Wyrok WSA w Lublinie, sygn. akt II SA/Lu 818/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie
Data orzeczenia: 2023-12-20 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1; art. 17 ust. 5
journal: Dz.U. 2023 poz 390
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
article: art. 151
journal: Dz.U. 2023 poz 1634
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Joanna Cylc-Malec Sędziowie: Sędzia WSA Jerzy Drwal (sprawozdawca) Sędzia WSA Anna Strzelec po rozpoznaniu w dniu 20 grudnia 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi B. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lublinie z dnia 28 czerwca 2023 r. nr SKO.41/2560/OS/2023 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.


UZASADNIENIE

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Lublinie (dalej także jako: kolegium, organ odwoławczy) decyzją z dnia 28 czerwca 2023 r., po rozpatrzeniu odwołania B. P. (dalej także jako: skarżąca), utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy Jabłonna (dalej też jako: wójt, organ I instancji) z dnia 14 marca 2023 r. w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Zaskarżona decyzja została wydane w oparciu o następujący stan faktyczny i prawny.

Wnioskiem z dnia 14 lutego 2023 r. skarżąca, reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika, zwróciła się do organu I instancji o ustalenie na jej rzecz prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki nad matką L. P..

Decyzją z dnia 14 marca 2023 r. organ I instancji odmówił przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

W uzasadnieniu organ I instancji powołał m.in. art. 17 ust. 1 pkt 4 i ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 390 ze zm.), dalej: "u.ś.r.", wskazując jako podstawę odmowy przyznania świadczenia okoliczność, że matka wnioskodawczyni posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności wydane przez Lekarza Rzeczoznawcę Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia 4 grudnia 2019 r., który stwierdził trwałą niezdolność badanej do samodzielnej egzystencji od nie da się ustalić. Z uwagi na datę wydania orzeczenia o stopniu niepełnosprawności (matka miała wówczas 75 lat), nie została spełniona przesłanka z art. 17 ust. 1 b u.ś.r., dotycząca powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Ponadto, wnioskodawczyni jest osobą otrzymującą rentę rolniczą z KRUS z tytułu całkowitej niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym, okresowo (do stycznia 2024 r.), a nie jak błędnie wykazano we wniosku, że wnioskodawczyni pobiera świadczenie rentowe z tytułu częściowej niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym. Zatem wnioskodawczyni nie spełnia przesłanki rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej (art. 17 ust. 1 pkt 4) w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności z uwagi na orzeczoną czasową całkowitą niezdolność do pracy.

Po rozpatrzeniu odwołania, Kolegium decyzją z dnia 28 czerwca 2023 r., utrzymało decyzję organu I instancji w mocy. Organ odwoławczy nie podzielił stanowiska organu I instancji w zakresie zastosowania art. 17 ust. 1b u.ś.r. Kolegium wskazało, że zgodność tego przepisu z Konstytucją RP została zakwestionowana wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13. Trybunał uznał za niekonstytucyjne uzależnienie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od okresu powstania niepełnosprawności.

Organ podniósł dalej, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych nie jest dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia na tej części wskazanego przepisu, która została uznana za niezgodną z Konstytucją RP.

