Wyrok WSA w Gorzowie Wlkp., sygn. akt II SA/Go 65/24
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp.
Data orzeczenia: 2024-04-17 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 3 pkt22, art 17 ust 1 pkt 4, ust 1 b
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp. w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jarosław Piątek Sędziowie Sędzia WSA Grażyna Staniszewska (spr.) Sędzia WSA Jacek Jaśkiewicz Protokolant st. sekr. sąd. Magdalena Komar po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 kwietnia 2024 r. sprawy ze skargi R.S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] po rozpatrzeniu odwołania R.S. od decyzji Wójta Gminy [...] z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad matką – M.S., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14.06.1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r., poz. 775, ze zm., dalej jako - kpa) art. 17, art. 23 i art. 24 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 390, ze zm., dalej jako - u.ś.r.) utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy.

Decyzja zapadła w następujących okolicznościach sprawy.

Wskazaną powyżej decyzją z dnia [...] r. organ I instancji odmówił przyznania R.S. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad matką M.S. W uzasadnieniu organ wskazał, że zgodnie z orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] r. nr [...] M.S. jest niezdolna do samodzielnej egzystencji. Data powstania niezdolności do samodzielnej egzystencji to [...] październik 2019 r. Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej. 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz koniecznością stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. R.S. oświadczył, że jest rolnikiem ale ze względu na konieczność stałej, długotrwałej opieki i pomocy matce w codziennym funkcjonowaniu zrezygnował od [...] lutego 2023 r. z prowadzenia gospodarstwa rolnego i wykonywania w nim pracy. Z zaświadczenia KRUS z dnia [...] r. znak: [...] wynika, że R.S. jest rolnikiem w rozumieniu ustawy z dnia 20.12.1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników. Organ wskazał, że M.S. nie jest osobą leżącą, ale z uwagi na swoją niepełnosprawność potrzebuje pomocy we wszystkich czynnościach dnia codziennego. Jest po zawale serca, choruje na wielopoziomową dyskopatię szyjną z zespołem bólowym. Nie wychodzi na dwór. spaceruje w obrębie mieszkania. Nie jest w stanie wyjść poza miejsce zamieszkania, wymaga pomocy w czynnościach samoobsługowych. R.S. zajmuje się wszystkimi czynnościami związanymi z prowadzeniem gospodarstwa domowego - gotuje, podaje matce posiłki, sprząta, pierze, załatwia sprawy urzędowe, opłaca rachunki, robi zakupy, pali w piecu. Ponadto mierzy matce ciśnienie, podaje leki trzy razy dziennie, pomaga w wykonywaniu ćwiczeń rehabilitacyjnych dwa razy dziennie, wykonuje masaże i smaruje kremami przeciw odparzeniom. Wykonywane czynności spowodowały, że R.S. zrezygnował z pracy w gospodarstwie rolnym. Opieka nad matką jest na tyle absorbująca, że stanowi przeszkodę w wykonywaniu pracy zarobkowej. R.S. nie mieszka z matką, ale mieszka w bliskiej odległości od miejsca zamieszkania osoby wymagającej opieki (6 min. piechotą) i od wczesnych godzin porannych asystuje matce w codziennym funkcjonowaniu. Z rodzinnego wywiadu środowiskowego wynika, że M.S. ze względu na stan zdrowia jest niezdolna do samodzielnej egzystencji. Wszelkie potrzeby życiowe matki załatwia R.S. Z wniosków pracownika socjalnego przeprowadzającego wywiad środowiskowy wynika, że M.S. nie może samodzielnie realizować swoich podstawowych potrzeb życiowych i społecznych z powodu swojej niepełnosprawności i pomoc ze strony syna jest zasadna i wskazana. W toku postępowania administracyjnego ustalono, że R.S. jest jedyną osobą w rodzinie, która może sprawować opiekę i na której ciąży obowiązek alimentacyjny zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodek rodzinny i opiekuńczy. M.S. jest wdową. R.S. jest jedną osobą z dzieci, która może i chce sprawować opiekę nad niepełnosprawną matką. Pozostałe dzieci pracują zawodowo i ze względów finansowych nie mogą zrezygnować z pracy. M.S. ur. [...] r. orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] r. została uznana za trwale niezdolną do samodzielnej egzystencji, a niezdolność do samodzielnej egzystencji istnieje od [...] października 2019 r., co oznacza, że niepełnosprawność osoby wymagającej opieki nie powstała ani przed ukończeniem 18 roku życia, ani w trakcie nauki w szkole lub szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. W dniu 20 lipca 2023 r. do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] wpłynęło pismo z Urzędu Gminy informujące, że R.S. ma grunty w posiadaniu samoistnym o wielkości 0.9600 ha fizycznych, co stanowi 0,3240 ha przeliczeniowych. Oświadczono również, że R.S. nie może ubiegać się o zwrot podatku akcyzowego zawartego w cenie oleju napędowego wykorzystywanego do produkcji rolnej z tego powodu, że za gospodarstwo rolne uważa się obszar gruntów o łącznej powierzchni przekraczającej 1 ha lub 1 ha przeliczeniowy. Ponadto organ uzyskał informację, że w 2022 r. R.S. nie osiągnął żadnego dochodu. W ocenie organu w sprawie nie został spełniony warunek z art. 17 ust. 1 u.ś.r. Mimo spełnienia przesłanki faktycznie sprawowanej opieki, świadczenie pielęgnacyjne nie może zostać przyznane, gdyż świadczenie pielęgnacyjne przysługuje z tytułu rezygnacji z zatrudnienia, a R.S. nie wykazał utraty dochodu.

