancji, że taki szczególnie uzasadniony przypadek zachodził w niniejszej sprawie. Trafnie uznał Sąd I instancji, że jedyną przyczyną zastosowania w rozpoznawanej sprawie trybu przewidzianego w art. 179a P.p.s.a. było ujawnienie, w toku postępowania międzyinstancyjnego, że uczestnik postępowania B. A. nie żył w dniu wydania wyroku z 23 września 2021 r. sygn. akt I SA/Wa 2620/20. Przy tym, jak wynika z dokumentacji znajdującej się w aktach sprawy, strona ta zmarła w dniu [...] czerwca 2020 r., a więc na przeszło 2 lata przed datą wydania wyroku z dnia 23 września 2021 r. Słusznie uznał Sąd I instancji, ze zastosowanie trybu autokontroli wynika zatem z zawinionych okoliczności leżących po stronie pełnomocnika skarżącej oraz skarżącej kasacyjne A. A. – r. pr. R. D., który reprezentował również A. i B. małżonków A. w postępowaniu zakończonym zaskarżoną decyzją i nie dochował należytej staranności tak, aby na etapie wniesienia skargi, a następnie postępowania sądowego pierwszoinstancyjnego przekazać Sądowi I instancji aktualne informacje dotyczące zdolności sądowej B. A.

Odnośnie do wniosku skargi kasacyjnej w zakresie częściowego uchylenia wyroku, tj. w zakresie punktów 1, 2 i 4 wyroku, i pominięcia zakresem zaskarżenia punktu 3. wyroku, w którym Sąd I instancji zasądził zwrot kosztów postępowania sądowego na rzecz skarżącej, należy podkreślić, że został on skonstruowany w sposób oczywiście wadliwy. Rozstrzygnięcie o kosztach postępowania sądowego pozostaje w ścisłym związku z rozstrzygnięciem uwzględniającym skargę (art. 200 P.p.s.a.), a zatem nie można było skutecznie domagać się pozostawienia rozstrzygnięcia o zwrocie kosztów postępowania sądowego, w sytuacji domagania się uchylenia rozstrzygnięcia co do istoty sprawy.

Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną na podstawie art. 184 P.p.s.a.