Kolegium wskazało jednakże, że zasadniczą w niniejszej sprawie przeszkodę w przyznaniu wnioskowanego świadczenia stanowi niespełnienie przesłanek określonych w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Organ odwoławczy wyjaśnił, że świadczenie pielęgnacyjne ma rekompensować utratę dochodów z powodu konieczności sprawowania opieki nad członkiem rodziny, wymuszającej rezygnację lub niepodejmowanie zatrudnienia. Wnioskodawca musi zatem sprawować stałą opiekę nad osobą niepełnosprawną i być niezbędny w tak znacznym wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Ustawodawca wymaga, aby brak podejmowania zatrudnienia lub rezygnacja z zatrudnienia przez osoby wymienione wart. 17 ust. 1 u.ś.r. pozostawał w bezpośrednim związku przyczynowo skutkowym z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Sprawowana opieka bowiem musi stanowić oczywistą przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej - powodować faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub prowadzić do rezygnacji z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Aby spełnione były przesłanki określone w art. 17 ust. 1 u.ś.r., opieka taka musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej. Zatem związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest bowiem przyznawane za samą opiekę nad osobą niepełnosprawną, która wynika z prawnego i moralnego obowiązku, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności osobistego sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia. Nie może być ono traktowane jako zastępcze źródło dochodu. W sytuacji, gdy opieka nie nosi cech stałej lub długotrwałej taki związek przyczynowo skutkowy między koniecznością rezygnacji (niepodejmowania) z zatrudnienia a opieką nie istnieje. Podstaw do takich ustaleń nie daje oświadczenie strony zawarte we wniosku (cz. III - zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego albo wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym od dnia 1 sierpnia 2021 r.) oraz oświadczenie strony z 2 lutego 2023 r., że od dnia 1 stycznia 2023 r. do chwili obecnej sprawuje stałą opiekę nad niepełnosprawną, decyzje rentowe strony w tym decyzja Prezesa KRUS z dnia 20 marca 2022 r., ustalająca wysokość renty rolniczej. Kolegium wskazało, że orzeczenie lekarza rzeczoznawcy stwierdzające u matki strony trwałą niezdolność do samodzielnej egzystencji jest z dnia 4 grudnia 2019 r. W tej dacie strona prowadziła gospodarstwo rolne albo wykonywała pracę w gospodarstwie rolnym, której zaprzestała od 1 sierpnia 2021 r. (vide cz. III wniosku z 17 lutego 2023 r.). Od tej daty strona pozostaje poza rynkiem pracy w rolnictwie (z akt wynika też brak aktywności strony poza rolnictwem), zaś w dniu 2 lutego 2023 r. oświadczyła, że opiekę nad matką sprawuje od 1 stycznia 2023 r.

W ocenie Kolegium, brak jest podstaw do uznania, że w niniejszej sprawie opieka ma charakter stały, w szczególności podstaw do takich ustaleń nie daje przeprowadzony rodzinny wywiad środowiskowy z 2 marca 2023 r. w tym załączony do niego dzienny harmonogram opieki. Z ustaleń tego wywiadu wynika, że matka wnioskodawczyni mieszka oddzielnie w swoim domu, nie jest osobą leżącą, samodzielnie (z pomocą laski) porusza się w obrębie mieszkania, jak i poza nim (odwiedza córkę), samodzielnie spożywa posiłki. Wnioskodawczyni pomaga matce we wszystkich czynnościach dnia codziennego, m.in. przygotowuje dla niej posiłki, śniadanie, obiad, kolacje, sprząta mieszkanie, robi pranie, robi zakupy, zawozi do lekarza, wykupuje i wypisuje leki, pomaga przy kąpieli, załatwia wszystkie stosowne sprawy. Według relacji strony, jak wyjeżdżają z domu załatwić własne sprawy i matka zostaje sama zawsze ma wszystko przygotowane, posiłek, leki. Z treści dziennego harmonogramu opieki wynika m.in., że obiad głównie przyrządzany przez stronę jest w domu strony, córka dotrzymuje matce towarzystwa. Tym samym, opieka nad matką, w ocenie Kolegium, nie nosi cech opieki stałej lub długotrwałej. Zakres realizowanych czynności wynikający z zebranych dowodów (wywiad środowiskowy, dzienny harmonogram), jak i ich organizacja wskazują, że mogą być one, co do zasady wykonywane przed lub po przyjściu z pracy.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie, skarżąca reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika, zarzuciła decyzji Kolegium z dnia 28 czerwca 2023 r.:

1. naruszenie prawa materialnego, przez błędną wykładnie, które miało wpływ na wynik sprawy:

- art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych i niezasadne uznanie, że córka niepełnosprawnej L. P. nie jest uprawniona do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż zakres opieki jakiej wymaga podopieczna nie wyklucza podjęcia przez nią zatrudnienia;

- art. 17 ust. 1 pkt 4 w związku z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych i niezasadne uznanie, że córka niepełnosprawnej L. P. nie jest uprawniona do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż nie ma związku między rezygnacją przez nią z zatrudnienia, a sprawowaną opieką nad niepełnosprawną matką;