Od powyższej decyzji Wójta Gminy [...] z dnia [...] r. nr [...] R.S. wniósł odwołanie. W uzasadnieniu odwołujący się wskazał, że zaskarżoną decyzją organ ponownie odmówił mu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką – M.S. Ze stanowiskiem Organu I instancji odwołujący się nie zgadza, ponieważ już z poprzedniej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] r. wydanej w jego sprawie wynika, że w przypadku rolników organy administracji powinny opierać się przede wszystkim na oświadczeniach rolników o zaprzestaniu wykonywania działalności rolniczej. Składając wniosek o przyznanie przedmiotowego świadczenia odwołujący się wskazywał, że zrezygnował z prowadzenia gospodarstwa z dniem [...] lutego 2023 r. Dowodem zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego w świetle art. 17 b ust. 2 u.ś.r. jest oświadczenie złożone przez rolnika pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Zdaniem odwołującego się nie powinno być decydującym argumentem w jego sprawie to. że nie wykazywał dochodów z gospodarstwa rolnego w 2022 r. Odwołujący się nie wykazywał takich dochodów, gdyż osiągał dochody wyłącznie z tego gospodarstwa i nie miał ani takiego obowiązku ani podstaw prawnych. Co do zasady rolnicy, zajmujący się jedynie prowadzeniem gospodarstwa rolnego i uzyskujące dochody z tego tytułu nie są zobowiązani by wykazywać przychód do opodatkowania PIT. Rolnicy płacą wyłącznie podatek rolny, w wysokości zależnej od posiadanego areału oraz składki ubezpieczeniowe KRUS. Brak wykazanych dochodów w PIT nie jest zatem żadnym argumentem do zanegowania przez Organ I instancji zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego przez odwołującego się od lutego 2023 r.

Wskazaną na wstępie decyzją z dnia [...] r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

Zdaniem Kolegium istota sporu w przedmiotowej sprawie sprowadza się do ustalenia, czy na gruncie obowiązujących przepisów opiekunowi może przysługiwać świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 u.ś.r. pomimo że niepełnosprawność dorosłej osoby niepełnosprawnej, która pozostaje pod jego opieką, nie powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej. W ocenie organu odwoławczego przy rozważaniu tej kwestii konieczne jest wzięcie pod uwagę treści i skutków płynących z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13. Zgodnie z u.ś.r. warunkiem przyznania wnioskowanego świadczenia jest powstanie niepełnosprawności u osoby wymagającej opieki nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia, co wynika wprost z treści art. 17 ust. 1b ustawy. Trybunał Konstytucyjny w punkcie drugim sentencji wyroku z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 (Dz. U. z 2014 r., poz. 1443) orzekł, że art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Skoro zaś w wyroku Trybunału została stwierdzona niezgodność we wskazanym zakresie przepisu ustawy z Konstytucją, to zarówno organ I instancji jak i Kolegium nie mogą tej okoliczności nie brać pod uwagę lub ją pomijać. Powyższy wyrok Trybunału Konstytucyjnego jest wyrokiem zakresowym, w konsekwencji atrybut konstytucyjności albo niekonstytucyjności nie jest przypisywany całemu aktowi prawnemu albo jego jednostce redakcyjnej (przepisowi), lecz jego fragmentowi, a ściślej rzecz biorąc jakiejś normie (normom) wywiedzionej z tego przepisu. Skutkiem tego wyroku jest zmiana zakresu zastosowania przepisu art. 17 ust. 1b ustawy w zakresie treści w nim ujętej, będącego przepisem szczególnym w odniesieniu do art. 17 ust. 1 tej ustawy, który określa ogólne przesłanki prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Trybunał Konstytucyjny derogował fragment pełnego i jednoznacznego pod względem zakresowym przepisu, realizując tym samym klasyczną i nie budzącą kontrowersji funkcję "negatywnego prawodawcy" (por. S. Wronkowska, Kilka uwag o "prawodawcy negatywnym". P i P nr 10/2008). Stanowisko to Kolegium orzekające w niniejszej sprawie podziela. Trybunał Konstytucyjny derogując w powołanym wyżej zakresie przepis art. 17 ust. Ib ustawy nie odroczył utraty jego mocy obowiązującej (art. 190 ust. 3 Konstytucji RP). Oznacza to, że bezpośrednim skutkiem orzeczenia jest utrata przez ten przepis we wskazanym w wyroku zakresie domniemania konstytucyjności. Innymi słowy, skutkiem ww. orzeczenia jest stwierdzenie niekonstytucyjności art. 17 ust. 1b ustawy w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności i to począwszy od dnia ogłoszenia wyroku. Przedmiotowy wyrok został ogłoszony w Dzienniku Ustaw RP z dnia 23 października 2014 r. pod poz. 1443 i z tym dniem orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego weszło wżycie. Omawiany przepis ustawy - art. 17 ust. 1b - jako niekonstytucyjny w określonym przez wyrok zakresie - nie powinien mieć od tego momentu zastosowania, gdyż Trybunał Konstytucyjny wprost stwierdził jego niekonstytucyjność. Stwierdzenie niekonstytucyjności przepisu przekłada się na ukształtowanie nowego stanu prawnego. Z wyroku Trybunału wynika, że organy rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożony przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej, w obecnym stanie prawnym (dopóki w tej materii nie zostaną wprowadzone nowe rozwiązania ustawowe) mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia określone w art. 17 ustawy, tj. z wyłączeniem tej części tego przepisu, która z dniem 23 października 20ł4 r. została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną. Kolegium orzekające w niniejszej sprawie podzieliło linię orzeczniczą sądów administracyjnych, które w odniesieniu do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych wnoszących o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego po wyroku Trybunału, dostrzegają jego wpływ na obecną sytuację tych podmiotów (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 2 sierpnia 2016 r. sygn. akt I OSK 923/16 oraz wyrok z dnia 4 listopada 2016 r. sygn. akt I OSK 1578/16, wyrok WSA w Warszawie z dnia 2 kwietnia 2015 r.. sygn. akt VIII SA/Wa 1026/14, wyrok WSA w Olsztynie z dnia 27 sierpnia 2015 r., sygn. akt II SA/Oł 623/15. cytowany powyżej wyrok WSA w Bydgoszczy z dnia 1 czerwca 2015r.. sygn. akt II SA/Bd 366/15. wyrok WSA w G. z dnia 16 marca 2017 r. sygn. akt III SA/Gd 51/17).