2. naruszenie przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy przez błędną wykładnię, to jest art. 6 k.pa., art. 7 k.p.a., art. 8 k.p.a., art. 9 k.p.a. art. 77 k.p.a., art. 80 k.p.a. w zw. z art. 107 § 3 k.p.a. przez błędną ocenę zebranego w sprawie materiału dowodowego i uznanie, wbrew treści orzeczenia o stopniu niepełnosprawności wydanego przez Komisję Lekarską Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia 4 grudnia 2019 r. o nr [...], że niepełnosprawna L. P., pomimo stwierdzonej niezdolności do samodzielnej egzystencji nie wymaga stałej opieki córki, która nie musi rezygnować z zatrudnienia.

Skarżąca wniosła o uchylenie decyzji Kolegium w całości i zwrot kosztów postępowania.

W uzasadnieniu skargi pełnomocnik skarżącej argumentował, że w wyniku błędnej oceny zakresu opieki nad matką było niezasadnie organ uznał, że skarżąca wcale nie musi rezygnować z pracy, aby zajmować się matką. Biorąc pod uwagę zakres opieki trudno się zgodzić w tym zakresie z organem II instancji. Organ II instancji naruszył również treść art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych przez błędne uznanie, że skarżąca nie musi sprawować stałej opieki nad matką co umożliwia jej podjęcie pracy zawodowej. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. uzależnia prawo do świadczenia pielęgnacyjnego od tego, czy wnioskodawca sprawuje faktycznie opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, tj. czy podejmuje czynności opiekuńcze i pielęgnacyjne umożliwiający czy też ułatwiające zaspokajanie podstawowych potrzeb życiowych przez niepełnosprawną osobę, która legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. W niniejszej sprawie nie zakwestionowano, że skarżąca takie czynności wobec mamy podejmuje. Co też istotne w rozpoznawanej sprawie okoliczność, że mama skarżącej nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować bez stałej opieki drugiej osoby, została potwierdzona przez wyspecjalizowany w tym zakresie organ, który w orzeczeniu wyraził swoje stanowisko, uznając brak możliwości samodzielnej egzystencji. Sama ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji sprawowania opieki, ale z treści art. 17 ust. 1 tej ustawy wynika, że aby można było mówić o opiece w jej rozumieniu musi ona być stała lub długoterminowa. Te określenia stała lub długoterminowa wskazują na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie. Nie należy jednak rozumieć warunku "stałej" i "ciągłej" opieki, jako wykonywanie opieki "bez przerwy" i przez 24 godziny na dobę, lecz ma to być stała trwałości, a ciągła w sensie rozciągłości w czasie, opieka nad niepełnosprawną osobą, której zakres wyznaczony jest jej stopniem niepełnosprawności, a więc koniecznością wykonywania takich czynności, które warunkują jej egzystowanie w warunkach godności człowieka.

Ponadto, pełnomocnik skarżącej podkreślił, że zawarte w art. 17 ust. 1 ustawy sformułowanie "jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki" dotyczy zarówno sytuacji rezygnacji z zatrudnienia jak również niepodejmowania zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki. Organ II instancji błędnie ustalił fakt, że matka skarżącej nie wymaga pełnej opieki, a następnie niezasadnie uznał, że nie musi ona rezygnować z pracy, aby zajmować się niepełnosprawną. Organ pomocowy nie ma prawa ustalać przyczyn braku zatrudnienia osoby ubiegającej się o świadczenie pielęgnacyjne. Organ jest jedynie zobowiązany do ustalenia, czy osoba taka zdolna jest do pracy i czy wyłączną przyczyną niepodejmowania zatrudnienia jest konieczność sprawowania opieki. Opieka ta musi stanowić oczywistą przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, a więc powodować faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub prowadzić do rezygnacji z zatrudnienia w celu jej sprawowania. W świetle powyższego argumentacja organu II instancji o braku czasowego pokrycia się między ustaleniem stopnia niepełnosprawności u matki, a podjęciem się opieki przez skarżącą jest całkowicie chybiona.

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje:

Skarga podlega oddaleniu.