W ocenie Kolegium z przedłożonych do akt dokumentów wynika, że w sprawie nie została spełniona przesłanka warunkująca przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. czyli istnienie związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy sprawowaną opieką, a niepodejmowaniem lub rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Z przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych wynika, że podstawowym wymogiem do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub powodującej konieczność zrezygnowania z pracy. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu Jej sprawowania. Nie może być ono traktowane jako zastępcze źródło dochodu. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (por. wyrok NSA w Warszawie z dnia 5 czerwca 2012 r., sygn. akt I OSK 2454/11. Lex nr 1215517). Świadczenie pielęgnacyjne ma zatem zastąpić dochód wynikający ze świadczenia pracy, której nie może podjąć osoba, która zajmuje się osobą niepełnosprawną. Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest więc częściowe zrekompensowanie opiekunowi niepełnosprawnego strat finansowych spowodowanych niemożnością podjęcia pracy lub rezygnacją z niej w związku z koniecznością opieki nad osobą niepełnosprawną. Ustawa o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji sprawowania opieki, ale z treści art. 17 ust. 1 tej ustawy wynika, że aby można mówić o opiece musi być ona stała lub długoterminowa. Określenia "stała" lub "długoterminowa" wskazują, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to nie może być sprawowana sporadycznie (por. wyrok NSA w Warszawie z dnia 2 lutego 2017 r.. sygn. akt IOSK 220I/r5. Lex nr 2240790). Bezsprzecznie musi zachodzić bezpośredni i ścisły związek między rezygnacją z zatrudnienia lub niepodejmowaniem go, a sprawowaną opieką (por. wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 18 grudnia 2020 r.. sygn. akt IV SA/Wr 532/20. Lex nr 3151766). W rodzinnym wywiadzie środowiskowym przeprowadzonym w dniu 27 lutego 2023 r. stwierdzono, że R.S. sprawuje opiekę nad matką wykonując następujące czynności: pali w piecu w okresie zimowym, robi zakupy, wykupuje recepty, w razie potrzeby umawia mamę do lekarzy. Odwołujący się świadczy mamie pomoc w przygotowywaniu posiłków, pierze, załatwia sprawy urzędowe. Pomaga mamie w niektórych ćwiczeniach fizycznych i rehabilitacyjnych. Z załączonych do akt spisanych czynności wykonywanych podczas opieki nad osobą niepełnosprawną wynika, że matka odwołującego się nie jest osobą papmersowaną, porusza się po mieszkaniu samodzielnie, nie wymaga karmienia, nie wymaga czuwania w trakcie snu, nie wymaga przewracania na drugi bok. Odwołujący się pomaga mamie w czynnościach higienicznych, przygotowaniu posiłków, sprzątaniu robieniu zakupów, paleniu w piecu w okresie zimowym, mierzeniu ciśnienia, w przygotowywaniu posiłków, opłaca rachunki, załatwia sprawy urzędowe, robi zakupy oraz wozi na wizyty lekarskie. Po przeanalizowaniu akt sprawy Kolegium doszło do wniosku, że zakres opieki sprawowanej przez odwołującego się nad matką nie wyklucza podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Z dokonanych ustaleń nie wynika, aby matka odwołującego się nie mogła pozostać sama w domu i wymagała stałej pomocy ze strony syna. Odwołujący się nie mieszka z matką, a matka nie jest osobą obłożnie chorą (leżącą) i całkowicie zdaną na pomoc syna. Niewątpliwie nie jest możliwa samodzielna egzystencja matki odwołującego się jednakże pomoc, której wymaga, może być świadczona po wykonaniu czynności w gospodarstwie rolnym przez odwołującego się. co dotyczy w szczególności przygotowywania posiłków, prania, robienia zakupów, realizacji recept, mierzenia ciśnienia .Nadto organ wskazał, iż w związku ze stanem zdrowia M.S. możliwe jest korzystanie przez rodzinę z usług opiekuńczych. Zdaniem Kolegium dla uznania opieki za spełniającą kryteria o jakich mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. jest istotny jej charakter, niezbędność oraz adekwatność do stanu zdrowia i niepełnosprawności osoby jej wymagającej, które z uwagi na swą intensywność wykluczają podjęcie przez opiekuna zajęcia zarobkowego (bądź zmuszają go do rezygnacji z niego).

Na powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] r. nr [...] R.S. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. Zaskarżonej decyzji Skarżący zarzucił naruszenie:- art. 17, art. 23 i art. 24 u.ś.r. poprzez błędną wykładnię polegającą na uznaniu, że stan zdrowia osoby niepełnosprawnej oraz zakres sprawowanej nad nią opieki nie wymaga rezygnacji z zatrudnienia przez Skarżącego i nie realizuje przesłanek art. 17 u.ś.r.; - art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez uznanie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez Skarżącego w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji; - art. 80 kpa w zw. z art. 17 u.ś.r. poprzez uznanie, że zgromadzony materiał dowodowy, w szczególności wywiad środowiskowy nie potwierdza spełnienia przesłanek zakresu sprawowanej opieki przez Skarżącego nad M.S. i rezygnacji z zatrudnienia przez skarżącego, uzasadniających ustalenie prawda do świadczenia pielęgnacyjnego. Na podstawie art. 145 § 1 p.p.s.a. Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu I instancji, a także o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania.

W uzasadnieniu skarżący wskazał, że zaprzestał prowadzenia gospodarstwa w związku z koniecznością sprawowania opieki nad mamą, która tej opieki wymaga coraz więcej. To, że wcześniej udawało mu się łączyć pracę w gospodarstwie z opieką nad mamą jest argumentem zupełnie chybionym, gdyż wcześniej mama tej opieki wymagała znacznie mniej. Obecnie będąc w podeszłym wieku nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować. Zdaniem skarżącego SKO w [...] błędnie oceniło stan faktyczny w sprawie i błędnie zastosowało art. 17 u.ś.r., gdyż wszystkie przesłanki konieczne do ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego zostały spełnione.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 137 z późn. zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W myśl art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 259, dalej jako -p.p.s.a.), uwzględnienie skargi następuje w przypadku naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy.

Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Materialnoprawną podstawę orzekania w niniejszej sprawie przez organy administracji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 615, dalej u.ś.r.). Zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Na wstępie rozważań należy zaznaczyć, że Sąd podziela w całości stanowisko organu odwoławczego w kwestii wykładni art. 17 ust. 1b u.ś.r., którą - jak słusznie podniesiono w zaskarżonej decyzji - należy przeprowadzać z uwzględnieniem treści i skutków prawnych wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r sygn. akt K 38/13.

Kwestią sporną w rozpatrywanej sprawie pozostaje charakter sprawowanej przez stronę opieki nad niepełnosprawną matką, a właściwie jego ocena pod kątem spełnienia ustawowej przesłanki warunkującej przyznanie stronie uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad osobą niepełnosprawną. Istotne dla rozstrzygnięcia sprawy jest ustalenie czy zakres sprawowanej przez Skarżącego opieki nad matką rzeczywiście uniemożliwia Skarżącemu podjęcie zatrudnienia.

Wskazać trzeba, że ustawa o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji "sprawowania opieki". Jednakże w orzecznictwie wskazuje się, że aby można było mówić o opiece, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., musi ona być "stała" lub "długoterminowa" co oznacza, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby. Przepis art. 17 ust. 1 ustawy należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (zob. np. wyrok NSA z 23 października 2020 r., sygn. akt I OSK 1146/20 i wyrok NSA z 5 czerwca 2012 r., sygn. akt I OSK 2454/11, wyroki dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych pod adresem internetowym: orzeczenia.nsa.gov.pl - dalej jako "CBOSA"). Świadczenie pielęgnacyjne ma bowiem być rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga (zob. wyrok NSA z 2 lutego 2017 r., sygn. akt I OSK 2729/16, CBOSA). Świadczenie pielęgnacyjne powinno przysługiwać osobom, które nawet w niepełnym wymiarze nie mogą w jakikolwiek sposób zarobkować z uwagi na intensywność sprawowanej opieki i zależność egzystencji osoby niepełnosprawnej od obecności opiekuna. Dlatego musi istnieć bezpośredni związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem) a sprawowaną opieką. Natomiast w sytuacji, gdy opieka nad daną osobą nie nosi cech opieki stałej lub długotrwałej, taki związek przyczynowo - skutkowy nie istnieje. Zatem rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego organ administracji ma obowiązek ustalić czy istnieje związek między niepodejmowaniem pracy (rezygnacją z zatrudnienia), a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną.

Opieka będąca przesłanką prawa do świadczenia pielęgnacyjnego powinna mieć charakter szczególny, wymagający znacznego, stałego i niebudzącego wątpliwości zaangażowania, co powinno wynikać z okoliczności obiektywnych. "Stałość" opieki warunkującej świadczenie pielęgnacyjne musi być tego rodzaju, że ma być nieprzerwana i dlatego wykluczająca nawet częściowe zarobkowanie. Należy też zaznaczyć, że świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym rodzicem, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku dziecka względem rodzica, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania.

W niniejszej sprawie nie budziło wątpliwości organów, że Skarżący jest osobą zobowiązaną do alimentacji swojej matki, legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki. Ze względu na zakres sprawowanej opieki organ zakwestionował natomiast związek przyczynowo - skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem przez Skarżącego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a koniecznością opieki nad matką.