Przedmiotem skargi jest decyzja o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oraz osoby uprawnione do świadczenia określone zostały w art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r., w brzmieniu obowiązującym w dacie wydania decyzji, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Przepis art. 17 ust. 5 stanowi natomiast, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli:

1) osoba sprawująca opiekę:

a) ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym;

b) ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, świadczenia pielęgnacyjnego lub zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów;

2) osoba wymagająca opieki:

a) pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności,

b) została umieszczona w rodzinie zastępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej spokrewnionej, rodzinnym domu dziecka albo, w związku z koniecznością kształcenia, rewalidacji lub rehabilitacji, w placówce zapewniającej całodobową opiekę, w tym w specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym, z wyjątkiem podmiotu wykonującego działalność leczniczą, i korzysta w niej z całodobowej opieki przez więcej niż 5 dni w tygodniu;

3) na osobę wymagającą opieki inna osoba ma ustalone prawo do wcześniejszej emerytury;

4) (uchylony);

5) na osobę wymagającą opieki jest ustalone prawo do dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10, prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, prawo do świadczenia pielęgnacyjnego lub prawo do zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów;

6) na osobę wymagającą opieki inna osoba jest uprawniona za granicą do świadczenia na pokrycie wydatków związanych z opieką, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej.

Skarżąca ubiegała się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad matką L. P.. Matka skarżącej posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności. W orzeczeniu tym stwierdzono trwałą niezdolność badanej do samodzielnej egzystencji.

W pierwszej kolejności podnieść trzeba, że organ odwoławczy zasadnie zakwestionował przyjęcie przez organ I instancji art. 17 ust. 1b u.ś.r., jako jednej z podstaw odmowy przyznania skarżącej żądanego świadczenia. Przypomnieć należy, że z treści tego przepisu wynika, iż świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18. roku życia albo w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Przytoczony przepis – jak słusznie zauważono w zaskarżonej decyzji – był przedmiotem oceny Trybunału Konstytucyjnego, który wyrokiem z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, uznał go za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Mimo, że wyrok ten nie doprowadził do wyeliminowania niekonstytucyjnej normy z porządku prawnego, to jego treść – zgodnie z art. 190 ust. 1 Konstytucji RP – jest wiążąca i jako taka stanowi dla organów administracji oraz sądów administracyjnych istotną wskazówkę interpretacyjną, zwłaszcza wobec obowiązku wykładania przepisów ustaw zwykłych w duchu wartości konstytucyjnych. Skoro zaś Trybunał Konstytucyjny kategorycznie przyjął, że art. 17 ust. 1b u.ś.r narusza prawa opiekunów osób, których niepełnosprawność powstała odpowiednio po ukończeniu 18. oraz 25. roku życia, to skutkiem tego orzeczenia powinno być pomijanie przez organy administracji przy rozpoznawaniu wniosków o świadczenie pielęgnacyjne tej części omawianego przepisu, którą Trybunał uznał za niezgodną z Konstytucją. Przedstawiona wyżej interpretacja skutków wejścia w życia powołanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego jest ugruntowana w orzecznictwie sądów administracyjnych (por. m.in. wyroki NSA: z dnia 18 listopada 2015 r., sygn. akt I OSK 1668/14; z dnia 6 lipca 2016 r., sygn. akt I OSK 223/16; z dnia 2 sierpnia 2016 r., sygn. akt I OSK 923/16; z dnia 7 września 2016 r., sygn. akt I OSK 755/16 i I OSK 1208/16, a także wyroki WSA w Lublinie: z dnia 19 stycznia 2017 r., sygn. akt II SA/Lu 910/16; z dnia 21 czerwca 2017 r., sygn. akt II SA/Lu 1090/16, z dnia 7 marca 2019 r., sygn. akt II SA/Lu 55/19 – orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej CBOSA).

W świetle powyższego Sąd podziela stanowisko organu odwoławczego, że przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. został przez organ I instancji wadliwie zastosowany jako jedna z podstaw odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego. Prawo do świadczenia pielęgnacyjnego przysługuje bowiem niezależnie od momentu kiedy powstała niepełnosprawność osoby wymagającej opieki. Nie ma przy tym znaczenia, czy opieka jest sprawowana nad małżonkiem, dzieckiem, czy rodzicem.

Pomimo wskazanej wady decyzji organu I instancji, brak było jednak podstaw do jej uchylenia, albowiem, jak wykazało Kolegium, odmowa przyznania skarżącej przedmiotowego świadczenia okazała się zasadna z innych przyczyn.

Okolicznością, którą organ odwoławczy trafnie uznał za determinującą odmowę przyznanie skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego, był fakt, że sprawowana nad matką opieka w ocenie Kolegium, nie nosi cech opieki stałej lub długotrwałej. Zakres realizowanych czynności wynikający z zebranych dowodów (wywiad środowiskowy, dzienny harmonogram), jak i ich organizacja wskazują, że mogą być one, co do zasady wykonywane przed lub po przyjściu z pracy.

Sąd podziela powyższe stanowisko Kolegium, że skarżącej nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, ponieważ nie została spełniona podstawowa przesłanka określona w art. 17 ust. 1 ustawy, to jest niepodejmowanie lub rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niezdolną do samodzielnej egzystencji.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. rezygnacja z zatrudnienia musi pozostawać w bezpośrednim związku z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Opieka ta musi stanowić oczywistą przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej – powodować faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub prowadzić do rezygnacji z zatrudnienia w celu sprawowania opieki. Związek między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły.

Z art. 17 ust. 1 wynika, że w przypadku ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne niezbędne jest wykazanie, że istnieje konieczność sprawowania stałej lub długotrwałej opieki, która powoduje niemożność podjęcia zatrudnienia przez osobę bliską lub powoduje konieczność rezygnacji z zatrudnienia Konieczne jest ustalenie wymiaru opieki, jakiej wymaga osoba niepełnosprawna, w celu zaspokojenia jej potrzeb w aspekcie braku możliwości podjęcia aktywności zawodowej przez jej opiekuna (zob. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 9 sierpnia 2023 r., sygn. akt I OSK 1655/22, czy z 26 maja 2023 r., sygn. akt I OSK 1205/22). Ocena ta jest możliwa wyłącznie poprzez ustalenie, jakie codzienne potrzeby życiowe - pomimo niepełnosprawności - jest w stanie zaspokoić sobie we własnym zakresie osoba niepełnosprawna ewentualnie, w zakresie jakich potrzeb ma już zapewnioną pomoc osób bliskich. Tylko w razie ustalenia, że w przeważającym zakresie takie potrzeby osoby niepełnosprawnej nie mogą być zaspokojone w powyższy sposób, można mówić o konieczności rezygnacji z zatrudnienia przez członka rodziny w celu zapewnienia osobie niepełnosprawnej koniecznej opieki.

Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną musi istnieć taki związek, w którym to konieczność sprawowania opieki jest przyczyną, a zarazem przeszkodą w podejmowaniu pracy zarobkowej. Dopiero istnienie takiego związku powoduje, że świadczenie pielęgnacyjne staje się surogatem wynagrodzenia za pracę, której opiekun nie może podjąć bądź kontynuować (zob. m.in. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 24 sierpnia 2023 r., sygn. akt I OSK 1575/22, z 14 marca 2023 r., sygn. akt I OSK 1239/22, z 21 lutego 2023 r., sygn. akt I OSK 794/22, czy z 23 czerwca 2020 r., sygn. akt I OSK 237/20).

Pomiędzy zaprzestaniem (bądź niepodejmowaniem) zatrudnienia a sprawowaną opieką musi zatem istnieć bezpośredni związek przyczynowo-skutkowy, którego brak wyklucza możliwość przyznania świadczenia (zob. m.in. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 12 lipca 2023 r., sygn. akt I OSK 1096/22).