Dla ustalenia przesłanki związku przyczynowo - skutkowego w danym przypadku konieczne jest ustalenie czy rodzaj bądź/i ilość czynności z zakresu faktycznie sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, wykonywanych przez osobę ubiegającą się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, uniemożliwia tej osobie podjęcie i wykonywanie pracy zarobkowej. Ocena charakteru sprawowanej rzeczywiście opieki nad osobą niepełnosprawną nie oznacza przy tym zakwestionowania stanu jej zdrowia. Legitymowanie się przez osobę wymagającą opieki określonym w stosownych przepisach orzeczeniem o niepełnosprawności nie może wykluczać możliwości wywodzenia braku związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub niepodejmowaniem zatrudnienia a stopniem faktycznie sprawowanej opieki nad taką osobą (wyroki NSA z dnia 16 kwietnia 2021 r., sygn. akt I OSK 2859/20 i z dnia 18 maja 2021 r., sygn. akt I OSK 275/21).

Jak wynika z akt administracyjnych sprawy, matka skarżącego (86 lat) mieszka sama w miejscowości [...], posiada własny pokój opalany piecem kaflowym, porusza się po mieszkaniu, ale nie wychodzi z domu. M.S. cierpi na niedoczynność tarczycy, wielopoziomową dyskopatię szyjną z zespołem bólowym, dyskopatię lędźwiową, jest po zawale, wymaga wsparcia w codziennym funkcjonowaniu. Skarżący zapewnia matce ciepłe posiłki, robi zakupy, załatwia sprawy urzędowe, wykupuje recepty, umawia wizyty lekarskie, podaje leki, pomaga w wykonywaniu niektórych ćwiczeń fizycznych oraz w rehabilitacji. Zgodnie z Orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS M.S. jest niezdolna do samodzielnej egzystencji od [...] października 2019 r. na trwałe.

Z akt sprawy wynika, że Skarżący mieszka w tej samej miejscowości co matka, w niedalekiej od niej odległości, dojście do mieszkania matki zajmuje mu kilka minut.

Skarżący jest posiadaczem samoistnym gruntu rolnego o powierzchni 0,9600 ha fizycznych - 0320 ha przeliczeniowych. Z informacji uzyskanej z Kasy Rolniczego ubezpieczenia Społecznego wynika, że Skarżący jest objęty ubezpieczeniem społecznym rolników. W oświadczeniu noszącym datę [...] września 2023 r. Skarżący podał, że od dnia [...] lutego 2023 r. zrezygnował z prowadzenia gospodarstwa rolnego położonego w [...] ul. [...].

Mając na uwadze powyższe ustalenia, w ocenie Sądu, w rozpoznawanej sprawie spełnione zostały jedynie dwie z trzech przesłanek pozytywnych przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, tj.: stopień niepełnosprawności osoby wymagającej opieki oraz pozostawanie skarżącego i jego matki w grupie osób związanych obowiązkiem alimentacyjnym. Natomiast, jak zasadnie uznały organy, odmowę przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego uzasadnia niespełnienie trzeciej przesłanki - to jest brak bezpośredniego związku przyczynowego między niepodejmowaniem zatrudnienia przez Skarżącego, a sprawowaniem przez niego opieki nad niepełnosprawną matką.

Jako prawidłowe należy ocenić ustalenia organu, że w sprawie brak jest podstaw do przyjęcia, że Skarżący nie podejmuje zatrudnienia, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy, w związku z koniecznością opieki nad matką. Zakres sprawowanej opieki nie koliduje z możliwością podjęcia przez niego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Opieka nad matką polega bowiem na pomocy przy codziennych czynnościach, przy czym matka jest osobą chodzącą, samodzielnie porusza się po mieszkaniu, jest zatem samodzielna w pewnym zakresie. Wykonywanie przez Skarżącego wymienionych powyżej czynności możliwe byłoby również po podjęciu przez niego pracy zarobkowej (przed rozpoczęciem lub po zakończeniu obowiązków zawodowych), chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Pozostałe czynności wykonywane przez skarżącego (robienie zakupów, przyrządzanie posiłków, sprzątanie, pranie, palenie w piecu) związane są z prowadzeniem gospodarstwa domowego i z pewnością nie kolidują z podjęciem zatrudnienia przez Skarżącego. Tego rodzaju czynności wykonuje bowiem wiele pracujących osób, poza godzinami pracy.