Ustawa nie określa charakteru opieki, w szczególności nie wskazuje, że warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest opieka stała. Jednak cel i istota świadczenia pielęgnacyjnego nakazują przyjąć, że chodzi tu o ustawiczną opiekę nad osobą niepełnosprawną. Opiekun musi pozostawać do dyspozycji podopiecznego, udzielając pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość niesienia pomocy. Opieka uprawniająca do świadczenia pielęgnacyjnego jest takim rodzajem opieki, która powoduje, że niemożliwe jest sprawowanie opieki i jednoczesne świadczenie pracy czy wykonywanie innych czynności zarobkowych. Innymi słowy, to konieczność sprawowania określonej formy opieki stanowi przyczynę rezygnacji z zatrudnienia (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 12 lipca 2023 r., sygn. akt I OSK 1096/22). Do cech takiej opieki należy zaliczyć długoterminowość jej sprawowania lub trwały charakter. Opieka stała, poza tym, że wyklucza możliwość wykonywania pracy zarobkowej, powinna być sprawowana codziennie. Opieka ta nie może zatem być świadczona niecodziennie, a jeżeli nawet codziennie, to wyłącznie przez część doby (zob. m.in. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 9 sierpnia 20223 r., sygn. akt I OSK 1661/22, czy z 26 maja 2023 r., sygn. akt I OSK 1205/22).

Jak wynika z akt postępowania administracyjnego, pracownik socjalny przeprowadził w dniu 2 marca 2023 r. wywiad środowiskowy, mający na celu ustalenie okoliczności dotyczących sprawowania przez skarżącą opieki nad matką. Organ ustalił, że L. P. mieszka oddzielnie w swoim domu, nie jest osobą leżącą, samodzielnie (z pomocą laski) porusza się w obrębie mieszkania, jak i poza nim (odwiedza córkę), samodzielnie spożywa posiłki. Skarżąca pomaga matce we wszystkich czynnościach dnia codziennego, m.in. przygotowuje dla niej posiłki, śniadanie, obiad, kolacje, sprząta mieszkanie, robi pranie, robi zakupy, zawozi do lekarza, wykupuje i wypisuje leki, pomaga przy kąpieli, załatwia wszystkie stosowne sprawy. Według relacji skarżącej, jak wyjeżdżają z domu załatwić własne sprawy i matka zostaje sama zawsze ma wszystko przygotowane, posiłek, leki. Z treści dziennego harmonogramu opieki m.in. wynika, że obiad głównie przyrządzany jest przez skarżącą u siebie w domu.

Zgodzić należy się z oceną Kolegium, że opieka nad matką w tej sprawie nie nosi cech opieki stałej lub długotrwałej. Zakres realizowanych czynności wynikający z zebranych dowodów (wywiad środowiskowy, dzienny harmonogram), jak i ich organizacja wskazują, że mogą być one, co do zasady wykonywane przed lub po przyjściu z pracy. Jako takie czynności te nie kolidują zatem z możliwością podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej i mogą być wykonywane obok czynności mających na celu zapewnienie bieżących środków utrzymania. Deklarowany przez skarżącą wymiar opieki nie charakteryzuje się zatem związkiem przyczynowo-skutkowym wymaganym do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Przesłanka niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia celem sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., winna być rozumiana jako wystąpienie takiej sytuacji, w której sprawowanie osobistych starań o prawidłowe zapewnienie opieki osobie niepełnosprawnej na tyle wypełnia czas podmiotowi tę opiekę sprawującemu, że nie jest on w stanie podjąć stałej aktywności zawodowej, wymagającej jego codziennego i stałego zaangażowania. Tymczasem matka skarżącej jest osobą samodzielnie zaspokajającą swoje podstawowe potrzeby, niewymagającą czynności opiekuńczych, a jedynie pomocy w niektórych czynnościach związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego.

Podkreślić należy, że świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym rodzicem, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku dziecka względem rodzica, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania.

Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 16 kwietnia 2021 r., sygn. akt I OSK 2859/20 wyjaśnił, że pomimo, iż ustawa o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji pojęcia "sprawowanie opieki", to jednak z treści art. 17 ust. 1 wynika, że aby można było mówić o opiece w rozumieniu tego przepisu, musi ona mieć charakter stały i lub długoterminowy. Określenia "stała" lub "długoterminowa" wskazują na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy bowiem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki całkowicie wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej, wszak świadczenie pielęgnacyjne jest formą rekompensaty braku dochodu jedynie w takiej sytuacji i nie może być traktowane jako zastępcze źródło dochodu. Dla jego przyznania musi istnieć bezpośredni związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką.