Zaznaczyć należy, że pozostawanie w gotowości do zapewnienia wsparcia, opieki i pomocy potrzebującym tego rodzicom jest powinnością dorosłych dzieci, szczególnie w zakresie rozmiaru pomocy jakiej udziela skarżący, co nie jest równoznaczne z niezdolnością tych osób do wykonywania pracy zawodowej. Jak zasadnie zauważono w zaskarżonej decyzji, w bezspornych okolicznościach niniejszej sprawy, opieka sprawowana nad matką przez skarżącego, nie jest na tyle absorbująca, aby uniemożliwiała skarżącemu jakąkolwiek aktywność zawodową w ramach definicji zawartej w art. 3 pkt 22 u.ś.r., skoro może być sprawowana tylko przez część dnia.

Zwrócić w tym miejscu należy uwagę, że w świetle przepisów u.ś.r. - art. 3 pkt 22 u.s.r. - zatrudnienie lub inna praca zarobkowa oznacza wykonywanie pracy na podstawie stosunku pracy, stosunku służbowego, umowy o pracę nakładczą oraz wykonywanie pracy lub świadczenie usług na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia, umowy o dzieło albo w okresie członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej, spółdzielni kółek rolniczych lub spółdzielni usług rolniczych, a także prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej. Z przytoczonego przepisu nie wynika zatem, aby zatrudnienie, o którym mowa art. 17 ust. 1 u.ś.r., oznaczało również prowadzenie gospodarstwa rolnego. Tym samym - w okolicznościach faktycznych sprawy - możliwość podjęcia przez skarżącego zatrudniania należy rozpatrywać w kontekście wykonywani pracy na podstawie umów wymienionych w art. 3 pkt 22 u.ś.r.

Odnosząc się do pozostałej argumentacji skargi wskazać trzeba, że w badanej sprawie nie była kwestionowana okoliczność zaprzestania przez Skarżącego z dniem [...] lutego 2023 r. prowadzenia gospodarstwa rolnego, co jednoznacznie wynika z oświadczenia Skarżącego z dnia [...] września 2023 r. Odmowa przyznania wnioskowanego świadczenia nie była konsekwencją odmiennych ustaleń organu, aniżeli wynikają z treści w.w. oświadczenia. Ponownie wskazać należy, że w ocenie organów obydwu instancji zakres sprawowanej opieki nie uniemożliwia podjęcia przez Skarżącego zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Nadto zasadnie organ zwrócił uwagę na możliwość skorzystania z pomocy w opiece nad matką formie usług opiekuńczych.

W związku z tym należy zaaprobować stanowisko obu organów orzekających w sprawie, zobowiązanych do działania na podstawie i w granicach prawa (art. 6 k.p.a.), że świetle przedstawionych powyżej okoliczności faktycznych i prawnych Skarżącemu nie przysługiwało prawo do świadczenia pielęgnacyjnego określonego w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy, bowiem sprawowana przez niego opieka nad niepełnosprawną matką nie była opieką wymagającą nie podejmowania i rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Jak słusznie uznały organy odmowę przyznania Skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego uzasadnia brak bezpośredniego związku przyczynowego między niepodejmowaniem zatrudnienia przez Skarżącego, a sprawowaniem przez niego opieki nad niepełnosprawną matką. Prawidłowo oceniono, że w sprawie brak jest podstaw do przyjęcia, że Skarżący nie podejmuje zatrudnienia, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy, w związku z koniecznością opieki nad matką. Dodać należy, że podobna wykładnia art. 17 ust. 1 u.ś.r. została przyjęta w m.in. wyrokach: z dnia 21 lutego 2023 r. IV SA/Wr 591/22, z dnia 28 kwietnia 2022 r. sygn. akt III SA/Kr 1622/21, z dnia 12 sierpnia 2021 r. sygn. akt III SA/Kr 381/21.

Sąd nie stwierdził naruszenia przepisów prawa procesowego, w tym wynikającej z art. 80 kpa zasady swobodnej oceny dowodów. Analiza sprawy dowodzi, że okoliczność spełnienia przez Skarżącego przesłanek warunkujących przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego została oceniona z uwzględnieniem całości zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego.

Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 151 p.p.s.a., skarga została oddalona.