Jednocześnie w postępowaniu w sprawie ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego obowiązkiem organu administracji jest zatem ustalenie związku między niepodejmowaniem pracy (rezygnacją z zatrudnienia), a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. Ocena istnienia takiego związku winna zaś bazować na ustaleniu wymiaru faktycznie sprawowanej opieki, w kontekście jej kolidowania z możliwością podjęcia pracy. Podzielając ten pogląd Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 24 czerwca 2021 r., sygn. akt I OSK 351/21, stwierdził, że takich ustaleń nie można utożsamiać z oceną wskazań dotyczących osoby niepełnosprawnej, wynikających z treści orzeczenia o niepełnosprawności.

Zaprzestanie aktywności zawodowej przez opiekuna ma być spowodowane koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie zaś innymi przyczynami, głównie leżącymi po stronie osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 listopada 2019 r., sygn. akt I OSK 1549/19).

Ponadto, wyjaśnić należy, że zakres czynności wykonywanych przez skarżącego w rzeczywistości nie odbiega od zwyczajnego prowadzenia gospodarstwa domowego przez osoby podejmujące zatrudnienie. Powyższe czynności mogą być realizowane przez osobę aktywną zawodowo, mają one charakter uniwersalny, tzn. nie dotyczą tylko grona osób, co do których istnieje konieczność zapewnienia opieki i pomocy w związku ze znacznym stopniem niepełnosprawności.

Zdaniem Sądu, ocena dokonana przez Kolegium była prawidłowa. Pomimo posiadania przez matkę skarżącej orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, okoliczności sprawy nie wskazują, aby zakres sprawowanej przez skarżącą opieki wykluczał podjęcie przez nią zatrudnienia (chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy). Powyższe potwierdzają ustalenia organu, że matka skarżącej nie potrzebuje całodobowej opieki.

Reasumując, stwierdzić należy, że mimo ograniczonego zakresu samodzielności matki skarżącej, możliwe jest podjęcie przez skarżącą zatrudnienia. Jednocześnie Sąd nie kwestionuje sprawowania opieki nad matką przez skarżącą w ogóle, natomiast zaznaczyć należy, że jest to opieka całodobowa o charakterze niezbędnym, wykluczającym jakąkolwiek zawodową aktywność skarżącej. Oznacza to, że obiektywnie nie istnieje powód usprawiedliwiający oświadczenie skarżącej o braku możliwości podejmowania zatrudnienia w związku ze sprawowaniem opieki nad matką.

Na marginesie przypomnieć należy, że pomoc społeczna ma charakter subsydiarny. Przede wszystkim na rodzinie ciąży obowiązek opieki, zwłaszcza nad niepełnosprawnym jej członkiem. Świadczenie pielęgnacyjne nie może być traktowane jako zastępcze źródło dochodu. Przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest formą wynagrodzenia przez Państwo osoby, na której ciąży obowiązek alimentacyjny względem osoby niepełnosprawnej, w zamian za rezygnację albo niepodejmowanie zatrudnienia w związku z koniecznością opieki nad tą osobą niepełnosprawną.

Z powodu niespełnienia przez skarżącą przesłanki istnienia związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką a zaprzestaniem lub niepodjęciem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, niezasadnym było informowanie skarżącej o możliwości zawieszenia prawa do renty.

W ocenie Sądu, w niniejszej sprawie organ dokonał prawidłowej subsumcji ustaleń faktycznych i zasadnie przyjął, że zakres świadczonej przez skarżącą opieki nad matką nie wypełnia dyspozycji art. 17 ust. 1 u.ś.r. w kontekście niemożności podjęcia przez niego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Zaskarżone rozstrzygnięcie zostało wydane z zachowaniem zasad postępowania określonych w przepisach art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a. i opatrzone uzasadnieniem odpowiadającym kryteriom z art. 107 § 3 k.p.a.

Z tych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie, nie stwierdzając naruszenia prawa przez organy, na podstawie art. 151 p.p.s.a. oddalił skargę

Skarga została rozpoznana w trybie uproszczonym, na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a. W myśl tego przepisu, sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Stosowny wniosek został złożony przez organ w odpowiedzi na skargę, zaś skarżąca nie wnosiła o przeprowadzenie rozprawy.